Bình luận quy định của bộ luật tố tụng hình sự 2015 về thủ tục kết thúc điều tra của cơ quan điều tra

Bộ luật Tố tụng Hình sự năm 2015 đã có những sửa đổi, quy định cụ thể đặc biệt là quy định về thủ tục kết thúc điều tra của Cơ quan điều tra được quy định ở Điều 232 Bộ luật Tố tụng Hình sự năm 2015, góp phần giúp cho việc điều tra vụ án được chính xác, thực hiện đúng theo pháp luật. Chúng em xin được chọn đề tài: “Bình luận quy định của Bộ luật tố tụng hình sự 2015 về thủ tục kết thúc điều tra của Cơ quan điều tra” để có thể tìm hiểu rõ hơn về vấn đề này.

MỤC LỤC

A MỞ ĐẦU 1

B NỘI DUNG 1

I Khái quát chung về kết thúc điều tra vụ án hình sự 1

1 Điều tra vụ án hình sự 1

2 Kết thúc điều tra 2

II Bình luận về thủ tục kết thúc điều tra của Cơ quan điều tra theo quy định của Bộ luật tố tụng hình sự năm 2015 3

1 Khi kết thúc điều tra, Cơ quan điều tra phải ra bản kết luận điều tra 3

2 Việc điều tra kết thúc khi Cơ quan điều tra ra bản kết luận điều tra đề nghị truy tố hoặc ra bản kết luận điều tra và quyết định đình chỉ điều tra 4

3 Bản kết luận điều tra ghi rõ ngày, tháng, năm; họ tên, chức vụ và chữ ký của người ra kết luận 6

4 Việc giao bản kết luận điều tra của Cơ quan điều tra 7

III Mở rộng – Thực trạng và một số kiến nghị hoàn thiện pháp luật trong trường hợp đình chỉ điều tra 8

1 Thực trạng đình chỉ điều tra 8

2 Một số kiến nghị hoàn thiện pháp luật trong trường hợp đình chỉ điều tra 9

C KẾT LUẬN 10

D TÀI LIỆU THAM KHẢO 11

A MỞ ĐẦU

Kết thúc điều tra là một giai đoạn của hoạt động điều tra do các cơ quan

có thẩm quyền, người có thẩm quyền tố tụng thực hiện nhằm chấm dứt các hoạt động thu thập tài liệu chứng cứ về vụ án hình sự đã được khởi tố, đưa ra kết luận điều tra Bộ luật Tố tụng Hình sự năm 2015 đã có những sửa đổi, quy định cụ thể đặc biệt là quy định về thủ tục kết thúc điều tra của Cơ quan điều tra được quy định ở Điều 232 Bộ luật Tố tụng Hình sự năm 2015, góp phần giúp cho việc điều tra vụ án được chính xác, thực hiện đúng theo pháp luật

Chúng em xin được chọn đề tài: “Bình luận quy định của Bộ luật tố tụng hình

sự 2015 về thủ tục kết thúc điều tra của Cơ quan điều tra” để có thể tìm hiểu

rõ hơn về vấn đề này

B NỘI DUNG

I Khái quát chung về kết thúc điều tra vụ án hình sự

1 Điều tra vụ án hình sự

a Khái niệm

Điều tra vụ án hình sự là giai đoạn tố tụng, trong đó Cơ quan có thẩm quyền điều tra sử dụng các biện pháp điều tra do pháp luật quy định để thu thập chứng cứ chứng minh tội phạm, người phạm tội và những vấn đề khác có liên quan đến vụ án làm cơ sở cho việc giải quyết đúng đắn vụ án hình sự

b Nhiệm vụ của điều tra vụ án hình sự

Thứ nhất, xác định tội phạm, người thực hiện tội phạm và những vấn đề khác có liên quan đến việc giải quyết vụ án

Thứ hai, lập hồ sơ vụ án, đề nghị truy tố bị can, ra quyết định khác để giải quyết vụ án

Thứ ba, xác định nguyên nhân, điều kiện phạm tội, yêu cầu các cơ quan,

tổ chức có liên quan khắc phục, phòng ngừa tội phạm

c Ý nghĩa của giai đoạn điều tra vụ án hình sự

Thứ nhất, kết quả điều tra là cơ sở để Viện kiểm sát truy tố bị can hoặc

ra quyết định khác giải quyết vụ án

Thứ hai, kết quả điều tra là cơ sở để Tòa án xét xử đúng người, đúng tội

Thứ ba, nhằm trực tiếp chứng minh hành vi phạm tội và người có lỗi trong việc thực hiện tội phạm thông qua các chứng cứ đã thu thập được, đồng thời cũng là một trong những phương tiện cơ bản để thực hiện tốt nguyên tắc không tránh khỏi trách nhiệm trong thực tiễn áp dụng pháp luật tố tụng hình

sự, tránh bỏ lọt tội phạm

Thứ tư, góp phần loại trừ một thái cực khác trong hoạt động tư pháp hình

sự, ngăn chặn kịp thời việc thông qua quyết định khởi tố bị can một cách không thận trọng, thiếu chính xác và do vậy có thể sẽ kéo theo một loạt hậu quả tiêu cực tiếp theo xảy ra trong việc truy cứu trách nhiệm hình sự ở các giai đoạn tố tụng hình sự (như truy tố của Viện kiểm sát hoặc xét xử của Tòa

án không khách quan, vô căn cứ và trái pháp luật, làm oan những người vô tội)

Thứ năm, điều tra vụ án hình sự là một giai đoạn tố tụng hình sự cơ bản

và quan trọng để tăng cường pháp chế, bảo vệ các quyền và tự do của công dân trong các giai đoạn trước khi khởi tố của Viện kiểm sát và xét xử của Tòa

án, cùng với các giai đoạn tố tụng hình sự khác góp phần hiệu quả vào cuộc đấu tranh phòng và chống tội phạm trong toàn xã hội

2 Kết thúc điều tra

a Khái niệm

Kết thúc điều tra là việc chấm dứt hoạt động điều tra trong trường hợp

cơ quan điều tra ra bản kết luận điều tra đề nghị truy tố hoặc ra bản kết luận điều tra và quyết định đình chỉ điều tra

b Chủ thể

Chủ thể trực tiếp kết thúc điều tra ở đây là Cơ quan điều tra Sau khi điều tra xác định rõ tội phạm, người phạm tội và những vấn đề cần chứng minh liên quan đến việc xử lý người phạm tội và giải quyết đúng đắn vụ án thì Cơ quan điều tra làm bản kết luận điều tra đề nghị truy tố Nội dung của kết thúc điều tra

Có thể có hai hình thức kết thúc điều tra Tuỳ thuộc vào kết luận cuối cùng của quá trình điều tra mà việc kết thúc điều tra có thể bằng một trong hai hình thức: đề nghị truy tố hoặc quyết định đình chỉ điều tra:

Thứ nhất, kết thúc điều tra bằng Bản kết luận điều tra đề nghị

truy tố là trường hợp mà quá trình điều tra vụ án đã đi đến chứng minh một cách có căn cứ các tình tiết khẳng định rõ hành vi xảy ra mang đầy

đủ những dấu hiệu của những tội phạm cụ thể được quy định trong Bộ luật hình sự và người đã thực hiện hành vi phạm tội đó phải chịu trách nhiệm hình sự Trên cơ sở đó Cơ quan điều tra kết luận và đề nghị Viện Kiểm sát truy tố tội phạm và người phạm tội

Thứ hai, kết thúc điều tra bằng Bản kết luận điều tra về quyết định

đình chỉ điều tra là trường hợp mà quá trình điều tra vụ án đã đi đến chứng minh một cách có căn cứ rằng không có tội phạm xảy ra hoặc hành vi xảy ra không đủ những dấu hiệu của những tội phạm cụ thể được quy định trong Bộ luật Hình sự và người đã thực hiện hành vi đó không phải chịu trách nhiệm hình sự Trên cơ sở đó Cơ quan điều tra quyết định đình chỉ điều tra

c Ý nghĩa của bản kết luận điều tra

Khi kết thúc điều tra, Cơ quan điều tra dựa trên các chứng cứ đã thu thập

được phải ra một trong hai loại văn bản sau: Bản kết luận điều tra đề nghị truy tố hoặc bản kết luận điều tra và quyết định đình chỉ điều tra.

Hai văn bản này đều dẫn đến chấm dứt giai đoạn điều tra vụ án hình sự Tuy nhiên, hậu quả pháp lí đối với vụ án của hai văn bản trên thì khác nhau Trong trường hợp cơ quan điều tra ra bản kết luận điều tra đề nghị truy tố, vụ

án được đưa đến giai đoạn tiếp theo – giai đoạn truy tố Do đó, có thể hiểu ý nghĩa của bản kết luận điều tra đề nghị truy tố là các chứng cứ thu thập đã đủ

để đề nghị xử lí đối với các bị can trong vụ án Trong trường hợp Cơ quan điều tra ra bản kết luận điều tra và quyết định đình chỉ điều tra thì vụ án chấm dứt ở giai đoạn điều tra

II Bình luận về thủ tục kết thúc điều tra của Cơ quan điều tra theo quy định của Bộ luật tố tụng hình sự năm 2015

1 Quy định về trình tự thủ tục khi kết thúc điều tra theo Bộ luật tố tụng hình sự 2015

1.1 Quy định về trình tự thủ tục khi kết thúc điều tra theo thủ tục thông thường

Điều 232 Bộ luật tố tụng hình sự năm 2015 (BLTTHS 2015) quy định

như sau:

“Điều 232 Kết thúc điều tra

1 Khi kết thúc điều tra, Cơ quan điều tra phải ra bản kết luận điều tra.

2 Việc điều tra kết thúc khi Cơ quan điều tra ra bản kết luận điều tra đề nghị truy tố hoặc ra bản kết luận điều tra và quyết định đình chỉ điều tra.

3 Bản kết luận điều tra ghi rõ ngày, tháng, năm; họ tên, chức vụ và chữ

ký của người ra kết luận.

4 Trong thời hạn 02 ngày kể từ ngày ra bản kết luận điều tra, Cơ quan điều tra phải giao bản kết luận điều tra đề nghị truy tố hoặc bản kết luận điều tra kèm theo quyết định đình chỉ điều tra cùng hồ sơ vụ án cho Viện kiểm sát cùng cấp; giao bản kết luận điều tra đề nghị truy tố hoặc quyết định đình chỉ điều tra cho bị can hoặc người đại diện của bị can; gửi bản kết luận điều tra

đề nghị truy tố hoặc quyết định đình chỉ điều tra cho người bào chữa; thông báo cho bị hại, đương sự và người bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của họ.”

Thứ nhất, giai đoạn kết thúc điều tra được bắt đầu từ khi Cơ quan điều

tra ra bản kết luận điều tra và kết thúc khi Viện Kiểm sát trả lại hồ sơ vụ án cho Cơ quan điều tra để giải quyết theo thẩm quyền (trong trường hợp đình chỉ điều tra); huỷ bỏ quyết định đình chỉ điều tra và ra quyết định truy tố (trong trường hợp quyết định đình chỉ điều tra không có căn cứ và có căn cứ

để truy tố bị can) Trong trường hợp bị can đã chết, hoặc không xác định được

bị can ở đâu thì giai đoạn kết thúc điều tra chấm dứt khi Viện kiểm sát nhận được bản kết luận điều tra

Thứ hai, có thể có hai hình thức kết thúc điều tra Tuỳ thuộc vào kết

luận cuối cùng của quá trình điều tra mà việc kết thúc điều tra có thể bằng một trong hai hình thức: đề nghị truy tố hoặc quyết định đình chỉ điều tra

Sau khi điều tra rõ tội phạm, người phạm tội và những vấn đề cần chứng minh liên quan đến việc xử lý người phạm tội và xử lý đúng đắn vụ án, thì Cơ quan điều tra làm bản kết luận điều tra đề nghị truy tố theo quy định

của Điều 233 BLTTHS 2015 như sau:

“Điều 233 Kết luận điều tra trong trường hợp đề nghị truy tố

Trong trường hợp đề nghị truy tố thì bản kết luận điều tra ghi rõ diễn biến hành vi phạm tội; chứng cứ xác định hành vi phạm tội của bị can, thủ đoạn, động cơ, mục đích phạm tội, tính chất, mức độ thiệt hại do hành vi phạm tội gây ra; việc áp dụng, thay đổi, hủy bỏ biện pháp ngăn chặn, biện pháp cưỡng chế; tình tiết tăng nặng, giảm nhẹ trách nhiệm hình sự, đặc điểm nhân thân của bị can; việc thu giữ, tạm giữ tài liệu, đồ vật và việc xử lý vật chứng; nguyên nhân và điều kiện dẫn đến hành vi phạm tội và tình tiết khác có ý nghĩa đối với vụ án; lý do và căn cứ đề nghị truy tố; tội danh, điều, khoản, điểm của Bộ luật hình sự được áp dụng; những ý kiến đề xuất giải quyết vụ án.

Bản kết luận điều tra phải ghi rõ ngày, tháng, năm ra kết luận; họ tên, chức

vụ và chữ ký của người ra kết luận điều tra.”

Kết thúc điều tra bằng Bản kết luận điều tra về quyết định đình chỉ điều

tra thì Cơ quan điều tra quyết định đình chỉ điều tra theo Điều 234 BLTTHS 2015.

“Điều 234 Kết luận điều tra trong trường hợp đình chỉ điều tra

Trong trường hợp đình chỉ điều tra thì bản kết luận điều tra ghi rõ diễn biến sự việc, quá trình điều tra, lý do và căn cứ đình chỉ điều tra Bản kết luận điều tra phải ghi rõ ngày, tháng, năm ra kết luận; họ tên, chức

vụ và chữ ký của người ra kết luận điều tra.

Quyết định đình chỉ điều tra ghi rõ thời gian, địa điểm ra quyết định, lý

do và căn cứ đình chỉ điều tra, việc hủy bỏ biện pháp ngăn chặn, biện pháp

cưỡng chế, trả lại tài liệu, đồ vật đã tạm giữ (nếu có), việc xử lý vật chứng và các vấn đề khác có liên quan.”

1.2 Quy định về trình tự thủ tục khi kết thúc điều tra theo thủ tục rút gọn

Căn cứ khoản 2 Điều 460 Bộ luật tố tụng hình sự năm 2015 quy định

thủ tục kết thúc điều tra theo thủ tục rút gọn như sau:

“Khi kết thúc điều tra, Cơ quan điều tra ra quyết định đề nghị truy tố.

Quyết định đề nghị truy tố ghi tóm tắt hành vi phạm tội, thủ đoạn, động cơ, mục đích phạm tội, tính chất, mức độ thiệt hại do hành vi phạm tội gây ra; việc áp dụng, thay đổi, hủy bỏ biện pháp ngăn chặn, biện pháp cưỡng chế; việc thu giữ, tạm giữ tài liệu, đồ vật và xử lý vật chứng; đặc điểm nhân thân của bị can, những tình tiết tăng nặng, giảm nhẹ trách nhiệm hình sự; lý do và căn cứ đề nghị truy tố; tội danh, điểm, khoản, điều của Bộ luật hình sự được

áp dụng; ghi rõ thời gian, địa điểm, họ tên và chữ ký của người ra quyết định.”

Theo quy định của BLTTHS khi tiến hành giải quyết vụ án theo thủ tục

rút gọn phải theo quy định của Điều 461 BLTTHS 2015 như sau

“Điều 461 Quyết định truy tố

1 Trong thời hạn 05 ngày kể từ ngày nhận được quyết định đề nghị truy tố và

hồ sơ vụ án, Viện kiểm sát ra một trong các quyết định:

a) Truy tố bị can trước Tòa án bằng quyết định truy tố;

b) Không truy tố bị can và ra quyết định đình chỉ vụ án;

c) Trả hồ sơ để điều tra bổ sung;

d) Tạm đình chỉ vụ án;

đ) Đình chỉ vụ án.

2 Quyết định truy tố ghi tóm tắt hành vi phạm tội, thủ đoạn, động cơ, mục đích phạm tội, tính chất, mức độ thiệt hại do hành vi phạm tội gây ra; việc áp dụng, thay đổi, hủy bỏ biện pháp ngăn chặn, biện pháp cưỡng chế; việc thu giữ, tạm giữ tài liệu, đồ vật và việc xử lý vật chứng; đặc điểm nhân thân của

bị can, những tình tiết tăng nặng, giảm nhẹ trách nhiệm hình sự, nêu rõ lý do

và căn cứ truy tố; tội danh, điểm, khoản, điều của Bộ luật hình sự được áp dụng; ghi rõ thời gian, địa điểm, họ tên và chữ ký của người ra quyết định.

3 Trong thời hạn 24 giờ kể từ khi ra quyết định truy tố, Viện kiểm sát phải giao quyết định cho bị can hoặc người đại diện của họ; gửi cho Cơ quan điều tra, người bào chữa, bị hại, đương sự hoặc người đại diện của họ và chuyển quyết định truy tố cùng hồ sơ vụ án cho Tòa án.”

2 Bình luận về thủ tục kết thúc điều tra của Cơ quan điều tra theo quy định của Bộ luật tố tụng hình sự năm 2015

2.1 Bình luận về thủ tục kết thúc điều tra của Cơ quan điều tra theo thủ tục thông thường

2.1.1 Cơ quan điều tra phải ra bản kết luận điều tra khi kết thúc điều tra

Kết thúc điều tra là một giai đoạn của hoạt động điều tra mà nội dung của nó là một chuỗi hoạt động tố tụng được các cơ quan có thẩm quyền, người có thẩm quyền tố tụng thực hiện nhằm chấm dứt các hoạt động được quy định trong Bộ luật tố tụng hình sự liên quan đến thu thập chứng cứ về vụ

án hình sự đã được khởi tố, đưa ra kết luận cuối cùng về vụ việc đã được điều tra bằng bản án kết luận điều tra và quan điểm xử lý của cơ quan điều tra đối với vụ án đó

Sau khi điều tra, xác định rõ tội phạm, người phạm tội và những vấn đề cần chứng minh liên quan đến việc xử lý người phạm tội và giải quyết đúng đắn vụ án thì cơ quan điều tra làm bản kết luận điều tra đề nghị truy tố

Bản kết luận điều tra đề nghị truy tố là văn bản tố tụng tổng kết việc điều tra và đề xuất giải quyết vụ án của cơ quan điều tra Khi có đầy đủ chứng cứ

để xác định có tội phạm và bị can thì cơ quan điều tra làm bản kết luận điều tra đề nghị truy tố Bản kết luận điều tra phải ghi rõ ngày, tháng, năm, họ tên, chức vụ, chữ ký của người ra kết luận và trình bày diễn biến của hành vi phạm tội, nêu rõ các chứng cứ và chứng minh tội phạm, thủ đoạn, động cơ, mục đích phạm tội, tính chất mức độ thiệt hại do hành vi phạm tội gây ra, tình tiết tăng nặng, giảm nhẹ trách nhiệm hình sự, những đặc điểm về nhân thân của bị can… những ý kiến đề xuất giải quyết vụ án, có nêu rõ lí do và căn cứ

đề nghị truy tố Để Viện kiểm sát thực hiện chức năng kiểm sát điều tra đồng thời tạo điều kiện thuận lợi cho Tòa án giải quyết đúng đắn các vấn đề dân sự, hành chính phát sinh trong quá trình tố tụng, giải quyết việc áp dụng, thay đổi hoặc hủy bỏ biện pháp ngăn chặn đối với bị can, bị cáo, kèm theo văn bản kết luận điều tra, cơ quan điều tra phải có bản kê về thời hạn điều tra, biện pháp ngăn chặn đã được áp dụng, ghi rõ thời gian tạm giữ, tạm giam, vật chứng đã thu giữ, biện pháp để bảo đảm việc phạt tiền, bồi thường và tịch thu tài sản nếu có

2.1.2 Việc điều tra kết thúc

Giai đoạn kết thúc điều tra bắt đầu từ khi cơ quan điều tra ra bản án kết luận điều tra và kết thúc khi cơ quan điều tra chuyển hồ sơ vụ án cùng quyết định đề nghị truy tố hoặc quyết định đình chỉ điều tra sang Viện kiểm sát cùng cấp Sau khi nhận hồ sơ vụ án từ cơ quan điều tra, Viện kiểm sát có thể trả lại hồ sơ cho Cơ quan điều tra để giải quyết theo thẩm quyền (trong trường hợp đình chỉ điều tra), hủy bỏ quyết định đình chỉ điều tra và ra quyết định truy tố (trong trường hợp quyết định đình chỉ điều tra không có căn cứ và có

căn cứ để truy tố bị can) Theo quy định tại Điều 162 BLTTHS 2015 thì có

thể có hai hình thức kết thúc điều tra Tùy thuộc vào kết luận cuối cùng của quá trình điều tra mà việc kết thúc điều tra có thể bằng một trong hai hình

thức: Đề nghị truy tố hoặc quyết định đình chỉ điều tra.

Kết thúc điều tra bằng bản kết luận điều tra đề nghị truy tố là trường hợp

mà quá trình điều tra vụ án đã đi đến chứng minh một cách có căn cứ các tình tiết khẳng định rõ hành vi xảy ra mang đầy đủ những dấu hiệu của những tội phạm cụ thể được quy định trong Bộ luật hình sự và người đã thực hiện hành

vi phạm tội đó phải chịu trách nhiệm hình sự Trên cơ sở đó Cơ quan điều tra kết luận và đề nghị Viện kiểm sát truy tố bị can trước pháp luật Trong thời hạn hai ngày kể từ ngày ra bản kết luận điều tra, cơ quan điều tra phải giao bản kết luận điều tra đề nghị truy tố cùng hồ sơ vụ án đến Viện kiểm sát cùng cấp, giao bản kết luận điều tra đề nghị truy tố cho bị can hoặc đại diện của họ

và gửi bản kết luận điều tra đề nghị truy tố cho người bào chữa, thông báo cho

bị hại, đương sự và người bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của họ

Kết thúc điều tra bằng bản kết luận điều tra và quyết định đình chỉ điều tra là trường hợp mà quá trình điều tra vụ án đã đi đến chứng minh một cách

có căn cứ rằng không có tội phạm xảy ra hoặc hành vi xảy ra không đủ những dấu hiệu của những tội phạm cụ thể được quy định trong Bộ luật hình sự và người thực hiện hành vi đó không phải chịu trách nhiệm hình sự Khác với tạm đình chỉ điều tra, việc dừng các hoạt động điều tra ở đây không có ý nghĩa tạm thời mà là kết thúc hoạt động Đình chỉ điều tra là kết cục của một quá trình hoạt động điều tra Khi xuất hiện lý do khách quan theo quy định của pháp luật không thể xử lý hoặc do khả năng chủ quan của Cơ quan điều tra, bằng các hoạt động điều tra không thể chứng minh được hành vi phạm tội khi thời hạn điều tra đã hết và theo quy định của pháp luật phải ngừng các hoạt động đó Đình chỉ điều tra phải tuân theo những nguyên tắc, trình tự, thủ

tục mà pháp luật tố tụng hình sự quy định Điều 164 BLTTHS 2015 quy định

về các trường hợp đình chỉ điều tra theo những lý do nhất định, những điều kiện để đình chỉ điều tra và trình tự, thủ tục thực hiện việc đình chỉ điều tra

Ví dụ: Khi đình chỉ điều tra đối với bị can là người dưới 18 tuổi phải nêu

rõ hành vi phạm tội là tội ít nghiêm trọng hoặc tội nghiêm trọng (tên tội danh – điều khoản của Bộ luật hình sự được áp dụng), tội phạm gây hại không lớn, chỉ ra các tình tiết giảm nhẹ mà bị can được hưởng và cơ quan, tổ chức nào

hoặc gia đình bị can nhận giám sát, giáo dục bị can Nêu rõ căn cứ Khoản 2 Điều 91 Bộ luật hình sự năm 2015, sửa đổi, bổ sung năm 2017 về miễn trách nhiệm hình sự đối với họ, căn cứ Khoản 1 Điều 230 BLTTHS 2015 về

việc bị can được đình chỉ điều tra

2.1.3 Hình thức bản kết luận điều tra

Theo quy định tại khoản 3 Điều 232 BLTTHS 2015, trong trường hợp

kết thúc điều tra Cơ quan điều tra phải làm bản kết luận điều tra Bản kết luận điều tra là một văn bản tố tụng hình sự có giá trị pháp lý tố tụng hình sự và là hành vi mở đầu giai đoạn kết thúc điều tra Trong bản kết luận điều tra phải