Mục đích nghiên cứu của Luận văn nhằm giới thiệu lý thuyết hiện tượng học kiến trúc như một công cụ mới góp phần cho tư duy lý luận thiết kế kiến trúc nói chung và kiến trúc đương đại Việt Nam nói riêng. Mời các bạn cùng tham khảo!
PHẦN MỞ ĐẦU
Tính cấp thiết và lý do chọn đề tài
HTH là một diễn ngôn triết học có ảnh hưởng sâu rộng đến hệ thống tư tưởng châu Âu thế kỷ 20, đặc biệt trong lĩnh vực Kiến trúc, khi nó phá vỡ sự cứng nhắc của chủ nghĩa HĐ Trong bối cảnh toàn cầu hóa hiện nay, việc hệ thống hóa lý luận Kiến trúc từ nhiều góc độ lý thuyết khác nhau vẫn là một vấn đề cấp thiết và không ngừng diễn ra.
Trong thực tiễn thiết kế kiến trúc, bối cảnh xã hội và đô thị luôn biến đổi theo quy luật tự nhiên, và kiến trúc cũng chịu sự ảnh hưởng này Điều gì tạo nên giá trị kiến trúc của mỗi quốc gia, vùng miền hay cá thể là một câu hỏi quan trọng cần được nghiên cứu và hiểu rõ.
Quá trình tư duy và lý luận kiến trúc trong những thập kỷ qua không còn dựa trên một nền tảng lý thuyết độc lập, mà đã được xem xét qua nhiều khía cạnh lý thuyết khác nhau như tâm lý học, phân tâm học, ngôn ngữ học, giải phẫu học và triết học giải cấu trúc Sự phát triển của kiến trúc hiện nay đang bị chi phối bởi nền kinh tế thị trường, dẫn đến việc công tác lý luận và phê bình bị bỏ ngỏ.
Trong thời đại mới, kiến trúc đóng vai trò quan trọng như một cầu nối giữa con người và thế giới, đồng thời tái hiện cuộc sống hiện sinh phong phú của con người.
Mặc dù HTH không còn là một vấn đề mới mẻ tại châu Âu, nhưng lý thuyết của nó vẫn mang tính đa dạng và cần được phân tích sâu sắc trong bối cảnh kiến trúc đương đại ở Việt Nam Luận văn về kiến trúc đương đại Việt Nam sẽ cung cấp cái nhìn sâu sắc từ góc độ này.
Tác giả bài viết "Nhìn Hiện Tượng Học" mong muốn cung cấp những luận điểm về hệ thống lý luận hiện tượng học trong kiến trúc, đồng thời áp dụng một cách sáng tạo vào bối cảnh kiến trúc đương đại Việt Nam Mục tiêu là làm cho lý luận trở nên gần gũi hơn với thực tiễn và hỗ trợ cho hoạt động kiến trúc như một nền tảng cần thiết.
Tổng quan về những nghiên cứu liên quan đến đề tài
Bài nghiên cứu về Nơi chốn và vị trí của TS.KTS Hoàng Hữu Phê, được đăng trên Tạp chí Kiến trúc số 09-2016, cùng với nghiên cứu về Đào tạo Phương pháp thiết kế: Hồn nơi chốn của TS.KTS Trần Minh Đức từ Trường Đại học Kiến trúc TP HCM, xuất hiện trong Tạp chí Kiến trúc số 12-2018, đã góp phần quan trọng vào việc hiểu rõ hơn về vai trò của không gian trong thiết kế kiến trúc.
PGS.TS Đặng Thái Hoàng vừa xuất bản cuốn sách "Hiện tượng học kiến trúc," trong đó tác giả phân tích các nội dung cơ bản của hiện tượng học dựa trên nghiên cứu của Norberg Schulz.
Luận án Tiến sĩ của TS.KTS Lê Trần Xuân Trang nghiên cứu về diễn giải truyền thống trong kiến trúc Việt Nam đương đại thông qua Thông diễn học Trong đó, Hiện tượng luận được sử dụng như một phương pháp diễn giải khác biệt so với Cấu trúc luận, nhằm tạo ra những cách diễn đạt ý nghĩa mới Đây là một hướng đi hiện đại trong lý luận kiến trúc, góp phần làm phong phú thêm tư duy về giá trị văn hóa trong thiết kế kiến trúc.
Đối tượng và mục tiêu nghiên cứu
Đối tượng nghiên cứu: Hiện tượng học trong Kiến trúc
• Phân tích, nhận định lý thuyết HTH và HTH trong kiến trúc
Lý thuyết HTH kiến trúc được giới thiệu như một công cụ mới, đóng góp tích cực cho tư duy lý luận thiết kế kiến trúc, đặc biệt trong bối cảnh kiến trúc đương đại Việt Nam.
Kiến trúc Việt Nam đương đại được phân tích qua lăng kính của Hiện tượng học, mở ra những hướng ứng dụng mới trong lý luận và thực hành thiết kế Bài viết nhấn mạnh tầm quan trọng của việc cảm thụ kiến trúc, từ đó giúp nâng cao nhận thức về giá trị và ý nghĩa của không gian sống trong bối cảnh hiện đại Việc áp dụng các nguyên lý Hiện tượng học không chỉ thúc đẩy sự sáng tạo trong thiết kế mà còn tạo ra những trải nghiệm sâu sắc cho người sử dụng.
Trong nội dung của luận văn tác giả hướng đến các nội dung sau:
- Lịch sử và bản chất của hiện tượng học;
- Các giả định chính của phương pháp hiện tượng học;
- Phương pháp luận của hiện tượng học trong diễn giải kiến trúc;
- Ứng dụng hiện tượng học trong xem xét bối cảnh thực tiễn và tư duy thiết kế KTĐĐ VN
Quy mô và giới hạn nghiên cứu
Luận văn tập trung nghiên cứu Kiến trúc đương đại ở Việt Nam từ những năm 2000 đến nay dưới góc nhìn của HTH kiến trúc
TỔNG QUAN HIỆN TƯỢNG HỌC VÀ HIỆN TƯỢNG HỌC KIẾN TRÚC
Hiện tượng học trong triết học
1.1.1 Hiện tượng học, sự ra đời của Hiện tượng học
HTH là nhánh triết học nghiên cứu cấu trúc của trải nghiệm và ý thức, xem xét thế giới qua lăng kính của các hiện tượng mà không bị chi phối bởi các giả định hay thái độ khoa học HTH không chỉ là một hệ thống lý thuyết mà còn là một cách nhìn nhận, tập trung vào nghiên cứu mô tả Các triết gia tiêu biểu như E Husserl, M Scheler, và M Ponty đã đóng góp quan trọng cho lĩnh vực này, giúp làm sáng tỏ mối quan hệ giữa ý thức và trải nghiệm.
1.1.2 Nội dung cơ bản của Hiện tượng học trong Triết học a HTH là khoa học chính xác, trở lại với chính sự vật (To the things themselves)
HTH là khoa học nghiên cứu bản chất của ý thức, trong đó mọi trải nghiệm và hành động đều có sự hiện diện của ý thức, với ý thức luôn hướng về một đối tượng cụ thể Husserl mong muốn phát triển HTH thành một khoa học chính xác bằng cách từ bỏ hai thái độ: (1) từ bỏ thái độ tự nhiên, thường nghiệm thuộc về tâm lý, và (2) từ bỏ thái độ duy lý, duy vật lý, khách quan hóa của khoa học HTH cũng khám phá mối quan hệ giữa thế giới vật lý và thế giới sống.
Thế giới sống là nơi diễn ra tất cả các trải nghiệm và bao gồm mọi đối tượng trong ý thức Đây không phải là một cấu trúc bản thể mà là cấu trúc của hiện tượng, phản ánh thế giới như chúng ta trải nghiệm hàng ngày, với cả hiện tượng tự nhiên và nhân tạo Thế giới sống tạo thành môi trường cho con người tồn tại và trải nghiệm.
Khác với chủ nghĩa duy tâm và duy vật biện chứng, HTH chỉ tập trung vào việc mô tả những trải nghiệm sống thực tế và những sự vật mà ý thức ghi nhận, không phải là những khái niệm viễn vông HTH hướng tới việc mô tả chân thực những gì con người đã trải qua, đồng thời giản lược những yếu tố không cần thiết để làm rõ đối tượng cho ý thức Giản lược trong HTH bao gồm giản lược triết học, giản lược yếu tính và giản lược hiện tượng học, nhằm rút bớt những yếu tố duy nhiên và tập trung vào bản chất của trải nghiệm.
Sự xuất hiện của HTH đã làm rõ ý thức và cơ cấu cảm xúc riêng biệt của từng cá thể, biến con người không còn là khái niệm chung mà trở thành những thực thể độc đáo HTH chính là chìa khóa giúp triết học Hiện sinh của Heidegger tiến xa hơn so với hiện sinh cổ điển, khi nhấn mạnh rằng tồn tại chỉ có ý nghĩa khi xem xét cuộc sống hiện sinh của từng cá nhân, vì chỉ con người mới hiểu được ý nghĩa của sự tồn tại HTH cũng được xem như một phương thức Thông diễn học, giúp diễn giải thế giới một cách sâu sắc.
Thông diễn học nhấn mạnh rằng việc "hiểu" và diễn giải là những phương thức tồn tại trong thế giới của chúng ta HTH mở ra thế giới sự vật qua hiện tượng, kết hợp với trải nghiệm con người, tạo ra một góc nhìn đa dạng và phức tạp về thế giới HTH cũng gắn liền với chủ nghĩa Hậu-Hiện đại, phản ánh sự thay đổi trong cách tiếp cận và hiểu biết về thực tại.
Sự đồng bộ hóa tri thức và quốc tế hóa văn minh đã tạo ra một hệ quy chiếu duy lý cứng nhắc, dẫn đến sự độc quyền trong văn hóa Tuy nhiên, việc thông diễn thế giới qua lăng kính HTH giúp khôi phục vị trí xác thực của con người, đồng thời thúc đẩy sự thay đổi xã hội thông qua sự xuất hiện của chủ nghĩa HHĐ.
1.1.3 Kiến trúc trong Hiện tượng học của các Triết gia
Yếu tố kiến trúc, nơi chốn, nơi cư ngụ đóng vai trò quan trọng trong nghiên cứu về Hiện tượng học (HTH) của các triết gia nổi tiếng như Martin Heidegger, Merleau-Ponty và Gaston Bachelard Theo Heidegger, nơi chốn cư ngụ là hành trình đi tìm sự hiện hữu của con người, nơi con người và thế giới tương tác, tạo nên những bản chất riêng của sự tồn tại Merleau-Ponty nhấn mạnh sự kết nối giữa thế giới kinh nghiệm và con người thông qua cơ thể và cử chỉ cơ thể Trong khi đó, Bachelard khám phá chiều kích hiện tượng của hình ảnh thơ mộng trong không gian, nơi trải nghiệm bên trong ngôi nhà trở thành góc của thế giới và vũ trụ đầu tiên của chúng ta.
Hiện tượng học Kiến trúc
KTHĐ coi kiến trúc là không gian thẩm mỹ của cấu trúc vật chất, nghiên cứu các đặc điểm lịch sử, chức năng, kỹ thuật và hình thức Kiến trúc được xem là các đối tượng không gian vật lý với đặc tính hình học, thể hiện qua các bản vẽ.
1.2.1 Sự hình thành và phát triển của Hiện tượng học trong
Chịu ảnh hưởng từ HTH bởi Martin Heidegger với bài viết
Suy tưởng về kiến tạo nơi cư ngụ trong tác phẩm Những bài viết cơ bản của Christian Norberg Schulz đã đóng góp quan trọng cho lý luận kiến trúc, đặc biệt trong cuốn Hồn nơi chốn Ông đã tiếp biến tinh thần HTH trong kiến trúc, hướng đến việc khám phá hiện tượng học kiến trúc từ góc độ tinh thần.
Dựa vào lý thuyết của Merleau Ponty và Bachelard, KTS Kenneth Frampton đã phát triển phê bình khu vực (Critical Regionalism) Các nhà lý thuyết như Juhani Pallasmaa, Pérez Gómez và Peter Zumthor nhấn mạnh tầm quan trọng của kiến trúc đối với các giác quan, bao gồm âm thanh, hương vị, ánh sáng và xúc giác Họ tập trung vào trải nghiệm kiến trúc trong sự tĩnh lặng của hiện hữu, giữa không gian và thời gian, nhằm hướng tới hiện tượng học kiến trúc qua lăng kính tri giác thể xác.
1.2.2 Hiện tượng học trong diễn giải kiến trúc
Theo HTH, con người cần sống với cơ thể sống thông qua trải nghiệm sống, sử dụng ý thức và tri giác Kiến trúc không chỉ là cấu trúc vật lý mà còn là sự tích hợp ký ức từ các giác quan, hình ảnh và cảm xúc Nhiệm vụ chính của HTH trong kiến trúc là khôi phục ý nghĩa và tính thiết yếu của sự tồn tại con người, phản ánh phần nào hình ảnh hiện sinh của con người trong thế giới.
Kiến trúc như là những Hiện tượng
1.3.1 Bối cảnh xuất hiện lý thuyết Hiện tương học trong kiến trúc Hiện đại và Hậu Hiện đại
KTHĐ bước vào giai đoạn khủng hoảng với những phê phán của chủ nghĩa HHĐ như sau: 1) KTHĐ là đơn điệu và nhàm chán; 2)
Kiến trúc hiện đại (KTHĐ) đang gặp phải nhiều vấn đề như sự thờ ơ với môi trường, khiến lịch sử và truyền thống bị lãng quên, và đua nhau thương mại hóa trong thiết kế Hơn nữa, KTHĐ còn đánh mất cảm xúc từ các vật liệu kiến trúc, dẫn đến sự thiếu kết nối với con người Nhiệm vụ chính của kiến trúc học (HTH) là khôi phục ý nghĩa tồn tại của con người, tái khám phá sự nhạy cảm của các giác quan trong bối cảnh thị giác chiếm ưu thế, sự thống trị của thương mại và vật liệu nhân tạo, đồng thời tìm lại trải nghiệm văn hóa phong phú.
1.3.2 Hiện tượng học kết nối cảm xúc con người với môi cảnh thiên niên, văn hóa xã hội- yếu tố tác động tới Kiến trúc a Hiện tượng Con người vật lý trong cảm nhận môi cảnh
Thế giới sống (life-world) là tổng thể các hiện tượng mà con người trải nghiệm qua các giác quan như chạm, nếm, ngửi, nhìn và nghe Những giác quan này giúp con người tiếp nhận hình ảnh và tính chất của sự vật, tạo nên sự hiểu biết về thế giới xung quanh Trải nghiệm tinh thần của con người cũng đóng vai trò quan trọng trong việc cảm nhận và tương tác với các hiện tượng trong cuộc sống.
Tất cả các hiện tượng được tiếp nhận qua giác quan sẽ được xử lý và lưu trữ trong ký ức, từ đó hình thành trí nhớ tiềm thức, ảnh hưởng đến các hoạt động hàng ngày Đây là một hiện tượng phức tạp và mâu thuẫn từ góc nhìn hiện sinh.
Kiến trúc là sự phản ánh các hiện tượng thông qua ngôn ngữ hình thức, không thể tự phát sinh mà là một hoạt động văn hóa của con người, xuất phát từ hiểu biết về tự nhiên Các lĩnh vực khoa học công nghệ chỉ có thể giải thích một phần hình thái kiến trúc của công trình.
1 Trong hoàn cảnh Kiến trúc Hậu Hiện đại, thì sự Hợp thức hoá tri thức không còn dựa vào các Đại tự sự (Grand Nerrative) mà dần trở về với các Tiểu tự sự (Petits Nerrative)
2 HTH vận dụng vào kiến trúc trở thành HTHKT dưới hai góc độ: Vật chất và Tình thần
3 Sự trải nghiệm khiến kiến trúc trở nên nhân văn hơn.
CƠ SỞ NGHIÊN CỨU HIỆN TƯỢNG HỌC TRONG KIẾN TRÚC KIẾN TRÚC ĐƯƠNG ĐẠI VIỆT NAM
Cơ sở lý luận về Hiện tượng học Kiến trúc
2.1.1 Nội dung cơ bản của Hiện tượng học Kiến trúc
Kiến trúc với góc nhìn HTH nhấn mạnh vai trò quan trọng của tri giác, nhận thức và kinh nghiệm trong việc trải nghiệm không gian Nhận thức về không gian và môi cảnh được hình thành từ sự kết hợp của nhiều giác quan, tạo nên một trải nghiệm phong phú Khái niệm môi cảnh là yếu tố trung tâm trong diễn ngôn HTH, đóng vai trò như cầu nối giữa kiến trúc và cảm nhận của chủ thể.
2.1.2 Các lý thuyết Hiện tượng học Kiến trúc đương đại trên
Tiêu biểu của lý thuyết HTH kiến trúc có thể kể đến những diễn ngôn của Christian Norberg-Schulz về Hồn nơi chốn Tinh thần
Giải cấu trúc của Bernard Tschumi và Peter Eisenman mang đến những trải nghiệm kiến trúc sâu sắc, được Juhani Pallasmaa nhấn mạnh trong tác phẩm "Đôi mắt của làn da" Ngoài ra, Peter Zumthor cũng tiếp cận những suy tưởng kiến trúc qua HTH, tạo nên nền tảng vững chắc cho các nhà lý luận kiến trúc toàn cầu trong nghiên cứu về HTH Kiến trúc.
2.1.3 Sự hình thành tư duy Hiện tượng học trong KTĐĐ
Những xu hướng kiến trúc đương đại như hiện đại mới, high-tech, biểu hiện, sinh thái và khai thác kiến trúc truyền thống đang làm phong phú thêm bộ mặt kiến trúc Việt Nam Sự kết hợp giữa nhiều xu hướng trong một công trình kiến trúc khiến việc phân loại trở nên phức tạp hơn bao giờ hết.
Các kiến trúc sư Việt Nam không ngừng khám phá những hướng đi độc đáo để khẳng định bản sắc kiến trúc dân tộc Nhiều công trình nổi bật đã hình thành nên một trào lưu kiến trúc đặc trưng, thể hiện sự kết hợp hài hòa giữa địa phương và môi trường xung quanh, đồng thời phản ánh các đặc điểm văn hóa và tự nhiên của khu vực nơi công trình tọa lạc.
Bối cảnh nghiên cứu Hiện tượng học trong KTĐĐ VN
HTH trong KTVN đương đại không chỉ là một hoạt động văn hóa mà còn là sản phẩm của văn hóa, gắn liền với sự phát triển của lịch sử xã hội loài người Kiến trúc luôn phụ thuộc vào điều kiện tự nhiên, văn hóa xã hội và trình độ kỹ thuật xây dựng của từng vùng miền khác nhau.
2.2.1 Sự đa dạng trong môi cảnh tự nhiên Văn hoá - xã hội Việt Nam
Sự đa dạng trong các yếu tố thiên nhiên và văn hóa, bao gồm triết học, tư tưởng, phong tục, tôn giáo, tín ngưỡng, ngôn ngữ, văn học và nghệ thuật, có ảnh hưởng sâu sắc đến nhận thức hiện sinh của con người Điều này dẫn đến sự đa dạng phong phú mà chỉ với góc nhìn HTH mới có thể khám phá và thể hiện một cách đa dạng.
2.2.2 Sự đa dạng trong bản thể sống con người – hiện sinh và trải nghiệm của con người
Sự đa dạng của thiên nhiên, văn hóa và sinh hoạt xã hội đã tạo nên sự chuyển mình của kiến trúc và nghệ thuật, phản ánh bối cảnh tự nhiên phong phú Con người, với vai trò là chủ thể văn hóa, luôn tìm kiếm những hiện tượng gần gũi để diễn giải thế giới quan của mình, từ đó tạo ra nguồn cảm hứng vô tận cho sáng tác nghệ thuật.
Những minh chứng xuất hiện của diễn giải kiến trúc đương đại Việt Nam theo Hiện tượng học
Các yếu tố vật chất và tinh thần trong kiến trúc cần giao thoa để đạt được sự hòa hợp Lối tư duy HTH đề xuất một cách tiếp cận nhân bản hơn, giảm bớt tính hình thức và mở ra những khía cạnh thú vị trong nội dung và ý nghĩa công trình Thay vì chỉ tập trung vào tính chân thực hay tính duy lý, lối tư duy này mang đến sự phức tạp và đa nghĩa, giúp người sử dụng có cái nhìn tùy biến và cởi mở hơn Sự thể hiện của lối tư duy HTH diễn ra qua hai hình thức khác nhau.
2.3.1 Kiến trúc với hiện tượng tinh thần
Thông qua hình ảnh phản ánh hiện tượng nơi chốn và văn hóa, bài viết khám phá ký ức và hoài niệm về quá khứ, đồng thời thể hiện hiện sinh tinh thần của chủ thể văn hóa – xã hội.
2.3.2 Kiến trúc với hiện tượng giác quan
Là những hiện tượng cơ thể va chạm được bởi những giác quan như vật liệu, ánh sáng, màu sắc, mùi vị, âm thanh,…
Những yếu tố tác động đến Hiện tượng học trong hành vi sáng tác của Kiến trúc đương đại Việt Nam
2.4.1 Những yếu tố ngoại cảnh
HTH kiến trúc diễn tả sự hòa quyện giữa môi trường tự nhiên và mô cảnh nhân tạo, tạo nên bầu khí kiến trúc độc đáo Mỗi môi cảnh tự nhiên mang một bản sắc riêng, ảnh hưởng đến sự lựa chọn địa điểm cư trú của con người, từ đó hình thành nên nơi chốn sống.
- Sự cảm nhận ý nghĩa hiện sinh con người
2.4.2 Những yếu tố nội tại kiến trúc
- Phong cách và hình thức kiến trúc
- Sự phát triển của vật liệu và kết cấu
2.4.3 Thế giới ảo và xu hướng hiện tượng kiến trúc trong thế giới ảo
Công nghệ in 3D, thuật toán kiến trúc, dữ liệu lớn và công nghệ thực tế ảo đang cách mạng hóa ngành kiến trúc Thực tế ảo cho phép con người khám phá mọi không gian kiến trúc và môi trường mà trong thực tế họ không thể tiếp cận.
HTH kiến trúc trong kiến trúc đương đại Việt Nam dựa trên cơ sở :
1) Những tiền đề để lựa chọn hướng đi cho HTH và nội dung của nó được nhắc đến thông qua các diễn ngôn kiến túc
2) Sự khám phá dưa trên tinh thần của nơi chốn (Môi cảnh tự nhiên – môi cảnh nhân tạo – con người)
3) Bối cảnh Việt Nam trong sự đa dạng về tự nhiên và văn hóa và sự xuất hiện của lối diễn giải HTH trong một số dự án kiến trúc ở Việt Nam
Từ đó hướng đến các vấn đề sau:
1) Kiến trúc với hiện tượng hiện sinh tinh thần và thể xác trong thiết kế, vị trí của hiện thân con người trong kiến trúc
ỨNG DỤNG HIỆN TƯỢNG HỌC ĐỂ DIỄN GIẢI VÀ PHÁT TRIỂN KIẾN TRÚC VIỆT NAM ĐƯƠNG ĐẠI
Quan điểm về Hiện tượng học trong mối quan hệ với lý luận kiến trúc
3.1.1 Kiến trúc là một phương thức “bảo tồn” và “duy trì” thế giới sống
Kiến trúc không chỉ tạo ra không gian cho các tiện nghi sống như ăn, ngủ, và học tập, mà còn lưu giữ những ký ức vô hình, nơi tâm hồn con người được an ủi và che chở Ngoài việc bảo vệ thể xác, con người còn cần được nâng niu tâm hồn thông qua các giá trị văn hóa, tôn giáo và tín ngưỡng, cũng như các hoạt động giao tiếp xã hội Do đó, việc nuôi dưỡng kiến trúc như một "thực thể sống" trở nên cần thiết.
3.1.2 Kiến trúc là một sản phẩm có tính tự nhiên Đi kèm với sự hiện sinh đa dạng của con người liệu rằng có khiến kiến trúc trở nên phức tạp và không có một điểm tựa lý luận nào chắc chắn hay không Kiến trúc ẩn mình hay hòa mình vào trong thế giới sống là một biểu hiện thấy rõ nhưng để hiểu được nó, diễn giải được nó không phải là vấn đề đơn giản, góc nhìn hiện tượng chỉ cố gắng đa dạng hóa cái vô hình đó
3.1.3 Thiết kế kiến trúc là tự sự văn hóa
Từ lâu kiến trúc không còn là một không gian ở theo nghĩa đen mà Kiến trúc như một câu chuyên kể/ lời tự sự của không gian
Kiến trúc không chỉ là một lĩnh vực tĩnh lặng mà còn phản ánh niềm vui và nỗi buồn trong cuộc sống con người Để thiết kế kiến trúc có thể hiểu và thể hiện được trải nghiệm đa dạng của mỗi người, cần chuyển từ các phương pháp đo lường khoa học sang việc trải nghiệm và tương tác với kiến trúc thông qua hành động sống hàng ngày của chúng ta.
3.1.4 Thiết kế kiến trúc là mối nối của những hiện tượng
Kinh tế đô thị Việt Nam đang tồn tại trong một bối cảnh đa dạng và phức tạp, thể hiện qua những công trình thực tế Điều này cần được nhìn nhận một cách tích cực, vì trải nghiệm sống phong phú không thể bị giới hạn bởi những quy tắc kiến trúc duy lý hay cách diễn giải đơn giản.
3.2 Ứng dụng Hiện tương học trong thực tiễn phát triển
3.2.1 Hiện tượng học Kiến trúc trong Kiến tạo nơi chốn
Nơi chốn và địa điểm là yếu tố quan trọng cho người thiết kế, ảnh hưởng từ môi trường, bầu trời và con người Công năng của công trình cần đáp ứng nhu cầu sử dụng và các hoạt động của con người, tương tác với môi trường qua các đặc tính cấu trúc và bối cảnh như đất, nước, độ ẩm, nắng, gió và địa hình Hơn nữa, các đặc tính văn hóa như phong tục, tập quán và hình thức xây dựng bản địa cũng tác động đến hình thức và chức năng của công trình Các không gian trung gian giữa công trình và nơi chốn tạo ra sự kết nối vô hình, góp phần vào việc kiến tạo nơi chốn (Making place).
• Khai các yếu tố tự nhiên và nhân tạo: Địa hình, mặt nước, bầu trời,
• Khai thác các yếu tố con người: Văn hóa, lối sống
3.2.2 Hiện tượng học Kiến trúc trong trải nghiệm không gian
Kiến trúc không chỉ là sản phẩm thiết kế, mà còn là một phẩm chất tinh thần, tạo ra môi trường cho nhận thức và trải nghiệm Nó đóng vai trò trung gian kết nối con người với thế giới xung quanh, giữa không gian bên ngoài và bên trong Theo Maurice Merleau-Ponty, mục tiêu không phải chỉ là chiêm ngưỡng tác phẩm nghệ thuật, mà là cảm nhận thế giới mà kiến trúc thể hiện và sự tự thể hiện của nó.
3.2.3 Hiện tượng học Kiến trúc trong kiến tạo môi cảnh kiến trúc
Khớp nối địa điểm với trải nghiệm sống là yếu tố then chốt tạo nên bầu khí trong kiến trúc Con người không thể tách rời khỏi không gian sống, và kiến trúc cũng gắn liền với hoạt động hàng ngày của họ Những yếu tố như văn hóa, lối sống, và môi trường tự nhiên (cây cỏ, bầu trời, sông ngòi) cùng với các chi tiết kiến trúc như sàn, trần, tường, và cửa sổ cần được xem xét một cách tổng thể Sự giao thoa giữa các yếu tố này ảnh hưởng đến chất lượng môi trường sống, bao gồm ánh sáng, màu sắc, vật liệu, nhiệt độ, và âm thanh Các khía cạnh kiến trúc như ánh sáng, vật dụng, không khí, và âm thanh đều góp phần quan trọng vào việc hình thành bầu khí kiến trúc.
3.3 “Thủ pháp” sử dụng Hiện tượng học kiến trúc trong diễn giải KTĐĐ VN
HTH kiến trúc hình thành qua các bước:
1) Điều tra, khám phá những giá trị hình thái tự nhiên, lịch sử, văn hóa trong bối cảnh của địa điểm
2) Giản lược/ treo lửng hiện tượnng thông qua góc nhìn hiện sinh và bỏ qua những định kiến
3) Tìm khớp nối của những giá trị văn hóa lịch sử, hình thái tự nhiên thông qua biểu hiện của hình thức kiến trúc nơi cư ngụ
4) Tìm kiếm hình thức phù hợp trong bối cảnh địa điểm thông qua yếu tố con người
5) Dung hòa bằng các giải phải không gian, ánh sáng, vật liệu để trải nghiệm hiện sinh có ý nghĩa
3.3.1 Thủ pháp tái diễn và lắp ghép hình ảnh a Hình ảnh truyền thống: Khai thác hình thức hình học của kiến trúc truyền thống b Hình ảnh tự nhiên: Khai thác các yếu tố tự nhiên và nhân tạo c Hình ảnh lối sống: Khai thác yếu tố sinh hoạt – văn hóa
3.3.2 Thủ pháp tạo sự tương tác, giao thoa ánh sáng vật liệu và kết cấu
Vật liệu và ánh sáng đóng vai trò quan trọng trong việc tạo ra cảm xúc cho công trình kiến trúc Các vật liệu tự nhiên như đá, sỏi, bùn, rơm, tre, gỗ, cói, rạ và lá dừa, cùng với các vật liệu đã qua xử lý như gốm, sứ, gạch nung và ngói, mang đến sự đa dạng cho từng địa phương Sự kết hợp giữa vật liệu và ánh sáng được khai thác từ nhiều góc độ, tạo nên những khung cảnh độc đáo và ấn tượng.
3.3.3 Thủ pháp tạo không gian mở, tạo những khoảng trống có nghĩa
Những khoảng không gian trống như sân trong, giếng trời, hành lang và hiên nhà hiện nay đóng vai trò quan trọng trong kiến trúc, trở thành linh hồn của công trình Chúng không chỉ tạo ra nơi để chiêm nghiệm mà còn khơi gợi cảm xúc, mang lại khoảng thở cho con người trong những không gian chức năng thường bị ngăn chia chật chội.
Luận bàn về ý nghĩa của Kiến trúc dưới góc nhìn Hiện tượng học 17 1 Ý nghĩa cho cuộc sống con người
3.4.1 Ý nghĩa cho cuộc sống con người
Trong kiến trúc, cái đẹp không chỉ đến từ hình thức bên ngoài mà còn từ ý thức của con người Norberg Schulz cho rằng vẻ đẹp không nằm trong bản thân sự vật, mà mỗi người lại cảm nhận vẻ đẹp theo cách riêng của mình Triết học HTH truyền cảm hứng cho việc thoát khỏi chủ nghĩa duy nhiên, trong khi kiến trúc hiện sinh định vị con người qua những lựa chọn cá nhân, không phải do định mệnh Chính bạn quyết định bản thân mình, và kiến trúc trở thành một sự lựa chọn mang tính hiện sinh, phản ánh sự tồn tại của chúng ta trong không gian và thời gian Kiến trúc hiện sinh tập trung vào con người, tìm kiếm ý nghĩa sống hơn là sự giả tạo và đồng hóa của đám đông.
3.4.2 Ý nghĩa nơi chốn, văn hóa Ý nghĩa sau cùng của kiến trúc là nơi chốn, nó cung cấp cho con người những cuộc đối thoại đầy màu sắc và ý nghĩa hơn trong cuộc sống thay vì những chức năng thuần túy Người kiến trúc sư, người thiết kế phải có những hiểu biết, tri thức về văn hóa vùng miền, về phong tục tập quán, về đặc điểm sinh hoạt,… để có thể nói chuyện được với kiến trúc, với con người như là chủ thể của văn hóa
Tựu trung lại những lập luận diễn giải trên có thể thấy:
1) Sở dĩ có sự xuất hiện của HTH kiến trúc chính là bởi sự khẳng định của hiện sinh con người trong xã hội
2) Sự hiện sinh đó thông qua kiến trúc như là một khớp nối liên kết con người với địa điểm biến nó thành nơi chốn hiện sinh
3) Nơi chốn hướng đến thụ cảm tinh thần con người tạo nên bầu khí kiến trúc thể hiện qua anh sáng, âm thành, vật thể, không khí,…
PHẦN 3 - KẾT LUẬN – KIẾN NGHỊ
Kết luận
Tại các giai đoạn chuyển tiếp trong kiến trúc, sự thoái trào của xu hướng luôn dẫn đến sự ra đời của lý luận mới, đồng thời thúc đẩy thực tiễn kiến trúc Hiện nay, kiến trúc Việt Nam đang chịu ảnh hưởng mạnh mẽ từ các xu hướng kiến trúc toàn cầu, từ hiện đại đến cổ điển, nhưng lại thiếu sự rõ ràng trong ứng dụng Lý luận kiến trúc Việt Nam chưa được xây dựng vững chắc, dẫn đến việc một bộ phận chạy theo thị hiếu thị trường, khiến kiến trúc bị thương mại hóa và thiếu cân bằng với giá trị nghệ thuật Do đó, cần thiết phải có nhiều lăng kính khác nhau để giúp kiến trúc Việt Nam tiếp nhận và hội nhập phù hợp với các xu thế toàn cầu.
Phương pháp HTH không chỉ đơn thuần là giải thích mà còn giúp chúng ta nhận diện các bản chất và dáng nét khả niệm trong kiến trúc Việt Nam Nó mở ra một hướng đi mới trong kinh nghiệm sống, nhấn mạnh giá trị văn hóa và bản sắc dân tộc, nơi mà hình thức và cấu trúc luôn gắn liền với không gian sử dụng Nhiều góc nhìn phong phú vẫn chưa được khai thác, và việc chỉ phụ thuộc vào phong cách có thể khiến chúng ta bỏ lỡ những con đường hiện sinh độc đáo và mới mẻ.
Sự phát triển của công nghệ vật liệu đang làm thay đổi nền tảng lý thuyết kiến trúc, đưa đến sự xuất hiện của kiến trúc vô hình thông qua khoa học công nghệ Các công nghệ như thực tế ảo, thuật toán thiết kế và dữ liệu lớn đang mở ra những chân trời nhận thức mới cho kiến trúc, dần thay thế những tư duy cảm tính và thiết kế theo xúc giác truyền thống HTH (Hình Thể Học) mang đến một hướng đi đầy tham vọng cho trải nghiệm cơ thể trong thiết kế kiến trúc Trong khi các trào lưu kiến trúc toàn cầu tạo ra những hình thái đặc trưng để nhận diện và hiểu kiến trúc, HTH lại cung cấp cho kiến trúc sư một cái tôi hiện sinh phong phú mà khó có thể khai thác hết.
Luận văn không đề xuất một góc nhìn mới mẻ hay áp đặt lên thiết kế kiến trúc của các nhà thiết kế KTĐĐ Việt Nam, vì họ không nhất thiết phải thực hành theo lý thuyết cụ thể nào Thay vào đó, luận văn nhằm hệ thống hóa học thuật để tìm kiếm các lý luận phân tích khác, từ đó đa dạng hóa góc nhìn và nâng cao tính khách quan cho hoạt động thiết kế kiến trúc tại Việt Nam Nó cũng tìm kiếm những câu trả lời cho các vấn đề như hồn nơi chốn, kiến trúc hài hòa với thiên nhiên, kiến trúc xanh, và kiến trúc bản địa, trong bối cảnh ngôn ngữ hình thức và kết cấu ngày càng đa dạng.
Phương pháp giản lược trong thủ pháp treo lửng trong phán đoán mở ra khả năng cho các thiết kế mà không áp đặt lối tư duy nào Xu hướng khẳng định bản thân của con người, đặc biệt là kiến trúc sư, dẫn đến việc hướng đi HTH trở thành một con đường mở, góp phần vào sự đa dạng trong hiện sinh.
Kiến nghị 20 TÀI LIỆU THAM KHẢO
HTH là một chủ đề nghiên cứu quan trọng trong lĩnh vực kiến trúc tại nhiều trường đại học hàng đầu thế giới, nhưng vẫn còn mới mẻ tại Việt Nam Các học thuyết kiến trúc đương đại thường tập trung vào cấu trúc thuần túy mà chưa chú trọng đến bản thể sống và trải nghiệm của con người.
1 Cần xem xét HTH như một diễn ngôn trong lý luận kiến trúc ở Việt Nam, để có hướng tiếp cận và nghiên cứu phù hợp Thông qua các hoạt động giảng dạy trong môi trường đại học cũng như nghiên cứu cao hơn
2 Cần có những nghiên cứu liên ngành đa ngành với các ngành khoa học xã hội khác như triết học, văn hóa, lịch sử, địa lý để kiến trúc tìm ra những hướng đi mới đa dạng và phong phú hơn
[1] Uông Chính Chương (2015) Mỹ học Kiến trúc, NXB Xây Dựng, Hà Nội
[2] Trần Thái Đỉnh (1969) Hiện tượng học là gì?, NXB Hướng Mới
[3] Trần Thái Đỉnh (2018) Triết học Hiện sinh, NXB Văn học,
[4] Phan Quang Định (dịch) (2011), Triết học thế kỷ XX (Remo
Bodei) , NXB Thời đại, Hà Nội
[5] Bùi Giáng (2019), Martin Heidegger và tư tưởng hiện đại, NXB Văn học, Hà Nội
[6] Diêu Tri Hoa (1995), Edmund Husserl, NXB Thuận Hoá, Thừa Thiên Huế
[7] Đặng Thái Hoàng (2016), Hiện tượng học kiến trúc, NXB
[8] Doãn Minh Khôi (2016), Đọc và Hiểu Kiến trúc, NXB Xây dựng, Hà Nội
[9] Đinh Hồng Phúc (dịch) (2018), Chủ nghĩa hiện sinh dẫn luận ngắn, Thomas Flynn (1947), NXB Tổng hợp TP HCM, TP Hồ Chí Minh
[10] Lê Thanh Sơn (1999), Kiến trúc và hiện tượng cộng sinh văn hóa, Đại học Kiến trúc TP Hồ Chí Minh, TP Hồ Chí
[11] Lê Thanh Sơn (1999), Biểu tượng và không gian kiến trúc đô thị, Đại học Kiến trúc TP Hồ Chí Minh, TP Hồ Chí Minh
[12] Lê Thanh Sơn (2001), Một số xu hướng kiến trúc đương đại nước ngoài, Đại học Kiến trúc TP Hồ Chí Minh, TP
[13] Lê Ngọc Tân dịch (2019), Triết học – Khái lược những tư tưởng lớn, NXB Dân trí, Hà Nội
[14] Đinh Ngọc Thạch, Doãn Chính, Trần Quang Thái (2019),
Giáo trình Triết học Phương Tây Hiện đại, NXB Tổng hợp
TP Hồ Chí Minh, Hồ Chí Minh
[15] Ngô Đức Thịnh (2019), Hệ giá trị văn hóa việt Nam, NXB Tri Thức, TP Hồ Chí Minh
[16] Ngô Đức Thịnh (2019), Văn hóa vùng và phân vùng văn hóa Việt Nam, NXB Đại học Quốc Gia TP Hồ Chí Minh,
[17] Ngô Đức Thịnh (2019), Hệ giá trị Văn hóa Việt Nam, NXB Tri Thức, Hồ Chí Minh
[18] Trần Quốc Vượng (2015), Văn hóa Việt Nam những hướng tiếp cận liên ngành, NXB Văn học, Hà Nội
[19] Ngân Xuyên dịch (2008) Hoàn cảnh Hậu hiện đại, Jean
Francois Lyotard, NXB Tri thức, Hà Nội
[20] Christian Norberg-Schulz (1980) Genius Loci, towards a phenomenology of architecture, New York, Rizzoli
[21] David Thomas (2007), Architectural Phenomenology: Towards a Design Methodology of Person and Place, Miami University Oxford, Ohio
[22] Gourav Nandkishor Vinchu (2017), Application of Aesthetics in Architecture and Design, International Journal of Engineering Research and Technology, India
[23] Juhani Pallasmaa (1990), The Thinking Hand: Existential and Embodied Wisdom Architecture
[24] Juhani Pallasmaa (1996), The Eye of The Skin:
Architecture and the Senses, Academy Editions, London
[25] Martin Heidegger (1993), Building Dwelling Thinking In: Krell, David Farrell, ed (1993 ) Basic Writings: from
Being and Time (1927) to The Task of Thinking (1964),
[26] Martin Heidegger (1996), Being and Time, Translated by Joan Stambaugh, New York, State University of New York Press
[27] Peter Zumthor (1999), Thinking Architecture, Birkhọuser Architecture, Boston, Berlin.D
[28] Steven Holl; Juhani Pallasmaa & Alberto Pérez Gómez(1994) Questions of perception : Phenomenology of architecture Tokyo, JP: A+U Publishing Co., Ltd
Architecture, University of Belgrade - Faculty of
[30] Gaston Bachelard (1994), The Poetics of Space, Beacon Press, Boston
C Tài liệu báo – tạp chí
[31] Tạp chí kiến trúc (2018), Chủ nghĩa Giải tỏa kết cấu trong Kiến trúc
Nguồn: https://www.tapchikientruc.com.vn/chuyen- muc/chu-nghia-giai-toa-ket-cau-trong-kien-truc- deconstructivism.html
[32] Vũ Hiệp (2018), Mỹ học kiến trúc dưới góc nhìn
Deconstruction (trích Tinh thần khai phóng của nghệ thuật), Bài đăng trên Tạp chí Kiến trúc số 04-2016
Nguồn: https://www.tapchikientruc.com.vn/chuyen- muc/hoc-kien-truc-duoi-goc-nhin-deconstruction.html
[33] Tạp chí kiến trúc (2014), “Tính nhập nhằng trong kiến trúc” của Robert Venturi
Nguồn: https://www.tapchikientruc.com.vn/dien-dan/tinh- nhap-nhang-trong-kien-truc-cua-robert-venturi.html
[34] Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch, Khái quát văn hóa Việt
Nguồn: https://www.asean2020.vn/web/asean/van-hoa- xa-hoi
Văn học Việt Nam là một di sản quý giá, phản ánh tinh thần và văn hóa của dân tộc Nguyễn Ngọc Tư nhấn mạnh rằng văn chương là đại diện cho dân tộc và là thanh âm của đất nước Lê Thanh Ái, với gần 30 năm kinh nghiệm giảng dạy, mong muốn đồng hành cùng thế hệ trẻ trong việc phát triển văn học và ngôn ngữ dân tộc Học văn không chỉ là việc trong 12 năm mà còn là hành trang suốt đời, giúp xây dựng tâm hồn và làm phong phú cuộc sống Cô khuyến khích các bạn trẻ cùng nhau khám phá và vun đắp giấc mơ văn chương, tạo nên phong cách viết riêng biệt Phê Bình Văn Học là nơi chia sẻ và trao đổi học thuật, khuyến khích độc giả gửi ý kiến và thông tin.
[36] Tạp chí Ashui.com (2014), Nhà thờ Ka Đơn/ vn-a
Nguồn: https://ashui.com/awards/ka-don-church/
[37] Trang điện tử Kiến Việt, FA HOUSE: "Ngôi nhà mới có, cũ có và sẽ còn có" / atelier tho.A
Nguồn: https://kienviet.net/2015/05/23/fa-house-ngoi- nha-moi-co-cu-co-va-se-con-co-atelier-tho-a/
[38] David Seamon (2007), Phenomenology, Place, Environment and Architecture: A Review of the Literature, Theoretical Perspectives in Environment-Behavior Research (pp 157-78) New York: Plenum, 2000
[39] Juhani Pallasmaa (2018), Architecture as Experience, The fusion of the world and the self, Architectural Research in
[40] Smit Rajsheka, Place Experience: A Phenomenological inquiry into the nature of Architecture
Nguồn: https://www.academia.edu/20032901/Spirit_of_a_Place
[41] Joel McKim, Structures of Experience: Media,
Phenomenology, Architecture, Birkbeck, University of
[42] David Simon, Architeture and Phenomenology, Kansas University
Nguồn: https://ksu.academia.edu/DavidSeamon
Fátima Pombo, Barbara Oelbrandt, and Henk De Smet explore the application of phenomenology in architectural design exercises through their case study on the 'Integrated Seminar on Housing' at the University of Leuven (KUL) in Belgium, as published in Design and Technology Education: an International Journal.
[44] Harshita Nageswaran, Coming back to our senses: What is
Nguồn: https://www.re- thinkingthefuture.com/article/coming-back-to-our-senses- what-is-phenomenology-in-architecture/
[45] Anthony Richard Brand (2017), Touching Architecture: a felt-phenomenology of afective atmostpheres and embodied encounter, Thesis for the degree of Doctor of Philosophy in Architecture, the University of Auckland.