Tác động của thư viện tư nhân tại hà nội với sự phát triển văn hóa đọc hiện nay

BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO BỘ VĂN HÓA, THỂ THAO VÀ DU LỊCHTRƯỜNG ĐẠI HỌC VĂN HÓA HÀ NỘI NGUYỄN HẢI AN TÁC ĐỘNG CỦA THƯ VIỆN TƯ NHÂN TẠI HÀ NỘI VỚI SỰ PHÁT TRIỂN VĂN HÓA ĐỌC HIỆN NAY Chuy

BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO BỘ VĂN HÓA, THỂ THAO VÀ DU LỊCH

TRƯỜNG ĐẠI HỌC VĂN HÓA HÀ NỘI

NGUYỄN HẢI AN

TÁC ĐỘNG CỦA THƯ VIỆN TƯ NHÂN TẠI HÀ

NỘI VỚI SỰ PHÁT TRIỂN VĂN HÓA ĐỌC HIỆN NAY

Chuyên ngành : Văn hóa học

Mã số: 60 31 70

LUẬN VĂN THẠC SĨ VĂN HÓA HỌC

NGƯỜI HƯỚNG DẪN KHOA HỌC PGS.TS LÊ QUÝ ĐỨC

HÀ NỘI - 2011

MỤC LỤC

MỞ ĐẦU:……… 1

CHƯƠNG 1: NHỮNG VẤN ĐỀ CHUNG VỀ THƯ VIỆN TƯ NHÂN VÀ VỀ VĂN HÓA ĐỌC: ………

1.1 QUAN NIỆM VỀ THƯ VIỆN VÀ THƯ VIỆN TƯ NHÂN ……… 7

1.1.1 Thư viện – một thiết chế văn hóa đặc thù……… 7

1.1.2 Các loại hình thư viện……… 14

1.1.3 Các tiểu loại hình thư viện tư nhân ……… 18

1.2 QUAN NIỆM VỀ VĂN HÓA ĐỌC ……… 20

1.2.1 Các quan niệm khác nhau về văn hóa đọc 20

1.2.2 Quan niệm về văn hóa đọc dùng trong luận văn……… 23

1.2.3 Yêu cầu phát triển văn hóa đọc hiện nay……… 32

CHƯƠNG 2: TÌNH HÌNH PHÁT TRIỂN VÀ TÁC ĐỘNG CỦA THƯ VIỆN TƯ NHÂN ĐẾN VĂN HÓA ĐỌC Ở HÀ NỘI HIỆN NAY………

36 2.1 SỰ PHÁT TRIỂN CỦA THƯ VIỆN TƯ NHÂN ……… 36

2.1.1 Điều kiện ra đời và phát triển……… 36

2.1.2 Khảo sát sự phát triển thư viện tư nhân ở Hà Nội……… 43

2.2 TÁC ĐỘNG CỦA THƯ VIỆN TƯ NHÂN ĐẾN VĂN HÓA ĐỌC 58

2.2.1 Tác động đến nhu cầu, thói quen đọc……… ……… 60

2.2.2 Tác động tiện ích trong lựa chọn tài liệu……… ….…… 64

2.2.3 Tác động nâng cao kỹ năng tiếp thu tài liệu……… ……… 67

2.2.4 Tác động tới thái độ ứng xử với tài liệu và nơi đọc……… 70

2.3 HẠN CHẾ CỦA THƯ VIỆN TƯ NHÂN TRONG VIỆC PHÁT

TRIỂN VĂN HÓA ĐỌC HIỆN NAY……… 72

CHƯƠNG 3: NHỮNG VẤN ĐỀ ĐẶT RA VÀ GIẢI PHÁP NHẰM PHÁT HUY VAI TRÒ THƯ VIỆN TƯ NHÂN TRONG PHÁT TRIỂN VĂN HÓA ĐỌC HIỆN NAY………

76 3.1 NHỮNG VẤN ĐỀ ĐẶT RA ĐỐI VỚI VIỆC PHÁT TRIỂN THƯ VIỆN TƯ NHÂN……… 76

3.2 CÁC GIẢI PHÁP PHÁT TRIỂN VÀ NÂNG CAO HIỆU QUẢ HOẠT ĐỘNG THƯ VIỆN TƯ NHÂN ……… 79

3.2.1 Xác định quan điểm, nhận thức đúng về vai trò của thư viện tư nhân… 79 3.2.2 Có chính sách đầu tư, hỗ trợ……… 83

3.2.3 Có biện pháp quản lý phù hợp……… 86

3.2.4 Nâng cao tính tự chủ của thư viện tư nhân……… 89

3.2.5 Giáo dục công chúng tiếp nhận dịch vụ thư viện tư nhân……… 91

DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO

PHỤ LỤC

LỜI CẢM ƠN

Tôi xin gửi lời cảm ơn chân thành tới PGS-TS Lê Quý Đức, người thầy tâm huyết, với kinh nghiệm chuyên môn đã tận tình, hướng dẫn, chỉ bảo để tôi có thể hoàn thành bản luận văn này

Tôi xin được bày tỏ sự biết ơn sâu sắc của mình đến quý thầy, cô giáo Khoa Sau đại học Trường Đại học Văn hóa Hà Nội đã giúp đỡ và tạo mọi điều kiện cho tôi trong suốt quá trình học tập tại trường

Nhân đây, tác giả xin gửi lời cảm ơn chân thành tới các thư viện tư nhân của GS Phạm Đức Dương, thư viện tư gia Hưng Phúc, thư viện gia đình thông minh, thư viện dòng họ Nguyễn Gia, cà phê sách Đông – Tây,…

đã giúp đỡ tạo mọi điều kiện tốt nhất về thời gian, cung cấp đầy đủ thông tin,

số liệu để tác giả hoàn thành được bản luận văn tốt nghiệp

Do năng lực của tác giả còn hạn chế nên những thiếu sót của luận văn

là điều không tránh khỏi Rất mong nhận được ý kiến chỉ giáo của các thầy,

cô giáo và bạn bè đồng nghiệp

Trân trọng cảm ơn!

Tác giả

Nguyễn Hải An

mở đầu

1 Lý do chọn đề tài

Văn hóa đọc, với tư cách văn hóa hành vi của mỗi cá nhân, cộng đồng, biểu hiện ở khả năng lựa chọn sách, kỹ năng đọc và lĩnh hội sách cũng như cách thức ứng xử với sách báo, văn húa đọc thể hiện đặc điểm tâm lý và nhân cách của con người muốn vươn lên hoàn thiện mình dựa trên những giá trị văn hóa của nhân loại và của cộng đồng đã và đang sáng tạo nên

Mỗi người chúng ta sống cần cú tri thức (sống tốt, sống đẹp, hòa thuận,

tử tế, yêu thương, nhân ái với nhau) những phẩm chất người đó được nâng lên một phần là nhờ văn hóa đọc Trong những năm gần đây, trước sự phát triển ngày càng mạnh mẽ của các phương tiện thông tin đại chúng với sự hỗ trợ của khoa học, công nghệ hiện đại như truyền hình, Internet, đã đem lại tri thức mới cho con người, song đọc sách vẫn là phương tiện chủ yếu để con người tiếp nhận thông tin, tri thức, kinh nghiệm

ở nước ta, vấn đề giáo dục văn hóa đọc đã được quan tâm không chỉ ở các loại hình thư viện cụng mà còn được quan tâm tại các thư viện tư nhân Trong sự phát triển đa dạng của nền văn hóa, thư viện là một trong những ngành đang ngày được cộng đồng quan tâm Thư viện là cơ quan thông tin, văn hóa giáo dục có trách nhiệm thu thập, lưu giữ và tổ chức sử dụng chung vốn tài liệu, sách báo trong xã hội nhằm truyền bá những kiến thức, cung cấp thông tin phục vụ yêu cầu nghiên cứu, công tác, học tập, nâng cao dân trí, bồi dưỡng nhân lực góp phần phát triển tư duy, năng lực, phẩm chất của con người; đồng thời góp phần phát triển văn hóa – kinh tế – xã hội và khoa học công nghệ của đất nước Thư viện có vai trò quan trọng trong sự nghiệp giáo dục, đào tạo con người và thúc đẩy sự tiến bộ của xã hội

Ngày nay, văn hóa đọc truyền thống vẫn luôn thu hút độc giả, đặc biệt

là người có thói quen đọc sách trong thư viện Điều này được chứng minh

bằng số lượng sách ngày càng được bổ sung nhiều vào các thư viện, trong đú

cú các thư viện tư nhân Tuy nhiên vai trò của thư viện trong sự phát triển văn hóa đọc cũng có nhiều biến động, có sự thay đổi với những sắc thái tích cực và tiêu cực

Xuất phát từ nhu cầu thực tế của xã hội, trong những năm gần đây, việc thành lập thư viện phục vụ nhân dân không còn là trách nhiệm chỉ của Nhà nước mà đã có sự tham gia tích cực của cả cộng đồng, của các tổ chức xã hội, của các cá nhân,… Do đó, việc nghiên cứu hiện trạng thư viện tư nhân là một vẫn đề hết sức mới mang tính lý luận và thực tiễn và hết sức cần thiết, đặc biệt

là vai trò của thư viện tư nhân đối với sự phát triển văn hóa đọc hiện nay

Hà Nội, trung tâm văn hóa - chính trị và kinh tế lớn của cả nước, là nơi tiếp nhận sớm nhất các xu hướng văn hóa khác nhau trong quá trình giao lưu, hội nhập quốc tế Khảo sát hiện trạng văn hóa đọc trong một số thư viện tư nhân tại Hà Nội là một vấn đề cần thiết và có ý nghĩa quan trọng đối với việc nâng cao dân trí nói chung và nhu cầu đọc nói riêng

Cũng như các loại hình thư viện ở Việt Nam, thư viện tư nhân trên đại bàn Hà Nội không chỉ tăng nhanh về số lượng và cả chất lượng, dần chiếm vị trí quan trọng trong đời sống xã hội Có thể nói, thư viện tư nhân cũng chính

là một bộ phận của đời sống văn hóa, nuôi dưỡng con người, gúp phần thỏa mãn nhu cầu đọc của một bộ phận công chúng hiện nay

Với ý nghĩa của như vậy tôi tập trung nghiên cứu vấn đề: “Thư viện tư nhân đối với sự phát triển văn hóa đọc trên địa bàn Hà Nội” làm đề tài luận

văn cao học văn hóa học của mình, mong muốn tìm hiểu hiện trạng tác động của thư viện tư nhân với sự phát triển văn hóa nói chung và văn hóa đọc nói riêng

2 tình hình nghiên cứu

Văn hóa đọc là một hiện tượng văn hóa thu hút được sự quan tâm của nhiều nhà nghiên cứu tại Hà Nội cũng như trên cả nước, đặc biệt văn hóa đọc tại các loại hình thư viện nói chung mà trong các thư viện tư nhân nói riêng

ở nước ta, đã có rất nhiều công trình nghiên cứu văn hóa đọc từ các nhà nghiên cứu văn hóa, nghiên cứu khoa học thư viện … được công bố trên các

tạp chí như: “Giáo dục văn hóa đọc cho lứa tuổi thiếu nhi” của Trần Thị Minh Nguyệt; “Văn hóa đọc trong bối cảnh bùng nổ truyền thông” của Nguyễn Hữu Giới;…; các diễn đàn xã hội như: “Làm gì để khôi phục thói quen đọc sách” trên Báo Lao động năm 2005; “Người đọc đang chờ đợi gì ở các nhà văn” của Báo Tuổi trẻ Thành phố Hồ Chí Minh năm 2005; “Giao lưu sinh viên với văn hóa đọc” do sinh viên 20 trường Đại học và Cao đẳng ở Hà Nội với đại diện lãnh đạo một số nhà xuất bản, nhà văn, nhà thơ tổ chức với chủ đề “Thế hệ trẻ hôm nay với văn hóa đọc”; Đặc biệt cuộc Tọa đàm khoa học “Suy nghĩ về công tác xuất bản sách hiện nay”, Hà Nội, tháng 06 năm 2005, đã bàn đến vấn đề “Đọc sách và văn hóa đọc trong thư viện”;…

Bên cạnh đó, cũng có một số luận văn thạc sỹ chuyên ngành văn hóa học và thư viện học, công trình nghiên cứu, đề cập đến thư viện và văn hóa

đọc như: “Thư viện công cộng và sự phát triển văn hóa ở Việt Nam hiện nay” (1997) của Phạm Đình Hùng; “Hiện trạng và xu hướng phát triển của một số thư viện quận, huyện ở Hà Nội” (1997) của Trần Thị Mỹ; Nghiên cứu công tác phục vụ thông tin – thư viện tại Phòng đọc tổng hợp Thư viện Quốc gia Việt Nam” (2000) của Nguyễn Thị Ngọc Bích; “Văn hóa đọc trong đời sống thiếu nhi hôm nay” (2003) của Phạm Quang Vinh; “Văn hóa học trong thanh niên học sinh trung học phổ thông Hà Nội hiện nay” (2005) của Vũ Đảm;

“Nghiên cứu văn hóa đọc cho học sinh phổ thông tiểu học tại thư viện tại Thủ

đô Viêng Chăn” (2006) của Onta Samuntry; “Văn hóa đọc tại Hà Nội trong

điều kiện khoa học công nghệ hiện nay” (2007) của Nguyễn Trí Dũng;

“Nghiên cứu văn hóa đọc của học sinh tiểu học trên địa bàn thành phố Hà Nội” (2009) của Nguyễn Nh− Ngọc;…

Các công trình nghiên cứu trên nhìn chung chỉ đề cập đến hoặc là vấn

đề giáo dục văn hóa đọc nói chung hoặc nghiên cứu văn hóa đọc trên một địa bàn cụ thể hoặc đánh giá hiện trạng một số loại hình th− viện Ch−a có công trình nào đề cập đến th− viện t− nhân và vai trò của nó đối với văn hóa đọc hiện nay

3 Đối t−ợng nghiên cứu và phạm vi nghiên cứu

Đối t−ợng nghiên cứu của đề tài là ảnh hưởng của th− viện t− nhân tại

Hà Nội đối với phát triển văn hóa đọc nói chung Nội dung nghiên cứu chỉ đặt

ra đối với “văn hóa đọc” theo nghĩa hẹp của khái niệm này mà thôi

Phạm vi nghiên cứu: Đề tài giới hạn việc nghiên cứu, khảo sát một số th− viện t− nhân trên địa bàn nội thành Hà Nội

Thời gian nghiên cứu, khảo sát từ năm 2000 đến tháng 03 năm 2011

4 Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu

- Đánh giá tác động của thư viện tư nhân với việc phát triển văn hóa đọc của công chúng

- Đề xuất một số giải pháp nhằm phát huy vai trò của thư viện tư nhân trong phát triển văn hóa đọc đối với độc giả Hà Nội nói riêng và cả nước nói chung

5 Phương pháp nghiên cứu

Mối quan hệ giữa thư viện tư nhân với văn hóa đọc là vấn đề liên quan

đến khoa học thư viện và khoa học văn hóa có thể đươc nghiên cứu dưới nhiều góc độ khác nhau hoặc sử dụng phương pháp của nhiều ngành khoa học để nghiên cứu vấn đề trên Cho nên, các phương pháp nghiên cứu được sử dụng trong luận văn là:

- Phương pháp liên ngành, đa ngành (văn hóa học, thư viện học, xã hội học, tâm lý học, )

- Kết quả nghiên cứu sẽ góp phần vào sự nghiệp xây dựng nền văn hóa tiên tiến, đậm đà bản sắc dân tộc ở Hà Nội nói riêng và cả nước nói chung

7 Kết cấu của luận văn

Ngoài phần mở đầu, kết luận, danh mục tài liệu tham khảo luận văn dự kiến chia làm 3 chương:

Chương 1: Những vấn đề chung về thư viện tư nhân và về văn hóa

đọc

Chương 2: Tình hình phát triển và tác động của thư viện tư nhân đến

văn hóa đọc ở Hà Nội hiện nay

Chương 3: Những vấn đề đặt ra và giải pháp phát huy vai trò của

thư viện tư nhân trong phát triển văn hóa đọc trong tương lai

CHƯƠNG 1 NHỮNG VẤN ĐỀ CHUNG VỀ THƯ VIỆN TƯ NHÂN

VÀ VỀ VĂN HÓA ĐỌC

1.1 QUAN NIỆM VỀ THƯ VIỆN VÀ THƯ VIỆN TƯ NHÂN

1.1.1 Thư viện – một thiết chế văn hóa đặc thù

1.1.1.1 Quan niệm về thiết chế văn hóa

Theo từ điển tiếng Việt do Viện Ngôn ngữ chủ biên, xuất bản năm

2005 thì thiết chế theo nghĩa rộng được hiểu chính là thể chế Cũng trong từ điển này khái niệm thể chế được hiểu là những quy định, luật lệ của một chế

độ xã hội, buộc mọi người trong xã hội phải tuân theo [30 Tr.916] Như vậy thì thiết chế văn hóa chính là thể chế được xem là các văn bản, pháp quy, chủ trương, đường lối của Nhà nước về lĩnh vực văn hóa Thể chế gắn liền với pháp luật, các qui tắc, thiên về đặc trưng quyền lực

Nhìn nhận ở phạm vi hẹp, thiết chế văn hóa được hiểu là cơ quan, tổ chức văn hóa ở đó có sự hội tụ đầy đủ các yếu tố cơ sở vật chất, bộ máy tổ chức, hệ thống biện pháp, hoạt động và kinh phí hoạt động co thiết chế đó Định nghĩa này đã được sử dụng rộng rãi trong lĩnh vực văn hóa ở nước ta từ những năm 70 của thế kỷ XX Lấy ví dụ, thiết chế nhà văn hóa bao gồm ngôi nhà, bộ máy tổ chức, nhân sự, qui chế hoạt động, nguồn kinh phí, nếu chỉ riêng ngôi nhà hoặc công trình văn hóa thì chưa đủ điều kiện để coi là thiết chế văn hóa [4 tr.230]

Trong Nghị quyết hội nghị lần thứ năm Ban chấp hành Trung ương Đảng khóa VIII về “Xây dựng và phát triển nền văn hóa tiên tiến, đậm đà bản sắc dân tộc” thì khái niệm thể chế và thiết chế cũng được hiểu theo nghĩa hẹp, thể chế chính là hệ thống quan điểm, đường lối, luật pháp do Đảng và Nhà

nước ban hành Còn thiết chế là cơ sở vật chất với bộ máy tổ chức như đã trình bày ở trên

1.1.1.2 Thư viện với tư cách là một thiết chế văn hóa

Từ xa xưa người ta thường quan niệm thư viện như một kho chứa sách, chính là bởi chữ “thư viện” có nguồn gốc chữ Latinh, xuất hiện ban đầu trong tiếng Hy Lạp là “Biblionthe” được cấu tạo bởi hai từ “Biblion – sách” và

“the’kè – kho, nơi bảo quản” Như vậy, nghĩa ban đầu của thư viện là nơi bảo quản sách Nghĩa tương tự như vậy cũng được người Trung Hoa dành cho thư viện: thư là sách, viện là nơi tàng trữ

Đến năm 1970, trong đề nghị chuẩn hóa quốc tế về lĩnh vực thư viện,

Tổ chức giáo dục, khoa học và văn hóa Liên Hợp quốc (UNESCO) đã đưa ra

định nghĩa về thư viện: “Thư viện không phụ thuộc vào tên gọi của nó, bất kỳ

bộ sưu tập có tổ chức nào của sách, ấn phẩm định kỳ hoặc các tài liệu khác,

kể cả đồ họa và nghe nhìn, và nhân viên phục vụ có trách nhiệm tổ chức cho bạn đọc sử dụng các tài liệu đó nhằm mục đích thông tin, nghiên cứu khoa học, giáo dục, giải trí” [27 Tr.2]

Từ đó đến nay định nghĩa này được coi là định nghĩa đầy đủ nhất, nêu lên được những thành phần cấu tạo, chức năng quan trọng và nhiệm vụ chủ yếu của thư viện Với định nghĩa của UNESCO thì thư viện được hiểu như là một thiết chế văn hóa quan trọng của xã hội, được hình thành từ cả 4 yếu tố

và 4 yếu tố này có tác động qua lại, nếu như thiếu đi một trong những yếu tố nào thì sẽ không phải là thư viện:

Yếu tố thứ nhất – Vốn tài liệu được coi là tài sản quý giá, là tiềm lực, là

sức mạnh và là niềm tự hào của thư viện Vốn tài liệu càng phong phú thì khả năng đáp ứng và thỏa mãn nhu cầu của bạn đọc càng cao Ở bình diện quốc gia, vốn tài liệu được coi là di sản văn hóa, là bộ nhớ của dân tộc, là thước đo trình độ phát triển về mọi mặt của mỗi nước Ở bình diện quốc tế, vốn tài liệu

là bộ nhớ của toàn nhân loại

Vốn tài liệu chính là đối tượng vật chất – kỹ thuật lưu giữ, bảo quản và cất giữ kho tàng tri thức của dân tộc Nó chính là phương tiện quan trọng để thư viện truyền tải, tuyên truyền đến bạn đọc những thông tin về thành tưu khoa học, kỹ thuật, kinh tế, văn hóa của đất nước cũng như của thế giới Ngày nay vốn tài liệu chính là một trong những phương tiện truyền thông đại chúng hữu hiệu cung cấp cho công chúng những tri thức để nâng cao trình độ chuyên môn, nghiên cứu khoa học và giải trí

Yếu tố thứ hai – Bộ máy tổ chức: bộ máy tổ chức ở đây được hiểu là

bao gồm hệ thống cơ cấu các phòng ban, hệ thống này sẽ được thay đổi thùy theo tình hình nhiệm vụ của từng loại hình thư viện và trong bộ máy tổ chức vai trò trung tâm của người cán bộ chính là linh hồn của thư viện Thư viện được coi là một cơ quan giáo dục ngoài nhà trường, chính vì vậy mỗi cán bộ thư viện (thủ thư) ngoài việc nắm cững chuyên môn nghiệp vụ về thông tin thư viện, cần phải trang bị cho bản thân những kiến thức tổng hợp để thực hiện những nhiệm vụ quan trọng đó chính là cầu nối giữa sách và bạn đọc Bên cạnh đó, họ còn đảm nhiệm vai trò trung gian giữa bạn đọc với thư viện, giữa bạn đọc với bạn đọc

Và để hệ thống các phòng ban và cán bộ thư viện hoàn thành tốt nhiệm

vụ của mình thì bắt buộc phải có những qui chế, những văn bản pháp quy của Nhà nước và các cơ quan quản lý mà ở đây trực tiếp là Bộ, Ngành chủ quản ban hành về công tác thư viện hoặc liên quan đến công tác thư viện để bộ máy

“thư viện” hoạt động theo đúng “quỹ đạo”

Yếu tố thứ ba – Người sử dụng (hay còn gọi là bạn đọc, độc giả, công

chúng,…) dù cho thư viện có bộ sưu tập khổng lồ đến đâu, hay được cung cấp bởi những trang thiết bị hiện đại như thế nào, với đội ngũ cán bộ phục vụ chuyên nghiệp ra sao thì, thư viện vẫn chưa được coi là “thư viện” nếu như chưa có bạn đọc Nó chỉ chính thức trở thành thư viện khi bắt đầu phục vụ bạn đọc Chính bạn đọc đã đưa toàn bộ cỗ máy thư viện vào hoạt động và bạn

đọc được coi như yếu tố làm cho “thư viện” hoạt động đỳng với chức năng của mỡnh Ở bất kỳ thư viện nào, dự ở mụ hỡnh (thư viện tổng hợp, chuyờn ngành) hay phỏt triển hiện đại đến đõu? (thư viện điện tử, thư viện số) thỡ yếu

tố bạn đọc bao giờ cũng đứng vị trớ hàng đầu Tất cả mọi hoạt động trong thư viện đều hướng tới một mục tiờu là đỏp ứng, thỏa món cao nhất mọi nhu cầu của bạn đọc khi họ tới thư viện Mỗi loại hỡnh thư viện ngày càng phải tỡm tũi nhiều phương thức, hỡnh thức phự hợp để cú thể lụi cuốn bạn đọc đến với mỡnh nhiều hơn Vai trũ xó hội của thư viện càng tăng khi cụng chỳng ngày càng sử dụng nhiều tiện ớch trong thể chế văn húa này Vỡ thế nếu khụng cú cụng chỳng thỡ thư viện cũng mất luụn mục đớch tồn tại của mỡnh

Trong những năm gần đõy cú nhiều thay đổi trong hỡnh thức phục vụ, việc hỡnh thành nhiều loại hỡnh hoạt động như thư viện để phục vụ mọi loại đối tượng, nờn thuật ngữ bạn đọc trở nờn khụng cũn phự hợp Thay vào đú bạn đọc trong thư viện người ta gọi là “người sử dụng”, “cụng chỳng” Sở dĩ

cú cỏch gọi như vậy là bởi trong bộ sưu tập của thư viện giờ đõy khụng chỉ là những tài liệu được in ấn, mà cũn rất nhiều loại hỡnh tài liệu khỏc như tài liệu nghe, nhỡn

Yếu tố thứ tư – Cơ sở vật chất kỹ thuật: cơ sở vật chất kỹ thuật được

hiểu như toàn bộ yếu tố vật chất bao gồm diện tớch mặt bằng, kho tàng, hệ thống phũng đọc, phũng mượn, phũng nghe nhỡn, phũng trưng bày, phũng xử

lý tài liệu,… được sử dụng dành cho thư viện cựng với toàn bộ trang thiết bị trong đú

Đối với tài liệu nú là kho chứa và bảo quản tài liệu Kho tài liệu là cơ sở vật chất cơ bản không thể thiếu được của một thư viện, nhưng nếu chưa cú biện pháp phát huy tác dụng của vốn tài liệu thư viện thì chưa xác định được vai trò xã hội và giá trị văn hóa của nó Cần xem trọng yếu tố cơ bản là kho sách, báo đó đã được tổ chức, sử dụng như thế nào, phục vụ cho người sử dụng

ra sao Do đó, thư viện không chỉ là nghệ thuật xếp sách và xây dựng kho

sách, báo, tài liệu, là nơi tàng trữ sách báo mà chủ yếu phải là trung tâm văn hóa – thông tin, giáo dục mang lại lợi ích cho xã hội thông qua việc phục vụ

đọc sách, báo, tài liệu, thông tin tư liệu cho mọi đối tượng có nhu cầu

Đối với cụng chỳng nú là nơi học hỏi, nghiờn cứu, tiếp xỳc với vốn tài liệu, cỏc nguồn thụng tin trong nước và thế giới Ngoài ra, nú cũn là nơi gặp

gỡ, trao đổi nhõn thức về những gỡ đó đọc với bạn bố, đồng nghiệp, là nơi họ sỏng tạo và giải trớ tớch cực Cụng chỳng ngày càng nhận được nhiều tiện ớch trong quỏ trỡnh sử dụng thư viện

Đối với cỏn bộ thư viện, yếu tố cơ sở vật chất – kỹ thuật cú tỏc động khụng nhỏ đến chất lượng cụng việc của họ Nú chớnh là yếu tố tỏc động, khuyến khớch hoặc kỡm hóm nhiệt tỡnh lao động, sức sỏng tạo và cống hiến của họ

Đỏp ứng được nhu cầu cụng chỳng một cỏch cao nhất sẽ giỳp thư viện núi chung và thư viện tư nhõn núi riờng tạo được uy tớn trong xó hội, giỳp cho cỏc chủ nhõn của nú tự hào về cụng việc của mỡnh, say mờ cụng việc và sỏng tạo hơn [10]

Thư viện có thể xem là cơ quan thông tin, văn hóa, giáo dục có vốn tài liệu đa dạng, phong phú bao gồm sách, báo, tạp chí, các ấn phẩm định kỳ, các dạng tài liệu nghe nhìn, các vật mang tin được tổ chức hợp lý và đưa ra phục

vụ cho các đối tượng người đọc sử dụng thư viện nói chung và đông đảo bạn

đọc tại các thư viện tư nhân nói riêng

1.1.1.3 Chức năng của thư viện

Thư viện là một thiết chế văn húa sống động khi tiến hành đỏp ứng cỏc nhu cầu sử dụng của con người Chớnh từ khi thư viện bắt tay vào phục vụ cụng chỳng thỡ nú cú chức năng đảm bảo việc thu thập, lưu trữ và phổ biến tài liệu, cung cấp thụng tin cũng như hỗ trợ khai thỏc hiệu quả những nguồn thụng tin phục vụ cho đụng đảo bạn đọc quan tõm Cụ thể là những chức năng sau:

Chức năng giáo dục: Ngay từ thời cổ đại, ở Trung Quốc, thư viện đã là

một tổ chức giáo dục quan trọng, bắt đầu từ cuối đời Đường và thời Ngũ đại, rồi hưng thình trong các triều Tống, Nguyên, Minh, Thanh, kéo dài đến hơn một nghìn năm Lúc đầu thư viện là nơi dành cho kẻ sĩ đọc sách và học hành, chính từ chỗ đọc sách và học hành đó mà dần dần thư viện biến hóa thành nơi

tụ tập môn đồ để giảng dạy Ngày nay, thư viện càng khẳng định chức năng giáo dục cho mọi người với hai phương diện: Tham gia vào việc xóa mù chữ cho nhân dân; Nâng cao trình độ dân trí, cho các tầng lớp dân cư trong địa phương

Có thể nói, giáo dục trong trường học là một môi trường thuận lợi để phát triển nhân cách toàn diện ở mỗi con người, nhưng ngay cả trong điều kiện của xã hội hiện đại, cũng chỉ có thể đáp ứng được một đối tượng hạn hẹp nào đó những người sẽ và còn trong độ tuổi lao động Đặc biệt là trong điều kiện kinh tế - xã hội hiện nay ở nước ta khi số lượng lao động qua đào tạo mới đạt tỷ lệ và số lượng thấp, phạm vi bao quát của giáo dục tại trường học chưa đáp ứng được những yêu cầu của xã hội hiện đại Trong khi đó thì sự hình thành và phát triển nhân cách của mối người trên thực tế là diễn ra suốt đời Chính vì thế, khi không có điều kiện hoặc không còn ở độ tuổi đến trường, đến các cơ sở đào tạo thì thư viện được coi là môi trường phù hợp, giúp cho cá nhân có thể tự học

Chức năng thông tin: Thông tin, hiện nay được hiểu là tin tức, số liệu,

dữ liệu, tri thức giúp tạo nên sự hiểu biết của con người về một đối tượng, hiện tượng, vấn đề nào đó Các thông tin này được lưu giữ trên các vật mang tin hay đơn giản là tài liệu Từ xa xưa các thư viện đã tiến hành công tác thông tin thư mục cho độc giả Ngày nay, các thư viện đã tiến hành các công việc to lớn nhằm tạo lập, bảo quản, tìm tòi, xử lý và phổ biến thông tin, nghĩa

là thư viện đã trở thành một cơ quan thông tin thực thụ Sở dĩ làm được việc này là do hiện nay thư viện áp dụng các phương tiên tin học và viễn thông vào

công tác của mình Các phương tiện sản xuất, bảo quản, truyền tải thông tin càng hoàn thiện bao nhiêu thì bản thân người sử dụng sẽ cảm thấy thoải mái bấy nhiêu, nhưng vấn đề đặt ra ở đây là cần quan tâm, đào tạo người sử dụng

để họ có thể dễ dàng tiếp cận với các trang bị hiện đại tại các thư viện Chức năng thông tin của các thư viện càng trở nên có hiệu quả hơn khi có sự ứng dụng của các trang bị hiện đại và sự liên kết giữa các thư viên, trong thời đại toàn cầu hóa

Chức năng giải trí: Thư viện tham gia vào tổ chức thời giờ nhàn rỗi,

cung cấp sách và các phương tiện thông tin khác cho đông đảo nhân dân giải trí Các thư viện đã thực hiện tốt chức năng này, trong đó có các thư viện tư nhân Trong thực tiễn công tác thư viện, theo thống kê xã hội học, đa số người dân sử dụng thư viện nhằm mục đích giải trí Chính vì vậy, các thư viện phải tạo mọi điều kiện thuận lợi nhất về: Không gian (phòng phục vụ, thoáng mát, với trang bị hiện đại, thuận lợi cho việc đi đến các thư viện); Thời gian (tăng thời gian phục vụ vào những ngày cuối tuần, ngày lễ, ); Thái độ phục vụ của cán bộ (lịch sự, nhiệt tình, ứng xử có văn hóa, đặc biệt phải nắm vững công tác chuyên môn và trau dồi kiến thức tổng hợp); Các tiện ích hiện đại phù hợp với xu thế phát triển của xã hội (Tài liệu đầy đủ, phong phú nhiều lĩnh vực, nhiều loại hình giấy, điện tử, microfilm, vifilm,…; Hệ thống tra cứu thông tin thân thiện, dễ sử dụng, cập nhật thường xuyên; Có kho tài liệu mở dễ tiếp cận; Phòng đa phương tiện tiện ích, đường truyền Internet tốc độ cao Tất cả mọi điều kiện trên nhằm một mục đích quan trọng là để thỏa mãn nhu cầu nghỉ ngơi, thư giãn, sáng tạo của công chúng [13]

Chức năng văn hóa tổng hợp: được thể hiện ở hai khía cạnh: thu thập,

bảo quản và truyền bá di sản văn hóa của nhân loại cũng như của đất nước được lưu giữ trong các tài liệu Trở thành một trong những trung tâm chủ yếu sinh hoạt văn hóa, tuyên truyền, phổ biến tri thức, lôi cuốn quảng đại quần chúng tham gia vào hoạt động sáng tạo Với chức năng này, thư viện đã mở ra

hàng loạt các hình thức hoạt động để thỏa mãn nhu cầu văn hóa ngày càng gia tăng của công chúng: tọa đàm, giao lưu với các chuyên gia, người nổi tiếng ở nhiều lĩnh vực, tham gia các sự kiện văn hóa lớn được tổ chức tại thư viện hoặc phối kết hợp với các thiết chế văn hóa, các tổ chức văn hóa trong nước

và quốc tế Đây chính là một trong những chức năng mới, hiện đại khác với những chức năng truyền thống mà các thư viện đang chủ động áp dụng vào các hoạt động của mình để phục vụ văn hóa tinh thần nói chung và văn hóa đọc nói riêng

1.1.2 Các loại hình thư viện

Trên đại thể căn cứ vào nội dung tài liệu hoặc căn cứ vào chủ sở hữu của các thư viện có thể phân chia thư viện ở nước ta hiện nay thành các loại hình sau:

1.1.2.1 Phân theo Pháp lệnh Thư viện:

Theo Pháp lệnh Thư viện (2001) của Chính phủ thì Hệ thống thư viện Việt Nam chia làm 2 loại hình thư viện: Hệ thống Thư viện công cộng và Hệ thống Thư viện chuyên ngành đa ngành

• Hệ thống thư viện công cộng:

+ Thư viện Quốc gia Việt Nam: là thư viện trung tâm của cả nước với chức năng nhiệm vụ được quy định theo pháp lệnh thư viện gồm:

- Khai thác các tài liệu trong và ngoài nước để đáp ứng nhu cầu đọc, nghiên cứu của bạn đọc

- Nhận lưu chiểu văn hóa phẩm được xuất bản ở Việt Nam theo luật Lưu chiểu; Tàng trữ và bảo quản tất cả các xuất bản phẩm của Việt Nam; Biên soạn và xuất bản Thư mục Quốc gia Việt Nam

- Tổ chức phục vụ bạn đọc theo quy định

- Chịu trách nhiệm hợp tác trao đổi tài liệu với các thư viện trong và ngoài nước

- Quản lý các dự án nghiên cứu về khoa học kĩ thuật thuộc lĩnh vực thông tin thư viện

- Tổ chức đào tạo nghiệp vụ cho các cán bộ trong ngành thư viện theo quy định của Bộ Văn hóa Thông tin

+ Thư viện do ủy ban nhân dân các cấp thành lập: giữ vai trò trung tâm phối hợp hoạt động trao đổi tài liệu, hướng dẫn nghiệp vụ với các thư viện khác trên địa bàn Chức năng nghiệm vụ được quy định trong pháp lệnh thư viện gồm:

- Xây dựng và bảo quản vốn tài liệu của địa phương và về địa phương

- Tham gia xây dựng thư viện, tủ sách cơ sở; tổ chức việc luân chuyển sách, báo xuống các thư viện, tủ sách cơ sở

- Hiện cả nước có 63 thư viện Tỉnh, thành phố 582 thư viện tại các quận, huyện, thị xã và 6,046 thư viện tại các xã, phường, tủ sách khu dân cư, thôn, làng

• Hệ thống thư viện chuyên ngành, đa ngành

+ Thư viện của các Viện, Trung tâm nghiên cứu khoa học: được thành lập nhằm phục vụ nhu cầu của cán bộ, công chức trong phạm vi của viện, trung tâm và có thể phục vụ những đối tượng khác phù hợp với quy chế của thư viện Điển hình như: Thư viện khoa học và kỹ thuật Trung ương thuộc Trung tâm Thông tin Khoa học và công nghệ Quốc gia (http://www.clst.ac.vn/) Hiện cả nước có khoảng 57 thư viện dạng này

+ Thư viện của Trường và các cơ sở giáo dục khác: được thành lập nhằm phục vụ nhu cầu của cán bộ, nhà giáo, người học trong phạm vi của nhà trường, cơ sở giáo dục khác và có thể phục vụ những đối tượng khác phù hợp với quy chế của thư viện Điển hình như: Trung tâm thông tin thư viện Đại

học Quốc Gia Hà Nội (http://www.lic.vnu.vn/) Hiện cả nước có hơn 230 thư viện các trường đại học và cao đẳng (cả công lập và dân lập) và 17.000 thư viện, tủ sách trường học

+ Thư viện của các Bộ, Ban, Ngành, cơ quan Nhà nước: được thành lập nhằm phục vụ nhu cầu của cán bộ, công chức trong phạm vi cơ quan và có thể phục vụ những đối tượng khác phù hợp với quy chế của thư viện Điển hình như: Trung tâm Thông tin thư viện Bộ Nông nghiệp và phát triển nông thôn (http://thuvien.mard.gov.vn/) Hiện cả nước có khoảng 218 Trung tâm thông tin thư viện

+ Thư viện của các đơn vị lực lượng vũ trang: được thành lập nhằm phục vụ nhu cầu của cán bộ, chiến sĩ trong phạm vi đơn vị và có thể phục vụ những đối tượng khác phù hợp với quy chế của thư viện Hiện cả nước có khoảng 2740 Thư viện

+ Thư viện của tổ chức chính trị, tổ chức chính trị - xã hội, tổ chức xã hội, tổ chức xã hội - nghề nghiệp, tổ chức kinh tế, đơn vị sự nghiệp: được thành lập chủ yếu nhằm phục vụ các thành viên trong phạm vi tổ chức, đơn vị

và có thể phục vụ những đối tượng khác phù hợp với quy chế của thư viện Cả nước hiện có 17 thư viện tư nhân, hơn 8.000 tủ sách điểm Bưu điện Văn hóa

xã và hàng ngàn thư viện của các tổ chức chính trị, các tổ chức chính trị-xã hội, các tổ chức xã hội - nghề nghiệp, các đơn vị sự nghiệp

(Nguồn: Số liệu thống kê của Bộ Văn hóa thông tin năm 2006)

Theo chúng tôi cách phân loại thư viện như trên chưa thật chính xác, bởi vì thư viện “công cộng” và các thư viện “chuyên ngành đa ngành” đều là thư viện công (tức là của công, của Nhà nước hoặc do cơ quan Nhà nước lập

ra và quản lý) Do vậy, thư viện công cộng phải gọi là thư viện tổng hợp bên các thư viện chuyên ngành, đa ngành (về một lĩnh vực cụ thể) mới đúng

1.1.2.2 Phân theo chủ sở hữu

• Thư viện của Nhà nước, tập thể: là thư viện do Nhà nước xõy dựng và

làm chủ; Thư viện của cỏc cơ quan Nhà nước thành lập nhằm phục vụ nhu cầu của cỏn bộ, cụng chức trong phạm vi cơ quan và cú thể phục

vụ những đối tượng khỏc phự hợp với quy chế của thư viện (bao gồm cỏc thư viện đó trỡnh bày tại mục 1.1.2 ở trờn)

• Thư viện tư nhõn: là thư viện do tư nhõn xõy dựng và làm chủ Theo từ

điển Wikipedia định nghĩa: “Một thư viện tư nhân là một thư viện được

đặt dưới sự chăm sóc của quyền sở hữu tư nhân, so như với một cơ sở giáo dục công cộng, và thường chỉ được thiết lập cho việc sử dụng một

số lượng nhỏ của người dân hoặc thậm chí là một người duy nhất Cũng như thư viện công cộng, một số người sử dụng tem, nhãn hay dấu để thể hiện quyền sở hữu của họ đối với các mục”

Theo điều 2 - Nghị định của Chính phủ số 2 /2009/NĐ - CP ngày 06 thỏng 01 năm 2009 về “Thư viện tư nhân là cơ sở cung ứng dịch vụ ngoài công lập trong lĩnh vực thư viện, do một người hoặc một nhóm người thành lập, đầu tư xây dựng cơ sở vật chất, tự đảm bảo kinh phí hoạt động và hoạt động theo quy định pháp luật Thư viện tư nhân có chức năng thu thập sách, báo và các dạng tài liệu khác phục vụ nhu cầu học tập, giải trí, thông tin, nghiên cứu của công chúng cơ sở”

1.1.3 Cỏc tiểu loại hỡnh thư viện tư nhõn

Theo Bỏo cỏo sơ kết ngày 10 thỏng 05 năm 2009 “Về tỡnh hỡnh tổ chức

và hoạt động của thư viện tư nhõn cú phục vụ cộng đồng Và định hướng xõy dựng và phỏt triển trong những năm tới” của Bộ Văn húa, Thể thao và Du lịch, hiện nay ở địa bàn cấp cơ sở (cấp xó), trong cỏc bộ, ngành trung ương và địa phương cựng tồn tại nhiều mụ hỡnh thư viện (phũng đọc sỏch) của cỏc Bộ ngành Đú là gần 7000 thư viện (phũng đọc sỏch) do ngành văn húa phối hợp với chớnh quyền địa phương xõy dựng tại cỏc xó, thụn, ấp, bản làng,… đạt tiờu chuẩn văn húa; trờn 8000 phũng đọc sỏch trong cỏc điểm Bưu điện văn húa xó

(ngành bưu chính – viễn thông); trên 10000 Tủ sách pháp luật (ngành tư pháp), hàng nghìn thư viện trường học (ngành giáo dục – đào tạo), khoảng

400 tủ sách trong các đồn biên phòng,… Đặc biệt trong những năm gần đây, xuất phát từ nhu cầu thực tế của quần chúng nhân dân, việc thành lập thư viện

tư nhân phục vụ sách báo cho mọi người đọc muốn đọc sách không chỉ có sự tham gia tích cực của quần chúng nhân dân, của các tổ chức xã hội, các cơ sở tôn giáo, mà còn là trách nhiệm của Nhà nước Hiện cả nước đã xuất hiện nhiều mô hình thư viện (phòng đọc sách) tư nhân có phục vụ bạn đọc xuất hiện rải đều ở cả ba miền Bắc, Trung, Nam với quy mô và chức năng khác nhau

Nếu xem xét thư viện tư nhân như một hệ thống riêng biệt, thì có thể phân loại thư viện tư nhân thành các tiểu loại với các tiêu chí sau:

1.1.3.1 Thư viện thực hiện chức năng truyền thống và thư viện thực hiện chức năng hiện đại – tổng hợp

• Thư viện thực hiện chức năng truyền thống:

Thư viện thu thập, bảo quản tài liệu phục vụ bạn đọc một cách thuần túy với chức năng vốn có của nó

• Thư viện thực hiện chức năng hiện đại – tổng hợp

Cùng với việc thực hiện chức năng truyền thống thư viện tư nhân còn thực hiện chức năng khác như mua, bán tài liệu, cho thuê tài liệu, phục vụ giải trí, thư giãn với sách (như mô hình cà phê sách)

Như vậy, thư viện từ khi xuất hiện với chức năng truyền thống chỉ là nơi bảo quản, cất giữ, phục vụ việc đọc sách rồi tiếp sau là phục vụ thông tin, đáp ứng nhu cầu giải trí, văn hóa của công chúng hiện nay với sự phát triển của điều kiện kinh tế - xã hội, thư viện đã có sự bổ sung thêm những chức năng mới đó là chức năng văn hóa tổng hợp – một chức năng hiện đại, tiện ích giúp cho người sử dụng đến với thư viện nhanh nhất cả về không gian lẫn

thời gian, hình thức phục vụ phong phú đa dạng (có thể vừa uống cà phê vừa đọc sách, không bị giới hạn bởi thời gian phục vụ, không phải đi xa để đên thư viện trường học, ) Từ đó, mô hình thư viện tư nhân hiện đại là một hình thức mới mẻ cần được nhân rộng để thư viện không những là trung tâm phục

vụ văn hóa đọc nói riêng mà trở thành trung tâm sinh hoạt văn hóa cộng đồng nói chung đáp ứng nhu cầu của nhiều tầng lớp công chúng khác nhau

1.1.3.2 Thư viện cá nhân, nhóm, tập thể

Thư viện cá nhân: do một cá nhân thành lập và đứng ra làm chủ

Thư viện nhóm: thư viện có thể do một gia đình, dòng họ đứng ra thành

1.2 QUAN NIỆM VỀ VĂN HÓA ĐỌC

1.2.1 Các quan niệm khác nhau về văn hóa đọc

Khái niệm “văn hóa đọc” xuất hiện gần đây trên các phương tiện thông tin đại chúng, trong đời sống văn hóa ở nhiều nước trên thế giới Khái niệm

“văn hóa đọc” ra đời nhằm phân biệt với “văn hóa nghe nhìn” khi mà các phương tiện truyền thông hiện đại phát (truyền hình, phát thanh, quảng cáo,…) trong xã hội hiện đại

Văn hóa đọc được hiểu là một trong những nhân tố cấu thành nên đời sống văn hóa của con người và xã hội Đồng thời, văn hóa đọc cũng chính là một bộ phận văn hóa của con người được trao truyền qua rất nhiều thế hệ Từ khi có chữ viết ra đời, cùng với nó là hoạt động đọc của con người cũng xuất hiện Khi công nghệ in ấn phát triển, hoạt động đọc của con người ngày càng trở nên phổ biến hơn trong xã hội Sách báo, tài liệu cung cấp cho con người

những tri thức khoa học kỹ thuật, chớnh trị, kinh tế, văn học,… Trong sỏch bỏo lưu giữ cỏc kinh nghiệm sống, kinh nghiệm sản xuất và chiến đấu mà con người đó tớch lũy và đỳc kết lại trong quỏ trỡnh sống Thụng qua quỏ trỡnh đọc

và tự đọc, cỏc tri thức được truyền từ đời này sang đời khỏc, từ thế hệ này sang thế hệ khỏc

Nhờ văn húa đọc mà những giỏ trị văn húa của thế hệ trước được truyền lại cho thế hệ sau Đọc sách là một hình thức truyền thống, có tác dụng nhất trong việc truyền đạt kiến thức, kinh nghiệm và tình cảm Việc đọc sách

có vai trò quan trọng như một cơ sở để hoàn thiện con người và phát triển xã hội Ngay từ thời xưa, cỏc bậc tiền bối đó khẳng định vai trũ của việc đọc trong đời sống xó hội và đối với sự phỏt triển của mỗi cỏ nhõn

Ở Việt Nam, trong những năm gần đõy, vấn đề văn húa đọc được sự quan tõm nhiều trong xó hội Tuy vậy, quan niệm về văn húa đọc cũng cú nhiều ý kiến khỏc nhau:

Theo tỏc giả Quỏch Thu Trang: “Văn húa đọc là cỏch thức của người đọc đối với những vấn đề mà họ quan tõm qua cỏc văn bản, tài liệu nhằm thỏa món những yờu cầu và đũi hỏi chớnh họ đặt ra” [107] Tỏc giả Lờ Thị Thanh Tớnh cho rằng: “Văn húa đọc là cỏch thức của người đọc đối với những vấn

đề quan tõm qua văn bản” [83] Nhà văn Vũ Đảm khẳng định: “Văn húa đọc

là hoạt động văn húa của con người thụng qua việc đọc sỏch, bỏo, tạp chớ, tài liệu để tiếp nhận và xử lý những thụng tin, tri thức một cỏch khoa học, bổ ớch” [18]

Trong buổi giao lưu “Sinh viờn với văn húa đọc” được tổ chức tối ngày

9 thỏng 10 năm 2005, khi trả lời cõu hỏi như thế nào là văn húa đọc? ễng Lờ Hữu Tỡnh đại diện Nhà xuất bản Giỏo dục, cho rằng: “Đú là loại hỡnh văn húa

mà người đọc đến với cỏc ấn phẩm văn húa và qua đú thu lượm thụng tin và

tự mỡnh lớn lờn về phương diện tri thức qua việc tiếp xỳc với cỏc ấn phẩm đú” [66]

Trong luận văn cao học văn hóa học “Vai trò của hệ thống thư viện với việc nâng cao chất lượng văn hóa đọc cho sinh viên hiện nay” tác giả Nguyễn Thị Thanh Thảo cho rằng: “Văn hóa đọc là một hoạt động mang tính văn hóa của con người thông qua việc đọc sách, báo, tạp chí, các tài liệu để tiếp nhận tri thức một cách khoa học, hữu ích” [14]

Theo tác giả Trần Thị Minh Nguyệt: “Văn hóa đọc là một khái niệm phức tạp, được nhìn nhận dưới nhiều góc độ khác nhau Xét trên bình diện sự phát triển văn minh nhân loại, văn hóa đọc là một lớp văn hóa gắn liền với sự xuất hiện và phát triển của chữ viết, văn tự Xét ở bình diện cá nhân, văn hóa đọc là biểu hiện trình độ phát triển tinh thần của mỗi con người cụ thể trong một điều kiện xã hội nhất định Văn hóa đọc của mỗi cá nhân là biểu hiện cụ thể và chịu sự chi phối của văn hóa đọc xã hội” [2]

Hiện nay có rất nhiều công trình nghiên cứu về vấn đề văn hóa đọc ở góc độ khác nhau song tập trung ở hai xu hướng chính

Theo xu hướng thứ nhất coi văn hóa đọc biểu hiện tập trung ở hành vi của cá nhân hướng tới đối tượng đọc, chi phối bởi nhu cầu và hứng thú đọc Thậm chí có ý kiến đồng nhất văn hóa đọc với nhu cầu, hứng thú đọc sách văn học, nghệ thuật mà bỏ qua sách khoa học kỹ thuật

Xu hướng thứ hai cho rằng văn hóa đọc là sự định hướng giá trị và chuẩn mực ứng xử của chủ thể đối với tài liệu Theo quan điểm này, văn hóa đọc bao hàm cả hai khía cạnh định hướng của chủ thể tới đối tượng đọc (nhu cầu đọc), cả khả năng và trình độ lĩnh hội giá trị của tài liệu (kỹ năng đọc), cả

ở cách thức ứng xử với đối tượng đọc (ứng xử văn hóa) Đối tượng đọc không chỉ giới hạn ở sách báo dạng truyền thống mà được mở rộng ở các dạng tài liệu khác nhau, với nội dung thông tin phong phú Như vậy, văn hóa đọc của mỗi cá nhân là sự biểu hiện rõ nét xu hướng tinh thần và năng lực nhận thức của chính họ (hay trình độ văn hóa của họ) trong mối tương quan với các điều

kiện văn hóa của xã hội đương thời Các nhà nghiên cứu cho rằng, quan điểm thứ hai hợp lý và toàn diện hơn

1.2.2 Quan niệm về văn hóa đọc dùng trong luận văn

Để chọn một quan điểm về văn hoá đọc làm đối tượng nghiên cứu cụ thể trong luận văn này, chúng tôi xin trình bày các cách hiểu rộng, hẹp khái niệm văn hóa đọc như sau:

1.2.2.1 Quan niệm theo nghĩa rộng

Văn hóa đọc là một lĩnh vực hoạt động tinh thần của xã hội bao gồm tổng thể các hành vi ứng xử với tài liệu theo quan niệm nhất định, tạo nên những kiểu, cách đọc tài liệu khác nhau nhằm mang lại lợi ích cho cá nhân và cộng đồng

Theo quan niệm này, văn hóa đọc là một thành tố tạo nên văn hóa tinh thần của xã hội Văn hóa đọc cùng tồn tại và tác động đến văn hóa nghe nhìn, văn hóa học đường, văn hóa vui chơi, giải trí,

Văn hóa đọc hiểu theo nghĩa rộng được tách khỏi văn hóa tinh thần xã hội một cách trừu tượng sẽ tồn tại như một tiểu hệ thống, bao gồm những thành tố sau:

Thứ nhất, ý niệm về đọc và triết lý đọc (đọc sách để làm gì? Đọc có ý

nghĩa gì trong đời sống xã hội và cá nhân? Chẳng hạn, trong xã hội phong kiến phương Đông, người ta quan niệm đọc sách là hành vi thanh tao, tao nhã của hiền nhân, quân tử “Vạn ban giai hạ phẩm Duy hữu độc thư cao” (tất cả các công việc đều thấp kém, chỉ có đọc sách là cao đẹp) Đọc để thấu hiểu đạo trời, để thấm nhuần đạo lý thánh hiền, nhằm tôn cao phẩm hạnh, danh tiết của

kẻ sỹ và phò vua, giúp nước

Nhiều bậc vĩ nhân trong lịch sử cũng đã đề cao sức mạnh của sách và ý niệm cao quý của việc đọc sách Monteskio đã nói: “Thích đọc sách tức là biết đánh đổi những giờ phút buồn tẻ không thể tránh được trong cuộc đời lấy

những giờ phút kỳ thú” Đọc sách có thể làm thay đổi cả một con người, một cuộc đời Bên cạnh đó, đọc sách chính là sự tiếp thu và kế thừa những tri thức tinh hoa của nhân loại Sách báo không bao giờ cũ, đó là “món ăn” đặc biệt của nhân loại sẽ còn tồn tại cùng với lịch sử loài người bởi nó được duy trì nhu cầu theo một cách riêng biệt Thế hệ đi trước đã thắp nên ngọn lửa tình yêu với sách và sự cháy của nó được thế hệ sau tiếp tục gìn giữ Bằng cách

đó, ngọn lửa tri thức, ngọn lửa tình yêu sách không bao giờ tắt Từ đó, có thể đúc kết lại triết lý đọc là nền tảng, là cơ sở của văn hóa đọc Triết lý đọc chi phối các yếu tố khác của văn hóa đọc giống như hệ tư tưởng chi phối toàn bộ các yếu tố của một nền văn hóa vậy

Thứ hai, các thiết chế, thể chế trong văn hóa đọc Đó là các cơ quan, tổ

chức bộ máy cùng với cơ sở vật chất, trang thiết bị tổ chức thực hiện, phòng đọc, tủ sách, hiệu sách,… phục vụ cho việc đọc Đồng thời còn là những qui định có tính pháp luật, luật lệ bảo đảm cho mọi hoạt động đọc thuận lợi, nền nếp hiệu quả như Pháp lệnh về thư viện, qui chế của thư viện, qui định của phòng đọc,…

Trong lĩnh vực thư viện, công tác tổ chức và quản lý diễn ra cùng với

sự thành lập thư viện “Cơ cấu phản ánh tổng hợp mối liên hệ qua lại của các yếu tố khác nhau hoạt động để đạt được mục đích nhất định Hay nói cách khác, cơ cấu tổ chức thư viện là sự tập trung những bộ phận nhỏ có mối liên

hệ với nhau trong thư viện nhằm đạt được những mục đích nhất định” [90, tr.44]

Thứ ba, vốn tài liệu đáp ứng việc đọc (sách, báo, tạp chí, mạng internet,

microfilm,…) Vốn tài liệu là sản phẩm tinh thần, đồng thời là sản phẩm vật chất, do sự nỗ lực lao động của nhân loại sáng tạo ra để lưu giữ những sáng tạo, những phát minh của loài người Do đó, vốn tài liệu của thư viện là tài sản là vô cùng quý giá, là tiềm năng, là sức mạnh và là niềm tự hào của mỗi thư viện Đây là yếu tố quan trọng phản ánh trình độ tri thức, nhu cầu đọc

trong văn hóa đọc Vốn tài liệu càng phong phú thì khả năng đáp ứng nhu cầu của bạn đọc càng lớn, sẽ thu hút được nhiều độc giả đến thư viện

Thứ tư, chủ thể đọc – người đọc có vai trò quyết định sự hoạt động của

thư viện Với một cơ ngơi khang trang, tài liệu được sắp xếp một cách gọn gàng, sạch sẽ, ngăn nắp, thoáng mát, và chủ nhân thư viện luôn sẵn phục vụ nhưng nếu chưa có độc giả thì vẫn chưa trở thành thư viện đúng nghĩa Chính chủ thể đọc đã đưa toàn bộ cơ chế của mối quan hệ giữa triết lý về đọc; các thiết chế, thể chế; vốn tài liệu và người đọc vào hoạt động

Bạn đọc có thể là bất cứ ai với trình độ chuyên môn, tuổi tác, nghề nghiệp khác nhau Và vì thế, yếu tố người đọc quyết định tính chất xã hội của văn hóa đọc

1.2.2.1 Quan niệm theo nghĩa hẹp

Văn hóa đọc hiểu theo nghĩa hẹp là văn hóa hành vi đọc của cá nhân và

xã hội, bao gồm bốn yếu tố: thói quen đọc, nhu cầu đọc; kỹ năng đọc; năng lực tiếp nhận nội dung tài liệu và thái độ ứng xử với tài liệu, với nơi đọc

Nhờ phương tiện truyền thông đại chúng thường xuyên, liên tục tuyên truyền, giới thiệu, quảng bá, tôn vinh sách, giá trị của sách, giá trị của thông tin, giá trị của tri thức đối với cuộc sống của mỗi người, người đọc tìm đến với thư viện nhiều hơn (đặc biệt là các thư viện tư nhân hay hình thức như thư viện tư nhân), các cửa hàng sách Sự phát triển đó ảnh hưởng không nhỏ đến người viết sách, tài liệu đọc được phát triển nhiều hơn về số lượng, đa dạng

và phong phú về nội dung, phù hợp với yêu cầu, nhu cầu của nhiều loại người đọc khác nhau, ở trình độ thấp lẫn trình độ cao, ở cả thành thị lẫn nông thôn

Nhu cầu đọc, chúng ta đều biết để thường xuyên đọc sách báo, thường

xuyên sử dụng thư viện, độc giả cũng phải được rèn luyện từ nhỏ Đó là gây dựng thói quen đọc sách báo và nuôi dưỡng nó suốt đời người Các bậc cha

mẹ đọc cho con nghe trước tuổi đến trường, nhà trường tiếp tục gây dựng và

nuôi dưỡng thói quen đọc sách, giúp hình thành sở thích đọc tích cực, lành mạnh, từng bước hướng dẫn kỹ năng đọc sách cho các em từ vỡ lòng cho đến bậc đại học Đó sẽ là những người đọc thường xuyên của thư viện, những khách hàng thường xuyên của cửa hàng sách, những nhân tổ quyết định sự tồn tại và phát triển của hệ thống cửa hàng sách và hệ thống thư viện trong cả nước nói chung và các thư viện tư nhân nói riêng

Phát triển văn hoá đọc là phát triển thói quen đọc, sở thích đọc và kỹ năng đọc cho mọi thành viên trong xã hội Nhưng yếu tố quan trọng và quyết định cuối cùng đó chính là ứng xử với tài liệu, với các tri thức mà các tài liệu mang lại

Trong cuộc sống đấu tranh để sinh tồn và phát triển, con người luôn luôn có mong muốn, đòi hỏi về nhiều lĩnh vực Đó là mong muốn được thoả mãn về vật chất, tinh thần, trí tuệ và giao lưu tình cảm, trong đó có mong muốn được sử dụng về sách - loại nhu cầu tinh thần, trí tuệ

Nhu cầu về sách thuộc nhu cầu cao cấp Nhu cầu sách được hình thành

và phát triển sau các nhu cầu khác, chỉ xuất hiện khi có những điều kiện nhất định và đạt tới một trình độ nhất định Nhu cầu về sách không phải đến với bất kỳ ai, trong mọi thời điểm và ở bất cứ đâu, mà chỉ đến khi người ta đạt tới một trình độ nhất định, nhận thức và hiểu biết nhất định Nhận thức và hiểu biết về thế giới, tự nhiên, xã hội, cũng như tư duy đã đặt ra cho người ta nhu cầu cần phải đọc sách Đồng thời, đọc sách sẽ có tác động làm phát triển nhận thức và hiểu biết của con người tạo nên cho mỗi người đọc một thói quen đọc, một sở thích đọc riêng biệt

Nhu cầu đọc và hứng thú đọc đều có có nguồn gốc tích cực trong hoạt động đọc, quyết định hiệu quả của hoạt động đọc Nhu cầu đọc là nhân tố duy trì sự tồn tại và phát triển của văn hóa đọc, còn hứng thú đọc là yếu tố kích thích sự phát triển của văn hóa đọc

Trong quá trình đọc, con người ngày càng hoàn thiện các kỹ năng đọc

để việc đọc đạt hiệu quả cao nhất Thói quen đọc được gây dựng, nuôi dưỡng

và định hình trong suốt cuộc đời Nếu không được nuôi dưỡng chu đáo, thói quen đọc cũng có thể lụi tàn Sở thích đọc được hình thành trên nền tảng giáo dục (trình độ văn hóa) và những phẩm chất của từng cá nhân Sở thích đọc của mỗi người không giống nhau người thích đọc tiểu thuyết, người thích đọc thơ, người thích đọc sách khoa học kỹ thuật, người thích tìm hiểu về lịch sử,, tạo ra sự phong phú, đa dạng, giầu mầu sắc cho văn hóa đọc xã hội

Nếu một người có thói quen đọc, nhưng thiếu kỹ năng đọc, hiệu quả đọc không cao, thậm chí không có hiệu quả, chỉ mất thời gian vô ích Nếu nắm vững kỹ năng đọc, nhưng không tạo được thói quen đọc, cũng chẳng thu lượm được kiến thức là bao, thiếu những kiến thức cần thiết cho cuộc sống của chính họ

Quá trình đọc đạt hiệu quả cao nhất khi chủ thể đọc biến tri thức trong tài liệu thành tri thức của mình Muốn vậy, chủ thể đọc phải có khả năng hiểu đúng, hiểu sâu và lĩnh hội các giá trị trong sách hay nói khác đi chủ thể đọc phải được trang bị kỹ năng đọc

Kỹ năng đọc là yếu tố quan trọng tạo nên hiệu quả cho hoạt động đọc

Kỹ năng đọc phụ thuộc nhiều vào yếu tố như tri thức, kinh nghiệm, năng lực… trong mỗi cá nhân người đọc và do quá trỉnh rèn luyện lâu dài mới có được Người đọc có khả năng tập trung chú ý cao, có tri thức, có kinh nghiệm phong phú sẽ cảm thụ, lĩnh hội nội dung tài liệu ở mức độ cao

Cho nên, đôi khi người ta nói văn hoá đọc của mỗi cá nhân đồng nghĩa là kỹ năng đọc của họ Điều đó nói lên tầm quan trọng của kỹ năng đọc của mỗi cá nhân

Kỹ năng đọc là sự thể hiện tổ hợp những thao tác tư duy được xác lập

thành thói quen ứng xử đọc Các thao tác tư duy đó là:

1. Lựa chọn có ý thức đề tài hoặc những vấn đề cần đọc cho bản thân, biết vận dụng thành thạo các cách đọc khác nhau đối với từng loại tài liệu đọc (tài liệu nghiên cứu, tài liệu phổ thông, tài liệu giải trí )

2. Biết định hướng nguồn tài liệu cần thiết cho bản thân, trước hết trong các thư mục và mục lục thư viện, các nguồn tra cứu như: bách khoa thư, từ điển giải nghĩa, các loại sổ tay, cẩm nang và biết định hướng nguồn tài liệu cần thiết cho bản thân trong môi trường số (trong các cơ sở dữ liệu, trên Internet)

3. Thể hiện được tính hệ thống, tính liên tục trong quá trình lựa chọn tài liệu đọc (đọc từ trình độ thấp lên trình độ cao, từ các vấn đề đơn giản tới phức tạp)

4. Biết cách tiếp nhận tối đa và sâu sắc nội dung tài liệu đọc, kể cả vệ sinh khi đọc tài liệu như cách ngồi, khoảng cách giữa mắt và tài liệu đọc,v v

5. Biết vận dụng các biện pháp kỹ thuật để củng cố và đào sâu những nội dung đã đọc như ghi chép, lập hộp phiếu thư mục, soạn tóm tắt, viết chú giải, trao đổi với bạn bè, đồng nghiệp

6. Biết vận dụng vào thực tiễn những nội dung đã đọc

Do độ phức tạp của kỹ năng đọc như vậy, kỹ năng đọc cần được giáo dục phù hợp với từng trình độ Mục đích cuối cùng của kỹ năng đọc là đọc có hiệu quả cao nhất, nắm chắc nội dung cốt lõi và biết vận dung những điều đã đọc được vào cuộc sống của chính người đọc

Đọc sách gì? Đó là những sách cần thiết cho người đọc Người đọc say

mê lĩnh vực nào thì sẽ tìm hiểu các loại sách đó Sách cũng có rất nhiều loại

và mỗi loại có một đặc trưng khác nhau Do đó, người đọc phải lựa chọn những cuốn sách vừa hay vừa phù hợp với công việc học tập hay làm việc của mình để khi đọc xong bạn đọc sẽ lĩnh hội được nội dung mà nó truyền tải

Nhiều người đọc nói rằng khi đọc sách trực quan sẽ cảm nhận sâu sắc hơn, kiến thức đọng lại sẽ lâu hơn Thông tin tiếp nhận qua nghe nhìn cũng tốt nhưng dường như trôi qua nhanh chóng, tạo cho đối tượng tiếp nhận sự hưởng thụ hơn là suy ngẫm Việc đọc đòi hỏi sự kiên trì và say mê Như vậy, việc đọc sách có một vai trò và ý nghĩa quan trọng giúp cho người đọc thu nhận được nhiều lượng kiến thức

Văn hóa đọc không chỉ thể hiện ở số lượng tài liệu đã đọc mà còn thể hiện ở chất lượng đọc Khối kiến thức mối người đọc được tổng kết thành kinh nghiệm, tri thức của bản thân sẽ giúp nhiều cho việc đọc hiểu, kỹ năng lĩnh hội sâu sắc kiến thức và số lượng thông tin được truyền tải trong tài liệu

Vì vậy, hiệu quả của việc đọc sẽ được thể hiện ở khả năng vận dụng một sách sáng tạo những tri thức thu được từ việc đọc áp dụng vào trong cuộc sống và trong công việc của mỗi cá nhân người đọc

Năng lực tiếp nhận nội dung tài liệu chính là biết vận dụng những nội

dung đã đọc vào cuộc sống của mỗi người đọc để có thể cải thiện được chính cuộc sống của họ Đọc nhiều nhưng không vận dụng được gì vào cuộc sống sẽ trở thành mọt sách Chính vì vậy đọc ở đây gần sát với học

Không phải vô cớ mà hàng năm UNESCO trao giải thưởng xoá mù chữ cho những cá nhân, tập thể không chỉ biết đọc biết viết đơn thuần, mà phải biết vận dụng những điều đọc được vào cuộc sống của chính họ, cải thiện được cuộc sống nghèo khổ của người mù chữ

Ngày nay người ta phân biệt tất cả các tri thức nhân loại tích luỹ được thành hai loại tri thức là tri thức nội dung (content knowledge) và tri thức chức năng (function knowledge), đôi khi người ta còn gọi là siêu tri thức (metaknowledge) Tri thức nội dung được hiểu như khái niệm A là gì hoặc vấn đề B là gì Còn tri thức chức năng là cách thức đi tìm khái niệm A, vấn đề

B từ dễ đến khó ở đâu? trong loại sách nào? hoặc ở nhà khoa học nào?

Đứng trước sự phát triển mạnh mẽ của khoa học kỹ thuật, của tri thức nhân loại, không ai có thể nắm được hết các loại khái niệm, các loại vấn đề, cho nên người ta rất coi trọng loại tri thức chức năng, loại tri thức tìm các khái niệm, vấn đề ở đâu, trong loại sách nào, ở nhà khoa học nào là quan trọng, quan trọng hơn tri thức nội dung Nắm được tri thức chức năng là một phẩm chất của kỹ năng đọc Xác định hướng tìm tài liệu cần đọc cho bản thân

là một nội dung của kỹ năng đọc Giáo dục tri thức chức năng là cực kỳ quan trọng Ai cũng nắm được tri thức chức năng là họ có khả năng đi tới biết mọi tri thức nội dung khi cần thiết Chính vì vậy có người đã gọi đó là siêu tri thức hay cũng chính là năng lực tiếp nhận nội dung tài liệu

Đọc như thế nào? Mỗi người đọc có những sở thích và cách làm việc khác nhau, vì vậy thái độ ứng xử với tài liệu hay nơi đọc cũng sẽ khác nhau Đọc sách là để tìm kiếm thông tin và ý nghĩa của những điều mà mình quan tâm Do vậy, bạn đọc cố gắng hiểu ý nghĩa, nội dung trong từng câu chữ và có thể đặt các câu hỏi rồi tự mình trả lời

Thái độ ứng xử với tài liệu, với nơi đọc: Sách báo, tài liệu là sản phẩm

văn hóa, do đó phải được ứng xử có văn hóa Ứng xử có văn hóa với tài liệu đọc, nơi đọc đòi hỏi người đọc phải có thái độ hành vi phù hợp: biết trân trọng, gìn giữ tài liệu, biết cách sử dụng tài liệu, không được chiếm giữ trái phép tài liệu, cần có thái độ ứng xử có văn hóa với tài liệu, sách báo, không phân biệt đó là tài sản cá nhân hay của tài sản chung của cộng đồng Ứng xử

có văn hóa với tài liệu còn thể hiện qua tư thế, tác phong khi đọc tài liệu

Tài liệu đọc là sản phẩm kết tinh các giá trị văn hóa của nhân loại, là tài sản tinh thần của thế hệ trước truyền lại cho thế hệ sau Hành vi ứng xử với tài liệu thể hiện người đọc có tôn trọng những cuốn sách – sản phẩm trí tuệ của người khác hay không Nói khác đi, văn hóa ứng xử với tài liệu chính là việc người đọc tiếp thu những thông tin trong tài liệu đó như thế nào và ứng xử với

nó ra sao

Thái độ ứng xử với nơi đọc (không gian thư viện) là biết tôn trọng nội qui, qui chế nơi công cộng (nơi đọc sách), điều đó cũng có nghĩa là tôn trọng cộng đồng, tôn trọng người khác, bảo đảm trật tự, vệ sinh nơi công cộng Có thái độ thân thiện với môi trường nơi đọc cũng là một hành vi trong văn hóa đọc Quan niệm về văn hóa đọc là văn hóa hành vi của người đọc với các yếu

tố trên chính là một phần đối tượng nghiên cứu của luận văn này

1.2.3 Vai trò của thư viện tư nhân với phát triển văn hóa đọc

Thư viện tư nhân là một bộ phận nằm trong cơ cấu cấu thành hệ thống thư viện Việt Nam; là mô hình thư viện gia đình, dòng họ, cà phê sách trong

đó có thể có hoặc không giới hạn phạm vi, đối tượng phục vụ Đảng và Nhà nước đang định hướng đẩy mạnh công nghiệp hóa (CNH), hiện đại hóa (HĐH) mọi lĩnh trong xã hội (kinh tế, văn hóa, đời sống xã hội) Do đó, mô hình thư viện tư nhân chiếm một vị trí, vai trò quan trọng trong tiến trình phát triển xã hội ngày nay

Với xã hội, thư viện tư nhân giúp xây dựng thói quen, nền văn hóa đọc, truyền tải tri thức sâu rộng tới quần chúng nhân dân Đặc biệt, khi đất nước hội nhập với nền kinh tế thế giới, công nghệ thông tin phát triển nhanh, mạnh dẫn đến sự xuất hiện của nhiều dạng thông tin Có nhiều sản phẩm của công nghệ thông tin có thể đưa tài liệu đọc đến tận tay người sử dụng như mạng internet, máy điện thoại có thể kết nối truy cập dữ liệu,… Chúng ta cũng đã từng nghe thấy có người cho rằng “văn hóa nghe nhìn” đang lấn át “văn hóa đọc” trong mọi tầng lớp xã hội, ngay cả giới tri thức Theo số liệu thống kê của cục xuất bản, bình quân mỗi năm, một người Việt Nam đọc 2,8 cuốn sách

và 7,07 tờ báo [4]; còn theo một số công trình nghiên cứu nhu cầu, hứng thú đọc của người dân tại Hà Nội cho thấy chỉ đạt 50% người được điều tra là có đọc sách hàng ngày [5] Số liệu đó quả là rất nhỏ so với mỗi ngày có hàng trăm, hàng nghìn cuốn sách được xuất bản Do vậy, thư viện tư nhân ra đời như để củng cố và phát triển nền văn hóa đọc, đưa tài liệu đọc đến tận tay

người sử dụng, giúp cộng đồng nhận thấy được tầm quan trọng của sách, báo đối với tài liệu dạng nghe nhìn [7] Phát triển văn hóa đọc cho cộng đồng dân

cư Việt Nam là con đường ngắn nhất để mỗi công dân Việt Nam nói chung và người dân Hà Nội nói riêng trở thành một đầu mối tiếp nhận thông tin, tri thức, phát triển năng lực sáng tạo của mình

Bên cạnh việc giúp cộng đồng có một thói quen đọc sách, báo, tài liệu thường xuyên, thư viện tư nhân còn thực hiện một nhiệm vụ quan trọng là truyền tải thông tin, tri thức đến cộng đồng Một trong những nhân tố làm thay đổi mọi mặt của đời sống xã hội đó chính là tri thức, muốn có tri thức ta cần phát triển văn hóa đọc Trên thực tế, nhiều người đọc nói rằng khi đọc sách trực quan sẽ cảm nhận sâu sắc hơn, kiến thức đọng lại sâu hơn Nếu như thông tin tiếp nhận qua nghe nhìn cũng tốt, sinh động nhưng dường như trôi qua nhanh chóng, tạo cho đối tượng tiếp nhận sự hưởng thụ hơn là suy ngẫm thì việc đọc đòi hỏi sự kiên trì và say mê nên việc đọc sách giúp cho người đọc thu nhận được nhiều lượng kiến thức Thư viện tư nhân nằm trong hệ thống thư viện Việt Nam, là nơi lưu giữ và truyền bá tri thức của nhân loại được lưu giữ, truyền lại từ nhiều thập kỷ Do đó, việc lưu giữ và truyền bá tri thức sâu rộng, đáp ứng nhu cầu đa dạng của công chúng là vai trò nổi bật của thư viện tư nhân

Đối với nền kinh tế, điều có thể nhận thấy hầu hết mỗi cá nhân, tổ chức, đã, đang và chuẩn bị thành lập một thư viện làm nhiệm vụ lưu giữ tài liệu, thư viện tư nhân góp phần đẩy mạnh phát triển kinh tế từ cơ sở, tài liệu

có liên quan về kinh tế được phục vụ tận tay người sử dụng Hầu hết tài liệu trong thư viện tư nhân là tài liệu thuộc về nhiều môn ngành tri thức, là tài liệu tổng hợp Chính vì thế, thư viện tư nhân góp phần thúc đẩy quá trình CNH-HĐH đất nước; đồng thời góp phần rút ngắn khoảng cách giàu nghèo giữa thành thị và nông thôn, giữa đồng bằng và miền núi Việc thành lập thư viện

tư nhân có vai trò, vị trí quan trọng, giúp thay đổi bộ mặt đời sống của người

dân (nâng cao trình độ dân trí, có thể giúp khắc phục xóa nạn mù chữ,…) Nhờ có sách mà nhiều người không được đào tạo qua trường lớp nào cũng có thể phát minh, cải tiến ra nhiều loại công cụ, máy móc phục vụ trực tiếp vào công việc hàng ngày như anh Hoàng Văn Thương ở Thanh Lương, Hai Bà Trưng, Hà Nội là một “nhà phát minh nông dân” với sáng kiến làm than tổ ong thân thiện hơn với môi trường,…gần 10 năm qua nơi này đã đảm bảo cuộc sống cho 40 người lao động,…

Ở nước ta nói chung và Thủ đô Hà Nội nói riêng, còn có rất nhiều tấm gương như thế Những tấm gương đó chính là sự chứng minh sinh động cho giá trị của sách, cho vai trò của văn hóa đọc và vai trò của thư viện tư nhân đối với cộng đồng

Đối với hệ thống thư viện Việt Nam, sự hình thành và phát triển mô hình thư viện tư nhân góp phần củng cố, phát triển mạng lưới thư viện trong

cả nước nói chung và trên địa bàn Hà Nội nói riêng, với mục đích luân chuyển tài liệu đọc đến tận tay người sử dụng, với mong muốn cao hơn, thư viện tư nhân góp phần một phần vào sự phát triển văn hóa đọc trên con đường hội nhập kinh tế, quốc tế với các nước trong khu vực và trên thế giới

Với ý nghĩa thư viện là một thiết chế văn hóa, giáo dục ngoài nhà trường, thư viện tư nhân góp phần đắc lực trong sự phát triển văn hóa đọc, góp phần nâng cao dân trí – một yêu cầu cấp bách trong thời kỳ công nghiệp hóa, hiện đại hóa đất nước

Có thể nói, thư viện tư nhân ra đời mang một ý nghĩa và vai trò to lớn đối với kinh tế, văn hóa, xã hội của đất nước, trong đó có phát triển văn hóa đọc, để góp phần xây dựng con người Việt Nam mới Ngày nay, sự bùng nổ công nghệ thông tin đặc biệt là truyền hình và mạng internet đã thiết lập rộng rãi và phổ cập trên toàn cầu nhưng vẫn chưa thể thay thế hoàn toàn tài liệu giấy truyền thống Tuy nhiên, khi có nhiều phương tiện tham gia vào cùng mục đích truyền bá thông tin, tri thức thì nhu cầu và sự lựa chọn của cộng

đồng càng thêm phong phú, đa dạng, quan trọng hơn là tất cả các phương tiện

đó đều hướng tới mục đích là nâng cao dân trí, đáp ứng nhu cầu của cộng đồng theo nhiều khía cạnh và thư viện tư nhân không nằm ngoài mục đích đó

Tiểu kết chương 1

Với nội dung chương 1, tác giả luận văn đã phần nào làm rõ được các khái niệm: Văn hóa đọc; Văn hóa đọc hiểu theo nghĩa rộng; Văn hóa đọc hiểu theo nghĩa hẹp Những vấn đề chung về mối liên hệ khăng khít giữa văn hóa đọc với thư viện nói chung và thư viện tư nhân nói riêng

Trước yêu cầu của sự phát triển kinh tế, văn hóa, xã hội, trong tiến trình đổi mới xu thế hội nhập của đất nước, các thư viện phải tự tìm những hướng phát triển mới cho mình Để làm được điều đó thì việc ra đời các mô hình thư viện tư nhân (tủ sách gia đình, tủ sách dòng họ, cà phê sách,…) đã đáp ứng được yêu cầu đọc của người đọc cả về không gian lẫn thời gian Điều đó giúp cho các mô hình thư viện tư nhân tồn tại, phát triển và có ảnh hưởng không nhỏ đến sự phát triển của văn hóa đọc; đồng thời ngày càng cải tiến cung cấp các dịch vụ có chất lượng, tìm hiểu nhu cầu thị hiếu của công chúng và quan trọng hơn là hoàn thành tốt nhiệm vụ góp phần phát triển văn hóa đọc nói riêng và văn hóa xã hội nói chung

Phát triển văn hóa đọc không chỉ là vấn đề phức tạp mà còn là quá trình thường xuyên, liên tục, bởi lẽ mỗi lớp văn hóa trong dòng chảy của lịch sử, con người cần có những kỹ năng văn hóa mới tương hợp, ưu việt hơn để có thể tiếp thu, lĩnh hội các giá trị văn hóa chung của nhân loại cho cá nhân mình, đồng thời sáng tạo và truyền bá các giá trị văn hóa mới cho mọi người với hiệu quả cao nhất Trong tiến trình đó không thể phủ nhận vai trò của to lớn của các thư viện tư nhân Để phát huy hơn nữa vai trò trong phát triển văn hóa đọc cho cộng đồng dân cư, cần phải nâng cao nhận thức, trách nhiệm và

năng lực của đội ngũ cán bộ thư viện tư nhân nói riêng và các thư viện nói chung về văn hóa đọc và phát triển văn hóa đọc cho nhân dân

Những nội dung trên có thể là một trong những nội dung cơ bản của chiến lược phát triển văn hóa đọc hiện nay

Ch−¬ng 2 TÌNH HÌNH PHÁT TRIỂN VÀ TÁC ĐỘNG CỦA

THƯ VIỆN TƯ NHÂN ĐẾN VĂN HÓA ĐỌC Ở HÀ NỘI

HIỆN NAY

2.1 SỰ PHÁT TRIỂN CỦA THƯ VIỆN TƯ NHÂN

2.1.1 Điều kiện ra đời và phát triển

2.1.1.1 Điều kiện chính trị - kinh tế - xã hội

Đại hội Đảng Cộng sản Việt Nam lần thứ VI diễn ra vào tháng 12 năm

1986 đã đánh dấu một bước ngoặt quan trọng trong lịch sử dân tộc, mở ra thời

kỳ Việt Nam đi vào con đường Đổi mới Ổn định chính trị là điều kiện để tập trung phát triển kinh tế - xã hội, công nghiệp hóa, hiện đại hóa đất nước, thực hiện những mục tiêu xây dựng và phát triển đất nước Chủ trương xây dựng nền kinh tế nhiều thành phần theo định hướng xã hội chủ nghĩa của Đảng đã cho phép người dân được tự do phát triển kinh tế Trong hoàn cảnh này các thành phần kinh tế đã phát triển phong phú phải tạo ra những hàng hóa và dịch vụ có chất lượng cao, giá cả phù hợp với nhu cầu đa dạng ngày càng tăng của nhân dân

Rõ ràng, đường lối đổi mới kinh tế - xã hội dẫn đến kinh tế phát triển tạo điều kiện nâng cao cơ sở vật chất và kỹ thuật góp phần phát triển văn hóa đọc Bên cạnh đó, việc giao lưu văn hóa quốc tế, đã đẩy mạnh nhu cầu về thông tin của mọi người dân Không chỉ thế, đổi mới kinh tế - xã hội cũng chính là đường lối dân chủ trong việc tổ chức hoạt động văn hóa, trong đó có hoạt động thư viện, đặc biệt là hoạt động thư viện tư nhân được cơ sở Pháp lệnh Thư viện thừa nhận

Nền kinh tế của Việt Nam hiện nay là nền kinh tế hàng hóa nhiều thành phần, cạnh tranh trên nhiều lĩnh vực, trong đó có lĩnh vực văn hóa (trong kinh

tế có văn hóa và trong văn hóa làm kinh tế) Bên cạnh đó, khi kinh tế phát triển cũng là xã hội phát triển, trình độ dân trí ngày một nâng cao, số người đọc tăng lên cũng đồng nghĩa với việc văn hóa đọc không bị mất đi mà ngày càng phát triển mạnh mẽ Từ ý nghĩa đó, với mục đích đưa thông tin, tri thức đến tay người đọc nhằm nâng cao trình độ dân trí đất nước, chủ nhân của các thư viện tư nhân chung tay cùng với các thư viện công lập đưa tài liệu đến tận tay người sử dụng một cách chu đáo và thuận tiện nhất

Phải nói rằng, sự tác động của kinh tế thị trường đã ảnh hưởng trực tiếp đến các hoạt động văn hóa, đặt ra nhiệm vụ phải cải tổ lại cơ chế hoạt động, đòi hỏi tính chuyên nghiệp, hiệu quả trong các lĩnh vực hoạt động Các hoạt động văn hóa không chỉ đơn thuần là các hoạt động tuyên truyền, phổ biến các sản phẩm văn hóa mà cao hơn phải mang lại hiệu quả kinh tế - xã hội Một nét mới trong hoạt động văn hóa hiện nay, hầu hết đều có sự tham gia của các doanh nghiệp sản xuất, kinh doanh trong lĩnh vực kinh tế Họ tham gia với tư cách là các nhà tài trợ, nhà đầu tư, nhà tổ chức, hoặc thậm chí thành lập những mô hình phục vụ văn hóa tinh thần của nhân dân Chính điều đó đã làm cho các hoạt động văn hóa trở nên phong phú và đa dạng hơn

Trong điều kiện mới, thư viện nói chung và thư viện tư nhân nói riêng với tư cách là một thiết chế văn hóa đã tự tìm hướng đi cho mình với mục đích chính là đáp ứng nhu cầu đọc, nâng cao trình độ dân trí của công chúng Ngoài việc mở rộng và nâng cao dịch vụ phục vụ bạn đọc, khai thác thông tin qua mạng Internet, thư viện ngày càng có nhiều mô hình phục vụ khác nhau tạo thêm các giá trị văn hóa tinh thần phục vụ nhu cầu ngày càng tăng của công chúng và một trong nhiều mô hình hiện nay đang được nhiều người đọc

sử dụng đó chính là các thư viện tư nhân hay hoạt động như thư viện (cà phê sách, thư viện gia đình, thư viện dòng họ, ) - gọi chung là thư viện tư nhân -

đã tác động đến sự phát triển của văn hóa đọc tại Hà Nội nói riêng và văn hóa đọc trong cả nước nói chung