LỄ CƯỚI NGƯỜI KHƠMER QUA NHỮNG BÀI CA ĐIỆU MÚA Ngoài những nghi thức được tập tục quy định, lễ cưới Khơme còn là hình thức diễn xướng tổng hợp, trong đó ca hát chiếm một số lượng lớn
Trang 1LỄ CƯỚI NGƯỜI KHƠMER QUA NHỮNG BÀI CA ĐIỆU MÚA
Ngoài những nghi thức được tập tục quy định, lễ cưới Khơme còn là hình thức diễn xướng tổng hợp, trong đó ca hát chiếm một số lượng lớn lên đến vài mươi bài như "mở cổng", "quét chiếu",
"cắt hoa cau", "cắt tóc", "đào thuốc nhuộm răng", "lạy mặt trời"
Những bài ca điệu múa này phỏng theo chuyện cổ tích tiêu biểu cho cuộc sống hạnh phúc : Người múa nhằm chúc lành cho đôi vợ chồng mới Cô dâu chú rể trong lễ cưới truyền thống ăn mặt lộng lẫy cách điệu như vua và hoàng hậu Buổi sáng ngày cưới lễ rước chú rể sang nhà gái người ta hát bài "Ba khôn"
Lời ca ước lệ cách điệu đó trở nên hiện thực bình dị qua bài hát sau :
Con voi một ngà
Đến gần càng to
Nàng ơi đừng sợ
Đó là voi anh
Khi đến nhà gái ông Maha (người có tuổi thông hiểu phép tắc cới xin) đại diện cho đàng trai dừng lại ca và múa bài "mở cổng" bởi cổng nhà gái được chắn bằng một cành gai tượng trưng cho sự trong trắng, thanh khiết của cô gái Khi đàng gái bằng lòng rước thì cho người đánh một hồi cồng dài rộn rã rước chú rể vào ngồi nghỉ tạm ở hàng hiên Rồi đến lễ "quét chiếu" (Bơc cântel) Người ta trải hai chiếc chiếu, một chiếc ngửa một chiếc úp tượng trưng cho trai và gái Người đại diện nhà trai múa và hát bài "quét chiếu" vừa hát vừa giũ vàng bạc, lễ vật gói trong chiếc khăn nhỏ màu đỏ cầm nơi tay ra chiếu Bài hát mang ý nghĩa tốt lành, làm ăn được nhiều của cải :
Tôi quét chiếu, chiếu thắng lợi vinh quang
Quét ra chín lần, quét vào chín lượt
Quét gom ngọc quét gom ngà
Quét gom vàng, quét gom bạc
Buổi sáng chấm dứt bằng buổi tiệc và đêm hôm đó người ta tổ chức lễ "cắt hoa cau" Chọn người trong họ hàng còn đủ vợ chồng có cuộc sống gia đình ấm êm hạnh phúc hoà thuận đứng
ra cắt ba lần hoa cau trao cho mọi người ngồi quanh cô dâu chú rể Trong bài ca người ta thấy niềm tự hào của người mẹ về con gái mình vừa xinh đẹp vừa khôn ngoan xứng đáng : Con gái
mẹ da ngăm mặt mịn - Mẹ đã chọn quảy bông cau - Lên núi xuống núi đã hết cả tháp thành - Đã xứng đáng với tâm hồn con gái mẹ
Sau đó là lễ "buộc tay" cho cô dâu chú rể bằng những sợi chỉ trắng có tẩm hương thơm, buộc vào cổ tay ngụ ý tình duyên hai người được gắn bó lâu dài bền chặt và tung hoa cau vào cô dâu chú rể Người lớn tuổi sau đó là cha mẹ, người thân, bạn bè bước đến cột tay cô dâu chú rể cùng với tặng vật hoặc tiền mừng cưới Lễ cử hành trong tiếng nhạc lời hát sôi nổi
Trao con một lượng vàng
Tặng con một đôi trâu
Trang 2Ruộng đầu làng vài mẫu
Chúc con giàu hạnh phúc
Sau lễ "buộc tay" là phần vui chơi ca hát kéo dài đến nửa đêm Xưa kia còn có lễ "nhuộm răng" cho cô dâu dựa theo truyền thuyết hoàng tử Thông lấy công chúa Rắn Vì rắn có nọc độc nên công chúa phải nhuộm răng để khử độc trong lễ cưới Sáng hôm sau người ta đưa cô dâu ra lạy mặt trời trong lời ca vui :
Mẹ đã lo cho con lấy chồng
Chồng con là người đứng đắn
Cô gái da ngăm mặt mịn
Bới tóc cài hoa ra lạy mặt trời
Những lời ca điệu múa diễn ra như trên là phần chính của lễ cưới Ngày nay có thể giản đơn bỏ bớt những phần rườm rà không thích hợp với điều kiện gia đình, địa phương Nhưng dù có đơn giản đến đâu thì người ta vẫn giữ tục lệ mời sư sãi đến tụng kinh chúc phúc cho cô dâu chú rể, cho hai bên gia đình, đó cũng là truyền thống tốt đẹp của người Khơmer theo đạo Phật Tiểu thừa như ta thường thấy ở nhiều đám cưới của người Khơmer
Những bài ca điệu múa này phỏng theo chuyện cổ tích tiêu biểu cho cuộc sống hạnh phúc : Người múa nhằm chúc lành cho đôi vợ chồng mới Cô dâu chú rể trong lễ cưới truyền thống ăn mặt lộng lẫy cách điệu như vua và hoàng hậu Buổi sáng ngày cưới lễ rước chú rể sang nhà gái người ta hát bài "Ba khôn"
Lời ca ước lệ cách điệu đó trở nên hiện thực bình dị qua bài hát sau :
Con voi một ngà
Đến gần càng to
Nàng ơi đừng sợ
Đó là voi anh
Khi đến nhà gái ông Maha (người có tuổi thông hiểu phép tắc cưới xin) đại diện cho đàng trai dừng lại ca và múa bài "mở cổng" bởi cổng nhà gái được chắn bằng một cành gai tượng trưng cho sự trong trắng, thanh khiết của cô gái Khi đàng gái bằng lòng rước thì cho người đánh một hồi cồng dài rộn rã rước chú rể vào ngồi nghỉ tạm ở hàng hiên Rồi đến lễ "quét chiếu" (Bơc cântel) Người ta trải hai chiếc chiếu, một chiếc ngửa một chiếc úp tượng trưng cho trai và gái Người đại diện nhà trai múa và hát bài "quét chiếu" vừa hát vừa giũ vàng bạc, lễ vật gói trong chiếc khăn nhỏ màu đỏ cầm nơi tay ra chiếu Bài hát mang ý nghĩa tốt lành, làm ăn được nhiều của cải :
Tôi quét chiếu, chiếu thắng lợi vinh quang
Quét ra chín lần, quét vào chín lợt
Quét gom ngọc quét gom ngà
Quét gom vàng, quét gom bạ c
Buổi sáng chấm dứt bằng buổi tiệc và đêm hôm đó người ta tổ chức lễ "cắt hoa cau" Chọn niười trong họ hàng còn đủ vợ chồng có cuộc sống gia đình ấm êm hạnh phúc hoà thuận đứng ra cắt
ba lần hoa cau trao cho mọi người ngồi quanh cô dâu chú rể Trong bài ca người ta thấy niềm tự hào của người mẹ về con gái mình vừa xinh đẹp vừa khôn ngoan xứng đáng : Con gái mẹ da ngăm mặt mịn - Mẹ đã chọn quảy bông cau - Lên núi xuống núi đã hết cả tháp thành - Đã xứng đáng với tâm hồn con gái mẹ
Sau đó là lễ "buộc tay" cho cô dâu chú rể bằng những sợi chỉ trắng có tẩm hương thơm, buộc vào cổ tay ngụ ý tình duyên hai người được gắn bó lâu dài bền chặt và tung hoa cau vào cô dâu chú rể Người lớn tuổi sau đó là cha mẹ, người thân, bạn bè bước đến cột tay cô dâu chú rể cùng với tặng vật hoặc tiền mừng cưới Lễ cử hành trong tiếng nhạc lời hát sôi nổi
Trang 3Trao con một lượng vàng
Tặng con một đôi trâu
Ruộng đầu làng vài mẫu
Chúc con giàu hạnh phúc
Sau lễ "buộc tay" là phần vui chơi ca hát kéo dài đến nửa đêm Xưa kia còn có lễ "nhuộm răng" cho cô dâu dựa theo truyền thuyết hoàng tử Thông lấy công chúa Rắn Vì rắn có nọc độc nên công chúa phải nhuộm răng để khử độc trong lễ cưới Sáng hôm sau người ta đưa cô dâu ra lạy mặt trời trong lời ca vui :
Mẹ đã lo cho con lấy chồng
Chồng con là người đứng đắn
Cô gái da ngăm mặt mịn
Bới tóc cài hoa ra lạy mặt trời
Những lời ca điệu múa diễn ra như trên là phần chính của lễ cưới Ngày nay có thể giản đơn bỏ bớt những phần rườm rà không thích hợp với điều kiện gia đình, địa phương Nhưng dù có đơn giản đến đâu thì người ta vẫn giữ tục lệ mời sư sãi đến tụng kinh chúc phúc cho cô dâu chú rể, cho hai bên gia đình, đó cũng là truyền thống tốt đẹp của người Khơmer theo đạo Phật Tiểu thừa như ta thường thấy ở nhiều đám cưới của người Khơmer
L.Lan
(Theo báo Văn hoá số 55 (124) ra ngày 13-07-2001)