Kịch bản phim truyện truyền hình việt nam hiện nay với việc tiếp thu văn hóa dân gian

lượng phim truyện truyền hình được đặt ra với những người làm nghề, đặc biệt là với người viết kịch bản – khâu đầu tiên hình thành một bộ phim.. Trong khi đó, kho tàng văn học dân gian c

Bé Gi¸o dôc vμ ®μo t¹o Bé V¨n ho¸,thÓ thao vμ du lÞch

Tr−êng §¹i häc v¨n ho¸ Hμ Néi

NguyÔn thÞ huÖ ninh

kÞch b¶n phim truyÖn truyÒn h×nh viÖt nam hiÖn nay víi viÖc tiÕp thu

v¨n häc d©n gian

Chuyªn ngµnh: v¨n ho¸ häc M· sè: 60 31 70

LuËn v¨n Th¹c sÜ v¨n ho¸ häc Ng−êi h−íng dÉn khoa häc: PGS TS TrÇn Thanh hiÖp

Hµ néi – 2010

Xin trân trọng cảm ơn sự ủng hộ, góp ý của các thầy cô giáo dạy chuyên môn tại trường đại học Sân Khấu Điện Ảnh, quý đồng nghiệp đang công tác tại một số Hãng phim như Hãng phim truyện Việt Nam, Công ty Nghe nhìn Hà Nội, Hãng phim TFS trong quá trình tôi tiếp cận

Xin trân trọng cảm ơn sự chia sẻ của gia đình, đồng nghiệp và bè bạn trong suốt thời gian qua

Hà Nội, tháng 6 năm 2010 Nguyễn Thị Huệ Ninh

LỜI CAM ĐOAN

Tôi xin cam đoan đây là công trình khảo cứu khoa học của riêng tôi Các dẫn chứng và kết quả nghiên cứu nêu trong luận án là trung thực và chưa công bố trong bất kỳ một công trình khoa học nào khác

Tác giả

Nguyễn Thị Huệ Ninh

MỤC LỤC

trang

LỜI CAM ĐOAN 2

MỞ ĐẦU 4

Chương 1- KHÁI QUÁT VỀ PHIM TRUYỆN TRUYỀN HÌNH VIỆT NAM VÀ VIỆC VIẾT KỊCH BẢN 1 1 Phim truyện truyền hình 11

1 2 Kịch bản phim truyện truyền hình 20

1 3 Thực trạng kịch bản phim truyện truyền hình Việt Nam hiện nay 33

Chương 2 - SỰ ẢNH HƯỞNG, TIẾP THU VÀ PHÁT TRIỂN CỦA VĂN HỌC DÂN GIAN VỚI KỊCH BẢN PHIM TRUYỀN HÌNH 2 1 Một số nét đặc trưng của văn học dân gian 51

2 2 Văn học dân gian với kịch bản phim truyền hình 56

2 3 Kịch bản phim truyền hình Việt Nam với việc tiếp thu văn học dân gian 65

Chương 3 - GIẢI PHÁP TIẾP THU VĂN HỌC DÂN GIAN VỚI KỊCH BẢN PHIM TRUYỀN HÌNH VIỆT NAM 3 1 Một số đề xuất mang tính định hướng 75

3 2 Một số cách thức có thể vận dụng từ văn học dân gian vào việc xây dựng kịch bản phim truyện truyền hình 78

KẾT LUẬN 91

TÀI LIỆU THAM KHẢO 94

PHỤ LỤC 99

MỞ ĐẦU

1 TÍNH CẤP THIẾT CỦA ĐỀ TÀI

1.1 Nước ta đang tiến bước trên con đường đổi mới và hội nhập Ngoài việc cần đẩy mạnh kinh tế, xã hội, còn phải đặc biệt quan tâm đến vấn đề phát triển văn hóa, xây dựng con người Trong đó, phim truyện truyền hình giữ một vai trò quan trọng Với mục tiêu mà Nghị quyết Trung ương V, khoá VIII

đề ra là “Xây dựng một nước Việt Nam xã hội chủ nghĩa có nền văn hoá tiên tiến, đậm đà bản sắc dân tộc”, và quá trình xã hội hoá phim truyện truyền hình gần đây đặt ra nhu cầu cấp thiết cho ngành này phải chấn hưng, đổi mới về nội dung, hình thức thể hiện nhằm tạo ra các tác phẩm tiên tiến, đậm đà bản sắc dân tộc Bước đi quan trọng đầu tiên cần hướng về cội nguồn khai thác các giá trị vốn có của dân tộc, không gì khác đó là văn học dân gian Bởi, đây

là một thành tố cấu tạo nên văn hoá, là một phức hợp giá trị văn hoá – văn học - lịch sử - nghệ thuật - triết học - đạo đức – tôn giáo – ngôn ngữ… của mỗi dân tộc Nếu thấm nhuần giá trị của kho tàng văn học dân gian, khai thác

nó thì đây là một kho chất liệu phong phú Biết vận dụng và chuyển tải nó vào các tác phẩm phim truyện truyền hình sẽ có được những tác phẩm hay, thể hiện được tính cách, tâm lý, tâm thức, tình cảm của dân tộc Từ đó, không chỉ giáo dục thế hệ trẻ mà còn khẳng định được tầm vóc mang tính chiều sâu của dân tộc với bạn bè quốc tế

1.2 Phim truyện truyền hình đã trở thành món ăn thường xuyên, có ý nghĩa trong đời sống tinh thần nhân dân, là một bộ phận quan trọng của nền văn hoá hiện đại Sự phát triển rầm rộ của phim Việt đã khiến nhiều hãng phim tư nhân hình thành, các cửa sóng mới được thiết lập, bên cạnh đó là sự xuất hiện ngày một nhiều của đội ngũ viết kịch bản Vấn đề nâng cao chất

lượng phim truyện truyền hình được đặt ra với những người làm nghề, đặc biệt là với người viết kịch bản – khâu đầu tiên hình thành một bộ phim

Thực trạng đói kịch bản hay, những bộ phim mua kịch bản nước ngoài rồi Việt hoá có nội dung xa lạ, lai căng, nhạt nhẽo gây phản cảm cho người xem khiến nhiều khi dân ta không xem phim ta, nghệ sĩ ta làm ra các bộ phim cũng chẳng buồn “đếm xỉa” đến đứa con tinh thần của mình Và còn nảy sinh một thực trạng đáng báo động khác, như người Việt không biết sử Việt, không hiểu và không thích tìm hiểu văn hoá Việt; không muốn theo dõi những câu chuyện thường đoán trước mọi diễn biến, kết thúc Lớp trẻ bắt chước rất nhanh phong cách Hàn Quốc, châu Âu Chưa kể những tác hại khi dòng văn hoá phẩm độc hại xâm nhập và tác động vào giới trẻ Điều đó nếu

cứ diễn tiến sẽ gây hậu quả khôn lường

1.3 Cùng với xu thế hội nhập, phim truyện truyền hình của ta đứng trước sự cạnh tranh lớn khi mà phim nước ngoài ồ ạt tràn vào Tiền làm phim của ta ít hơn, kĩ thuật của ta nghèo nàn và kém hơn họ về nhiều mặt Phải làm sao để phim truyện truyền hình của ta sánh được với họ? Không gì khác, điều

đó cần dựa vào bản sắc dân tộc của chính chúng ta Đó là kho tàng văn học dân gian, nơi ấy đúc kết tri thức, kinh nghiệm, văn hoá của cả một dân tộc, thể hiện cách tư duy, lối ứng xử rất riêng, rất lạ, rất khác biệt và hấp dẫn

1.4 Nhìn vào thành công của hệ thống phim truyện truyền hình của các nước như Trung Quốc, Hàn Quốc, Ấn Độ, Brazin… Phim của họ thu hút khán giả không phải chỉ ở những câu chuyện hiện đại, mà phần lớn là các câu chuyện cổ, dã sử nhờ khai thác vốn văn học dân gian của chính dân tộc họ Có thể kể tới các bộ phim “Tây Du Ký”, “Lương Sơn Bá, Trúc Anh Đài”;

“ĐêChangKưm”, “Truyền thuyết Du – mông”… Họ lấy những chất liệu cũ nhào nặn thành tác phẩm nghệ thuật mới, mang được hơi thở của thời đại,

thâu tóm được tình yêu của khán giả, làm nên sắc thái đặc trưng riêng Trong khi đó, kho tàng văn học dân gian của người Việt vô cùng phong phú, giàu chất liệu để có thể hình thành những bộ phim truyền hình cũng như điện ảnh hay nhưng lại chưa được để tâm khai thác một cách thấu đáo

1.5 Là người hoạt động trong lĩnh vực sáng tác kịch bản phim truyện truyền hình, tác giả luận văn nhận thấy đây là vấn đề cần nghiên cứu và nêu ra hướng khai thác mới cho các dự án hình thành phim truyện truyền hình dài tập nhờ vào các giá trị văn học dân gian Không chỉ đáp ứng nhu cầu nhất thời của các nhà sản xuất đang “săn” kịch bản hay, hoặc giúp thoả mãn thị hiếu khán giả, mà còn góp phần tạo ra những tác phẩm sánh tầm với chất lượng phim truyện truyền hình của các nước bạn

Những yếu tố trên đây khiến tác giả luận văn lựa chọn vấn đề: “Kịch bản phim truyện Việt Nam hiện nay với việc tiếp thu văn học dân gian” làm

đề tài luận văn thạc sỹ Văn hoá học của mình

2 TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU

Về văn học dân gian người Việt, đã có một hệ thống công trình nghiên cứu ở nhiều cấp bậc, phạm vi khác nhau Hiện nay, học giả của ta vẫn không ngừng tìm tòi, khai thác các giá trị văn học dân gian cũ và mới Giá trị của văn học dân gian được nhiều ngành khoa học xã hội và nghệ thuật tiếp thu như văn học dân gian với văn học viết, với lịch sử, với xã hội học, với dân tộc học, với âm nhạc, với mĩ thuật, với múa hiện đại, với sân khấu, với nhiếp ảnh tạo ra không ít tác phẩm nghệ thuật độc đáo, vừa truyền thống, vừa hiện đại; song hành với nó là những công trình lý luận sâu sắc

Về điện ảnh và truyền hình ở ta so với thế giới còn rất non trẻ nên vốn

ít sách nghiên cứu, các công trình lý luận về sự kết nối của văn học dân gian với việc sáng tác kịch bản phim truyện truyền hình càng gần như không có

Mới đây xuất hiện vài công trình như “Văn học dân gian và nghệ thuật tạo hình Điện ảnh” của nhóm tác giả Nguyễn Mạnh Lân, Trần Duy Hinh, Trần Trung Nhàn; hay “Văn học nghệ thuật truyền thống với phim truyện Việt Nam” của tác giả Phan Bích Hà, cuốn “Điện ảnh và bản sắc văn hoá dân tộc” [3], vài bài nghiên cứu nhỏ lẻ trên một số tạp chí chuyên ngành Song, mới chỉ là những nghiên cứu về điện ảnh nói chung với văn học dân gian chứ chưa

đề cập một cách toàn diện và có hệ thống về tầm quan trọng và cách thức khai thác vốn văn học dân gian đối với phim truyện truyền hình (một lĩnh vực có nhiều nét khác biệt với điện ảnh) Mặc dù, phim ảnh của ta vẫn lấy chất liệu dân gian làm đề tài, không ít tác giả vẫn đau đáu khai thác kho tàng văn học dân gian; nhưng sự nghiên cứu về vai trò của văn học dân gian với sáng tác kịch bản như một hướng đi quan trọng của phim truyện truyền hình Việt Nam chưa được đặt ra thành vấn đề mấu chốt, chưa đạt tới tầm vĩ mô

3 MỤC ĐÍCH VÀ NHIỆM VỤ CỦA NGHIÊN CỨU

3 1 Mục đích

Luận văn tập trung nghiên cứu, khảo sát cho thấy vai trò của văn học

dân gian với việc sáng tác kịch bản phim truyện truyền hình của Việt Nam, góp phần thêm một tiếng nói làm cơ sở định hướng cho công tác xây dựng kịch bản của các nhà biên kịch, đặc biệt là các biên kịch trẻ mới bước vào nghề Hy vọng góp phần tạo ra một nhận thức mới với người làm phim truyền hình để tác phẩm của ta đứng vững trước những thách thức trong quá trình hội nhập, tạo tiềm lực cho phim truyện truyền hình Việt Nam

3 2 Nhiệm vụ

Để thực hiện mục tiêu trên, luận văn tập trung giải quyết các nhiệm vụ sau:

- Nghiên cứu xác định vai trò của văn học dân gian trong việc sáng tác kịch bản phim truyện truyền hình Việt Nam

- Khảo sát thực trạng phim truyền hình Việt Nam để thấy rõ sự thiếu hụt hoặc vận dụng, khai thác chưa thấu đáo các giá trị của văn học dân gian

- Đề xuất các giải pháp định hướng để văn học dân gian thấm nhuần hơn nữa trong các nhà biên kịch, chuyển tải vào các tác phẩm phim truyện truyền hình Góp phần khơi gợi khát vọng xây dựng những tác phẩm kịch bản dài hơi trong tương lai trên cơ sở những cốt truyện, tích truyện giàu tính nhân văn sẵn có trong dân gian

4 ĐỐI TƯỢNG VÀ PHẠM VI NGHIÊN CỨU

4 1 Đối tượng

Đối tượng nghiên cứu của đề tài là những cốt truyện, tích truyện, các

vở chèo, tuồng, cải lương, tình huống kịch, những lời hay ý đẹp trong kho tàng văn học dân gian phù hợp với việc lấy làm chất liệu cho phim truyền hình Việt Nam hiện đại Bên cạnh đó là hệ thống các bộ phim truyện của ta hiện nay có kịch bản liên quan tới văn học dân gian

4 2 Phạm vi

Học viên tiến hành khảo sát một số sách lí luận, tạp chí, website về truyền hình, văn học dân gian, những bộ phim tiêu biểu trong nước và nước ngoài gần đây, dư luận của khán giả Đi đôi với nó là tìm hiểu ý kiến một số biên kịch, đạo diễn, các bạn nghề có nhiều kinh nghiệm làm việc lâu năm trong lĩnh vực phim ảnh về thực trạng chung của việc sáng tác kịch bản phim

truyện truyền hình

5 CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU

Luận văn thực hiện trên cơ sở phương pháp luận duy vật biện chứng và duy vật lịch sử của Chủ nghĩa Mác – Lênin, hệ thống quan điểm của Đảng và Nhà nước ta về văn hoá, về sáng tác phim truyện truyền hình

Tác giả luận văn phối hợp ba phương pháp chung, riêng, đặc thù; phân tích và tổng hợp tài liệu, nghiên cứu xuyên, liên ngành; phương pháp điều tra; phỏng vấn trực tiếp; quan sát và tích luỹ từ kinh nghiệm của bạn bè, đồng nghiệp; so sánh, đối chiếu để thấy được những thuận lợi và khó khăn cho việc xây dựng các kịch bản phim truyện dài tập dựa trên chất liệu văn học dân gian của ta với các nước bạn trên thế giới Ngoài ra, tác giả luận văn còn sử dụng phương pháp xem xét bóc tách để làm rõ việc sáng tác kịch bản phim truyện truyền hình khác với việc sáng tác kịch bản khác Từ đó thấy cần phải tiếp thu giá trị văn học dân gian theo phương thức nào Phương pháp thực nghiệm và thống kê số liệu cũng được sử dụng khi tác giả luận văn nghiên cứu tại các đơn vị làm phim khác nhau để đưa ra những kiến nghị và giải pháp phù hợp

với thực tiễn sáng tác kịch bản phim truyện truyền hình của nước ta hiện nay

6 Ý NGHĨA CỦA LUẬN VĂN

6 1 Ý nghĩa lý luận

Bước đầu đưa ra cái nhìn toàn diện về vai trò, tầm quan trọng của văn học dân gian với việc xây dựng kịch bản phim truyện truyền hình Góp phần nêu ra một số quan điểm về sáng tác kịch bản liên quan tới văn học dân gian Việt Nam để đề ra định hướng cho việc khai thác vốn văn học dân gian với các bộ phim truyền hình tương lai

6 2 Ý nghĩa thực tiễn

Kết quả nghiên cứu hy vọng sẽ là một trong những tài liệu tham khảo cho các biên kịch, đặc biệt là các bạn trẻ mới bước vào nghề Đồng thời, góp một tiếng nói mang tính chất định hướng cho các nhà sản xuất, lãnh đạo các hãng phim trong việc chọn lựa kịch bản có chất lượng, mang tính nghệ thuật đại chúng cao Từ đây cùng chung sức đẩy nhanh, mạnh quá trình xã hội hoá phim truyền hình Việt Nam, đáp ứng nhu cầu, thị hiếu của người Việt nói chung và là món ăn tinh thần lý thú với khán giả nước ngoài

7 BỐ CỤC CỦA LUẬN VĂN

Ngoài phần mở đầu, kết luận, tài liệu tham khảo, mục lục, phụ lục, nội dung luận văn chia làm ba chương

Chương 1: Khái quát về phim truyện truyền hình Việt Nam và việc

viết kịch bản

Chương 2: Sự ảnh hưởng, tiếp thu và phát triển của văn học dân gian

với kịch bản phim truyền hình

Chương 3: Giải pháp tiếp thu văn học dân gian với kịch bản phim

truyện truyền hình Việt Nam

Chương 1 KHÁI QUÁT VỀ PHIM TRUYỆN TRUYỀN HÌNH

VIỆT NAM VÀ VIỆC VIẾT KỊCH BẢN

1 1 PHIM TRUYỆN TRUYỀN HÌNH

1 1 1 Sự ra đời và đặc điểm của truyền hình

Truyền hình, còn được gọi là ti vi (TV) hay vô tuyến là một loại máy thu hình truyền tải nội dung chủ yếu bằng hình ảnh sống động và âm thanh kèm theo

So với nghệ thuật điện ảnh, truyền hình ra đời muộn hơn Theo các nhà viết lịch sử truyền hình thì năm 1928 là năm truyền hình ra đời tại nước Đức với buổi phát hình đầu tiên dành cho loại máy thu hình với 30 dòng phân giải hình ảnh (hiện nay là 1150 dòng hệ Pal và 1200 dòng hệ NTSC) Sau thời gian thử nghiệm, năm 1935 truyền hình Đức thực hiện thành công một chương trình truyền hình hoàn chỉnh Năm 1936 tại Anh truyền hình được các nhà phát minh và các nhà làm nghệ thuật điện ảnh của nước này thử nghiệm thành công Nhưng do lúc đó nước Đức quốc xã đang dồn sức để phát động cuộc chiến tranh thế giới thứ hai và nước Anh thì cũng lo việc phòng vệ lãnh thổ đang bị đe doạ tấn công từ phía Đức nên các chương trình truyền hình thể nghiệm tiếp theo bị sao nhãng hoặc bỏ ngỏ

Ở Mỹ, năm 1939 chương trình phát sóng truyền hình đầu tiên thành công và suốt trong thời kỳ diễn ra cuộc đại chiến thế giới thứ hai trong điều kiện bên trong đất nước có hoà bình, nước Mỹ đã hoàn chỉnh hệ thống truyền hình và sản xuất được phim truyền hình dài tập chuyển thể từ các tác phẩm văn học nổi tiếng của Mỹ và các nền văn học khác trên thế giới

Chiến tranh thế giới thứ hai kết thúc, việc xây dựng hệ thống truyền hình lại được các cường quốc đặc biệt quan tâm Đến năm 1950, thế giới mới chỉ có ba quốc gia có đài truyền hình và chương trình truyền hình được phát thường xuyên là Liên Xô, Mỹ và Anh

Truyền hình bắt đầu phát triển rực rỡ vào đầu những năm 60 của thế kỉ trước và là một cuộc cách mạng to lớn trong lịch sử của ngành truyền thông Năm 1960 toàn bộ các nước ở châu Âu và Bắc Mỹ đã có hệ thống đài truyền hình hiện đại Cũng năm này, ở Mỹ có 150 nhà máy xí nghiệp sản xuất máy thu hình và thiết bị truyền hình [14, tr.68 - 70]

Đến nay, ngành này đã không ngừng phát triển, cả về chất lượng kỹ thuật, hình ảnh lẫn sự phong phú về nội dung chuyển tải Nó là thế giới thu nhỏ trong mỗi gia đình, là người bạn tinh thần thân thiết của bất cứ ai trong xã hội hiện đại

Tại Việt Nam, truyền hình ra đời ở phía Nam (dưới chế độ cũ) sớm hơn Còn ở phía Bắc thì năm 1970 truyền hình mới được bắt đầu thử nghiệm phát sóng Ngay từ trước khi chiến tranh Việt Nam kết thúc đến năm 1975, một ban biên tập của Đài Tiếng nói Việt Nam được tách ra và thành lập Đài truyền hình vào ngày 7 tháng 9 năm 1970 Năm 1987 Đài lấy tên chính thức

là Đài Truyền hình Việt Nam Và với xu thế chung của thế giới, truyền hình Việt Nam ngày một phát triển, đáp ứng nhu cầu nghe nhìn của nhân dân Việt Nam Bên cạnh đó, là một tổ chức thông tin, tuyên truyền hàng đầu ở Việt Nam, Đài Truyền hình Việt Nam luôn giữ vai trò tích cực trên mặt trận tư tưởng văn hóa quốc gia thông qua việc tuyên truyền thông tin tới mọi tầng lớp nhân dân trong cả nước và kiều bào tại nước ngoài Cung cấp các chương trình khoa học giáo dục và chương trình giải trí cho các nhóm khán giả Bên cạnh đó, Đài còn là một kênh giao lưu hiệu quả cho hơn 50 dân tộc sinh sống

trên đất nước Việt Nam cũng như giữa Việt Nam và thế giới Trong suốt thập

kỷ qua, VTV (viết tắt của Việt Nam Television) đã phát triển nhiều dịch vụ đa dạng từ phát sóng truyền hình tới các lĩnh vực khác như sản xuất phim, Pay-

TV, dịch vụ Internet, phát hành tạp chí Đài đã chứng minh được ảnh hưởng ngày càng tăng của mình tới đời sống tinh thần của người Việt

1 1 2 Sự hình thành và phát triển của phim truyện truyền hình

Phim có gốc từ “film” trong tiếng Pháp Những phim đầu tiên đến Việt Nam là từ Pháp Phim còn gọi là xinê, cũng xuất phát từ tiếng Pháp cinema - tức là điện ảnh, theo Việt ngữ Phim truyện truyền hình là phim làm để phát sóng trên truyền hình Nó ra đời sau khi ngành truyền hình ra đời và phát triển Nó có thể được thu hình trên băng từ, đĩa kỹ thuật số hoặc trên cả phim nhựa 16 ly

Truyền hình ra đời và phát triển là một đe doạ sống còn với các ngành nghệ thuật nghe nhìn trước đó, tiêu biểu là điện ảnh và sân khấu

Trước năm 1960, tại Ấn Độ, mỗi năm nước này sản xuất hơn 1000 bộ phim nhựa, nhưng khi truyền hình du nhập và được phổ cập thì số phim này tụt xuống còn dưới 200 Số rạp chiếu phim cũng bị thu hẹp từ hơn 40.000 rạp xuống còn 3.500 rạp [14, tr.68 - 70] Ở Mỹ, truyền hình ra đời, toàn bộ hệ thống rạp Kền sụp đổ Các nhà làm phim điện ảnh đổ xô đi làm phim truyền hình Nhiều học giả tiên đoán sớm muộn thì điện ảnh và sân khấu cũng không thể tồn tại và nó sẽ là một bộ phận phục vụ chương trình sắp đặt một cách mặc định của truyền hình Hiện tượng này khiến các nhà làm phim điện ảnh phải có cái nhìn khách quan với lợi thế của phim truyện truyền hình

Phim truyền hình nói chung thì có nhiều loại như phim truyện, phim tài liệu, phim hoạt hình, phim khoa giáo Ở luận văn này chúng tôi đi sâu nghiên cứu về phim truyện truyền hình dài tập với công tác viết kịch bản cho phim

Phim truyện là phim làm về một câu chuyện hư cấu, là một sáng tác nghệ thuật nghe nhìn, để phục vụ cho việc phát sóng trên hệ thống truyền hình

Những bộ phim truyện truyền hình được phát sóng đầu tiên ở Việt Nam phải kể đến là “Trên từng cây số” của Bungari, “Mười bảy khoảnh khắc mùa xuân” của Liên Xô, vở balê “Hồ Thiên Nga”, các phim màn ảnh được khai thác để đưa lên truyền hình ngày đó là của Ấn Độ và Cộng hoà dân chủ Đức Chúng đã trở thành món ăn tinh thần không thể thiếu của khán giả ở những nơi được phủ sóng truyền hình Sau đó ít lâu, các bộ phim nhiều tập được quay bằng chất liệu phim nhựa, được thể hiện theo ngôn ngữ điện ảnh như

“Ván bài lật ngửa”, “Biệt động Sài Gòn” cũng làm nên những hiện tượng khán giả vô cùng ấn tượng kể cả ở các rạp chiếu phim lẫn ở các chương trình phim truyện truyền hình hồi đó

Với nhiều nước trên thế giời thì sự ra đời của truyền hình khiến cho phim truyện truyền hình phát triển, thu hút hầu hết các khán giả của điện ảnh, khiến các nhà điện ảnh rơi vào những thử thách nghiệt ngã Cho nên nảy sinh các lời chỉ trích cay nghiệt với truyền hình Không ít vị giáo sư cấm học trò viết môn kịch bản điện ảnh xem phim truyền hình khi còn học ở trường Họ cho rằng phim truyền hình là phim loại hai, là thứ “phim bình dân”, là “một dạng báo hình”, là không phải nghệ thuật đích thực Có người thề thốt sẽ không bao giờ làm phim truyền hình hay bàn bạc về phim truyền hình Đó là những cách nhìn cực đoan Trong thực tế có thể nhiều thứ được số đông chấp nhận còn có nhiều “sạn”, chưa thực sự là sản phẩm hay, nhưng đó là những thứ thời vụ Những gì có giá trị thực thì nó vẫn tồn tại vĩnh hằng, và không thể bị phủ nhận mãi được

Khởi thuỷ của truyền hình Việt Nam có sự đóng góp nghề nghiệp tâm huyết của nhiều nhà điện ảnh Ngày nay, không ít nhà điện ảnh vẫn tham gia tích cực trong việc làm phim truyện truyền hình, bên cạnh việc làm phim điện ảnh của họ Không ít nhà điện ảnh đã chuyển sân sang nghề mới là nghề làm phim truyền hình Bên cạnh đó thì một số nhà làm phim do thành công ở lĩnh vực phim truyện truyền hình đã được các nhà sản xuất phim điện ảnh mời làm phim truyện điện ảnh Thế nên, ở Việt Nam mối quan hệ giữa điện ảnh và truyền hình là quan hệ bằng hữu, anh em

Ngày trước, kinh tế đất nước ta còn nghèo, mỗi gia đình không thể sở hữu một máy thu hình Người dân xem truyền hình phải ra ngoài bãi, xếp chỗ

từ trước để có được vị trí như ý Giờ đây, truyền hình đã đi vào tận đầu giường của mỗi nhà, ngày một gắn bó với cuộc sống của nhân dân hơn

Để đáp ứng nhu cầu của các cửa sóng không ngừng được thiết lập thì hiện tại ở Việt Nam hàng năm sản xuất khoảng sáu, bảy trăm đầu phim truyền hình Nhưng như vậy cũng mới chỉ đảm bảo khoảng 50% thời lượng phát sóng phim truyện cho truyền hình cả nước Số phim còn lại được chiếu thường là phim của Hồng Kông, Hàn Quốc, Mỹ, Trung Quốc, Pháp, Nga, Mêhico, Auxtralia

Các đài nhà nước có xưởng phim truyền hình lớn nhất, sản xuất nhiều

bộ phim truyện truyền hình nổi tiếng là VFC - Trung tâm sản xuất phim truyền hình của Đài Truyền hình Việt Nam, TFS - Hãng phim truyền hình Thành phố Hồ Chí Minh Ngoài ra, nhiều đài cấp tỉnh như Đài truyền hình Hà Nội, Công ty Nghe nhìn Hà Nội, Đài truyền hình Hải Phòng, Đài Cần Thơ, Đài Bình Dương nhiều hãng phim tư nhân như Thiên Ngân, Hành Tinh Xanh, Đông A, BHD, Tân Thế Giới, Hãng Phim Vàng , nhiều hãng phim chuyên sản xuất phim điện ảnh như Hãng phim truyện Việt Nam, Hãng phim

Giải Phóng, Hãng phim quân đội cũng năng nổ làm phim truyện truyền hình

để phát sóng, trao đổi với các đài trong nước, và nước ngoài

Nhu cầu về phim truyện truyền hình ngày càng trở thành một đòi hỏi bức thiết, đặc biệt là phim có chất lượng cao Theo xu thế đó, các nhà sản xuất, các đạo diễn không ngừng săn tìm kịch bản hay, phù hợp với tiêu chuẩn thẩm định của từng cửa sóng để sản xuất Phim truyện truyền hình Việt Nam

đã trở thành mảnh đất hứa với rất nhiều thành phần, đặc biệt là giới trẻ muốn tìm cơ hội để thể hiện khả năng và sức sáng tạo của mình

Song, so với thị trường thế giới thì phim truyện truyền hình của ta chưa

đủ chất lượng để cạnh tranh, chỉ là sự giao lưu nhỏ lẻ Chủ yếu phim làm ra phát sóng trong nước cho người dân có vô tuyến tại nhà xem miễn phí, trừ một số ít thu tiền qua cáp và các tivi thuê bao Thế nên những yêu cầu đặt ra trong việc làm phim, sáng tác kịch bản không hề đơn giản

1 1 3 Phân biệt phim truyền hình và phim truyện điện ảnh

Về quy trình sản xuất thì giữa phim truyện điện ảnh và phim truyện truyền hình không có nhiều khác biệt Bởi xét về nguyên tắc làm phim, các công việc được tiến hành đầu tiên từ ý tưởng đến đề cương kịch bản, kịch bản chi tiết, kịch bản phân cảnh, chọn đạo diễn, diễn viên, dựng phim, ra mắt công chúng giữa hai loại phim này đều có những điểm tương đồng Hơn nữa, dù

là tác phẩm phim điện ảnh hay là tác phẩm phim truyền hình thì đều thuộc khu vực nghệ thuật nghe nhìn, đều là nghệ thuật hướng tới số đông, phải gắn với sự phát triển của kĩ thuật và công nghệ

Chúng khác nhau đầu tiên là về độ dài Thông thường, mỗi bộ phim điện ảnh có độ dài 90 phút Còn phim truyền hình dài tập thậm chí dài hàng ngàn tập như nhiều phim truyền hình Braxin hoặc Ấn Độ Vì thời lượng này

mà nó liên quan nhiều tới các yếu tố khác, như kĩ thuật, nội dung, cách tổ chức kịch bản, tổ chức sản xuất, giá thành, cũng như sự ảnh hưởng, v.v

Để thưởng thức phim truyện điện ảnh người ta phải mua vé, vào rạp xem hoặc thuê đĩa phim về xem Còn phim truyện truyền hình được phổ cập trên sóng truyền hình toàn quốc Phim truyện truyền hình có giá thành rẻ hơn phim điện ảnh chiếu rạp nhiều lần do công nghệ - kỹ thuật chế tác đơn giản, gọn nhẹ và nhanh hơn

Đặc điểm của phim truyện truyền hình là khuôn hình hẹp, cỡ cảnh lớn hơn phim điện ảnh chiếu rạp, do hạn chế đáng kể về độ lớn và cả chiều sâu cũng như độ nét của màn ảnh tivi Vì vậy phim truyện truyền hình cũng có những điểm yếu về nghệ thuật thẩm mỹ nhất định so với phim điện ảnh

Một bộ phim truyền hình dài tập thu hút được khán giả trong một thời gian khá lâu do cấu trúc của nó Thông thường, mỗi tập của bộ phim truyền hình có độ dài từ 45 đến 50 phút Mỗi tập có nhiệm vụ giải quyết một câu chuyện (vấn đề) nào đó và cuối tập lại đưa ra một cái móc đặt ra câu chuyện cần phải giải quyết ở tập sau Để thời lượng được kéo dài, thường các tình huống trong phim truyền hình được mổ xẻ chi tiết hơn, nói được nhiều vấn đề sâu, rộng hơn so với phim điện ảnh Các cảnh quay trong phim truyền hình cũng được tổ chức không công phu bằng phim điện ảnh nhằm giảm thiểu chi phí cho sản xuất

Những vấn đề trên đều tạo ra mặt ưu và nhược điểm đặc trưng cho hai loại phim này Từ đó mà phim truyền hình ra đời và phát triển hùng hậu đến đâu thì điện ảnh vẫn tồn tại và lấy được phong độ của mình Tới nay phim nhựa vẫn được sản xuất và phát triển, vẫn có con đường đi riêng của mình Nền điện ảnh Mỹ vẫn kiêu hùng phát triển khi nước này có một hệ thống truyền hình vô cùng hùng hậu Ấn Độ từ năm 1980 trở lại đây hàng năm con

số phim nhựa vẫn đều đặn xuất hiện không dưới 1000 bộ Ở Trung Quốc năm

2000 sản xuất được 102 bộ phim truyện nhựa thì 2008 đã sản xuất được 460

bộ [14, tr.68 - 70] Tại nước ta, bên cạnh những bộ phim truyền hình hàng ngày đi vào đời sống nhân dân thì các bộ phim nhựa vẫn không ngừng ra đời đáp ứng nhu cầu một bộ phận khán giả và khẳng định tiếng nói của mình với bạn bè quốc tế về nền điện ảnh Việt Nam hôm nay

Phim truyện điện ảnh có thể được chiếu trên hệ thống truyền hình và cũng gọi là phim truyền hình Nhưng phim truyện truyền hình thì lại không thể chiếu được trên rạp như phim điện ảnh Ở một mặt nào đó thì công nghệ làm phim truyện truyền hình ra đời trước ngành truyền hình, nó được bắt nguồn từ điện ảnh Khoa học công nghệ ngày càng phát triển thì sự phân biệt của phim điện ảnh và phim truyền hình cũng thêm rõ ràng Nhưng bên cạnh

đó thì nó lại tiến gần với nhau về mặt chất lượng hơn Nếu trước kia, phim điện ảnh được chiếu ở rạp với chất lượng hình và âm thanh cao hơn hẳn với phim truyền hình được phát ở những chiếc ti vi nhỏ xíu, hoặc chỉ là đen trắng, hoặc màu sắc, độ nét chưa được hoàn thiện lắm Thì ngày nay, thế giới đã cho

ra đời những loại ti vi màn ảnh rộng, phun HD, chất lượng hình và âm thanh sống động, còn có cả yếu tố 3D thì những hạn chế về chất lượng hình ảnh, kĩ thuật âm thanh của phim truyền hình so với phim điện ảnh đã giảm đi sự chênh lệch đáng kể Người ta có thể ở ngay trong khuôn viên gia đình, trong bàn ăn, muốn làm gì thì làm, mà thoải mái lạc vào thế giới của phim ảnh Vừa không mất tiền mua vé vào rạp, vừa không bị ảnh hưởng bởi những người khác cùng xem phim, chắc hẳn nhiều người sẽ cảm thấy dễ chịu hơn Bên cạnh đó, với rất nhiều lợi thế khác của ngành truyền hình mà phim truyền hình ngày càng được người dân đón nhận hơn so với phim điện ảnh

Trong các hệ thống thông tin đại chúng đang bùng nổ đến chóng mặt hiện nay thì truyền hình là một hệ thống giữ vị thế thượng phong Phim

truyền hình dài tập đang có sức hút đặc biệt, đang là món ăn tinh thần từng ngày, thậm chí từng giờ đối với công chúng ở mọi lứa tuổi, ở mọi tầng lớp xã hội, ở tất cả vùng miền, khắp mọi nơi trên thế giới Nó là mỏ vàng khổng lồ

để khai thác Nó tạo ra một thói quen khá bền vững đối với hàng triệu người Trong một ngày, nhiều loại phim truyền hình dài tập đến với từng ngôi nhà, từng căn hộ, từng chốn riêng tư của mỗi người, mỗi gia đình Nội dung của phim truyền hình dài tập thật phong phú Từ những chuyện vặt vãnh trong đời thường của bất cứ ai cho đến những âm mưu tội ác đen tối của lũ người đê tiện, từ những mưu mô xảo quyệt cho đến những hành động cao thượng; từ những mảnh đời đầy thương cảm đến những chốn hoa lệ cao sang, từ nỗi đau khổ lo âu cho nhân vật tới sự hả hê, phấn khởi của người xem trước sự trừng phạt với bọn gian ác Tất cả như những mảng sắc màu của cuộc đời hiện ra trước mắt Và khán giả, tuỳ theo các lứa tuổi đều tìm thấy ngay sau những câu chuyện này những điều thú vị riêng Lớp người trẻ tuổi thấy trong đó nhiều cánh cửa vào đời Các bà, các chị thấy trong đó nào cách trang điểm, cách chăm sóc con cái, nào cách chọn quần áo, phụ kiện thời trang Lớp người khác thấy trong đó nhiều vấn đề bàn luận về nhân tình thế thái, v.v Những điều này phim truyện điện ảnh không đáp ứng sâu rộng và đầy đủ bằng phim truyện truyền hình Vậy nên để những bộ phim truyền hình dài tập được hay,

có sức hấp dẫn với đông đảo khán giả là công việc khó khăn không kém so với việc sản xuất phim điện ảnh hay, đều đòi hỏi sự sáng tạo khổ công và tài năng nghệ thuật ở tầm cao

1 1 4 Chức năng, nhiệm vụ của phim truyện truyền hình

1 1 4.1 Chức năng

- Chức năng giải trí: Đây là chức năng quan trọng nhất của phim truyện truyền hình, nó giúp con người giải tỏa sự căng thẳng trí não, phục hồi khả năng hoạt động sau quá trình lao động mệt mỏi, để có thể tiếp tục làm việc

- Chức năng truyền cảm mạnh mẽ, trực tiếp của hình ảnh, mức độ sâu rộng của mạng lưới phổ biến

- Chức năng giáo dục thẩm mỹ: Mọi người xem phim truyện truyền hình không đơn giản chỉ để giải trí Mọi hoạt động của con người đều có mục đích Bởi vậy, xem phim cũng nhằm mục đích mang lại cho họ sự phát triển

về trí tuệ và nhân cách bên cạnh việc thụ hưởng sự thư thái, sảng khoái

1 1 4 2 Nhiệm vụ

- Tuyên truyền chính sách chủ trương của chính phủ

- Nêu cao những thành tích, những gương chiến đấu của quân và dân Việt Nam, những hình tượng nhân vật tiêu biểu trong thời đại mới

- Chưng cất đời sống qua lăng kính của nghệ thuật tổng hợp, nhằm thể hiện được các mảng tâm lý, tính cách của nhân dân, từ đó giáo dục văn

hóa và chính trị cho nhân dân

1 1 5 Những bộ phận cấu thành nên bộ phim truyện truyền hình

Phim truyện truyền hình là loại nghệ thuật nghe nhìn tổng hợp, có sự góp sức sáng tác của cả một tập thể bao gồm nhiều thành phần là biên kịch, đạo diễn, diễn viên, quay phim, ánh sáng, âm thanh, tiếng động, dựng phim, hoá trang, phục trang, đạo cụ, thiết kế mĩ thuật, nhạc phim

Như vậy, kịch bản là hạt nhân quan trọng đầu tiên và cũng là số một để hình thành bộ phim tương lai

1 2 KỊCH BẢN PHIM TRUYỆN TRUYỀN HÌNH

1 2 1 Thế nào là kịch bản phim truyện truyền hình

Có rất nhiều cách định nghĩa kịch bản phim truyện truyền hình Kịch bản là cái gốc, là bản thiết kế của bộ phim, và phim là một công trình hình ảnh Kịch bản phim là bản sơ đồ cho một công trình nghệ thuật chưa hoàn chỉnh Nếu không có kịch bản sẽ không có bộ phim nào cả Kịch bản được viết ra là để làm thành phim, để đến với người xem, thông qua màn ảnh Kịch bản phải được viết ra để phục vụ cho hình ảnh (nhìn thấy được) và cho âm thanh (nghe thấy được) Những gì không phục vụ cho mục đích trên đều không có chỗ đứng trong một kịch bản

Kịch bản phim truyền hình khác kịch bản phim điện ảnh ở độ dài, ở cách viết thoại, cách giải quyết vấn đề Nó càng khác kịch bản sân khấu Kịch bản sân khấu là nói ra, kịch bản phim truyền hình là bày ra Kịch bản không phải là tác phẩm văn học Nó được viết rõ ràng, không văn vẻ, không lạm dụng lời thoại Kịch bản trước tiên là một chuỗi hình ảnh, truyền đạt nhịp điệu của các cảnh, không có chuyện để giải thích rằng có người vừa nhảy qua cửa

sổ mà phải viết tới tận ba trang kịch bản Hay cũng chẳng có chuyện kịch bản nhất nhất chỉ nói tới tâm lý của nhân vật Kịch bản không phải là tiểu thuyết, kịch bản phim truyện truyền hình thuộc về nghệ thuật nghe nhìn, luôn diễn ra

ở thời hiện tại Nó viết ra không phải cho độc giả đọc để thưởng thức cái hay của ngôn ngữ Nó chỉ để cho các thành phần làm phim đọc, khoảng chừng

100 người là cùng Sau khi bộ phim hoàn thành thì kịch bản không còn ý nghĩa thực dụng nhiều nữa (Tuy nhiên một số nơi vẫn dùng nó in lại để làm tài liệu tham khảo cho những người muốn học viết kịch bản) Có thể nói nó là công đoạn trung chuyển từ tư duy nghệ sĩ sang tác phẩm nghệ thuật bằng hình ảnh và âm thanh Dù tuân thủ nhiều nguyên tắc của nghệ thuật nghe nhìn và viết để cho các thành phần khác tiếp tục sáng tác nhưng nó không phải là phân cảnh kĩ thuật, mà là một câu chuyện chặt chẽ, là một bộ phim trên giấy

Câu chuyện là thứ làm cho bộ phim được nhớ đến Câu chuyện là những gì con người quan tâm Nó là cái lôi cuốn người ta xem phim Câu chuyện trong kịch bản phải có tính kịch Nhà biên kịch có thể tẩy xoá ba mươi năm cuộc đời của một nhân vật nếu như nó không có kịch tính

Thành phần chủ yếu của câu chuyện kịch là cốt truyện, nhân vật, tình huống, hành động, chi tiết và đề tài Các yếu tố này được hình thành ra sao đều phải phụ thuộc vào nhà biên kịch - người sáng tác đầu tiên của bộ phim

1 2 2 Các yếu tố hình thành kịch bản

Dù phim truyện truyền hình là loại nghệ thuật nghe nhìn, tái hiện nhân vật một cách cụ thể nhất, gần gũi với cuộc sống hơn các loại hình nghệ thuật trước đó đi chăng nữa, nhưng nó không phải là cuộc sống Nó cũng không là bản sao của cuộc sống Việc xây dựng kịch bản để làm nên bộ phim phải tuân theo những nguyên tắc và thủ pháp nghệ thuật nhất định

1 2 2 1 Cốt truyện

Cốt truyện phim là cái lõi của kịch bản, là trục chính để người biên kịch có thể “treo” nhiều thứ thú vị lên đó Nói cách khác thì cốt truyện là cái xương sống của câu chuyện, là yếu tố quan trọng đầu tiên, thiếu nó sẽ không

có kịch bản phim Trong dân gian có câu “Có tích mới dịch nên trò” là vì vậy Nhưng bên cạnh đó, trong nghề lại còn câu: “Tìm trò để gò vào tích” Nếu chỉ

có cốt truyện không thì cũng chẳng thành kịch bản Sau khi cốt truyện ra đời, nhà biên kịch mới tiếp tục “tìm trò” để gò vào cốt đó, “tích” đó Tác phẩm nghệ thuật - bộ phim - không phải chỉ dựa vào mỗi cốt truyện Từ cốt truyện phải phát triển thành kịch bản chi tiết Rồi lại phụ thuộc vào những công đoạn sáng tác tiếp theo Cho nên người ta nói là “xem phim” chứ không ai nói là

“đọc phim” cả Cốt truyện có khi chỉ cô đọng trong một câu, một trang diễn giải, hay một chục trang kể lể, nhưng để diễn ra trước mắt người xem, lấy

được xúc cảm của khán giả thì lại dựa vào tài năng diễn xuất của diễn viên, nhờ sự kết hợp tổng hoà của nhiều yếu tố khác như quay phim, ánh sáng, âm nhạc, kĩ thuật dựng trong một thước phim

Cốt truyện của kịch bản phim truyện truyền hình thường chính là đề cương phân tập chi tiết của phim Các nhà biên kịch không thể ngồi viết ngày một ngày hai, tuần một tuần hai một bộ kịch bản dài tập được, để rồi nếu rủi

ro thì kịch bản của họ sẽ bị “out” Họ phải có quỹ thời gian nhất định, phải được đảm bảo cho đầu ra của kịch bản, phải có kinh phí để sống và viết trong khoảng thời gian dài Bởi vậy, họ chỉ có thể trình bày cốt truyện bằng các đề cương chi tiết Lấy đó là sản phẩm ban đầu đi “chào hàng”, mời gọi các nhà sản xuất, các hãng phim, các cửa sóng, hoặc đạo diễn có thẩm quyền Sau đó, nếu được đồng ý và đầu tư thì họ mới có thể ngồi viết chi tiết trên cơ sở cốt truyện đó Các nhà sản xuất hoặc lãnh đạo các hãng phim hay các cửa sóng càng không thể một lúc đọc hàng chục bộ kịch bản, mỗi bộ lại hàng chục, hàng trăm tập gửi đến Các đạo diễn, các nhà làm phim cũng khó mà quản lý được toàn bộ câu chuyện phim dài hết tập này sang tập khác Nên họ thường làm việc ban đầu và chủ yếu dựa vào đề cương chi tiết này Ở đây, bộ phim truyện truyền hình tương lai dù dài đến mấy cũng được cô đọng và thu nhỏ một cách tối thượng nhằm giúp người thực hiện nắm bắt được nhanh nhất, hệ thống nhất toàn bộ tuyến truyện của phim

Đề cương chi tiết thường theo một “form” chung bao gồm nhan đề của phim, tên tác giả, thời lượng dự kiến cho từng tập, số tượng tập phim, chủ đề,

đề tài, lý lịch nhân vật, bối cảnh chính của phim, tóm tắt sự kiện từng tập (mỗi tập được tóm tắt dài chừng 1/3 đến 1 trang A4)

Tại đề cương, các nhân vật chính, các tình huống chính được thiết lập khăng khít và chặt chẽ Song, một thực tế xảy ra dẫn đến sự không thống nhất

giữa đề cương (cốt truyện) và kịch bản hoàn chỉnh (câu chuyện chi tiết) Đó là với sự chuyên môn hoá của việc viết kịch bản, sự đòi hỏi gấp gáp của nhu cầu

về kịch bản phim truyện truyền hình mà ở ta kịch bản phim truyện truyền hình thường được sáng tác do một nhóm tác giả Nhóm viết này có khi làm cho sự

lô gíc của kịch bản bị thiếu Nhiều đề cương viết rất ly kỳ, cốt truyện hay, vấn

đề được đưa ra thuyết phục, nhưng kịch bản chi tiết lại do những biên kịch khác chắp bút, với nhiều trình độ và lý do khác nhau gây nên không ít sự khập khiễng Không hiếm trường hợp đến thời điểm bấm máy đạo diễn mới được nhận bộ kịch bản hoàn chỉnh, rồi xài lắc vì không thể dùng được Kế hoạch bị

đổ bể, gây thiệt hại đáng kể về kinh tế, với nhiều điều không hay khác Có thể dẫn chứng bộ kịch bản 35 tập “Phía sau ánh bình minh” của Hãng phim truyện Việt Nam năm 2009 vừa rồi Đến ngày phim bấm máy nhưng đạo diễn

Vũ Xuân Hưng đã phải từ chối kịch bản vì chất lượng quá kém Hãng đành huỷ bộ này, và tổ chức kíp biên kịch mới viết lại hoàn toàn, do nhà biên kịch Bành Mai Phương đứng đầu Chi phí cho phim bị thâm hụt đáng kể, thời gian bấm máy bị lùi tới gần nửa năm Ngược lại, nhiều trường hợp đề cương (cốt truyện) khá sơ sài, chưa lột tả hết được cái hay cái đẹp của câu chuyện, nhưng khi viết ra với tâm huyết và sự đầu tư thích đáng thì kịch bản lại rất tốt

Về việc xây dựng cốt truyện thì các nhà làm phim Mỹ cho rằng cách xây dựng cốt truyện lấy đề tài hoặc tư tưởng làm điểm xuất phát thì chẳng khác nào so với việc bắt chó đằng đuôi (Người bắt chó sẽ bị chó cắn vào tay)

Sự đổ vỡ luôn chờ đợi nhà biên kịch nếu như họ đặt tư tưởng lên trước cốt truyện “Cốt truyện và tư tưởng tồn tại bằng cách phụ thuộc lẫn nhau Cái này

là chức năng của cái kia Một cốt truyện tốt sẽ tự thân mang trong nó một tư tưởng Bản chất của cốt truyện thế nào thì dưới bề mặt của nó nằm sẵn một nguyên nhân duy nhất, một tiền đề cơ bản: đó là tư tưởng Trong những tác phẩm lớn của những nhà văn nổi tiếng, các tư tưởng sâu sắc thường có mặt

một cách tự nhiên” [45] Các nhà biên kịch nổi tiếng trên thế giới đều thống nhất rằng cốt truyện bắt đầu từ một trường hợp cụ thể trong đời sống, danh từ chuyên môn gọi là “hạt giống” Nhà biên kịch nắm bắt hạt giống, gieo xuống đất, chăm sóc, tưới tắm cho đến khi hạt giống nảy mầm, phát triển thành cây,

ra cành, đâm lá, nở hoa, kết trái Ông Richard Walter khẳng định “Cốt truyện được bắt đầu không phải từ tưởng tượng hay từ những khái niệm mà bắt đầu từ những trường hợp, những hành vi và sự kiện Thiếu những cái này cốt truyện sẽ chết” [52]

Để xây dựng kịch bản phim truyền hình được dài tập mà vẫn luôn hấp dẫn, bên cạnh cốt truyện chính người biên kịch phải xây dựng nhiều đường dây phụ, nhiều cốt truyện phụ Nó là chất xúc tác làm dầy dặn cho cốt truyện chính, tạo môi trường, không gian cho nhân vật trung tâm Từ đây mà truyện phim có tính đa chiều, không đơn điệu, không nhàm chán và có nhiều “đất” cho biên kịch sáng tác Yếu tố phụ đôi khi hết sức quan trọng “Thịt thơm vì hành, trăng thanh vì Cuội”, cốt truyện phụ làm nổi bật hơn cho cốt truyện chính

1 2 2 2 Hình tượng nghệ thuật

Câu chuyện phim là gì nếu không phải là câu chuyện về con người, dành cho con người? Kịch bản phim truyện truyền hình là những câu chuyện gần gũi nhất của những con người xung quanh chúng ta Từ con người thực, những trường hợp có thật tiến bước vào nghệ thuật Để rồi từ đây hình thành nên các hình tượng nghệ thuật Hình tượng nghệ thuật càng cao đẹp, càng đa dạng, phong phú, nhiều màu sắc, nhiều tính cách, mang phong vị độc đáo của một địa phương, một dân tộc thì giá trị của kịch bản đó càng cao, được đông đảo quần chúng đón nhận, tác động xã hội càng sâu rộng, tuổi thọ của tác phẩm càng bền lâu

Hình tượng nghệ thuật là một hệ thống được kết cấu chặt chẽ làm nên nội dung và hình thức của tác phẩm nghệ thuật, được thể hiện thông qua các phương tiện, các thủ pháp, kĩ xảo Hình tượng nghệ thuật là đặc trưng của nghệ thuật, là mối dây quan trọng trong quan hệ nghệ thuật với đời sống con người trong xã hội, đó là hình thức phản ánh cuộc sống khách quan và chân thực mang tính hình mẫu và tổng hợp, dễ dàng được khán giả chấp nhận và lưu giữ trong tâm tư tình cảm

Hình tượng nghệ thuật nói chung và hình tượng nghệ thuật trong phim truyện truyền hình nói riêng luôn tồn tại trong quan điểm thẩm mỹ của thời đại, và là cuộc sống của thời đại được phản ánh, quy nạp trong đó Nó bộc lộ kết quả lao động và sự nhạy cảm của nghệ sĩ trước cuộc sống muôn màu muôn vẻ được lựa chọn ra Bằng chất liệu của mình các nghệ sĩ đã xây đắp nên những hình tượng điển hình và bản chất tượng trưng cho xã hội

Đối với quảng đại quần chúng hình tượng nghệ thuật là đối tượng thụ cảm, là tiêu chuẩn của cái đẹp một thời Chỉ có những hình tượng tiêu biểu nhất đã được sàng lọc qua thời gian mới là vĩnh cửu Về mặt học thuật người

ta chia hình tượng làm ba loại: hình tượng phản ánh, hình tượng sáng tạo, hình tượng thụ cảm Chúng không khác nhau do bản chất của hình tượng nghệ thuật mà do các mối quan hệ, cách vận dụng khác nhau của nghệ thuật quy định Sự khác nhau ấy chỉ là sự khác nhau về cấp độ của cùng một bản chất, cùng một đặc trưng

Tất cả các hình tượng nghệ thuật đều là sự báo hiệu về đời sống thực tế

xã hội trong một giai đoạn lịch sử nhất định Hình tượng trong nghệ thuật phim truyện truyền hình là tấm gương phản ánh xã hội một cách cụ thể nhất,

cụ thể tới từng chi tiết, thời điểm, thời gian

Để xây dựng nhân vật được sống động và có sức thuyết phục, tạo thành những hình tượng điển hình thì người biên kịch phải tạo cho nhân vật có một

hệ thống lý lịch rõ ràng, phải thuộc nhân vật như lòng bàn tay, phải xây đắp cho nó một tư tưởng, một tầm vóc nhất định Muốn vậy các nhà biên kịch cần căn cứ vào ba mặt trong đời sống của một con người làm tiêu chuẩn Mọi vật đều có ba chiều là chiều cao, chiều rộng và chiều sâu để nhận ra nó Một con người, một nhân vật muốn nhận ra anh ta cũng phải căn cứ vào ba mặt trong đời sống của anh ta Ba mặt đó là các mặt sinh lý học, tâm lý học và xã hội học Từ đây, miêu tả nhân vật khách quan và sắc nét

Người biên kịch phải thể hiện nhân vật bằng cái nhìn và quan điểm của chính nhân vật, chứ không áp đặt điều gì lên nhân vật Cũng không bao giờ để cho khán giả đoán biết được trước những hành động của nhân vật Làm như vậy mới giữ được sự hấp dẫn của bộ phim

Nhiều nhà lý luận nói rằng chúng ta từng sống trong một thời kỳ bao cấp, trong đó có sự bao cấp về tư tưởng Đến khi viết kịch bản và làm phim, chúng ta lại mang dấu ấn của sự bao cấp vào công việc sáng tạo, nghĩa là chúng ta nói hộ, làm hộ, suy nghĩ hộ và hành động hộ nhân vật để đến nỗi các nhân vật trong phim của chúng ta ẻo lả, nhợt nhạt như hình nộm, không có chút sức sống, nói gì tới việc làm cho hình ảnh có sức lan toả Biên kịch không được để nhân vật giao giảng mà phải tự hành động phim nói lên, phải

tỏ thái độ bằng cách đặt ra những xung đột, đặt nhân vật vào tình huống

Các cụ xưa có câu “Trời sinh con mắt là gương - Người ghét ngó ít, người thương ngó nhiều”, nhân vật chính muốn được khán giả yêu thương và dõi theo từng bước đi, từng hành động thì phải được hiện lên một cách thiện cảm

1 2 2 3 Hành động

Có một câu gần như đã trở thành quy tắc với người viết kịch bản, rằng

“Không có nhân vật sẽ không có hành động - Không có hành động sẽ không

có xung đột - Không có xung đột sẽ không có cốt truyện - Không có cốt truyện sẽ không có kịch bản” Phim truyền hình chủ yếu dựa vào hai thành tố

là hành động và lời thoại Hành động nhiều nhất là săn đuổi, đi tìm nhau Nói tới hành động trong kịch bản là nói tới hành động kịch Những hành động không góp phần thúc đẩy kịch tính, không liên quan đến truyện kịch là hành động thừa, vô nghĩa Hành động được hình thành dựa trên tâm lý, tính cách, đặc điểm riêng của nhân vật Nó sẽ làm nảy sinh lời thoại của nhân vật

1 2 2 4 Lời thoại

Cũng giống với nguyên tắc khi xây dựng kịch bản phim điện ảnh, lời thoại của nhân vật không nên là những giao đãi thường nhật Muốn kịch bản hấp dẫn thì lời thoại của nhân vật phải có tính hành động, nó được nảy sinh một cách tự nhiên từ hành động Thoại của nhân vật nhằm giúp hành động của nhân vật phát triển, truyền đạt tri thức, sự kiện, thiết lập mối liên hệ, tiết

lộ xung đột và tình cảm, bình luận hành động của nhân vật Không viết thoại cho biết trước những gì sẽ xảy ra Không viết thoại mơ hồ trừu tượng khiến khán giả phải lắng lại suy ngẫm và đi giải mật mã Cũng không viết thoại nói hết cảm xúc của nhân vật Cảm xúc cần thể hiện bằng nhiều góc độ, thái độ của nhân vật Nên thoại cần phải trực tiếp, ngắn gọn, cô đọng Thoại gồm đối thoại và độc thoại

Thoại trong kịch bản của phim truyện truyền hình thường dài hơn thoại trong phim điện ảnh Lịch sử của phim truyền hình dài tập có nguồn gốc từ các nước Mỹ La tinh Nơi đây trước khi có ti vi đã có đài truyền thanh Trên sóng radio thường phát thanh những câu chuyện dài kỳ Những người dân Braxin hay Peru thường có thói quen ngồi tập trung quanh radio nghe những

câu chuyện này Giọng kể những câu chuyện dài kỳ trên đài phát thanh thường được kể bằng giọng của các nhân vật, mang đậm tính cách từng người, gây được nhiều thiện cảm với thính giả Sau này, khi phim truyền hình dài tập thịnh hành thì cách viết thoại trong phim bị ảnh hưởng nhiều của lối viết thoại kiểu này Có thể kể tới một loạt phim truyền hình dài tập ấn tượng được chiếu ở ta như “Người giàu cũng khóc” của Mexico hay “Nô tỳ Izaura” của Braxin trước kia, hoặc “Cô gái xấu xí” (bản gốc của Columbia) mà BHD sản xuất mới đây Nó thường thu hút khán giả tại nhà của mình chứ không phải trong rạp Khán giả có thể vừa xem vừa ăn, vừa đọc báo hay làm việc gì khác Sự chăm chú của người xem, ngoài phần hình ảnh, cần chú ý nhiều đến lời thoại Và lời thoại của phim truyền hình dài tập không mang tính chất thuyết giáo lên gân như kịch nói mà nó như đang nói chuyện tâm tình với khán giả hoặc với người nào đó trong gia đình họ hệt như đời sống hàng ngày

Vì thế viết thoại trong phim truyền hình dài tập đòi hỏi người viết phải nắm rõ tính cách nhân vật để sao cho có khả năng viết được những kiểu nói riêng biệt của từng nhân vật

1 2 2 5 Đề tài

Tất cả các ý tưởng bắt đầu từ nhân vật, tình huống hoặc hành động để xây dựng nên câu chuyện sẽ làm nảy sinh đề tài Câu chuyện phim hay tất yếu

sẽ có đề tài tốt Nhưng chưa hẳn có đề tài tốt đã làm nên một bộ phim hay

Có nhà lý luận nói: “Nếu bắt đầu viết kịch bản với một đề tài hoặc điểm nhìn và sau đó tìm kiếm nhân vật và tình huống để làm đầy nó lên thì kết quả

sẽ giống như một sự vô sinh cằn cỗi Những bộ phim tuyên truyền cho chính phủ là một ví dụ” [3] Nhưng đó chỉ là một cách nhìn phiến diện Thực tế thì đúng là hầu hết các bộ phim truyền hình của ta đều xây dựng trên một đề tài nào đó Chẳng hạn chúng ta có những phim về đề tài tham nhũng, phim về đề

tài chiến tranh, cách mạng Những phim đó xem xong ít ai nhớ được cốt truyện hoặc một nhân vật nào Ở đây, trong một chừng mực nhất định thì đề tài cũng coi như tư tưởng của bộ phim Nghĩa là chúng ta có thói quen làm một bộ phim theo một quy trình như: đưa đề tài, tìm nhân vật và các chi tiết, hình ảnh, xây dựng cốt truyện dựa trên những chi tiết, hình ảnh đó Sau cùng, mới dàn dựng kịch bản hoặc thành bộ phim Nhà sản xuất thiếu đề tài liền đặt hàng các nhà biên kịch Cửa sóng cần đề tài phù hợp với tiêu chí của Đài mình, phù hợp với thị hiếu thẩm mỹ của khán giả trong thời điểm nào đó mà

họ lựa chọn đề tài kịch bản sau đấy mới là nội dung Điều này thường dẫn đến kết cục là chất lượng của phim truyền hình của ta chưa hay Bởi vì, như vậy chỉ là một sự cung ứng mang tính hàng hoá chứ không phải là nguồn gốc nảy sinh ra tác phẩm nghệ thuật đích thực

Song hành với phương cách trên thì nhiều trường hợp vẫn là đề tài có trước, ý tưởng kịch bản và kịch bản xuất hiện sau Nhưng đó là thứ đề tài được nhà biên kịch ấp ủ, đau đáu, là thứ đề tài được “thai nghén” đủ độ và nó thôi thúc họ nhất định phải sản sinh ra một câu chuyện hấp dẫn Nếu bộ phim tương lai dựa trên xuất phát điểm này thì vẫn thành công Một nhà lý luận điện ảnh đã nói hết sức thấm thía rằng “Nếu đề tài của bạn không làm bạn phát rồ lên thực sự, thì chúng tôi cũng vậy thôi” [51] Vậy nên đề tài có trước hay có sau không quan trọng, đề tài ấy có cấp thiết hay không chưa hẳn đã là vấn đề, nó lộ hay ẩn thì cũng chẳng sao Nhưng nhất định người sáng tác phải

“phát rồ lên” vì nó, phải yêu nó đến tận cùng, và nhất định sản xuất ra bộ phim hấp dẫn về nó, mới có thể tạo cơ sở để có phim hay Tất nhiên, niềm tâm huyết không hẳn đồng nhất với tài năng Song, trước hết vẫn phải tâm huyết

1 2 2 6 Chi tiết

Câu chuyện trong kịch bản là chi tiết, chi tiết và chi tiết Chi tiết được

ví như mỡ của kịch bản, giúp kịch bản trôi chảy hơn, có da có thịt và sống động Nó là những nhân tố nhỏ tạo cho câu chuyện sự thống nhất khiến cho khán giả tin Nhưng quá nhiều chi tiết sẽ làm dòng kể chậm lại Càng bỏ chi tiết thừa, mỡ thừa không cần thiết càng làm kịch bản hấp dẫn hơn

Ngoài những yếu tố trên thì kịch bản phim truyện truyền hình còn phải được viết theo những dạng nhất định, để các thành phần khác dựa vào đó thực hiện việc sản xuất Nếu không có nghề sẽ rất khó viết được kịch bản Song, kịch bản hay hay dở lại không dựa vào cách thức viết, mà dựa vào nội dung

Và để có được bộ phim hay thì ngoài kịch bản, còn dựa vào nhiều yếu tố khác nữa Đó là khâu sản xuất

1 2 3 Biên kịch

Người kiến trúc sư của một dự án phim truyền hình dài tập là người viết kịch bản, còn gọi là biên kịch Nghề viết kịch bản đã có lịch sử trên 5000 năm Nhờ có điện ảnh và truyền hình mà giờ nó tồn tại ở một hình thức mới phụ thuộc nhiều vào yêu cầu kĩ thuật Nó có liên quan tới hình thức cổ xưa nhất của nghệ thuật kể chuyện Tính thẩm mĩ, triết lý, nhân văn là điều mà tất

cả người viết chân chính hướng tới, vì từ hàng nghìn năm nay nó là yếu tố cuốn hút khán giả đi tìm món ăn tinh thần

Tại Liên Xô trước đây vị trí của người biên kịch phim truyện được đặt ngang hàng với nhà văn Kịch bản phim được coi như một thể loại của văn học Trái lại ở các nước phương Tây người ta quan niệm rằng kịch bản phim càng mang ít chất văn học càng tốt Nó không phải là một thể loại văn học và càng không liên quan gì đến văn học, nó chỉ có một mục đích duy nhất là cung cấp cho người đạo diễn một không gian điện ảnh với những gợi ý về

hình ảnh và âm thanh Có đạo diễn tuân thủ tuyệt đối những gì được viết ra trong kịch bản, nhưng cũng có những đạo diễn khi ra hiện trường chỉ cầm trên tay một kịch bản không quá ba trang, tất cả nội dung còn lại ngoài kịch bản đều được sáng tác ngay tại chỗ trước lúc quay

Tại Holywood việc viết kịch bản đã trở thành một công nghệ với những công đoạn khác nhau từ xây dựng cốt truyện, phát triển kịch tính, cho đến việc viết lời thoại, tìm chi tiết Mỗi công đoạn được giao cho những chuyên viên khác nhau đảm nhiệm dưới sự giám sát của nhà sản xuất phim Nhà sản xuất mới là người chủ thực sự của bộ phim Ở một số nước thì tác giả của bộ phim là đạo diễn

Trường hợp như đạo diễn Trương Nghệ Mưu thì chưa bao giờ viết kịch bản phim Nhưng ông có những người chuyên viết kịch bản theo yêu cầu và gợi ý của ông Các kịch bản đó mang đậm phong cách sáng tác của ông, và chúng là sản phẩm của ông Ông là tác giả duy nhất của những bộ phim do ông làm ra cho dù ông không đặt bút viết kịch bản bao giờ

Ở ta, biên kịch phim truyện là một nghề được coi trọng Hàng năm nhà nước đầu tư không ít cho khâu viết kịch bản phim truyện với hy vọng sẽ có những kịch bản hay Nhưng kết quả thu được chỉ là số lượng chứ không phải chất lượng Cho nên, nếu quan niệm vì không có tiền nên không có kịch bản hay, hoặc ngược lại có nhiều tiền ắt có kịch bản hay thực chưa đúng Viết kịch bản là công việc của trái tim và khối óc Những phát hiện sâu sắc của người nghệ sĩ trước cuộc sống, cùng kiến thức nghề nghiệp thấu đáo mới là yếu tố quyết định để có kịch bản hay Một bộ phim hay trên giấy sẽ là cơ sở cho một bộ phim hay trên màn ảnh

Bộ môn viết kịch bản phim không chỉ dựa vào tài năng mà còn dựa vào

kỷ luật Không có giáo viên hay sách vở nào có thể đem đến cho các nhà viết

kịch bản phim tài năng Họ phải tự trau dồi Không có nhà viết kịch bản phim hình thành cảm hứng một cách vô thức Họ phải tự mày mò, khám phá, cân

đo, đong đếm, tính toán đủ mọi đường, từ đề tài có phù hợp không, viết sao cho khả thi nhất, vừa đảm bảo mọi yêu cầu về nghệ thuật, vừa giảm thiểu tối

đa về kinh phí khi sản xuất “Nghề viết kịch bản thực chất là sự loạn óc” Người ta đòi hỏi các nhà viết kịch bản không chỉ hoà mình vào các nhân vật vốn mỗi người một nét riêng mà đồng thời còn phải giải quyết những nhiệm

vụ được đặt ra luôn mâu thuẫn với nhau Trong đầu nhà biên kịch luôn có sự hỗn độn vô tận, dẫu vậy họ vẫn phải đạt tới một trật tự lôgíc, rõ ràng trong toàn bộ kịch bản

Tác giả kịch bản được so sánh với một người ưa mạo hiểm đang đi trên một con đường mòn cheo leo giữa hai vực thẳm mà bên phải là vực thẳm văn học, bên trái là vực thẳm phân cảnh kĩ thuật và các kĩ thuật viết kịch bản Đi thăng bằng trên con đường mòn đó là cả một sự gian nan, một quá trình nỗ lực, một nghệ thuật điêu luyện đến mức an nhiên, tự tại Vì nếu tác giả có ý thức về sự nguy hiểm đang chờ ở đáy vực, anh ta sẽ cảm thấy bị chóng mặt hoặc sẽ bị rơi xuống một trong hai vực thẳm đó, và như vậy kịch bản của anh

ta sẽ không hoàn toàn có được chất lượng như ý

Nhiều người thường nói phim là của đạo diễn chứ không nói phim của biên kịch, nhưng ngay những đạo diễn thành công nhất ở Việt Nam cũng phải thừa nhận rằng, đạo diễn có giỏi đến đâu cũng không thể làm phim hay trên nền tảng của một kịch bản yếu kém Nói một cách khác, đạo diễn tồi có thể biến một kịch bản hay thành một bộ phim dở, nhưng chưa từng có một đạo diễn giỏi nào có thể xây dựng phim từ kịch bản tồi thành phim hay Cái hay

và cái dở của kịch bản hiện nay của ta, có lúc, có nơi lại được quan niệm không thống nhất!

1 3 THỰC TRẠNG KỊCH BẢN PHIM TRUYỀN HÌNH VIỆT NAM HIỆN NAY

1 3 1 Tình hình chung

Lãnh đạo các hãng phim không ngừng đầu tư và tìm kiếm những kịch bản hay, những ý tưởng tốt để hình thành bộ phim truyện truyền hình Các nhà biên kịch của ta cũng ngày đêm nỗ lực để sáng tạo nên những bộ kịch bản phù hợp với yêu cầu của nhà sản xuất, đạo diễn và đáp ứng được thị hiếu khán giả nói chung Không thể phủ nhận được những thành công mà họ tạo ra Nhiều kịch bản hay đã đi vào được đời sống tinh thần nhân dân một cách sâu sắc Có thể kể đến những phim truyền hình gần đây như “Bỗng dưng muốn khóc”, “Mạnh hơn công lý”, “Ma làng”, “Đất và người”, “Phía trước là bầu trời”, “Hoa cỏ may”, “Chuyện phố phường”, “Chạy án”, “Kiều nữ và đại gia” Không ít tầng lớp khán giả vẫn hàng ngày đón đợi, dõi theo những câu chuyện trên sóng truyền hình để kiếm tìm sự an lạc cho mình Các nước bạn vẫn sẵn sàng mở cửa giao lưu, thu mua các sản phẩm phim truyện truyền hình của ta Hàng năm vẫn có các giải thưởng, các liên hoan phim nhằm tôn vinh những bộ phim hay, khuyến khích các nghệ sĩ cống hiến cho nghệ thuật phim ảnh Hội Điện ảnh, Cục điện ảnh và rất nhiều tổ chức phim ảnh khác trên toàn quốc luôn tạo mọi điều kiện, tạo cơ hội bằng chế độ đầu tư, đãi ngộ, bố trí các trại sáng tác để các nhà biên kịch có điều kiện thâm nhập thực tế, giao lưu, học hỏi và chuyên tâm sáng tác, khuyến khích tối đa cho những kịch bản hay

ra đời Trường đại học Sân khấu điện ảnh, và một vài tổ chức đào tạo viết kịch bản khác cũng không ngừng phát triển, hoàn thiện, bồi dưỡng kiến thức cho những biên kịch mới và biên kịch lâu năm

Nhưng thực tế thì những năm gần đây hoạt động của các ngành nghệ thuật, trong đó có phim truyện truyền hình gặp nhiều khó khăn và lâm vào khủng hoảng Một mặt do những nguyên nhân chủ quan chưa tìm được lối đi

thích hợp trong phát triển kinh tế theo cơ chế thị trường của công cuộc đổi mới Mặt khác do những nguyên nhân khách quan Văn hoá ngoại lai tràn ngập, sự phát triển như vũ bão của thông tin viễn thông, sự phá hoại của các thế lực phản động thù địch chống phá công cuộc hiện đại hoá, công nghiệp hoá của đất nước ta Băng hình sách báo đen, băng nhạc hải ngoại, văn hoá độc hại thẩm lậu vào nước ta qua các cửa khẩu đã gây hậu quả xấu đến văn hoá nói chung và lĩnh vực sản xuất phim truyện truyền hình nói riêng, tạo ra

sự rối loạn, làm vẩn đục môi trường văn hoá, kéo không ít nghệ sĩ làm phim ngả theo khuynh hướng thuần tuý thương mại, câu khách, chạy theo mốt thời thượng, ngộ nhận rằng đó là đòi hỏi của người xem, đưa chức năng giải trí lên làm tiêu chí hàng đầu, làm ra rất nhiều hàng chợ xa lạ với truyền thống Nhiều phương tiện thông tin đại chúng đã lên tiếng về vấn đề này

Trong nhiều tác phẩm phim truyện truyền hình có biểu hiện chất lượng nghệ thuật sút kém, nội dung hời hợt, đôi khi tắc trách Những tác phẩm có tính nghệ thuật cao, nội dung sâu sắc thưa dần Phim chợ, phim bắt chước, hành động võ hiệp, hình ảnh hở hang, chuyện tình nhạt nhẽo rộ lên Nạn băng hình ngoài luồng cũng làm giảm một phần lớn khán giả cho phim truyền hình Việt Nam Nhiều tác phẩm phim truyện truyền hình ra đời xa dần cốt cách, truyền thống văn hoá dân tộc Có người nhầm tưởng rằng đó là sự hiện đại hoá phim ảnh, phản ánh chân thực cuộc sống Nhưng thực ra đó chỉ là một thứ lai căng, bế tắc không có đường ra Kịch bản hình thành nên những bộ phim kiểu này là một sự ăn xổi, để lại dư luận xấu trong lòng khán giả Dễ kể đến một số phim truyện truyền hình bị công kích là “Vòng nguyệt quế”,

“Những người độc thân vui vẻ”, “Cô nàng bất đắc dĩ” Có thể nói phim truyện truyền hình Việt nam cho đến nay vẫn chưa thoát khỏi khủng hoảng

Với số lượng kịch bản mà các hãng phim tư nhân và nhà nước, các cửa sóng đòi hỏi thì kịch bản phim truyện truyền hình của ta luôn trong tình trạng

thiếu, đặc biệt là những kịch bản hay, dù đội ngũ viết kịch bản không ngừng tăng lên, các nguồn khai thác kịch bản cũng ngày một mở rộng Đã có nhiều cách thức khai thác kịch bản của các nhà làm phim Song hành với nó là sự nảy sinh những ý kiến bàn luận Nhiều bài tham luận, nhiều công trình nghiên cứu để phân tích mổ xẻ và tìm ra giải pháp nhằm nâng cao chất lượng kịch bản cũng như chất lượng phim truyện truyền hình Việt Nam ra đời

Kịch bản truyền hình của ta hiện nay có nhiều hình thức sáng tác Trường hợp viết theo lối cũ là một cá nhân tác giả “ôm” toàn bộ câu chuyện Nhưng để đảm bảo thời gian nhanh và việc hoàn thành số lượng, chất lượng kịch bản thì hình thức viết này ngày một giảm thiểu, nhất là với giới trẻ Đặc biệt là với các dự án kịch bản lớn Một tác giả khó có thể hoàn thành hàng chục, hàng trăm tập phim chỉ trong một vài tháng Lối viết này thường chỉ tồn tại với kiểu sản xuất phim ít tập, hoặc với tác giả có sức viết khoẻ, chuyên nghiệp, quá say đắm với câu chuyện của mình, hoặc không thích kết hợp với tác giả khác Phải kể tới một số biên kịch kiểu này như Chu Lai, Lâm Quang Ngọc, Đoàn Trúc Quỳnh, Bùi Duy Khánh, Nguyễn Thị Thu Huệ, Thùy Linh, Phạm Ngọc Tiến, Trần Phương Thuỷ

Hình thức viết thứ hai là kịch bản được hình thành do một tập thể Mô hình này đang rất được ưa chuộng Đây là cách sáng tác mới, theo công nghệ, chuyên môn hoá ở từng khâu: đặt ý tưởng, làm đề cương, viết hành động,

“đắp” lời thoại, “chèn” chi tiết” và biên tập - giống kiểu viết kịch bản phim truyền hình của Mỹ Có thể gọi đây là hình thức sáng tác bổ dọc

Hoặc cũng từ một tập thể biên kịch, nhưng lại làm việc theo phương thức “cắt lát” - hoặc gọi là bổ ngang Ở đây, cả nhóm cùng xây dựng đề cương, thống nhất mọi tình huống hình thành cốt truyện Sau đó, mỗi người nhận viết một phần của kịch bản (Người nhận viết 5 tập, 3 tập hay 10 tập, 30

tập, đoạn đầu, đoạn giữa, đoạn cuối - tuỳ theo khả năng) Cuối cùng là công tác biên tập Có thể do một biên kịch chịu trách nhiệm chính trong việc xâu chuỗi, chỉnh sửa, “ráp nối” các tập lại với nhau để thành một kịch bản hoàn chỉnh Cũng có khi cả nhóm biên kịch cùng tham gia biên tập và sửa chéo cho nhau để cùng hoàn thiện kịch bản

Từ đây mà khá nhiều công ty viết kịch bản được thành lập Có thể lấy

ví dụ về công ty “Chế tác kịch bản” mới được thành lập của nhà biên kịch Trịnh Thanh Nhã; công ty TNHH kịch bản truyền thông S (Smedia) mà nhà văn Nguyễn Quang Lập đứng đằng sau, đảm nhiệm về chất lượng kịch bản Hoặc nhóm viết kịch bản tự kết hợp với nhau như: Hà Nguyên Thủy và nhóm Sói con (phim “Đi về phía mặt trời”, “Vòng nguyệt quế”), nhóm Lưỡng Hà Song Thủy (phim “Âm tính”, “Không có kiếp sau”), nhóm Thằng Mõ (phim

“Sóng gió thương trường”, “Kính thưa ô sin”), nhóm Thiên Thư (phim “Gia tài bác sĩ”)… Theo nhà văn Nguyễn Thị Thu Huệ thì “Lớp trẻ có kỹ năng viết kịch bản, có sự năng động, nhiệt huyết, nhưng lại thiếu kinh nghiệm, vốn sống nên kịch bản của họ thường “non” và ngày càng đuối ở những tập cuối” [55] Để khắc phục nhược điểm này, khi chọn kịch bản của các nhóm viết trẻ, các hãng thường để một nhà văn kinh nghiệm đi “kèm”

Về đội ngũ viết kịch bản của ta có hai kiểu chính Kiểu thứ nhất là các nhà văn chuyên nghiệp như Nguyễn Thị Thu Huệ, Nguyễn Khắc Phục, Chu Lai, Nguyễn Quang Thiều, Lê Lựu, Nguyễn Quang Lập, Lê Phương Đội ngũ này chẳng thấm tháp vào đâu so với hàng trăm tập phim Việt Nam liên tục được trình chiếu trên truyền hình Số nhà văn tham gia viết kịch bản phim vốn đã quá ít, lại không mấy ai “sinh nghệ tử nghệ”, vì biên kịch là việc sáng tác mang tính chất nghề chứ không mang tính chất nghiệp như viết văn Bởi viết văn là hoạt động độc lập, họ viết để độc giả đọc, còn viết kịch bản là để làm phim, sự viết đó còn phụ thuộc vào các thành phần khác trong khâu sản

xuất Hơn nữa, họ thường đã đứng tuổi và rẽ tay ngang nên chẳng mấy người nghiên cứu ngôn ngữ điện ảnh cho thấu đáo Bởi vậy, thường gây nhiều bất cập giữa biên kịch và đạo diễn khi sản xuất ra một bộ phim Nhưng dù sao thì những thành phần này tham gia vào viết kịch bản cũng là một điều đáng quí

vì kịch bản của họ phần đa là giàu tính văn học hơn so với đội ngũ biên kịch chuyên nghiệp

Đội ngũ biên kịch chuyên nghiệp của chúng ta hiện nay có hàng trăm người được đào tạo ở khoa biên kịch trường đại học sân khấu điện ảnh Họ đóng vai trò chủ lực trong việc cung cấp kịch bản cho các tổ chức làm phim

Có thể đếm trên đầu ngón tay những người biên kịch từng viết văn Họ thường lùng sục nguồn tư liệu từ các tập tiểu thuyết và các truyện ngắn đã in rồi, sau đó tìm cách chuyển thể sang kịch bản Dù họ không giàu ý tưởng như những nhà văn viết kịch bản, nhưng lại có nhiều kỹ thuật để “chế tác” kịch bản Ưu điểm trong kịch bản của họ là có nghề, khiến đạo diễn không phải xử

lý nhiều Kiểu biên kịch chuyên nghiệp này thường làm việc theo đơn đặt hàng và sản xuất rất nhanh theo chu trình công nghệ, phù hợp với yêu cầu nhanh, đúng, đủ của người tổ chức Nhưng việc hay hay không, sâu sắc hay không thì lại là chuyện khác

Bên cạnh đó, còn một số đạo diễn, quay phim viết kịch bản, hoặc một

số người viết tự phát

Nội dung kịch bản phim truyền hình của ta được hình thành từ nhiều nguồn khác nhau Thứ nhất là do các tác giả tự sáng tác, tự nêu ý tưởng rồi đem “chào bán” tại các cửa sóng Thứ hai, do tầm nhìn của nhà sản xuất về mảng đề tài A, B, C nào đó có thể gọi được tài trợ, “khều” được quảng cáo, đảm bảo được đầu ra cho phim và thu được lợi nhuận mà đặt hàng biên kịch

sáng tác theo yêu cầu Hoặc từ nguồn văn học viết đương đại mà biên kịch lấy những tác phẩm thành công để chuyển thể

Bên cạnh một số phim xếp vào hạng “xem được” là hệ thống phim truyền hình nhạt nhoà, bị rơi vào quên lãng, và để lại dư luận xấu trong lòng khán giả cũng như giới phê bình Nhu cầu thì ngày một nhiều mà sự đáp ứng

về chất lượng kịch bản lại thiếu hụt Lượng phim nước ngoài là một nguồn cung cấp cho sự thiếu hụt này, nhưng dù thế nào cũng không thể thay thế được sự xuất hiện của phim Việt Những nhà làm phim thì vẫn bùng nhùng trong đủ vấn đề nan giải để làm sao cho ra đời phim hay Phần nhiều khán giả thì càng ngày càng dị ứng với phim ta

Vậy là khai thác chán chê đủ kiểu nguồn, người ta liền khám phá ra một cách làm mới là mua kịch bản từ nước ngoài, mang về nước ta, “chế biến” thành kịch bản của ta, rồi ta sản xuất Bên cạnh vài ưu điểm nhãn tiền là một loạt bất cập nảy sinh Công việc này được đánh giá giống như “con dao hai lưỡi”

1 3 2 Mua kịch bản nước ngoài để chế tác

Năm 2008 mở đầu bằng việc Hãng phim Việt mua bản quyền bộ phim truyền hình ăn khách của Cô – lôm – bi - a có tên "Betty la fea" mang về thực hiện dưới tên gọi "Cô gái xấu xí", do đạo diễn Minh Chung thực hiện Bộ phim dài gần 200 tập này có nhiều ý kiến khen chê khác nhau trong suốt thời gian trình chiếu nhưng nói chung phim đã tạo ra một dấu ấn riêng với khán giả truyền hình khi nó đi đầu cho xu hướng làm phim sitcom ở Việt Nam

Tiếp theo sự thành công của "Cô gái xấu xí", một bộ phim sitcom nữa cũng gây tò mò và tốn nhiều giấy mực của giới báo chí là "Những người độc thân vui vẻ" do VFC sản xuất Khác với "Cô gái xấu xí", bộ phim này bị chê ngay từ khi lên sóng Nội dung kịch bản phim không phù hợp với văn hóa, lối