Bởi vậ y việc chuẩn bị cho học sinh lĩnh hội những tri thức mới phải được thực hiện bằng một hệ thống các phương pháp và thủ thuật tác động sư phạm mà chúng hoạt hóa được nh[r]
Trang 1CHO HỌC SINH TRONG DẠY HỌC ĐỊA LÍ 11 – THPT
Sinh viên thực hiện: Nguyễn Thị Thu (9/8/1989) - K57B Cán bộ hướng dẫn khoa học: PGS.TS Trần Đức Tuấn
ĐẶT VẤN ĐỀ
Theo N.K.KrúpXkaia “ Một nhà trường đẹp nhất cũng chỉ cho khối lượng tri thức tương đối nhỏ… Sự tiến bộ của kĩ thuật, sự tiến bộ của khoa học, sự thay đổi thường xuyên của công việc, sự thay đổi của các chức năng, sự cần thiết phải suy nghĩ
và giải quyết một loạt các vấn đề mới được nảy sinh đòi hỏi phải có những kĩ năng độc lập, trau dồi tri thức” Bởi vậy thay vì chúng ta trao cho học sinh tri thức, chúng ta hãy trao cho học sinh nhu cầu, kĩ năng và phương pháp để chiếm lĩnh khối tri thức ngày càng đồ sộ ấy Tạo nhu cầu nhận thức cho học sinh là một nhân tố quan trọng tạo nên thành công của quá trình dạy học mà bấy lâu nay chúng ta chưa đặt đúng vị trí của nó
Sự thành công của việc tạo nhu cầu nhận thức cho học sinh phần nhiều được quyết định bởi giai đoạn sơ khởi - Đặt vấn đề Người giáo viên có khả năng dẫn dắt vấn đề khéo léo, thu hút được sự chú ý của học sinh ngay khi bắt đầu tiết học sẽ thu được những kết quả tốt đẹp Bởi vậy phương pháp và kỹ thuật đặt vấn đề là hết sức quan trọng đối với việc tạo nhu cầu nhận thức cho học sinh
Trên thực tế, hiện nay chúng ta đã áp dụng rất nhiều phương pháp dạy học tích cực nhằm nâng cao hiệu quả dạy học và đạt được một số thành công nhất định Tuy nhiên việc nghiên cứu về vai trò và tầm quan trọng của khâu đặt vấn đề trong việc tạo nhu cầu nhận thức của học sinh thì chưa có công trình nào nghiên cứu một cách sâu sắc và có hệ thống Đồng thời giáo viên ở các trường THPT hiện cũng vấp phải khá nhiều khó khăn khi
đa dạng hóa các hình thức đặt vấn đề Đã đến lúc chúng ta cần nhìn nhận lại vai trò và tâm quan trọng thực sự của phương pháp và kỹ thuật đặt vấn đề trong dạy học nói chung và dạy học Địa lí nói riêng
Việc nghiên cứu và vận dụng phương pháp , kĩ thuật đặt vấn đề trong dạy học Địa lí
sẽ góp phần nâng cao hiệu quả của quá trình dạy học Địa lí không chỉ ở trường THPT Đồng thời đây cũng là một khâu quan trọng của phương pháp dạy học dạy học tích cực có giá trị thực tiễn đối với công tác giảng dạy của em sau này
NỘI DUNG
1 Ý nghĩa và tầm quan trọng của phương pháp đặt vấn đề trong việc tạo nhu cầu nhận thức của học sinh trong dạy học Địa lí 11 THPT
1.1 Đổi mới dạy học Địa lí: Thực trạng và những định hướng cơ bản
Trong những năm gần đây, dạy học Địa lí ở các trường phổ thông đã có những chuyển biến tích cực nhưng vẫn chưa đáp ứng được yêu cầu cấp thiết của việc cải cách giáo dục Sự đổi mới phương pháp dạy học Địa lí chỉ thành công khi phương pháp dạy
Trang 2học Địa lí tác động mạnh đến học sinh và “phát huy được tính tích cực, tự giác chủ động tư duy sáng tạo của người học, bồi dưỡng năng lực tự học, lòng say mê học tập và
ý chí vươn lên”
Đổi mới PPDH cũng có nghĩa là tạo lập cho quá trình dạy học những điều kiện, những giá trị mới, đó là :
- Tạo cho học sinh một vị thế mới và những tiền đề, những điều kiện thuận lợi để hoạt động
- Xác lập, khẳng định vai trò chức năng mới của người thầy trong quá trình dạy học
1.2 Vai trò của đặt vấn đề trong việc tổ chức dạy học theo quan điểm đổi mới
Ở Việt Nam quá trình dạy học nói chung và dạy học Địa lí nói riêng vẫn chưa đề cập nhiều đến việc làm thế nào để mở đầu một bài học hấp dẫn nhất thú vị nhất, thu hút được sự chú ý của học sinh
Trong khi đó ở các quốc gia có nền giáo học hiện đại như Đức, Pháp, Hoa Kì… thì phần sơ khởi lại là một trong những khâu quan trọng nhất tạo nên thành công của một bài học, tiết học Họ dành nhiều thời gian và công sức cho phần sơ khởi và đặt ra khá nhiều mục tiêu mà phần này cần đạt được để chuẩn bị cho một tiết học thành công
và hiệu quả
Vì vậy, việc đổi mới phương pháp và kĩ thuật Đặt vấn đề là một hướng tiếp cận mới và rất cần thiết, sẽ góp phần hoàn thiện hơn quá trình dạy học ở nước ta hiện nay
1.3 Tác động của đặt vấn đề đến việc tạo nhu cầu nhận thức của học sinh
Một cách quy ước ta có thể chia toàn bộ quá trình dạy học ra làm 2 giai đoạn có liên hệ qua lại với nhau: giai đoạn chuẩn bị (các khâu kích thích và dự đoán) và giai đoạn thực thi (các khâu thực thi và đánh giá)
Trong giai đoạn chuẩn bị, học sinh thể nghiệm sự ảnh hưởng của những yếu tố bên ngoài và những yếu tố bên trong Thuộc vào những yếu tố đó là: những sự thông báo và bài tập khác loại của giáo viên, hoàn cảnh mà ở đó hành động học tập phải diễn
ra, trạng thái của học sinh, sự hiện hữu của những tri thức làm chỗ dựa, của những kĩ năng và kĩ xảo, của kinh nghiệm sống,… Những quá trình tâm lí như sự phản ánh các hiện tượng của hiện thực, sự tri giác, trí nhớ, tư duy, tưởng tượng, chú ý cũng như các phẩm chất cảm xúc, ý chí, nhu cầu nguyện vọng, khuynh hướng, hứng thú giữ một vai trò quan trọng ở giai đoạn này
Giai đoạn chuẩn bị gồm các khâu kích thích và dự đoán được gắn chặt với nhau tạo nên tâm thế hành động, động viên nuôi dưỡng phẩm chất cần thiết của học sinh
Bởi vậy việc chuẩn bị cho học sinh lĩnh hội những tri thức mới phải được thực hiện bằng một hệ thống các phương pháp và thủ thuật tác động sư phạm mà chúng hoạt hóa được những tri thức, kĩ năng, kĩ xảo làm chỗ dựa tương ứng ở học sinh và động viên được sự chú ý, trí nhớ, tư duy, ý chí, tình cảm của chúng, gây được nhu cầu, hứng thú nguyện vọng và tạo ra được tâm thế hành động để đạt tới mục đích
Trang 32 Đổi mới cách đặt vấn đề nhằm tạo nhu cầu nhận thức của học sinh trong dạy học địa lý lớp 11 THPT : Từ lí thuyết tới thực tiễn
2.1 Những yêu cầu của việc đổi mới phương pháp Đặt vấn đề
Việc đổi mới phương pháp và kĩ thuật Đặt vấn đề phải nhằm hai mục tiêu:
Tạo nhu cầu và hứng thú nhận thức cho học sinh
Định hướng hành động cho học sinh
2.2 Hiện đại hóa cách đặt vấn đề trong các bài học Địa lí 11 ( trên cơ sở tăng cường ứng dụng những phương pháp hiện đại và cải tiến các phương pháp truyền thống )
Những tiền đề để hiện đại hóa các phương pháp đặt vấn đề:
+ Mục tiêu của dạy học Địa lí là phải làm cho học sinh nắm vững các kiến thức cơ bản
về kinh tế- xã hội thế giới và phát triển các kĩ năng cơ bản về địa lí
+ Nội dung chương trình Địa lí 11 có nhiều đổi mới quan trọng Tùy thuộc vào nội dung bài học mà ta có thể lựa chọn những phương pháp Đặt vấn đề phù hợp
+ Trình độ nhận thức chung của các em đã được tăng lên một cách rõ rệt, tuy nhiên vẫn còn nhiều điểm hạn chế Việc Đặt vấn đề theo phương pháp đổi mới sẽ góp phần tạo nhu cầu, hứng thú nhận thức và định hướng hành động cho học sinh
+ Trong điều kiện dạy và học ở nhiều trường phổ thông hiện nay hoàn toàn có thể đổi mới phương pháp Đặt vấn đề
Hiện đại hóa cách đặt vấn đề trong các bài học Địa lí 11 ( trên cơ sở tăng cường ứng dụng những phương pháp hiện đại và cải tiến các phương pháp truyền thống )
Trên cơ sở của những phương pháp Đặt vấn đề truyền thống, chúng ta tăng cường
sử dụng những phương tiện và công cụ dạy học hiên đại trong khâu Đặt vấn đề như video, tranh ảnh mà đặc biệt là tranh biếm họa, bản đồ… cùng các phương pháp dạy học hiện đại như phương pháp nêu và giải quyết vấn đề, phương pháp đặt giả thuyết, phương pháp động não, phương pháp sử dụng mind-map,…
2.3 Đa dạng hóa các loại hình đặt vấn đề trong các bài học Địa lí 11
Đa dạng hóa phương pháp đặt vấn đề bằng các phương tiện, công cụ dạy học
Việc sử dụng các phương tiện, công cụ dạy học nhằm hình thành cho học sinh biểu tượng, có thể nói đây là một trong những nhiệm vụ quan trọng nhất của dạy học địa
lí Nó là cơ sở, là tiền đề của việc giúp cho học sinh nắm vững khái niệm, thông hiểu các tài liệu Địa lí và phát triển tư duy
Chúng ta có thể sử dụng video, tranh ảnh, bản đồ… hay các công cụ trực quan khác gần gũi với đời sống có liên quan tới bài học để thu hút sự chú ý và tạo nhu cầu nhận thúc cho học sinh
Ví dụ mở đầu bài 7: Liên minh Châu Âu EU Tiết 1: EU - Liên minh khu vực lớn trên thế giới, chúng ta có thể mở bài như sau:
Trang 4Trong bài học hôm nay chúng ta sẽ tìm hiểu về một liên minh khu vực lớn trên thế giới - Liên minh châu Âu EU Để tìm hiểu về liên minh này chúng ta sẽ chơi một trò chơi, có 5 bạn trong một nhóm Các nhóm hãy ghép các miếng ghép sao cho hợp lí, mỗi quốc gia là một miếng ghép để tạo nên khu vực EU Mỗi nhóm có 2 phút để hoàn thành
Sau khi học sinh hoàn thành có thể yêu cầu học sinh kể tên về các quốc gia này
và dẫn dắt vào bài mới để các em tìm hiều rõ hơn về khu vực này
Đa dạng hóa phương pháp đặt vấn đề bằng các phương pháp, kỹ thuật dạy học khác Chúng ta có thể sử dụng nhiều phương pháp, kỹ thuật dạy học trong khâu đặt vấn đề nhằm mang lại hiểu quả cao:
- Phương pháp nêu vấn đề mà bài học cần giải quyết: chúng ta có thể đưa ra những tình huống học tập đòi hỏi học sinh phải suy nghĩ Những câu hỏi có thể bắt đầu bằng những
từ như: Tại sao? Thế nào? Vì sao? Nguyên nhân nào?
Ví dụ đối với bài 1 Sự tương phản về trình độ phát triển kinh tể- xã hội ở các nhóm nước Cuộc cách mạng khoa học và công nghệ hiện đại chúng ta có thể mở đầu
bài hoc bằng việc đặt ra một tình huống có vấn đề như sau :
“Em nào có thể cho cô biết cuộc cách mạng khoa học kĩ thuật hiện nay có làm khoảng cách chênh lệch giữa các nhóm nước trên thế giới giảm đi không?”
- Phương pháp đặt giả thuyết: giáo viên đưa ra hai giả thuyết có tính chất trái ngược nhau
mà việc lựa chọn một giả thuyết đòi hỏi học sinh phải tìm hiểu bài mới
Ví dụ bài 7 tiết 2 – EU hợp tác, liên kết để cùng phát triển Chúng ta có thể đặt
giả thuyết như sau: có nhiều ý kiến cho rằng EU là một tổ chức liên minh kinh tế chăt chẽ nhất thế giới, tuy nhiên lại có ý kiến cho rằng EU chỉ là một liên minh chứ không phải là một quốc gia và trong nội bộ EU còn tồn tại nhiều mâu thuẫn giữa lợi ích của từng quốc gia với lợi ích của toàn khối Theo em, quan điểm nào đúng?
- Phương pháp kể một câu chuyện liên quan đến bài học
- Phương pháp động não
- Phương pháp sử dụng sơ đồ mind-map
KẾT LUẬN
Đề tài đã hệ thống hóa được lí luận khoa học hiện đại và xác lập được một quan niệm riêng về đổi mới phương pháp Đặt vấn đề phù hợp với thực tiễn dạy học ở nhiều trường phổ thông hiện nay Đồng thời chúng tôi đã đưa ra một hệ thống phương pháp và
kĩ thuật đổi mới phần Đặt vấn đề xây dựng theo hình thức đổi mới giúp giáo viên dễ dàng có thể lựa chọn những phương pháp Đặt vấn đề phù hợp với điều kiện dạy học riêng của địa phương mình, đồng thời có thể tự đa dạng hóa các phương pháp Đặt vấn
đề Tuy nhiên do thời gian nghiên cứu có hạn nên chúng tôi chưa thể tiến hành thực nghiệm kiểm tra tính khả thi của đề tài
Trang 5TÀI LIỆU THAM KHẢO
[1] PGS.TS Đặng Văn Đức, PGS.TS Nguyễn Thị Thu Hằng Phương pháp dạy học Địa
lí theo hướng tích cực NXB ĐHSP 2006
[2] I.T.Phêđôrencô, Trần Trọng Thủy (dịch) Chuần bị cho học sinh lĩnh hội tri thức,
năm 1980
[3] Lê Thông (Tổng chủ biên) Sách giáo khoa Địa lí 11 ( ban cơ bản và ban nâng cao)
NXB Giáo dục 2008
[4] PGS.TS Trần Đức Tuấn Thiết kế bài học Địa lí lớp 10 THPT theo quan điềm công nghệ dạy học Báo cáo tổng kết đề tài nghiên cứu khoa học công nghệ cấp trường