Công tác quản lý lễ hội tịch điền xã đọi sơn huyện duy tiên tỉnh hà nam

Đại Học Văn Hoá Hà Nội Giảng viên hướng dẫn Khoa quản lý văn hóa nghệ thuật T.s: Cao Đức Hải Nguyễn Thị Quỳnh Lớp: QLVH 7b - 1 - TRƯỜNG ĐẠI HỌC VĂN HÓA HÀ NỘI KHOA QUẢN LÝ VĂN HÓA –

Trang 1

Đại Học Văn Hoá Hà Nội Giảng viên hướng dẫn Khoa quản lý văn hóa nghệ thuật T.s: Cao Đức Hải

Nguyễn Thị Quỳnh

Lớp: QLVH 7b - 1 -

TRƯỜNG ĐẠI HỌC VĂN HÓA HÀ NỘI KHOA QUẢN LÝ VĂN HÓA – NGHỆ THUẬT

CÔNG TÁC QUẢN LÝ LỄ HỘI TỊCH ĐIỀN XÃ ĐỌI SƠN

HUYỆN DUY TIÊN TỈNH HÀ NAM

KHÓA LUẬN TỐT NGHIỆP

CHUYÊN NGÀNH QUẢN LÝ VĂN HÓA – NGHỆ THUẬT

Giảng viên hướng dẫn: TS Cao Đức Hải Sinh viên thực hiện : Nguyễn Thị Quỳnh Lớp : QLVH 7B

Hà Nội – 2010

Trang 2

Lời cảm ơn

Trong thời gian thực hiện khóa luận tôi xin chân thành bày tỏ lòng biết

ơn đến thạc sỹ Cao Đức Hải người đã tận tình hướng dẫn và giúp đỡ tôi hoàn thiện khóa luận này Đồng thời tôi cũng gửi lời cảm ơn sâu sắc tới các cô chú Phòng Văn hóa thông tin huyện Duy Tiên và Ban văn hóa xã Đọi Sơn đã nhiệt tình cung cấp những tư liệu quý báu và kinh nghiệm thực tiễn trong suốt thời gian tôi thực hiện khóa luận này Nhân đây tôi cũng xin gửi lời cảm ơn đến gia đình đã hết lòng động viên, khích lệ và ủng hộ, xin cảm ơn thầy cô và bạn

bè đã luôn sát cánh bên cạnh trong suốt thời gian qua Song với vốn kiến thức còn hạn hẹp chắc chắn khóa luận vẫn không tránh khỏi những hạn chế và thiếu sót Vì vậy rất mong sự đóng góp của các thầy cô và bạn bè./

Hà Nội, tháng 6 năm 2010

Sinh viên

Nguyễn Thị Quỳnh

Trang 3

Đại Học Văn Hoá Hà Nội Giảng viên hướng dẫn

Khoa quản lý văn hóa nghệ thuật T.s: Cao Đức Hải

Mục lục Phần mở đầu………

1 Lý do chọn đề tài………

2 Mục đích nghiên cứu

3 Đối tượng nghiên cứu, phạm vi nghiên cứu

4 Nhiệm vụ nghiên cứu

5 Phương pháp nghiên cứu

6 Bố cục của đề tài

CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN VỀ XÃ ĐỌI SƠN HUYỆN DUY TIÊN TỈNH HÀ NAM - TRUNG TÂM TỔ CHỨC LỄ HỘI TỊCH ĐIỀN

1.1 Tổng quan về xã Đọi Sơn huyện Duy Tiên tỉnh Hà Nam

1.1.1 Vị trí địa lý, điều kiện tự nhiên

1.1.2 Tiềm năng kinh tế - xã hội ………

1.1.3 Văn hóa - Tín ngưỡng tôn giáo………

1.2 Giá trị của lễ hội Tịch Điền đối với đời sống ngưòi dân xã Đọi Sơn huyện Duy Tiên tỉnh Hà Nam

1.2.1 Lịch sử hình thành và phát triển lễ hội Tịch Điền xã Đọi Sơn huyện Duy Tiên tỉnh Hà Nam

1.2.1.1 Đặc trưng lễ hội Tịch Điền xã Đọi Sơn huyện Duy Tiên tỉnh Hà Nam

1.2.1.2 Diễn trình lễ hội Tịch Điền xã Đọi Sơn huyện Duy Tiên tỉnh Hà Nam

1.2.2 Vai trò của lễ hội Tịch Điền trong đời sống văn hóa cộng

Trang

5

7

8

9

10

14

15

20

24

Trang 4

đồng và phát triển văn hóa của xã Đọi Sơn huyện Duy Tiên tỉnh Hà

Nam ………

Tiểu kết chương 1………

CHƯƠNG 2: THỰC TRẠNG CỦA HOẠT ĐỘNG QUẢN LÝ LỄ

HỘI TỊCH ĐIỀN XÃ ĐỌI SƠN HUYỆN DUY TIÊN TỈNH HÀ

NAM………

2.1 Cơ sở khoa học và pháp lý cho công tác quản lý Nhà nước về

lễ hội Tịch Điền xã Đọi Sơn huyện Duy Tiên tỉnh Hà Nam……

2.1.1.Cơ sở khoa học………

2.1.2 Cơ sở pháp lý………

2.2 Thực trạng công tác quản lý Nhà nước về lễ hội Tịch Điền xã

Đọi Sơn huyện Duy Tiên tỉnh Hà Nam………

2.2.1 Tuyên truyền phổ biến và tổ chức thực hiện các chủ trương,

đường lối của Đảng và Nhà nước về quy chế trong lễ hội Tịch

Điền………

2.2.2 Tổ chức các hoạt động nghiệp vụ mang tính chuyên ngành

nhằm bảo vệ và phát triển các giá trị cổ truyền trong lễ hội …………

2.2.3 Trách nhiệm của cơ quan quản lý Nhà nước chuyên ngành…

2.2.4 Cơ cấu nhân sự………

2.2.5 Khen thưởng, kỷ luật, các cá nhân tổ chức trong công tác

quản lý tổ chức lễ hội Tịch Điền………

CHƯƠNG 3: MỘT SỐ QUAN ĐIỂM, BIỆN PHÁP NÂNG CAO

HIỆU QUẢ CÔNG TÁC QUẢN LÝ NHÀ NƯỚC………

3.1 Về quan điểm chung của nhà nước………

Trang 5

3.2 Các nhóm biện pháp chung………

3.2.1 Các biện pháp về tuyên truyền, nâng cao nhận thức………

3.2.2 Các biện pháp về chỉ đạo, điều hành………

3.2.3 Nhóm giải pháp về phát triển nguồn nhân lực………

3.2.4 Nhóm biện pháp về huy động nguồn lực tài chính ………

3.2.5 Nhóm giải pháp về cơ chế chính sách………

3.3 Các biện pháp cụ thể………

3.3.1 Biện pháp về quản lý lễ hội và phát huy các giá trị của nghi lễ cổ truyền………

3.3.2 Tổ chức quản lý lễ hội………

3.3.3 Biện pháp về tăng cường nghiên cứu khoa học………

3.3.4 Biện pháp về đổi mới thể chế, pháp luật………

3.3.5 Biện pháp về xã hội hóa công tác quản lý lễ hội ở địa phương………

3.3.6 Biện pháp kết hợp lễ hội với việc quảng bá du lịch…………

3.4 Đề xuất ý tưởng về quy hoạch tổng thể cho khu vực tổ chức lễ hội Tịch Điền………

3.4.1 Về công tác tổ chức, quản lý lễ hội………

3.4.2 Về nâng cấp cơ sở hạ tầng………

KẾT LUẬN………

TÀI LIỆU THAM KHẢO………

PHỤ LỤC………

69

71

72

73

75

77

80

81

82

83

84

85

88

91

92

94

96

Trang 6

và những lễ hội Tất cả bấy nhiêu những giá trị ấy đã trở thành một phần vô cùng quan trọng trong việc cấu thành nên bản sắc văn hoá dân gian Việt Nam, cái riêng có của con dân đất Việt Nhiều lễ hội ra đời cách đây hàng nghìn năm nhưng vẫn được gìn giữ và duy trì Lễ hội truyền thống là nơi con người giao lưu cộng cảm, trao truyền những đạo lý, tình cảm, mỹ tục và những khát vọng cao đẹp, đem lại sự thanh thản nơi tâm linh, quên đi những lo toan thường nhật để về với cội nguồn thiên nhiên mà thêm yêu đời, yêu quê hương,

đất nước

Trong không khí tưng bừng cho đại lễ kỉ niệm Một ngàn năm Thăng Long Hà Nội, một sự kiện văn hoá lớn của cả dân tộc và chủ trương xây dựng nền văn hóa Việt Nam theo Nghị quyết Trung ương 5 (khoá 8) và khẳng định lại ở các Nghị quyết Đại hội khóa IX, X là: “Xây dựng và phát triển nền Văn hóa Việt Nam tiên tiến đậm đà bản sắc dân tộc” thì công tác khôi phục và phát huy bản sắc văn hoá truyền thống trở thành vấn đề bức thiết và quan trọng Một trong những nơi bảo tồn những giá trị văn hoá hữu hình và vô hình ấy được tích tụ nhiều nhất dễ nhìn thấy nhất chính là qua các lễ hội truyền thống, các nghi thức nghi lễ cổ truyền của dân tộc

Trang 7

Hà Nam là một tỉnh có lịch sử hình thành và phát triển lâu đời với bề dày truyền thống về văn hiến, hiện ở Hà Nam còn lưu giữ nhiều di sản quý báu dài suốt mấy nghìn năm dựng nước và giữ nước Với vị trí địa lý khá đặc biệt trong khu vực Châu thổ Sông Hồng cộng thêm sự chiêm trũng điển hình

và sự khắc nghiệt của thiên nhiên đã khiến cho vùng đất này tích tụ được cái trũng phù sa xen lẫn đồi sỏi tạo thành một cái trũng phù sa vừa thi vị vừa nhân

vi một vùng sinh thái đất đồng chiêm trũng nơi con người đất Việt trời Nam mệnh danh là: “sống ngâm da chết ngâm xương” Nhưng sự khắc nghiệt ấy cũng không làm mất đi cái khí chất vui vẻ, hoà đồng, yêu thiên nhiên của người dân nơi đây mà trái lại nó lại càng được thể hiện rõ hơn, sâu sắc hơn qua những sinh hoạt cộng đồng như lễ hội Cùng truyền thống lâu đời, mảnh đất này cũng mang trong mình tính địa văn hóa, địa chính trị sâu sắc tạo nên những sắc thái riêng có Hà Nam cũng được coi là quê hương của những lễ hội cổ truyền mang đậm bản sắc với trên 100 lễ hội truyền thống trong đó có 5

lễ hội vùng là: Lễ hội Trần Thương, Lễ hội đền Trúc - Ngũ Động Thi Sơn, Lễ hội Lảng Giang, Lễ hội vật Liễu Đôi, Lễ hội Long Đọi Sơn Các lễ hội này vẫn duy trì được những trò chơi dân gian truyền thống phản ánh tín ngưỡng cổ xưa của cư dân nông nghiệp trồng lúa nước như trò vật cầu ở lễ hội An Mông (Duy Tiên), trò cướp cầu ở lễ hội đình Gừa (Thanh Liêm), lễ hội thả diều ở Hoà Hậu (Lý Nhân) và nhiều trò khác như đấu vật, trọi gà, đánh đu…Và đặc biệt mới đây năm 2009 cùng với Viện văn hóa nghệ thuật Việt Nam, Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch Hà Nam phối hợp với Phòng Văn hóa thông tin huyện Duy Tiên và Ban Văn hóa xã Đọi Sơn cùng toàn thể nhân dân trong xã Đọi Sơn đã tiến hành phục dựng thành công lễ hội Tịch Điền, một nghi lễ cổ truyền có ý nghĩa vô cùng quan trọng trong tín ngưỡng nông nghiệp và sự phát triển nền nông nghiệp xã Đọi Sơn nói riêng và đất nước nói chung Lễ

Trang 8

đã đạt được ấy thì lễ hội này vẫn không tránh khỏi những tồn tại vướng mắc, điều này đòi hỏi công tác quản lý lễ hội Tịch Điền xã Đọi Sơn huyện Duy Tiên tỉnh Hà Nam phải có những bước đi chiến lược và các chính sách thoả đáng để lễ hội ngày càng phát triển hơn nữa

Với mong muốn tìm hiểu, nghiên cứu sâu hơn về hoạt động quản lý lễ hội Tịch Điền Đọi Sơn ở Hà Nam để công tác này ngày càng đi vào nề nếp và trở thành ý thức thường nhật của các nhà quản lý, góp phần giữ gìn, phát triển các giá trị truyền thống, cái tinh hoa cốt hồn cốt tuý của dân tộc trong những

giá trị vật thể và phi vật thể ấy nên tôi chọn đề tài: “ Công tác quản lý lễ hội

Tịch Điền xã Đọi Sơn huyện Duy Tiên tỉnh Hà Nam” làm khoá luận tốt

nghiệp cử nhân văn hoá chuyên ngành quản lý văn hoá nghệ thuật

2 Mục đích nghiên cứu

Việc nghiên cứu về di sản Hà Nam nói chung và về lễ hội Hà Nam nói riêng đã được nhiều học giả các nhà nghiên cứu sưu tầm, các sinh viên và các nhà làm công tác nghiên cứu quan tâm Tuy nhiên các công trình nghiên cứu, các bài viết đó đều tập trung vào giới thiệu, khảo tả, bình luận, chú thích về các lễ hội ở Hà Nam Đặc biệt trong lễ hội Tịch Điền Đọi Sơn ở Hà Nam, một

lễ hội mới được phục dựng lại nên tư liệu về lễ hội còn quá ít ỏi, các sử liệu cổ như: Đại Nam nhất thống chí, Việt sử lược, Đại Việt Sử ký toàn thư chỉ có ghi

Trang 9

chép vài dòng ngắn ngủi về sự kiện này mà không có bất cứ chi tiết nào miêu

tả tỉ mỉ về quy mô và hoạt động quản lý Bởi vậy việc nghiên cứu, sưu tầm các

tư liệu về lễ hội và hoạt động quản lý nhà nước đối với lễ hội này là rất cần thiết

Trong quá trình triển khai đề tài: “Công tác quản lý lễ hội Tịch Điền

xã Đọi Sơn huyện Duy Tiên tỉnh Hà Nam” người viết hy vọng đề tài sẽ góp

thêm một phần tư liệu trong việc tra cứu về lễ hội Tịch Điền Đọi Sơn và đóng góp những đề xuất, giải pháp để giúp lễ hội ngày càng phát triển hơn nữa

3 Đối tượng nghiên cứu, phạm vi nghiên cứu

Khoá luận này tập trung đi sâu nghiên cứu về công tác quản lý Nhà nước đối với việc tổ chức thực hiện lễ hội Tịch Điền xã Đọi Sơn huyện Duy Tiên tỉnh Hà Nam

Phạm vi nghiên cứu của khoá luận này là lễ hội Tịch Điền trong phạm

vi từ khi phục dựng lễ hội năm 2009 đến nay

4 Nhiệm vụ nghiên cứu

Khoá luận tập trung nghiên cứu và giải quyết các vấn đề sau:

- Tổng quan về mảnh đất, con người xã Đọi Sơn với những đặc điểm tiêu biểu về văn hoá

- Tìm hiểu về lễ hội Tịch Điền xã Đọi Sơn huyện Duy Tiên tỉnh Hà Nam

- Khảo sát, phân tích, đánh giá thực trạng công tác quản lý

- Đề xuất một số giải pháp nâng cao hiệu quả quản lý Nhà nước ở tất cả các cấp chính quyền cùng với sự tham gia tích cực của nhân với công tác này

ở Hà Nam

Trang 10

5 Phương pháp nghiên cứu

Để hoàn thành khóa luận người viết đã sử dụng các phương pháp nghiên cứu sau:

- Căn cứ vào đường lối, chính sách của Đảng và Nhà nước

- Phương pháp khảo sát, điền dã thực địa, xâm nhập thực tế

- Phương pháp thống kê

- Phương pháp phỏng vấn trực tiếp, gián tiếp

- Phương pháp tổng hợp, phân tích, điều tra thu thập thông tin

Trang 11

CHƯƠNG 1 TỔNG QUAN VỀ XÃ ĐỌI SƠN HUYỆN DUY TIÊN TỈNH HÀ NAM

TRUNG TÂM TỔ CHỨC LỄ HỘI TỊCH ĐIỀN

1.1 Tổng quan về xã Đọi Sơn huyện Duy Tiên tỉnh Hà Nam

1.1.1 Vị trí địa lý, điều kiện tự nhiên

* Vị trí địa lý:

Hà Nam là một tỉnh nằm ở phía Tây Nam Đồng bằng Bắc Bộ cách thủ đô

50 km về phía Nam; phía Bắc giáp Hà Tây; phía Nam giáp Ninh Bình; phía Đông giáp Hưng Yên; Thái Bình; phía Tây giáp Hoà Bình Diện tích tự nhiên: 851.7 Km2 chia làm năm huyện và một thành phố trực thuộc tỉnh Tổng dân số 827.638 người (2006) với hai tôn giáo chính là Phật giáo và Kitô giáo

Hà Nam nằm trên đường Thiên Lý, nay là quốc lộ 1A trục đường thông huyết mạch Bắc - Nam, với chiều dài 50 km và tuyến đường sắt Bắc Nam chạy qua khoảng 30 km Địa bàn tỉnh có đường thuỷ giao lưu với sông Đáy, sông Châu Giang, sông Nhuệ và sông Hồng thuận lợi cho việc giao lưu nội tỉnh và các vùng Đồng bằng Sông Hồng Hà Nam còn là cửa ngõ thủ đô, nằm trên con đường dời đô của Lý Thái Tổ từ Hoa Lư ra Đại La, phía Đông cạnh sông Hồng là phố Hiến do vậy chịu ảnh hưởng về các mặt kinh tế - văn hoá -

xã hội của “thứ nhất kinh kỳ, thứ nhì phố hiến”

Trang 12

BẢN ĐỒ HÀNH CHÍNH TỈNH HÀ NAM

Huyện Duy Tiên nằm ở chính giữa phía Bắc tỉnh Hà Nam Phía Bắc giáp tỉnh Hà Tây; phía Đông giáp thị xã Hưng Yên, huyện Lý Nhân; phía Nam giáp thị xã Phủ Lý và huyện Bình Lục; phía Tây giáp huyện Kim Bảng Diện tích đất tự nhiên: 135 km2

chia thành 16 xã, thị trấn (2004) Tổng dân số:

129710 người; mật độ dân số trung bình là 961 người/km2

(2002)

Trang 13

BẢN ĐỒ HÀNH CHÍNH HUYỆN DUY TIÊN TỈNH HÀ NAM

Trang 14

Xã Đọi Sơn nằm ở phía Đông - Nam huyện Duy Tiên trước kia thuộc Tổng Đọi Sơn Tổng Đọi Sơn gồm 8 xã là An Mông, Dưỡng Thọ, Câu Tử, Đọi Sơn, Trung Tín, Lê Xá, Thọ Cầu (Theo cuốn “Tên làng xã và địa dư các tỉnh Bắc Kỳ”- XB 1935) Xã Đọi Sơn gồm 3 thôn là Đọi Nhất, Đọi Nhì và Đọi Tam Sau CMT8 - 1945, các xã An Mông, Dưỡng Thọ, Câu Tử, Lê Xá, Thọ Cầu tách thành xã Châu Sơn Đọi Nhất, Đọi Nhì, Đọi Tam, Trung Tín (Đọi Trung, Đọi Tín) thành đơn vị hành chính mới là xã Đọi Sơn tồn tại đến ngày nay Xã Đọi Sơn ngày nay phía Bắc giáp Yên Nam, phía Tây giáp Tiên Ngoại

- Tiên Hiệp, phía Nam giáp Châu Sơn - Tiên Phong, phía Đông giáp Văn Lý huyện Lý Nhân Một nhánh sông Châu trước kia chảy qua địa phận Đọi Sơn gọi là sông Thiên Mạc là con đường thuỷ nối giữa sông Nhị Hà (sông Hồng)

và sông Như Nguyệt (sông Đáy) Con đường Thiên Lý thông thương Bắc - Nam có một nhánh chảy qua xã Đọi Sơn lên Phố Hiến đến Thăng Long, con đường đã từng gắn bó với chiến công hiển hách của thời Trần đánh giặc Nguyên Mông trên đất Duy Tiên đầu thế kỷ XIII

Vào năm 1990 dân số của Tổng Đọi Sơn là 1167 người Theo số liệu mới nhất năm 2005 dân số xã Đọi Sơn là 1610 hộ và 6193 khẩu Tổng diện tích đất các loại là 611,48ha trong đó đất nông nghiệp là: 435,13 ha; đất thổ cư: 35,47 ha; diện tích đất canh tác: 375,75 ha Năm 1983 -1984 đã phát hiện

ra ở quanh khu vực núi Đọi có nhiều mộ người Hán, phải chăng đã có thời kỳ nơi đây là trụ sở hay ít ra cũng là tụ điểm thương mại, tụ điểm dân cư của thời

kỳ Bắc thuộc

* Về khí hậu

Nằm trong vùng đồng bằng sông Hồng, khí hậu thuỷ văn của xã mang đặc điểm khí hậu nhiệt đới gió mùa, có một mùa đông lạnh giá, đầu mùa tương đối khô, cuối mùa đông lại ẩm ướt và mùa hạ nóng ẩm nhiều mưa bão

Trang 15

* Về thổ nhưỡng

Đây là vùng có đất phù sa bồi trên hữu ngạn sông Hồng màu mỡ, vùng đất không được bồi trung tính ít chua ven sông Châu, sông Nhuệ Còn lại phần lớn là đất phù sa lây chua, ở địa hình thấp, ngập nước thường xuyên, có nơi cốt đất là: 1,8m

1.1.2 Tiềm năng kinh tế - xã hội

Đọi Sơn là vùng nông nghiệp trù phú, phía Đông là sông Châu hàng năm bù đắp cho khu vực ven sông một lượng phù sa trù phú Nhân dân sống chủ yếu bằng nghề nông, đất trồng lúa chiếm 80% trong tổng diện tích đất nông nghiệp: 43,13 ha (2000) còn lại là đất màu Riêng làng Đọi Tam có nghề làm trống thủ công truyền thống nổi tiếng cả nước và phát triển thành một phố Hàng Trống trên thủ đô Hà Nội Rải rác ở các thôn có nghề mộc, nghề thêu ren… ở trung tâm xã còn có chợ Đọi, đây là nơi trao đổi các mặt hàng nông sản phục vụ cho nhu cầu thiết yếu của nhân dân trong xã, vùng

Thực hiện nghị quyết 08 - NĐ/TW ngày 02/ 05/ 2003 của tỉnh uỷ Hà Nam và nghị quyết 05 - NQ/TW của Huyện Uỷ Duy Tiên về đẩy mạnh phát triển công nghiệp, tiểu thủ công nghiệp Năm 2003, Đảng bộ đã chỉ đạo tích cực phát triển ngành nghề ở địa phương, tập trung chủ yếu vào nghề trống,

Trang 16

hộ gia đình Nghề trống Đọi Tam luôn là mũi nhọn trong thu nhập kinh tế làng nghề, ước tính hàng năm đạt 2,9 tỷ đồng

Để đảm bảo yêu cầu phát triển kinh tế xã hội xây dựng nông thôn mới, đáp ứng với đời sống vật chất tinh thần ngày càng cao của nhân dân Đảng bộ

đã chỉ đạo xây dựng cơ sở hạ tầng làm thay đổi căn bản bộ mặt nông thôn của

xã như: tu sửa cầu cống, kêng mương; nâng cấp, củng cố các đường dây tải điện; xây dựng trường học, nhà trẻ, trạm y tế… đặc biệt Nhà nước đã đầu tư hơn 10 tỷ đồng cho việc trùng tu và xây dựng chùa Long Đọi Sơn

1.1.3 Văn hóa - Tín ngưỡng tôn giáo

Cũng như những miền quê khác, Đọi Sơn là vùng có nền văn hoá lâu đời Văn hóa Đọi Sơn phong phú với văn hóa vật thể và phi vật thể, góp phần làm giàu thêm văn hóa của huyện Duy Tiên nói riêng và văn hóa Hà Nam nói chung

* Văn hóa

Trước năm 1945, ở xã Đọi Sơn, tại mỗi thôn đều có đình, chùa, đền là những di tích tôn giáo lớn Mấy chục năm qua, các di tích đã bị xuống cấp nghiêm trọng do bị chiến tranh tàn phá Trong những năm gần đây, thực hiện pháp lệnh sử dụng và bảo vệ những di tích lịch sử văn hóa và danh lam thắng cảnh của Hội đồng Nhà nước, việc tu sửa bảo vệ các di tích đang được chính

Trang 17

quyền cùng đông đảo nhân dân địa phương tích cực thực hiện Sau đây là một

số đình, chùa tiêu biểu của xã Đọi Sơn:

Đình Nhất Giáp ở thôn Đọi Nhất thờ Thái Cảo tôn thần Di tích này được xây theo chữ đinh, tiền đường có năm gian, hậu cung có ba gian Trước kia, đình còn bảy gian tiền tế nhưng đã bị phá dỡ Toàn bộ ngôi đình cột làm bằng đá với chân tảng cổ bồng Trên các xà nhà bằng gỗ chạm khắc đề tài tứ linh và tứ quý

Tại thôn Đọi Tam còn cả đình và chùa Căn cứ vào câu đối đang treo ở trong đình thì thì di tích này được xây dựng từ thời Lê Vĩnh Tộ (1619 - 1628) Hiện nay, ngôi đình còn rất nguyên vẹn Dù đã được tu sửa nhưng hình dáng

và hoa văn trang trí thời hậu Lê vẫn không bị mất đi Đình thờ Cao Sơn - thành hoàng làng Đình được xây dựng theo kiểu chữ nhị Dãy đằng trước có

ba gian, hai hàng cột cái bằng gỗ đường kính 0m60, cột bằng đá vuông Nhà làm theo kiểu dáng thấp, bốn mái đao guột uốn cong, hoành toàn bộ tròn Đình được tu sửa nhiều, không thấy hoa văn thời hậu Lê những căn cứ vào phong cách xây dựng thì đây vốn là một công trình được xây dựng vào thời gian đó Dãy sau gồm năm gian, mái cong vút, hoành tròn Trên các xà bẩy, đầu dư đều có các hoạ tiết trang trí với nhiều đề tài khác nhau Đây là công trình mang đậm phong cách thời hậu Lê Trong thời kỳ kháng chiến đình Đọi Tam là cơ sở hoạt động của nhiều đồng chí lãnh đạo của tỉnh và huyện về chỉ đạo phong trào ở địa phương

Chùa Đọi Tam xây dựng cùng thời với đình, trên một khu đất cao đầu làng Chùa được xây theo kiểu chữ đinh, bái đường có năm gian, phía sau có

ba gian Toàn bộ hệ thống cột bằng đá đường kính 0m30, chân tảng cổ bồng Đằng trước chùa là một gác chuông, đầu đao tám mái, có bốn hàng cột gỗ, phong cách xây dựng mang nhiều nét thời hậu Lê Bên cạnh chùa là một ngôi

Trang 18

phủ Mẫu kiến trúc theo kiểu chữ đinh năm gian, hậu cung ba gian, làm theo kiểu kèo cầu mái chảy đã được sửa lại năm Bảo Đại thứ 7 Chùa có tên chữ là Long Quy tự Ngôi chùa do vị sư tổ thứ hai chùa Long Đọi Sơn xây dựng Theo truyền thuyết vị sư tổ thứ hai này một hôm xuống núi khất thực thấy một con rùa vàng nổi lên mặt nước ngay chỗ xây chùa ngày nay rồi bò lên núi Bên cạnh đó còn có chùa, đình ở thôn Đọi Tín, đình Đọi Lĩnh, đình Đọi Trung

Ngoài những ngôi đình, chùa cổ kính đó thì văn hóa vật thể Hà Nam phải kể đến : Cuốn sách đồng Bắc - Lý một trong bốn cuốn sách đồng nguyên vẹn nhất nội dung phong phú nhất của cả nước; tấm bia Sùng Thiện Diên Linh một trong những tấm bia quý còn lại của triều đình nhà Lý có giá trị về lịch sử của đất nước tấm bia có kích thước khá lớn Ngoài ra mảnh đất này còn phát hiện được nhiều sọ cổ chủ nhân văn minh Đông Sơn - Âu Lạc - Việt cổ truyền nguyên vẹn nhất cả nước với quan tài gỗ hình thuyền được định niên đại bằng C14 chính xác nhất (2000 năm cách ngày nay) quanh khu vực núi năm 1983 -

1984 đã phát hiện ra nhiều mộ người Hán Cũng ở núi Đọi các nhà khảo cổ còn phát hiện được trống đồng Đông Sơn thuộc loại Heger IV có niên đại thế

kỷ I trước công nguyên (loại hình duy nhất được biết ở Hà Nam)

Đặc biệt ở làng Đọi Tam hiện nay còn nghề làm trống truyền thống nổi tiếng khắp trong và ngoài nước Người Hà Nam xưa có câu thơ để nói đến sự nổi tiếng của làng nghề này:

“ Thúng, làn thôn Đan Đọi Tam bưng trống.”

Văn hóa phi vật thể Đọi Sơn cũng mang màu sắc chung của những vùng quê khác ở huyện Duy Tiên nói riêng và đồng bằng Bắc Bộ nói chung Đó là

Trang 19

tục khao vọng, tục mừng thọ, tín ngưỡng thờ thành hoàng làng, thờ gia tiên, tục nhuộm răng, ăn trầu

* Tín ngưỡng tôn giáo

Đời sống tâm linh người dân Đọi Sơn khá phong phú Ngoài tín ngưỡng thờ gia tiên nhân dân ở đây còn thờ Mẫu, thờ Phật, thờ thành hoàng làng tại các đình, chùa, đền, miếu Tôn giáo chính được đông đảo người dân tham gia

là đạo Phật, có khoảng 95% dân số theo đạo Phật Theo các tư liệu cổ tại chùa Đọi thì đạo này được truyền bá vào Đọi Sơn từ đầu thế kỷ XI năm Tân Sửu (1591) đời Mạc Hợp nhân dân Đọi Sơn đã xây dựng lại chùa, dựng lại bia Vào thời Lý, Trần chùa Đọi là trung tâm Phật giáo ở nước ta

Những lễ hội văn hoá cũng là nét đặc sắc trong văn hóa truyền thống của người dân Đọi Sơn nơi đây Đầu năm nhân dân tổ chức mở hội vào ngày mồng 7 tháng giêng âm lịch để tưởng niệm thành hoàng, tổ nghề làm trống với huyền thoại được kể lại rằng: “Có hai anh em họ Nguyễn, một lần đi qua đây thấy vùng quanh núi Đọi có nhiều cây mít lớn, gỗ vàng ươm lại không bị mọt, sẵn nghề bưng trống nên hai anh em quyết định chọn nơi này làm chốn định cư để hành nghề Dần dần nghề được phát triển, trống to, trống nhỏ thi nhau ra đời - tiếng trống đem niềm vui cho cả dân làng Từ khi có nghề làm trống, cảnh làng quê ở Đọi Tam rộn rã hẳn lên Tiếng trống gọi trai gái vào hội hát chèo, hát giao duyên, tiếng trống làm vui lòng trẻ làm yên lòng già Khi biết tin vua Lê Đại Hành về Đọi Sơn cày ruộng tịch điền khuyến nông thì hai anh em họ Nguyễn (người anh là Nguyễn Đức Năng, người em là Nguyễn Đức Đạt) đã tự tay làm một quả trống đặc biệt để đón Vua - cây mít già tốt nhất, hai tấm da trâu to đẹp nhất được thuộc thật kỳ công Khi đón Vua, tiếng trống ấy vang lên cả một vùng cùng nghe, tiếng trống vang lên như tiếng sấm nên dân làng gọi Nguyễn Đức Năng là Trạng Sấm

Trang 20

xã Đọi Sơn lần đầu tiên được phục dựng lại ngay dưới chân núi Đọi thu hút được sự quan tâm của đông đảo công chúng Đây là dịp để con người bày tỏ lòng biết ơn tổ tiên, khơi dậy lịch sử truyền thống văn hóa của địa phương

Căn cứ vào tấm bia Sùng Thiện Diên Linh cho thấy Đọi Sơn là vùng đất

sản sinh ra nhiều nhân vật lịch sử như:

- Lê Đại Hành: Thời nhà Đinh ông giữ chức Thập đại tướng quân khi giặc Tống sang xâm lược ông lên làm vua Vào năm 980 ông lập ra thời Tiền

- Nguyễn Công Bật: làm quan Thượng Thư bộ hình dưới thời Lý Nhân Tông, là người soạn thảo bài văn Đại Việt quốc dương gia Đệ tứ Sùng Thiện Diên Linh tháp bi được khắc vào năm 1121 (5, tr 9)

- Trần Thuấn Du: Đỗ chính trị nhất giáp khoa Minh kinh năm Thuận Thiên hai Kỷ Dậu thời Lê Thái Tổ, quan Nội Nhập hành khiển (thừa tuớng) viên khu

Trang 21

mật (cơ mật) Dạy học cùng Nguyễn Trãi nổi tiếng uyên bác được người đương thời ví ngang Lý Tử Tấn (Trung Quốc) (5, tr 9)

Trải qua chiều dài lịch sử các bậc tiền nhân và các đấng siêu nhiên đã

ưu ái ban tặng cho nơi đây những giá trị truyền thống vô cùng quý giá từ đó

mà những người con hiện nay của đất Đọi Sơn đang nỗ lực hết mình để gìn giữ và phát triển những giá trị quý báu đó

1.2 Giá trị của lễ hội Tịch Điền đối với đời sống người dân xã Đọi Sơn huyện Duy Tiên tỉnh Hà Nam

1.2.1 Lịch sử hình thành và phát triển lễ hội Tịch Điền xã Đọi Sơn huyện Duy Tiên tỉnh Hà Nam

1.2.1.1 Đặc trưng lễ hội Tịch Điền xã Đọi Sơn huyện Duy Tiên tỉnh Hà Nam

* Nét đặc trưng nhất của lễ hội này đó là sự liên kết với huyền tích vua

Lê Đại Hành về cày ruộng tịch điền đầu tiên

Lễ Tịch Điền có nguồn gốc từ Trung Quốc được du nhập vào nước ta Năm 987 Lê Hoàn trực tiếp xuống ruộng cày tịch điền tại xã Đọi Sơn huyện Duy Tiên tỉnh Hà Nam Là ông Vua đầu tiên dưới chế độ phong kiến Việt Nam tiến hành cày tịch điền nhằm mục đích khuyến khích sản xuất nông nghiệp, tuy cái gốc từ Trung Quốc nhưng Lê Hoàn đã biến cày tịch điền trở thành nét độc đáo trong văn hoá Việt

Ruộng tịch điền vốn thuộc quyền quản lý trực tiếp của triều đình, giống lúa cấy trên ruộng được chọn là loại lúa tốt cho gạo ngon dùng vào việc cúng

tế đặc biệt là tế Thần Nông và Thần Xã Tắc Tuỳ theo quan niệm mà mỗi triều đình lại chọn nơi đặt ruộng tịch điền riêng

Trang 22

Thời Lý, ruộng tịch điền ở Đồng bằng Sông Hồng khá xa kinh thành Thăng Long Thời Trần chỉ cho biết một lần vua Trần Minh Tông sai tế thần dưới thời Hậu Lê vào thời Lê Thánh Tông, lễ tịch điền được tiến hành ở làng Hoàng Mai ngoại thành Thăng Long Nhà Nguyễn, dưới thời vua Gia Long ruộng tịch điền ở phường Hoà Thái, ngưỡng trị kinh thành, sau chuyển về phường Yên Trạch và Hậu Sinh

Khác với Hậu Lê và Nguyễn, Lê Hoàn không chọn ruộng tịch điền ở gần hay trong kinh thành mà giống với thời Lý đặt ruộng tịch điền ở Đồng bằng Sông Hồng khá xa kinh đô Hoa Lư Song khác với thời Lý, Lê Hoàn lấy đất Trường Châu, là quê quán để cày ruộng tịch điền Sau nhiều lần tranh cãi đến nay có thể khẳng định Lê Hoàn là người Trường Châu, ông nội là Lê Lộc sinh sống ở Bảo Thái (nay thuộc xã Liêm Cần - Thanh Liêm - Hà Nam)

Hơn nữa, ruộng tịch điền ở Đọi Sơn nằm trong vùng đất chịu sự quản lý trực tiếp của vua, sử chép: “Sau khi lên ngôi, Lê Hoàn lần lượt phong vương cho các con ruột, kể cả con nuôi rồi cứ đi trấn trị ở các vùng đất thuộc Đồng Bằng Bắc Bộ và Thanh Hoá trừ Trường Châu” Một lý do nữa: “Núi Đọi là trái núi thiêng, căn cứ vào các di vật cũ như bia Sùng Thiện Diên Linh (hiện nay đang nằm trong khuôn viên chùa) có thể suy luận vào thời vua Lê Hoàn núi có tên là Long Lĩnh) nghĩa là núi rồng Cũng từ lâu lưu truyền phương ngôn:

“ Đầu gối núi Đọi Chân dọi Tuần Vường Phát tích đế vương Lưu truyền vạn đại.”

Từ thời Lý, chùa mang tên Long Đọi Sơn (Rồng đội núi) sau vào thời

Lê đổi thành Đọi Sơn (có lẽ núi trông giống hình cái bát úp chăng, bát trong

Trang 23

từ cổ là “đọi”, ăn không nên đọi, nói chẳng lên lời) Núi nằm ở trung tâm cao khoảng 400m, chu vi khoảng 2500m, quanh chân núi có chín cái giếng nước

tự nhiên, dân gian gọi đó là chín mắt rồng Từ trên đỉnh phóng tầm mắt xuống

là cả một vùng đồng bằng bao la, trù phú, với dòng sông uốn lượn như một dải lụa xanh ôm lấy cánh đồng phì nhiêu với hàng ngàn lúa, ngô, khoai, sắn

Xung quanh chân núi đã phát hiện nhiều mộ cuốn vòm kiểu Hán đầu người chết quay vào núi, đợt khai quật mộ thuyền xã Yên Bắc huyện Duy Tiên lại một lần nữa chứng kiến đầu các ngôi mộ cũng nhằm hướng núi Đọi

Có thể nhận định từ xa xưa, ít ra cũng vào khoảng Thế kỷ thứ nhất Trước công nguyên tín ngưỡng dân gian đã coi Núi Đọi như một “ trái núi thiêng.”

Và cũng chính trên đỉnh ngọn núi này người xưa đã biết gửi ước mơ của mình vào từng đường vân, thớ gỗ mang dáng dấp Phật đường khiến cho phần hồn, phần thực hoà quyện vào nhau, ấy chính là chùa Long Đọi Sơn cổ kính, xưa có tên là “Sùng Điện Diên Linh tự” mang đậm màu sắc tâm linh Trong một lần tức cảnh xúc động buâng khuâng trước mây gió núi non vùng núi Đọi

ấy mà một lần kinh lý qua đây (1054) vua Lê Thánh Tông cùng Vương Phi Ỷ Lan cho xây dựng trên núi một ngôi chùa lớn như muốn phô bầy với trời đất

vẻ đẹp của thiên nhiên và khát vọng con người nơi trần thế Về mặt vị trí địa hình chùa nằm ở toạ độ 1050 50” - 1860 01” kinh Đông độ; 200

20”- 22,775 vĩ

độ Bắc ở độ cao 79 m so với mặt nước biển toàn bộ khuôn viên chùa khoảng

20 ha, gồm các công trình kiến trúc của chùa và nhà vườn

Nếu nói rằng Hà Nam luôn tự hào về biểu tượng núi Đọi, Sông Châu không thôi thì e rằng vẫn còn thiếu sót, bởi lẽ dù biểu tượng núi Đọi có thiêng liêng đến đâu nhưng nếu nó không được gắn với lễ hội, nơi mà nhu cầu tinh thần của người dân được đáp ứng thì sự thiêng liêng ấy dường như chưa được hoàn thiện và lễ hội Long Đọi Sơn chính là dịp để nhân dân trong tỉnh và du

Trang 24

khách xa gần tưởng nhớ về cội nguồn, chiêm ngưỡng di tích lịch sử, văn hoá, danh lam thắng cảnh, hành hương về với Phật, cầu nguyện sự may mắn trong cuộc sống

Để tưởng nhớ công đức của người xưa nhằm ca ngợi và tái hiện cảnh thanh bình của nước Đại Việt, hàng năm chùa Long Đọi Sơn tổ chức lễ hội từ ngày 19/3 đến hết ngày 21/3 âm lịch, nổi tiếng cả vùng ven Sông Châu

Ngày 19, từ sáng sớm nhân dân địa phương chuẩn bị nghi lễ dưới chân núi, rước kiệu lên chùa dâng hương lễ phật và tưởng niệm vua Lý Thánh Tông, Vương Phi Ỷ Lan, người có công khởi dựng và xây dựng ngôi chùa này Khách thập phương trên khắp mọi ngả đường cũng nườm nượp đổ về chùa hoà cùng dòng người dưới rừng cờ hoa, lọng tía Tiếng chiêng, tiếng trống náo nức như nâng bổng không gian ngày lễ hội Đến ngày 21 là ngày giỗ tưởng niệm thiền sư Đại Hoà Thượng Thích Chiếu Thưởng Trong những ngày này, hội là phần không thể thiếu các trò chơi như thi đấu vật, chọi gà, hát giao duyên, hát chèo, hát đối, bơi thuyền, dệt vải, nấu cơm thi, múa tứ linh, chơi cờ người Từ xa nhìn lại, dòng người như hình rồng uốn lượn ẩn hiện trong mây dưới chân khiến ta liên tưởng tới cái tên “Long Đọi Sơn” mà vua

Lý Thánh Tông đặt cho miền đất này, Chùa Đọi cũng như lễ hội Long Đọi Sơn ngày càng được tổ chức với qui mô lớn hơn

* Lễ hội Tịch Điền cũng thể hiện ý nghĩa lớn trong đời sống tín ngưỡng của nhân dân

Lễ tịch điền đầu xuân là biểu hiện rõ nhất của tín ngưỡng phồn thực đối với cư dân trồng lúa nước Đây là nghi thức thể hiện cuộc giao hoan giữa Trời và Đất, từ cuộc hôn phối này, vạn vật mới sinh sôi nảy nở, mùa màng tươi tốt, dân khang vật thịnh Vì là nghi thức của Trời và Đất nên ngày xưa,

Trang 25

Là nghi lễ liên quan trực tiếp đến chu kỳ trồng lúa nước hoạt động của người dân mà còn có ý nghĩa tâm linh Lễ hội này phản ánh tục thờ Thần Nông và tín ngưỡng cầu Thần Nông mong muốn một năm sản xuất nông nghiệp mưa thuận gió hoà, năng suất lao động cao Với ý nghĩa đó Vua là người trực tiếp xuống đồng, nơi khởi thuỷ của nghề nông; cây lúa được thuần dưỡng sinh sôi; nảy nở; mùa màng bội thu

1.2.1.2 Diễn trình lễ hội Tịch Điền xã Đọi Sơn huyện Duy Tiên tỉnh Hà Nam

Lễ hội Tịch Điền là một liên hoàn các nghi lễ và diễn xướng, diễn ra trong một không gian tương đối rộng (từ trung tâm chùa Long Đọi Sơn đến làng Đọi Tam ra bến sông) và trong ba ngày từ mồng 5 đến mồng 7 tháng Giêng âm lịch

Xưa kia quy trình của lễ cày tịch điền diễn ra khá long trọng qua các thời kỳ Tuy rằng có sự khác nhau về qui mô, diễn trình của nghi thức tuỳ vào từng quan điểm và tâm linh nhưng nhìn chung quy trình nghi lễ có những nét

cơ bản sau :

Dưới thời Vua Minh Mạng do ban hành dự chỉnh đốn lại các nghi lễ cổ truyền và nhiệm vụ ấy được giao cho bộ Lễ phụ trách Cử hành nằm ở kinh

Trang 26

thành phía Bắc Ngự Hà, phường Yên Trạch Ruộng tịch điền gồm 12 mẫu (60.000m2) Ở đây có sẵn một cái đài cao để nhà Vua ngự xem cày gọi là quan canh Lễ tịch điền được cử hành vào mùa hạ tháng thứ hai trước lễ một ngày, quân điều tỉnh Thừa Thiên phải chuẩn bị đầy đủ dụng cụ; một cày, một bừa, một thúng thóc giống Cày, bừa, thóc giống được rước trên long đỉnh Trước

đó bốn ngày các quan họp lại mời vua ra tập cày trước Lễ vật được mua trước gồm có: ngọc trắng, lụa trắng, trâu, dê, lợn, rượu, xôi, hoa quả và hương nến Sáng sớm hôm hành lễ thật long trọng, rực rỡ, đầy đủ những nghi thức của vua chúa Chiêng trống nổi lên vang lừng Hai bên đường dân tới hành lễ, các đại thần, vương phi, nội thân ngoại thích và dân chúng chấp hành nghiêm chỉnh, lại có cờ cán rợp trời Phường bát âm luôn cử hành khúc nghinh xuân, tiếp gia Đúng giờ Mão bảy tiếng pháo nổ báo hiệu vua đã khởi hành Hôm nay nhà vua đội mũ Cửu Long và mặc áo Hoàng Bào Mở đầu là nghi thức quán tẩy (rửa tay) Sau đó là nghi thức hiến tửu (dâng rượu) Lễ tất, nhạc nổi lên Quan bộ lễ dẫn sang nhà cụ phục, ở đó nhà vua thay áo, đội khăn rồi ra ruộng cày Các ban đại nhạc, nhã nhạc đều cử nhạc long trọng Quân bộ lễ đứng ra tâu xin làm lễ tịch điền Vua đến chỗ cày, đứng quay về hướng Nam Quan bộ lễ dâng chiếc cày sơn vàng Quan Phủ Doãn dâng roi Vua tay phải cầm cày, tay trái cầm roi, phụ tá có bốn vị bô lão chức sắc, hai người dắt hai con trâu phủ lụa vàng, hai người đi hai bên đỡ cày Quan Thái Thường đi trước hướng dẫn Hoàng tử và quan Hộ bộ Thượng thư theo sau mang thúng thóc vừa đi vừa rắc hạt giống Vua cày xong ba sá thì trao cày và roi cho hai quan theo hầu là Thừa Thiên Phủ Doãn và Thượng thư bộ Hộ Sau đó nhà vua đến nhà quan canh để chứng kiến các quan chức, hoàng thân quốc thích cày tiếp Các hoàng thân, hoàng tử đội mũ vàng mặc áo gấm đỏ, cầm cày và roi cày 19 sá Văn võ đại thần gồm chín người, cày 18 sá Phần còn lại dành cho

Trang 27

chức sắc, bô lão sở tại Cày của các hoàng thân, hoàng tử cùng các quan lại chức sắc đều có sơn màu đỏ Mọi người cày xong, vua lên kiệu về cung, ban yến cho các quan lại và thưởng tặng the lụa Khi lúa chín, các quan tỉnh Thừa Thiên trông coi việc gặt hái cùng với một quan thuộc Hộ bộ, lựa chọn hạt giống dự bị gieo vào dịp lễ tịch điền năm sau Lúa nếp gặt về đem trữ trong kho để tế lễ, tế giao, tế thần và tế lăng miếu

Ngày nay quy trình của nghi thức này đã ít nhiều có những thay đổi cho phù hợp với không gian, tính chất và quy mô tổ chức lễ hội

Tế lễ là nghi thức mời thần linh về, hiến dâng lễ vật cho thần linh cầu xin thần linh phù hộ ban phúc lộc Phần lễ của lễ hội văn hóa truyền thống là

cả một hệ thống các diễn xướng nghi lễ dân gian bao gồm:

a Lễ rước chân hương từ đền vua Lê ở đình Thanh Liêm

b Ngày thứ nhất (mồng 5 tháng Giêng )

1 Lễ cáo yết ở Đình Đọi Tam( từ 21h30 - 22h30)

2 Lễ rước nước

3 Lễ mộc dục tại chùa Đọi

c Ngày thứ hai (mồng 6 tháng Giêng)

1 Ngày hội thi trang trí trâu ( dùng cho lễ tịch điền)

2 Lễ rước của làng Đọi Tam ra bến sông

3 Đại lễ giải hạn - cầu an trên chùa Đọi

4 Biểu diễn nghệ thuật, đốt cây bông, pháo thăng thiên (tối ngày mồng 6 tháng Giêng)

d Ngày thứ ba (mồng 7 tháng Giêng)

1 Lễ rước Làng Đọi Tam

Trang 28

2 Lễ cày Tịch điền dưới chân núi Đọi

3 Lễ tạ tại đình Đọi Tam

Sơ đồ sân khấu chính lễ Tịch Điền

Sân khấu chính Kiệu2 Long

Người vác kiệu Ôtô chở

trống 1

Đoàn bô lão

xã Đọi Sơn

80 cờ đoàn rước chùa Đọi Ôtô chở

trống 2

Đại biểu danh

dự

Sân khấu trống(sân khấu chèo)

Phông nền

Trang 29

Rồng đực Rồng cái

(10người)

Thôn nữ (10người)

Đội cờ 3 ĐT(20 người) Đội cờ3 ĐT(20 người)

Cổng trường cấp 2

a Nghi lễ rước chân hương từ đền vua Lê (Thanh Liêm)

Nghi lễ này nhằm đảm bảo tính linh thiêng cho toàn bộ lễ hội Tịch điền

và lễ giải hạn Cầu an ở Đọi Tam

Trước khi diễn ra lễ hội Đọi Sơn một tuần, Sở Văn hoá, Thể thao và Du lịch cử một đoàn do giám đốc sở làm trưởng đoàn cùng sư trụ trì chùa Long Đọi Sơn đến làm lễ và xin mang chân nhang ở bàn thờ của vua Lê Đại Hành (Thanh Liêm) về chùa Đọi Sự kiện này được tiến hành trang trọng và được truyền hình để công chúng đều được biết đến

Đến chiều ngày mồng 6 tháng Giêng, bài vị cùng bát hương có chân nhang của vua Lê được rước lên đoàn thuyền

Trang 30

lưỡng cho chương trình lễ nhạc của mình Xưa kia, mỗi khi tế lễ Thành hoàng làng người Việt thường mời giáo phường ca trù về làm lễ hát mở cửa đình trước khi tế lễ nay nét phong hóa ngàn đời này lại được tái hiện lại trong tổng thể lễ hội Tịch Điền Đọi Sơn

* Lực lượng tham gia:

- Uỷ ban nhân dân xã

- Ban khánh tiết của làng Đọi Tam

- Câu lạc bộ ca trù Thăng Long Hà Nội

* Diễn trình nghi lễ (theo truyền thống)

- Bắt đầu từ 21h ban khánh tiết có mặt ở sân đình làng Đọi Tam

- Đúng 21h30 nghi lễ cáo yết bắt đầu: Ba hồi trống chiêng ban khánh tiết mang lễ vật vào Đình (lễ vật là hương, hoa quả, bánh cổ truyền của dân làng (bánh dầy)

- Sau khi dâng lễ toàn bộ đám đào kép ca trù Thăng Long đứng thành hai hàng trang nghiêm đối mặt với những nhạc cụ của dàn nhạc bát âm cổ truyền trong tay, bản liên khúc lễ nhạc xa xưa của người Việt được bắt đầu thay cho lời tấu thỉnh lên đấng tối linh

- Màn múa dâng hương của bốn đào nương (là nghi thức mới được câu lạc bộ ca trù Thăng Long phục dựng lại trong cuộc chấn hưng ca trù) Tiếp theo là những bản ca trù nghi lễ nơi cửa đình như: Thét nhạc, Bắc phấn, Múa Đại thạch

- Ban khánh tiết tổ chức ba tuần lễ (do đội tế của làng)

- Làm lễ, xin cho được mở lễ hội

- Kết thúc lúc 22h30

2 Lễ rước nước: Sáng ngày mồng 5 tháng Giêng (từ 7h00 - 9h00)

Trang 31

- Đoàn rước tiến từ trên Chùa xuống rước nước tại giếng làng Đội hình gồm: cờ, phướn, đội trống, đội chiêng, đội khiêng chóe nước, các nhà sư, phật

tử

- Nghi lễ tụng kinh và rước nước vào chóe

- Rước nước lên Chùa và làm lễ tụng kinh yên vị

3 Lễ mục dục tại chùa Đọi

* Ý nghĩa:

Là nghi thức tắm rửa và thay quần áo, mũ mão cho thân tượng trước khi

mở hội Ở chùa thì đó là nghi thức tắm tượng Phật - việc này do nhà sư có địa

vị, có đức độ đảm nhiệm (ngoài ra các cụ già trong làng có đức độ cũng có thể được tham gia) Tượng được tắm bằng nước thơm Một ngày trước khi nhập tịnh (thường là đêm trước ngày chính hội), nghi lễ này được tiến hành Phải dùng một chiếc khăn đỏ và phải tắm hai lần nước Lần đầu tiên dùng nước giếng hoặc nước sông trong sạch, nhúng khăn đỏ vào lau Lau xong, lại lau lại lần nữa bằng nước thơm (ngũ vị hương hay trầm hương)

* Lược lượng tham gia:

- Các tăng ni, phật tử (100 người)

- Các vị bô lão đức cao vọng trọng của các cộng đồng có liên quan đến chùa (30 người)

* Diễn trình :

- Từ 19h00: Nghi lễ tụng kinh xin phép tắm tượng phật

- Từ 20h00: Nghi lễ tắm tượng

- Kết thúc lúc: 20h30

c Ngày thứ hai (mồng 6 tháng Giêng âm lịch)

1 Ngày hội thi vẽ, trang trí trâu

* Ý nghĩa

Trang 32

Đây là những con trâu sẽ được dùng trong nghi lễ cày tịch điền Xưa, khi vua thực hiện nghi lễ tịch điền, các con trâu này cũng được nghi thức hoá bằng cách trang trí vải đỏ trên lưng Nay, thay vì trang trí bằng vải, các con trâu tham gia nghi lễ sẽ được các hoạ sỹ đương đại trang trí hoa văn lên mình bằng các màu sắc hiện đại, rực rỡ mang tính nghi lễ (hoa văn tứ linh, tứ quý, ngũ hành âm dương) Đây là điểm nhấn quan trọng của lễ hội - có sức hấp dẫn giới truyền thông và du khách

- Ba mươi con trâu và ba mươi người

- Các họa sỹ đương đại được mời đến từ khắp các miền của đất nước (tối thiểu 30 và tối đa là 60 người)

- Lực lượng an ninh trật tự

* Diễn trình nghi lễ:

- Trước ngày hội: Các hoạ sỹ tham gia hội phải gửi phác thảo lên ban tổ chức, ban tổ chức xét duyệt và mời các hoạ sỹ chính thức tham dự ngày hội vẽ trâu

- Ngày 6 tháng Giêng: từ 7h30 - 16h00

- 7h30 sáng mồng 6 tháng Giêng: Trống khai mạc hội vẽ trâu

- Trưng bày ba mươi con trâu đẹp nhất (dùng chính phiếu bầu của các họa sỹ tham gia trang trí trâu) Những con trâu này đã dùng vào nghi lễ long trọng nhất của lễ Tịch Điền

2 Lễ rước của làng Đọi Tam ra bến sông đón vua

* Ý nghĩa:

Đây là diễn xướng dân gian nhằm tái hiện lại huyền tích: Khi biết tin vua Lê Đại Hành về vùng núi Đọi cày tịch điền hai anh em nhà họ Nguyễn (Nguyễn Đức Năng và Nguyễn Đức Đạt) đã tự tay làm một quả trống lớn để

Trang 33

- Các cụ trong ban khánh tiết làng Đọi Tam (15 người)

- Đội trưởng và khiêng trống của làng Đọi Tam (75 người)

- Đội cờ của làng Đọi Tam (100 người)

- 10 con trâu (đã được trang trí) và 20 người điều khiển

- 5 đại xa (một chiếc do hai trâu đã trang trí kéo)

Trang trí đoàn thuyền rước linh vị bát hương của vua (9 chiếc) đậu ở bến sông Châu Giang: Mỗi chiếc thuyền rước được trang trí bằng những dải vải đỏ lượn sóng quanh thuyền

Mỗi thuyền sẽ có mười người mặc trang phục thuỷ binh đứng dàn trên thuyền Mỗi thuyền được phân công treo những tấm phướn lớn (3m x 1,5m), với nội dung sau:

- Một đại tự chữ Lê (cho thuyền đi đầu chở kiệu)

- Tả hữu là những phướn hình Long - Hổ (bốn chiếc đi hai bên)

- Những thuyền còn lại trang trí bằng những tấm câu đối ca ngợi của nhà

Lê

+Trên bộ:

- Từ 6h00, Đoàn rước của làng Đọi Tam (với hai kiệu, một Long Đỉnh, năm Đại Xa) khởi hành từ qua nhà thờ tổ nghề rước bát hương hai anh em nhà

Trang 34

họ Nguyễn, qua đón ông thánh cả rồi đi về bến sông Châu Giang để đón kiệu Vua, đoàn rước vừa đi vừa đánh trống vang dội

- Khi đến bến sông, đoàn rước dàn đội hình để chuẩn bị đón Vua (linh vị

và bát nhang có chân hương từ đền Vua Lê)

+ Dưới Sông:

- 7h30, Khi đoàn rước đã ổn định đội hình thì ba hồi chín tiếng trống nổi lên Lúc đó, đoàn thuyền rước kiệu Vua (đã đậu cách đó khoảng 500m) bắt đầu xuất phát

- 7h45, đoàn thuyền cập bến (lúc này thì trên bờ trống hội và tiếng quân reo, dưới thuyền cũng reo hò làm sôi động cả một khúc sông)

+ Trên bộ:

- 8h00, bắt đầu nghi lễ rước Vua về nơi làm nghi lễ tịch điền

- 9h00 về đến nơi, dàn đội hình chỉnh chuẩn bị lễ tịch điền

3 Lễ cầu an - đại lễ giải hạn

* Ý nghĩa:

Là phong tục cổ của nhà chùa nhằm cầu cho quốc thái dân an, thông thường nghi lễ này thường chỉ được các nhà sư chủ trị các chùa tiến hành Nghi lễ lần này được làm hoành tráng, trang trọng và mang tính nghệ thuật cao cả của Phật giáo cũng như thu hút khách thập phương ở nhiều nơi

- 100 nhà sư nam, nữ và phật tử (có thể dùng lực lượng học sinh trường nghệ thuật các tỉnh)

- 01 vị Đại Đức, một vị thầy cúng và đoàn tuỳ tùng (nhạc công, tiểu hầu)

- Xẩm tối: 18h45, rước đại đức, thầy cúng và đoàn tuỳ tùng từ nhà ra sân làm lễ

Trang 35

- Khoảng: 19h00, đại lễ bắt đầu

- Bài ca ngợi đại đức Phật, trong nền nhạc này có 100 Phật tử đọc kệ (15 phút)

- Các bài kinh cầu an và nghi lễ cúng cầu an của đại Đức và thầy cúng

- Khoảng: 20h, kết thúc bằng: “Ca khúc từ bi” 100 người hát đồng thời thả đèn trời, kết là dàn pháo thăng thiên

4 Biểu diễn nghệ thuật, đốt cây bông, pháo thăng thiên (tối ngày mồng 6 tháng Giêng)

- Từ 20h00: tại khu ruộng Tịch điền tổ chức hoạt động biểu diễn nghệ thuật, đốt cây bông, pháo thăng thiên

d Ngày thứ ba (mồng 7 tháng Giêng )

1 Lễ rước làng Đọi Tam

- Từ 6h00, đoàn rước làng Đọi Tam khởi hành đi qua Đình Thánh Cả làm

lễ và tiến về chân núi Đọi để đón kiệu Vua theo sơ đồ sau:

Sơ đồ đoàn rước làng Đọi Tam

Cờ 1:

30

người

Trống Khẩu

Não bạt

Xe Ly-Quy-Phượng (4 xe)

Long-Cờ 2:

30 người

Bát bửu

Trang 36

Kiệu1 Bát

bửu

Kiệu2 Mân

lễ

Đội tế nam quan viên

Đội tế

nữ hương

Cờ3:

40 người

đoàn rước vừa đi vừa đánh trống vang dội

- Khi đến chân núi Đọi đoàn rước dàn đội hình để chuẩn bị đón kiệu Vua

- 8h: Bắt đầu nghi lễ rước kiệu Vua về nơi làm nghi lễ Tịch điền

- 9h: Đoàn rước về đến nơi dãn đội hình chuẩn bị làm lễ Tịch điền

2 Lễ tịch điền

* Ý nghĩa:

Là nghi lễ diễn xướng nhằm tái hiện lại huyền tích vua Lê Đại Hành về cầy ruộng ở xã Đọi Sơn để khuyến nông năm 987 lược sử đã chứng minh đây

là lễ cầy tịch điền đầu tiên ở Việt Nam do Vua trực tiếp tiến hành

- Đội ruớc kiệu

+ Lễ dâng hương trước kiệu vua Lê

Trang trí: Kiệu được đặt trên một bục bọc vải đỏ, xung quanh là đồ lễ

bộ, sau là bức trướng lớn đề hai chữ đại tự: “Thần Nông”, hai bên bức Thần

Trang 37

uỷ đọc bài diễn văn

- 9h05 - 9h15: Khai mạc nghi lễ tịch điền với bài trống khai mạc của làng Đọi Tam và màn múa rồng trước điện thờ

+ Lễ dâng hương:

Trước nhang án kiệu vua và bàn thờ một lễ dâng hương trang trọng được cử hành Sau bài diễn văn ngắn của đồng chí bí thư tỉnh uỷ nói về sự kiện trọng đại này và ý nghĩa của nó trong cuộc sống đương đại thì diễn ra lễ dâng hương

- 9h20 - 9h30: Chủ tịch nước, chủ tịch Uỷ ban nhân dân tỉnh và bí thư tỉnh uỷ, các giám đốc sở và lãnh đạo huyện Duy Tiên và các vị bô lão tiến hành dâng hương

- 9h30 - 9h40: Chủ tịch nước Cộng hoà xã hội chủ nghĩa Việt Nam Nguyễn Minh Triết đọc bài diễn văn

+ Lễ Tịch Điền

- 9h40 - 9h50: Lễ cày tịch điền của Chủ tịch nước Nguyễn Minh Triết Chủ tịch nước cày ba sá, có hai người dắt trâu và hai cô gái đi theo để rắc hạt giống

- 9h50 - 10h: Lễ cày tịch điền của bí thư tỉnh uỷ, chủ tịch tỉnh và bộ trưởng bộ Nông nghiệp và phát triển nông thôn cày năm sá có sáu người dắt trâu và sáu cô gái đi theo rắc hạt giống

Trang 38

- 10h - 10h15: Lễ cày tịch điền của giám đốc sở và chủ tịch, bí thư huyện

uỷ Duy Tiên cày chín sá với hai mươi người dắt trâu và hai mươi cô gái đi theo rắc hạt giống

- 10h15 - 1020: Diễn ra lễ bế mạc với màn múa hát Lải Lèn trong lời cảm

ơn của ban tổ chức lễ hội đối với sự giúp đỡ của các đồng chí lãnh đạo và nhân dân

Sau đó, đoàn rước với đội hình như đã rước Vua từ Chùa ra sẽ đưa linh vị Vua trở lại Chùa, cuối cùng đoàn rước của làng Đọi Tam rước quay trở lại làng mình

Tại Chùa các nhà sư làm lễ yên vị cho Vua

3 Lễ tạ ơn ở đình làng Đọi Tam và trên chùa Long Đọi Sơn

- Khi lễ giải hạn - cầu an được tiến hành xong, làng Đọi Tam làm lễ tạ

- Tại chùa các nhà sư cũng làm lễ tạ

Trang 39

thì việc các chú trâu này thay vì việc được nghi thức hoá bằng vải đỏ thì ban

tổ chức đã nghĩ ra một hội thi trang trí trâu đặc sắc có một không hai cho lễ hội Các chú trâu với những màu sắc hiện đại, rực rỡ nhưng vẫn mang tính lễ hội (bằng những hoa văn như tứ linh, quý linh) và hội thi này chấm điểm dựa trên các tiêu chí như: độc đáo về ý tưởng, thể hiện được các biểu tượng văn hóa Việt, kĩ thuật thể hiện khối và màu sắc làm bật ý tưởng, chủ đề nêu bật tính thẩm mĩ

Chỉ riêng việc các họa sỹ thi tài vẽ lên 30 con trâu tham gia lễ Tịch Điền này đã trở thành một sự kiện văn hóa đương đại nổi trội - một ngày hội lớn Điều này đã thu hút giới báo chí - truyền hình Người dân dự hội sẽ được thưởng ngoạn một hiện tượng văn hóa đương đại nhưng lại trở thành một nghi thức hóa trong tổng thể của lễ hội truyền thống ở Đọi Sơn Đây là sự sáng tạo chưa từng có trong tổ chức lễ hội và sự kiện văn hóa của Việt Nam Hoạt động này tiếp tục được duy trì đều, nó sẽ trở thành một truyền thống mới, một điểm mới cho khách du lịch trong và ngoài nước

Không kém phần náo nhiệt, đám ruộng bên cạnh tiếng trống lúc khoan lúc nhặt thúc giục các đô vật vào sới Hội vật mùa thượng võ có tới 60 đô đến

từ các huyện, xã trong tỉnh đến tranh tài Đô nào cũng hừng hực khí thế, quyết tâm không chỉ dành phần thắng mà còn mong muốn cống hiến cho khán giả những kĩ thuật điêu luyện, những màn xe đài đẹp mắt Ngoài ra còn có những trò chơi dân gian như đánh đu, bịt mắt đánh trống… cũng thu hút được đông đảo sự quan tâm của các nam nữ thanh niên tham gia lễ hội

1.2.2 Vai trò của lễ hội Tịch Điền trong đời sống văn hóa cộng đồng và phát triển văn hóa của xã Đọi Sơn huyện Duy Tiên tỉnh Hà Nam

Trang 40

Lễ hội Tịch Điền Hà Nam nói riêng và lễ hội Hà Nam nói chung đều nằm trong cơ cấu chung của lễ hội Việt Nam, tuy nhiên nó vẫn mang trong mình những nét đặc trưng riêng biệt và đóng vai trò vô cùng quan trọng trong đời sống cộng đồng và phát triển văn hoá chung của người dân nơi đây Lễ hội Tịch Điền đã thực hiện được chức năng là trung tâm sinh hoạt văn hoá chung của cộng đồng làng xã là dịp vui chơi góp phần hình thành nên sợi dây cố kết cộng đồng và biểu hiện cho sức sống mãnh liệt của văn hoá cội nguồn Nó có tác dụng giáo dục thế hệ trẻ về truyền thống cha ông, tinh hoa văn hoá của dân tộc, góp phần hun đúc lòng tự hào, tình yêu quê hương đất nước của con người trấn Sơn Nam Lễ hội Tịch Điền giúp cho mọi thành viên trong cộng đồng nâng cao ý thức tránh nhiệm với mảnh đất của cha ông mình Qua lễ hội này ý thức trách nhiệm của từng cá nhân được khẳng định rất cao Mỗi người dân đều tự nguyện, tự giác cố gắng hoàn thiện thật tốt công việc mà làng, xã giao cho mình và lấy đó là niềm vinh dự, tự hào

Đây cũng là dịp để người dân trong xã biểu dương lực lượng và sức mạnh tổng hợp của mình Có thể nói tính cộng đồng là yếu tố quyết định, là sợi dây liên kết thống nhất, bền vững trong chu trình phát triển và gắn kết giữa quá khứ, hiện tại và tương lai Nó điều phối mọi tầng lớp người trong một không gian văn hóa thuộc về cộng đồng Tính cộng đồng và cố kết cộng đồng

là đặc trưng cơ bản và là nét giá trị tiêu biểu của lễ hội Thông qua lễ hội này người dân nơi đây càng thêm yêu, thêm quý trọng mảnh đất thiêng liêng này

và một lần nữa họ lại càng hiểu thêm về truyền thống văn hoá quý giá của địa phương mình

Định dạng
Số trang	149
Dung lượng	3,58 MB