Bước đầu tìm hiểu về công tác xã hội hóa trong hoạt động chuyên môn nghiệp vụ của bảo tàng cách mạng việt nam (2004 2007)

Trên cơ sở tìm hiểu chủ trương, định hướng của Đảng, kết hợp với hoàn cảnh thực tế, quan điểm cơ bản về xã hội hoá hoạt động văn hoá của Đảng và Nhà nước ta được đề cập đến các nội dung

nGUYÔN PH¦¥NG LY

B¦íC §ÇU T×M HIÓU VÒ C¤NG T¸C X· HéI HãA TRONG HO¹T §éNG CHUY£N M¤N NGHIÖP Vô CñA B¶O TμNG c¸CH M¹NG

LờI Mở ĐầU 1

CHƯơNG 1: các quan điểm cơ bản về xã hội hóa hoạt động văn hóa vμ xã hội hóa hoạt động bảo tμng .5

1.1 Xã hội hóa hoạt động văn hoá 5

1.1.1 Khái niệm xã hội hóa hoạt động văn hoá 5

1.1.2 Xã hội hóa hoạt động văn hóa - một vấn đề cấp thiết 12

1.1.3 Vai trò của Nhμ nước vμ nhân dân trong việc thực hiện xã hội hóa hoạt động văn hóa 15

a Vai trò của Nhμ nước trong việc thực hiện xã hội hóa hoạt động văn hóa 16

b Vai trò của nhân dân trong việc thực hiện xã hội hóa hoạt động văn hóa 20

1.2 Xã hội hóa hoạt động bảo tμng 23

1.2.1 Tính cấp thiết của vấn đề xã hội hoá hoạt động bảo tμng 23

1.2.2 Vai trò của Nhμ nước vμ nhân dân trong việc thực hiện xã hội hóa hoạt động bảo tμng 27

a Vai trò của Nhμ nước trong việc thực hiện xã hội hóa hoạt động bảo tμng 28

b Quần chúng nhân dân trong việc thực hiện xã hội hóa hoạt động bảo tμng 29

1.2.3 Bảo tμng với việc thực hiện xã hội hóa hoạt động bảo tμng 31

Chương 2: công tác xã hội hóa trong hoạt động chuyên môn nghiệp vụ của bảo tμng cách mạng việt nam (2004-2007) 34

2.2 Các hình thức xã hội hóa trong hoạt động chuyên môn nghiệp vụ của Bảo

tμng Cách mạng Việt Nam 41

2.2.1 Xã hội hoá trong công tác bổ sung kiện toμn kho 41

2.2.1.1 Xã hội hóa trong công tác nghiên cứu - sưu tầm 42

2.2.1.1.1 Tổ chức các cuộc Hội thảo khoa học vμ nghiên cứu khoa học liên quan đến lĩnh vực hoạt động bảo tμng 42

2.2.1.1.2 Triển khai cuộc vận động nhân dân hiến tặng hiện vật cho Bảo tμng Cách mạng Việt Nam 45

2.2.1.1.3 Tổ chức mạng lưới cộng tác viên sưu tầm 47

2.2.1.1.4 Bảo tμng Cách mạng Việt Nam phối hợp với cơ quan, tổ chức các cuộc vận động sáng tác 48

2.2.1.2 Xã hội hóa trong công tác kiểm kê - bảo quản 50

2.2.1.2.1 Nghiên cứu thẩm định bổ sung thông tin về nội dung lịch sử hiện vật 50

2.2.2 Xã hội hóa trong công tác trưng bμy - tuyên truyền 52

2.2.2.1 Xã hội hóa trong công tác trưng bμy 52

2.2.2.1.1 Nâng cấp hệ thống trưng bμy thường trực 53

2.2.2.1.2 Phối hợp với các bảo tμng địa phương hoặc các cơ quan tổ chức trưng bμy chuyên đề tại bảo tμng 56

2.2.2.1.3 Xã hội hóa trong hoạt động trưng bμy lưu động lμ một trong những hoạt động nghiệp vụ thường xuyên mang đậm nét xã hội hóa của Bảo tμng Cách mạng Việt Nam trong nhiều năm qua vμ đã mang lại nhiều hiệu quả tốt 62

2.2.2.2 Xã hội hóa trong công tác tuyên truyền - giáo dục 66

2.2.2.2.1 Câu lạc bộ " Em yêu lịch sử" - một sân chơi bổ ích 66

2.2.2.2.2 Chương trình giao lưu - gặp gỡ nhân chứng lịch sử 69

2.2.2.2.4 Phối hợp các cơ quan truyền thông 74

chương 3: một số giải pháp góp phần nâng cao hiệu quả xã hội hóa hoạt động chuyên môn nghiệp vụ của bảo tμng cách mạng việt nam 78

3.1 Một số nhận xét về hoạt động xã hội hóa trong hoạt động chuyên môn nghiệp vụ của Bảo tμng Cách mạng Việt Nam (2004 - 2007) 78

3.1.1 Những kết quả đạt được 78

3.1.2 Những tồn tại cần khắc phục trong việc thực hiện xã hội hóa trong hoạt động chuyên môn nghiệp vụ của Bảo tμng Cách mạng Việt Nam 81

3.2 Một số giải pháp nhằm đẩy mạnh xã hội hóa trong hoạt động chuyên môn nghiệp vụ của Bảo tμng Cách mạng Việt Nam 83

3.2.1 Tạo ra nhiều cơ hội cho các đồi tượng công chúng tham gia hoạt động bảo tμng 83

3.2.2 Đa dạng hóa các hình thức hoạt động để "đưa bảo tμng đến với công chúng" vμ "đưa công chúng đến với bảo tμng" 85

3.2.3 Khuyến khích các nhμ sưu tập tư nhân tham gia hoạt động bảo tμng 87

3.2.4 Xây dựng hệ thống kho mở 88

3.2.5 Xây dựng vμ nâng cao ý thức trách nhiệm của cộng đồng trong việc tham gia các hoạt động bảo tμng 89

3.2.6 Nâng cao trình độ đội ngũ cán bộ bảo tμng trong việc thực hiện chủ trương xã hội hóa hoạt động bảo tμng 90

kết luận 92

tμi liệu tham khảo 94

phụ lục 96

LỜI MỞ ĐẦU

1.Lý do chọn đề tài

Trước những phát triển không ngừng của thời đại, mỗi quốc gia đều phải xây dựng cho mình một hướng đi phù hợp để đưa đất nước đứng vững và phát triển Nhận thức được điều đó Đảng và Nhà nước ta đã xoá bỏ tập trung bao cấp, thực hiện cơ chế thị trường theo định hướng xã hội chủ nghĩa đưa đất nước tiến lên công nghiệp hoá - hiện đại hoá với mục tiêu “dân giàu, nước mạnh, xã hội công bằng, dân chủ, văn minh” đưa Việt Nam sánh ngang tầm với bạn bè quốc tế

Sau hơn 20 năm đổi mới chúng ta đã thu được nhiều kết quả rất đáng khích

lệ Đạt được những kết quả đó là do nhiều nguyên nhân, nhưng quan trọng là sự đoàn kết nhất trí từ Trung ương đến địa phương với chủ trương “Nhà nước và nhân dân cùng làm” Thực tế đã cho thấy trên mọi lĩnh vực, nếu không có sự đồng tâm, nhất trí thì khó có thể thực hiện Bởi vậy, có thể khẳng định, xã hội hoá có một vai trò hết sức quan trọng đối với sự phát triển của đất nước Xã hội hoá tạo nên sức mạnh để có thể vượt qua mọi khó khăn thử thách tiến kịp với bước đi của thời đại

Đảng và Nhà nước ta đã xác định văn hoá chính là nền tảng tinh thần của xã hội, nó vừa là mục tiêu, vừa là động lực của sự phát triển xã hội Bởi vậy, việc thực hiện xã hội hoá hoạt động văn hoá sẽ tạo ý nghĩa tích cực để đưa các yếu tố văn hoá thấm sâu vào các mặt hoạt động của đời sống, đồng thời thúc đẩy hoạt động văn hoá phát triển phù hợp với điều kiện mới

Công tác bảo tàng là một lĩnh vực hoạt động văn hoá Do vậy việc thực hiện chủ trương xã hội hoá đối với hình thức này cũng là một vấn đề vô cùng cần thiết bởi kết quả của nó không chỉ góp phần vào việc phát triển lĩnh vực bảo tàng mà còn đóng góp vào sự nghiệp bảo tồn và phát huy các di sản văn hoá dân tộc

Vấn đề xã hội hoá hoạt động bảo tàng còn thể hiện ở khía cạnh nhân dân được tiếp cận, hưởng thụ các giá trị bảo tàng Nếu trong các mục tiêu kinh tế chúng

ta nhằm nâng cao mức sống của nhân dân, thì trong văn hoá, chúng ta nhằm nâng cao mức hưởng thụ văn hoá, trong đó có việc nhân dân được tiếp cận, chiêm ngưỡng và hưởng thụ giá trị di sản văn hoá dân tộc Ngày nay khi đời sống của nhân dân ngày càng được nâng cao thì nhu cầu văn hoá trong đó có việc tìm hiểu

về quá khứ thông qua các giá trị hữu hình và vô hình của bảo tàng là một nhu cầu tất yếu Để việc xã hội hoá hoạt động bảo tàng được thực sự có hiệu quả, vấn đề quản lý của Nhà nước là vô cùng quan trọng, giúp đỡ hoạt động này đi đúng chủ trương, đường lối, mục tiêu của Đảng và Nhà nước đề ra

Với mục tiêu đó, xã hội hoá hoạt động bảo tàng có ý nghĩa như một cuộc đổi mới, nó mang tính thời sự và khoa học trong điều kiện đất nước ta đang tiến hành công nghiệp hoá và hiện đại hoá Bởi vì mục tiêu cao nhất của hoạt động xã hội hoá bảo tàng là cổ vũ và ủng hộ quyền chủ động đóng góp và hưởng thụ của nhân dân trong việc bảo tồn các giá trị di sản văn hoá

Bảo tàng Cách mạng Việt Nam là một cơ quan văn hoá khoa học, một trong những trung tâm văn hoá giáo dục lớn của ngành văn hoá về lịch sử thời kỳ cận hiện đại, là nơi bảo tồn những di sản lịch sử văn hoá quý báu của dân tộc Trong những năm qua, Bảo tàng Cách mạng Việt Nam luôn xứng đáng ở vị trí một trong những bảo tàng đầu ngành, đạt hiệu quả cao trong hoạt động khoa học cũng như giáo dục và có những cống hiến to lớn cho sự nghiệp văn hoá giáo dục của đất nước Do vậy ngay từ khi chủ trương xã hội hoá các hoạt động văn hoá ra đời, Bảo tàng Cách mạng Việt Nam đã sớm bắt tay vào nghiên cứu triển khai thực hiện tại bảo tàng mình, và coi đây là một nguồn động lực mới cho hoạt động bảo tàng Với mục đích nhằm đạt tới hiệu quả xã hội, giải quyết những khó khăn của sự nghiệp bảo tàng thời kỳ đổi mới, đồng thời nâng cao mức hưởng thụ văn hoá của người

dân Đến nay, những kết quả đầu tiên thu được từ việc thực hiện xã hội hoá hoạt động bảo tàng tại Bảo tàng Cách mạng Việt Nam đã khẳng định tính đúng đắn của chủ trương này Tuy nhiên xã hội hoá hoạt động bảo tàng là một vấn đề mới mẻ đối với không chỉ riêng Bảo tàng Cách mạng Việt Nam mà còn đối với toàn bộ hệ thống bảo tàng nước ta Sự mới mẻ này thể hiện cả ở tầm lý thuyết lẫn thực tế hoạt động, còn đòi hỏi phải có một sự tìm hiểu phân tích, đúc rút nhằm tạo cơ sở cho việc đẩy mạnh chủ trương xã hội hoá hoạt động bảo tàng theo đúng định hướng của Đảng và Nhà nước

Với ý nghĩa đó, em chọn đề tài “Bước đầu tìm hiểu về công tác xã hội hoá

trong hoạt động chuyên môn nghiệp vụ của Bảo tàng Cách mạng Việt Nam (2004-2007)” làm khoá luận tốt ngiệp của mình Với hi vọng khoá luận góp phần

nhỏ bé vào hoạt động bảo tàng của Bảo tàng Cách mạng Việt Nam hiện nay và sự phát triển của bảo tàng Việt Nam nói chung

2 Mục đích

- Nhằm làm sáng tỏ một số vấn đề lý luận về xã hội hoá hoạt động văn hoá,

xã hội hoá hoạt động bảo tàng và nội dung của việc thực hiện xã hội hoá hoạt động bảo tàng

- Tìm hiểu đúc kết một số hoạt động xã hội hoá trong hoạt động chuyên môn nghiệp vụ của Bảo tàng Cách mạng Việt Nam từ năm 2004 đến năm 2007

- Trên cơ sở nghiên cứu thực tiễn hoạt động, rút ra những nhận xét, đánh giá

về quá trình thực hiện xã hội hoá hoạt động chuyên môn nghiệp vụ tại Bảo tàng Cách mạng Việt Nam đồng thời tìm ra những giải pháp nhằm thúc đẩy hơn nữa hiệu quả xã hội hoá hoạt động bảo tàng tại Bảo tàng Cách mạng Việt Nam

3 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu

- Nghiên cứu những vấn đề thực hiện xã hội hoá hoạt động chuyên môn nghiệp vụ tại Bảo tàng Cách mạng Việt Nam, cụ thể là nghiên cứu những hình thức

xã hội hoá trong hoạt động bổ sung kiện toàn kho và trưng bày tuyên truyền

- Phạm vi nghiên cứu của đề tài tập trung trong các hoạt động chuyên môn nghiệp vụ của Bảo tàng Cách mạng Việt Nam giai đoạn từ năm 2004 đến năm 2007

4 Phương pháp nghiên cứu

- Phương pháp luận chủ nghĩa duy vật biện chứng, chủ nghĩa duy vật lịch sử

và phương pháp của bảo tàng học để nghiên cứu và phân tích đề tài

- Phương pháp khảo sát thực tế, phương pháp phân tích và tổng hợp, phương pháp thống kê phân loại…

5 Bố cục khoá luận

Ngoài phần mở đầu, kết luận và phụ lục, khoá luận có cấu trúc 3 chương: Chương 1: Các quan điểm cơ bản về xã hội hoá hoạt động văn hoá và xã hội hoá hoạt động bảo tàng

Chương 2: Công tác xã hội hoá trong hoạt động chuyên môn nghiệp vụ của Bảo tàng Cách mạng Việt Nam (2004-2007)

Chương 3: Một số giải pháp góp phần nâng cao hiệu quả xã hội hoá trong hoạt động chuyên môn nghiệp vụ của Bảo tàng Cách mạng Việt Nam

Trong quá trình làm khoá luận, ngoài sự cố gắng của bản thân, em đã nhận được sự giúp đỡ của Ban Giám đốc, và các viên chức của Bảo tàng Cách mạng Việt Nam Qua đây em xin gửi lời cảm ơn sâu sắc đến tất cả những người đã hướng dẫn

và tạo điều kiện tốt nhất cho em hoàn thành khoá luận này

Mặc dù có nhiều cố gắng nhưng do vốn hiểu biết còn hạn chế nên bài khoá luận không tránh khỏi thiểu sót Em mong nhận được sự góp ý của thầy cô giáo và các bạn để khoá luận hoàn thiện hơn

CHƯƠNG 1

CÁC QUAN ĐIỂM CƠ BẢN VỀ XÃ HỘI HOÁ HOẠT ĐỘNG VĂN HOÁ VÀ XÃ HỘI HOÁ HOẠT ĐỘNG BẢO TÀNG

1.1 Xã hội hoá hoạt động văn hoá

1.1.1 Khái niệm xã hội hoá hoạt động văn hoá

Văn hoá là quá trình hoạt động sáng tạo của con người nhằm vươn tới những đỉnh cao chân - thiện- mỹ, các sáng tạo ấy chứa đựng cả giá trị vật chất và giá trị tinh thần, trong thời kỳ đổi mới văn hoá được xác định là nền tảng tinh thần của xã hội bởi vậy nó có vị trí vô cùng quan trọng Hiện nay quá trình công nghiệp hoá - hiện đại hoá đang diễn ra một cách nhanh chóng, để văn hoá có thể phát triển phù hợp với điều kiện mới, Đảng và Nhà nước đã đề ra chủ trương xã hội hoá hoạt động văn hoá Có thể nói đây là một chủ trương thể hiện tầm nhìn chiến lược và sự sáng tạo của Đảng trong việc định hướng hoạt động văn hoá, văn nghệ góp phần đem lại cuộc sống tốt đẹp cho nhân dân

So với nhiều khái niệm khác, khái niệm xã hội hoá hoạt động văn hoá xuất hiện muộn hơn Ở nước ta, nó bắt đầu được xác định trong Nghị quyết Đại hội Đảng toàn quốc lần thứ VIII (năm 1996): “Đổi mới cơ chế quản lý theo hướng xã hội hoá các hoạt động văn hoá thông tin” Ngay sau đó, Chính phủ đã thể chế hoá bằng các Nghị quyết 90/CP về “Phương hướng và chủ trương xã hội hoá các hoạt động giáo dục, văn hoá, y tế…”và Nghị quyết 73/999/NĐ – CP (ngày 19/8/1999)

về chính sách khuyến khích xã hội hoá đối với các hoạt động trong lĩnh vực giáo dục, y tế, văn hoá, thể thao”(1) Điều này cho thấy so với các lĩnh vực khác, việc tiến hành xã hội hoá hoạt động văn hoá không phải là sớm nhưng Đảng và Nhà nước đã có sự quan tâm đích đáng đến lĩnh vực văn hoá và từng bước đưa chính

(1) Văn bản pháp quy và văn hoá thông tin - tập 5, NXB Văn hoá thông tin, HN 1998, tr 7

sách xã hội hoá hoạt động văn hoá vào cuộc sống.

Để giúp cho việc thực hiện chủ trương này của Đảng và Nhà nước một cách đúng đắn, đầy đủ và toàn diện, trước tiên cần hiểu xã hội hoá hoạt động văn hoá là gì?

Theo Từ điển tiếng Việt, xã hội hoá là “làm cho trở thành của chung, của toàn xã hội”(2) Với nội dung đó thì xã hội hoá hoạt động văn hoá tức là biến các hoạt động văn hoá không chỉ là hoạt động riêng của Nhà nước, của một tổ chức hay một cá nhân mà nó phải là trách nhiệm của toàn xã hội Điều này được thể hiện rõ trong Nghị quyết lần thứ V Ban Chấp hành Trung ương khoá VIII: “Chính sách xã hội hoá hoạt động văn hoá nhằm động viên sức người, sức của, của các tầng lớp nhân dân, các tổ chức xã hội để xây dựng và phát triển văn hoá Chính sách này được tiến hành đồng thời với việc nâng cao vai trò và trách nhiệm của Nhà nước phải làm tốt chức năng quản lý và hướng dẫn nghiệp vụ đối với các hoạt động xã hội hoá về văn hoá”(3)

Theo quan điểm chỉ đạo này, Bộ Văn hoá – Thông tin đã xây dựng kế hoach học tập quán triệt trong toàn ngành chủ trương xã hội hoá của Đảng Vì vậy, trong những năm gần đây, công cuộc xã hội hoá hoạt động văn hoá đã được đẩy mạnh Năm 1996, Viện Văn hoá đã thực hiện đề tài “Nghiên cứu xã hội hoá hoạt động văn hoá” làm sáng tỏ những vấn đề có tính lý luận và thực tiễn về xã hội hoá Năm

1998, nhiều cuộc hội thảo đã được tổ chức như xã hội hoá hoạt động bảo tồn - bảo tàng, xã hội hoá hoạt động điện ảnh…Năm 1999, một đề tài cấp Bộ được thực hiện với tên gọi: “Những kiến giải nhằm đa dạng hoá, xã hội hoá hoạt động bảo tàng ở Việt Nam trong tình hình hiện nay” Cao hơn nữa, ngày 30/12/1999, Bộ Văn hoá – Thông tin đã xây dựng và ban hành “Đề án xã hội hoá các hoạt động văn hoá ở

(2) Từ điển tiếng Việt – NXB Trung tâm từ điển ngôn ngữ, HN 1992, Tr 1117

(3)

Tìm hiểu lịch sử Đảng cộng sản Việt Nam qua các kỳ đại hội và hội nghị TW (1930-2002) – NXB Lao động, HN 2003 Tr 1410

nước ta” Qua đây ta có thể hiểu được nội dung chủ yếu của vấn đề này.

Nhìn chung những công trình này đều xuất phát từ nhận thức trong lĩnh vực văn hoá và vấn đề xã hội hoá đã được đặt ra như một động lực thúc đẩy các hoạt động văn hoá phát triển trong tình hình mới Những hiểu biết cơ bản về xã hội hoá hoạt động văn hoá là vô cùng cần thiết để giúp cho việc thực hiện chủ trương lớn này của Đảng và Nhà nước đúng hướng, đầy đủ và toàn diện

Trên cơ sở tìm hiểu chủ trương, định hướng của Đảng, kết hợp với hoàn cảnh thực tế, quan điểm cơ bản về xã hội hoá hoạt động văn hoá của Đảng và Nhà nước

ta được đề cập đến các nội dung như sau:

Thứ nhất, xã hội hoá hoạt động văn hoá là sự vận động và tổ chức nhằm thu hút toàn xã hội, mọi lực lượng trong nước và ngoài nước, các thành phần kinh tế tham gia hoạt động sáng tạo, cung cấp và phổ biến văn hoá, tạo điều kiện cho văn hoá phát triển mạnh mẽ, rộng khắp, phong phú và nâng cao dần mức hưởng thụ văn hoá của nhân dân trên cơ sở tăng cường sự lãnh đạo của Đảng và công tác quản lý của Nhà nước trên lĩnh vực văn hoá

Đây là quan điểm chủ đạo và tổng quát về xã hội hoá hoạt động văn hoá Nó khẳng định động lực, nguồn lực của sự phát triển văn hoá là toàn xã hội, nó nhấn mạnh mục đích đúng đắn của toàn bộ hoạt động xã hội hoá văn hoá là làm cho văn hoá phát triển mạnh mẽ, phong phú, đẹp đẽ, phục vụ tốt nhất nhu cầu đa dạng, chính đáng, trong sáng của nhân dân về đời sống tinh thần, văn hoá Đồng thời nó yêu cầu như là một đòi hỏi khách quan về tăng cường vai trò lãnh đạo của Đảng, quản lý của Nhà nước trong toàn bộ quá trình thực hiện xã hội hoá hoạt động văn hoá

Thứ hai, xã hội hoá hoạt động văn hoá là xây dựng cộng đồng trách nhiệm của các tầng lớp nhân dân để tạo lập, cải thiện môi trường kinh tế - xã hội thuận lợi cho sự phát triển văn hoá, trên cơ sở đó nâng cao quyền tổ chức và điều khiển các

hoạt động văn hoá theo hướng đa dạng chủ thể hoạt động, tổ chức và quản lý văn hoá

Tiêu chí này tập trung nhấn mạnh mối quan hệ hai chiều giữa chủ thể - các tầng lớp nhân dân, với văn hoá Tiêu chí cũng nhấn mạnh tính cộng đồng, trách nhiệm của các chủ thể đối với các hoạt động văn hoá cụ thể, về yêu cầu đa dạng chủ thể này như là một hệ quả tất yếu của xã hội hoá hoạt động văn hoá

Thực hiện tiêu chí này sẽ góp phần tạo ra diện mạo mới cho sự phát triển văn hoá, đặc biệt ở tính đa dạng, phong phú, sự năng động và sáng tạo trong tổ chức các hoạt động văn hoá Thay thế quan niệm cũ về một chủ thể duy nhất được quyền bao trùm tổ chức, quản lý mọi hoạt động và sinh hoạt văn hoá đã trở nên lỗi thời là sự xuất hiện những gương mặt chủ thể mới với nỗ lực tìm tòi tổ chức và quản lý văn hoá đáp ứng các nhu cầu tinh thần ngày càng phong phú, muôn vẻ của các tầng lớp nhân dân

Thứ ba, xã hội hoá hoạt động văn hoá là mở rộng các nguồn vốn đầu tư và khai thác các tiềm năng về nhân lực và tài lực trong toàn xã hội, phát huy và sử dụng có hiệu quả các nguồn lực của nhân dân để phát triển sự nghiệp xây dựng nền văn hoá tiên tiến đậm đà bản sắc văn hoá dân tộc

Mở rộng nguồn đầu tư cho văn hoá là kết quả của quá trình thực hiện xã hội hoá, điều mà trong thời gian trước đây, do cơ chế quan liêu bao cấp và do quan niệm không đúng về mối quan hệ giữa vai trò chỉ đạo, quản lý của Nhà nước với việc khai thác nguồn lực trong nhân dân dẫn tới làm nghèo tiềm năng của văn hoá hạn chế điều kiện phát triển của nó Nhận thức đúng quan điểm này để tránh khuynh hướng biến nó thành nhu cầu duy nhất hoặc chủ yếu nhất của việc thực hiện xã hội hoá hoạt động văn hoá Khai thác tiềm năng toàn diện trong xã hội, trong nhân dân, có ý nghĩa bao gồm cả trí tuệ, năng lực sáng tạo, lực lượng tham gia văn hoá và cả vật lực, tài lực, tuyết đối không chỉ dừng lại việc khai thác tiền

của, vật chất, coi đó chính là xã hội hoá hoạt động văn hoá, biến công việc vốn đòi hỏi sự sáng tạo, tính toàn diện và mang giá trị tinh thần tự nguyện này thành đơn thuần là việc góp tiền, thành gánh nặng vật chất đối với nhân dân

Thứ tư, xã hội hoá hoạt động văn hoá là một chính sách lâu dài, hợp quy luật của văn hoá và mang tính khoa học, là phương châm thực hiện chính sách xã hội của Đảng và Nhà nước Xã hội hoá hoạt động văn hoá không phải là một phong trào, một đợt hoạt động, vận động đơn thuần mà nó là một chiến lược trong đó có những cơ chế chính sách mang tính khoa học được thực hiện xã hội hoá hoạt động văn hoá cho từng lĩnh vực cụ thể

Thứ năm, xã hội hoá hoạt động văn hoá phải gắn liền với việc tăng cường sự lãnh đạo của Đảng với việc nâng cao năng lực và hiệu quả quản lý của Nhà nước và phải nhằm phát huy cho được các lực lượng xã hội tham gia vào hoạt động văn hoá, tạo điều kiện tốt nhất cho các chủ thể văn hoá sáng tạo, tìm thêm các nguồn thu để tăng kinh phí và tỷ lệ ngân sách cho các hoạt động văn hoá, xây dựng các văn bản pháp quy để điều chỉnh các hoạt động xã hội hoá, các nguồn lợi và nghĩa vụ của các tổ chức, cá nhân tham gia hoạt động văn hoá.(4)

Trên đây là nội dung cơ bản, chủ đạo về xã hội hoá hoạt động văn hoá Chúng đã khẳng định động lực, nguồn lực để phát triển văn hoá là toàn xã hội trong

đó nhấn mạnh mối quan hệ giữa vai trò lãnh đạo của Đảng, quản lý của Nhà nước với việc khai thác nguồn lực trong nhân dân Những quan điểm này vừa mang tính

lý luận vừa gắn liền với thực tế, tuy nhiên, thực tế là môi trường sinh động, luôn nảy sinh nhiều vấn đề nên đây chưa phải là kết luận cuối cùng mà nó cần phải tiếp tục được điều chỉnh, bổ sung qua hoạt động thực tiễn của việc xã hội hoá hoạt động văn hoá

(4)

Xem trong: Báo cáo tại Hội nghị tổng kết của Ban khoa giáo TW tháng 2/2002

Bên cạnh những quan điểm nêu trên, thì nội dung cơ bản của công tác xã hội hoá các hoạt động văn hoá được xem xét ở các vấn đề như sau:

Một là: xã hội hoá các hoạt động văn hoá có ý nghĩa là biến các hoạt động văn hoá trở thành của toàn xã hội, được xã hội quan tâm và nuôi dưỡng Hoạt động văn hoá không chỉ còn là riêng của ngành văn hoá mà còn được sự tham gia của nhiều ngành và mọi tầng lớp nhân dân Xã hội hoá các hoạt động văn hoá là một trong những biện pháp tích cực để đưa văn hoá vào mọi lĩnh vực hoạt động trong đời sống xã hội, thúc đẩy vai trò của nó trong phát triển Vì vậy cần đi sâu phân tích tác động của vấn đề xã hội hoá đối với các hoạt động văn hoá trong cơ chế thị trường đưa ra được những hình thức xã hội hoá tốt, vừa giúp cho các hoạt động xã hội hoá thoát khỏi khó khăn, vừa làm cho nó có chất lượng, thích hợp với điều kiện hoạt động mới

Hai là: hoạt động văn hoá trong cơ chế thị trường có hai mặt tích cực và tiêu cực, mặt tích cực của thị trường là đòi hỏi các hoạt động văn hoá phải đáp ứng được nhu cầu xã hội, thúc đẩy nó phải cạnh tranh giữa các mặt hoạt động, buộc nó phải năng động, sáng tạo, luôn luôn phải đổi mới Mặt tiêu cực của thị trường là dễ đẩy các hoạt động văn hoá vào con đường thương mại hoá Xã hội hoá các hoạt động văn hoá cũng diễn biến phức tạp theo hai hướng đó, đòi hỏi các nhà nghiên cứu và quản lý văn hoá phân định rõ ràng ranh giới hai mặt của một vấn đề

Ba là: xã hội hoá và định hướng hoạt động văn hoá, phương hướng chung của sự nghiệp văn hoá nước ta đó là phát huy những truyền thống tốt đẹp của dân tộc, tiếp thu những tinh hoa văn hoá nhân loại, làm cho văn hoá phẩm thấm sâu vào toàn bộ đời sống xã hội hoá, phục vụ cho quá trình công nghiệp hoá - hiện đại hoá đất nước Xã hội hoá và định hướng hoạt động văn hoá là hai vấn đề có liên quan mật thiết với nhau Định hướng góp phần phát huy những mặt tích cực và ngăn

ngừa những mặt tiêu cực, do đó xã hội hoá càng đẩy mạnh thì định hướng phải nghiêm ngặt

Bốn là: Đổi mới và nâng cao chất lượng hoạt động văn hoá trong quá trình

xã hội hoá là sự đòi hỏi phát triển nội tại của hoạt động này Hoạt động văn hoá chỉ trở thành của toàn xã hội và có vai trò thực sự trong các lĩnh vực của đời sống khi

nó có chất lượng cao và đáp ứng được nhu cầu của xã hội Hoạt động văn hoá chất lượng thấp không đáp ứng được nhu cầu của xã hội thì không thể tồn tại và cũng không xã hội hoá được Trong thời kỳ mở cửa nhiều hình thức văn hoá cạnh tranh nhau để phát triển, thì việc đổi mới và nâng cao chất lượng hoạt động văn hoá là vấn đề sống còn, là tiền đề để xã hội hoá hoạt động văn hoá

Năm là: Trong cơ chế quản lý tập trung bao cấp, các hình thức hoạt động văn hoá thông thường ít thay đổi, ít sáng tạo Việc quản lý cũng theo kiểu hành chính, trì trệ cản trở sự năng động của hoạt động văn hoá Trong cơ chế thị trường rõ ràng cần phải thay đổi các hình thức quản lý sao nó có tác động thúc đẩy các hoạt động văn hoá nhạy cảm hơn, năng động hơn theo kịp nhu cầu của xã hội Một vấn đề rất quan trọng là nâng cao trình độ và năng lực của đội ngũ cán bộ văn hoá Trong cơ chế thị trường vấn đề đổi mới quản lý các hoạt động văn hoá cùng với quá trình thực hiện xã hội hoá cần phải đổi mới và xây dựng các cơ chế chính sách về văn hoá cho phù hợp, đồng thời đòi hỏi những cán bộ văn hoá có trình độ, năng động

Sáu là: Vai trò của Nhà nước trong việc thúc đẩy xã hội hoá hoạt động văn hoá Nói tới xã hội hoá các hoạt động văn hoá không có nghĩa là khoán trắng việc này cho xã hội Nhà nước vẫn luôn giữ vai trò chỉ đạo, định hướng cho các hoạt động văn hoá càng mạnh, Nhà nước càng tăng cường đầu tư, tài trợ cho các hoạt động này như là việc cung cấp vốn ban đầu Vấn đề đặt ra là tài trợ có trọng điểm, đúng lúc, đúng chỗ để việc tài trợ như chất xúc tác, đẩy quá trình xã hội hoá nhanh

hơn, mạnh hơn Hiện nay việc sử dụng tài trợ có hiệu qủa là vấn đề đáng quan tâm,

nếu không nó sẽ trở lại tình trạng bao cấp, bình quân như trước

Bảy là: Những kinh nghiệm điển hình về xã hội hoá hoạt động văn hoá của

một số nước như: Nhật Bản, Thái Lan cần được tham khảo, công tác xã hội hoá ở

các nước này được đặt trong khuôn khổ pháp lý ở đó quy định rõ trách nhiệm của

chủ sở hữu các tài sản văn hoá trong việc giữ gìn, bảo quản, phổ biến nó trong quần

chúng cũng như việc phối hợp với các cơ quan Nhà nước và các tổ chức phi Chính

phủ làm công tác này Muốn làm tốt công tác xã hội hoá phải xác địn rõ chủ sở hữu

các tài sản trong từng địa phương có như vậy mới định rõ trách nhiệm thuộc về ai

Cũng bằng hệ thống pháp luật, họ quy định rõ việc giảm thuế, ghi công

trạng, khuyến khích việc lập các quỹ tài trợ phi Chính phủ cho việc bảo tồn các di

sản văn hoá truyền thống, các nước đều phải dựa vào nguồn tài trợ của các doanh

nghiệp, các tổ chức phi Chính phủ và nhân dân tại cộng đồng đó Nhà nước có thể

uỷ thác cho một số tổ chức xã hội nào đó hoặc lập một ban tư vấn kỹ thuật hoặc

hướng dẫn, Nhà nước ít làm việc trực tiếp, trừ các công trình lớn

Nhà nước trao quyền tự chủ rộng rãi cho các chính quyền địa phương trong

công tác văn hoá để tạo ra một cơ chế nhằm phát huy sáng tạo của từng cơ sở

Tuy cách tiếp cận và nhận định có khác nhau, song xã hội hoá hoạt động văn

hoá là việc vận động nhân dân tham gia các hoạt động văn hoá làm cho hoạt động

văn hoá trở thành nhiệm vụ và mối quan tâm của toàn xã hội nhằm thoả mãn những

đòi hỏi hưởng thụ và sáng tạo văn hoá của mọi tầng lớp nhân dân

1.1.2 Xã hội hoá hoạt động văn hoá - một vấn đề cấp thiết

Thực tế đã chứng minh, cho đến nay, sau hơn 20 năm đổi mới, nhiều lĩnh

vực kinh tế xã hội nhờ chủ trương xã hội hoá của Đảng và Nhà nước mà đã và đang

đạt được nhiều thành quả to lớn Đối với lĩnh vực văn hoá, vấn đề xã hội hoá được

đặt ra như động lực thúc đẩy các hoạt động văn hoá phát triển trong tình hình mới

và đang là những vấn đề cấp bách đòi hỏi phải được thực hiện

Qua thực tiễn hoạt động, nhiều hình thức hoạt động xã hội hoá văn hoá đã xuất hiện, có nhiều hình thức thúc đẩy nền văn hoá phát triển đúng hướng, bên cạnh đó lại có không ít các hình thức gây nên các hoạt động tuỳ tiện, lộn xộn, thiếu định hướng, thậm chí còn bị thương mại hoá Bởi vì vậy việc tổng kết kinh nghiệm thực tiễn nâng lên thành lý luận ở lĩnh vực này là hết sức cần thiết để tăng cường công tác vĩ mô, nhằm giúp các địa phương và cơ sở làm tốt công tác xã hội hoá hoạt động văn hoá

Xã hội hoá hoạt động văn hoá không chỉ thu hút trí tuệ, nhân lực, vật lực của toàn xã hội cho lĩnh vực này là còn là nhân tố thúc đẩy các hoạt động văn hoá phải biến đổi về chất và lượng, về cả nội dung và hình thức, đáp ứng nhu cầu đời sống tinh thần của nhân dân trong thời kỳ đổi mới Cụ thể là phải tiến hành việc đổi mới các hình thức hoạt động văn hoá Bởi vậy xã hội hoá không chỉ là vấn đề trước mắt

mà còn là một vấn đề lâu dài trong quá trình xây dựng nền văn hoá tiên tiến, đậm

đà bản sắc văn hoá dân tộc trên đất nước ta

Xã hội hoá các hoạt động văn hoá mang tính cấp bách bởi nó góp phần vào giải quyết những khó khăn mà hoạt động văn hoá trong cơ chế thị trường đang vấp phải Trong cơ chế quản lý kinh tế tập trung, bao cấp, khuynh hướng ỷ lại, đòi hỏi ngân sách Nhà nước bao cấp cho mọi hoạt động từ trung ương đến cơ sở là rất phổ biến Nay nguồn kinh phí do Nhà nước trợ cấp chỉ có hạn trong khi đó yêu cầu về văn hoá ngày càng cao và đa dạng, vì vậy hoạt động văn hoá phải tự lo liệu một phần để có kinh phí hoạt động Trong khi đất nước đang trong thời kỳ mở cửa, thời

kỳ bùng nổ thông tin, hàng ngày người dân tiếp xúc với nhiều hoạt động văn hoá của nhiều nước trên thế giới, phương tiện nghe nhìn đến tận gia đình, nhu cầu thị

hiếu văn hoá ngày càng cao, đòi hỏi các hình thức hoạt động văn hoá phải có chất lượng tốt

Bên cạnh những vấn đề mang tính cấp bách nêu trên, thì thực tế cho chúng ta thấy rằng xã hội hoá hoạt động văn hoá là một định hướng phù hợp với truyền thống hoạt động văn hoá của cha ông ta Trong lịch sử các hoạt động văn hoá văn nghệ trong các ngày hội phường chèo - phường tuồng được mời về làng diễn được nhân dân nuôi dưỡng Tuy những hoạt động xã hội hoá này vẫn còn ở mức độ thấp, chưa có sự tổ chức chặt chẽ, nhưng nó đã nói lên được truyền thống của dân tộc ta trong việc cùng nhau sáng tạo và hưởng thụ văn hoá

Trong những năm gần đây, có nhiều biến động về xã hội đã là xuất hiện hàng loạt các quốc gia có mức độ tăng trưởng hàng năm trên 5% tuy nhiên ở các nước này nhân dân vẫn phải chịu sự suy giảm về mức sống, những chỉ tiêu về văn hoá xã hội có tăng trưởng mà không có phát triển Điều này chứng tỏ văn hoá đã, đang và sẽ là một nhu cầu cần thiết trong đời sống tinh thần của xã hội Sẽ không thể có những bước nhảy vọt về kinh tế nếu đạo đức bị suy đồi, lối sống, thuần phong mỹ tục và truyền thống dân tộc bị mai một Vì lẽ đó mà xã hội hoá các hoạt động văn hoá là một vấn đề cấp bách hiện nay

Từ những điều thực tế nói trên, để có thể xây dựng một nền văn hóa Việt Nam tiên tiến đậm đà bản sắc văn hoá dân tộc, chúng ta cần phải tiến hành tốt công tác xã hội hoá các hoạt động văn hoá mà ở đó, Nhà nước giữ vai trò quản lý và định hướng cho mọi hoạt động, đồng thời huy động toàn bộ mọi lực lượng quần chúng tham gia vào mọi lĩnh vực hoạt động văn hoá Có như vậy mới giải quyết được những khó khăn mà hoạt động văn hoá đang gặp phải, đưa nền văn hoá nước ta đứng vững và phát triển

1.1.3 Vai trò của Nhà nước và nhân dân trong việc thực hiện xã hội hoá hoạt động văn hoá

Trên mọi lĩnh vực hoạt động của đất nước ta hiện nay đều được thực hiện theo chủ trương “Nhà nước và nhân dân cùng làm” Đây là hai lực lượng tồn tại song song không thể tách rời, bởi vậy đối với công tác xã hội hoá hoạt động văn hoá thì vai trò của Nhà nước và nhân dân là nội dung cốt lõi

Nghị quyết lần thứ V của Ban chấp hành TW khoá VIII đã chỉ rõ: “Chính sách xã hội hoá các hoạt động văn hoá nhằm động viên sức người, sức của, của các tầng lớp nhân dân, các tổ chức xã hội để xây dựng và phát triển văn hoá Chính sách này được tiến hành đồng thời với việc nâng cao vai trò và trách nhiệm của Nhà nước Các cơ quan chủ quản về văn hoá của Nhà nước phải làm tốt chức năng quản lý và hướng dẫn nghiệp vụ đối với các hoạt động xã hội hoá về văn hoá”(5)

Do tính chất đó, trong các hoạt động văn hoá, có thể tư nhân hoá những hoạt động kinh doanh văn hoá gắn với sản phẩm văn hoá và những người kinh doanh văn hoá có khả năng sống được bằng nghề Tuy nhiên, hầu hết các hoạt động văn hoá vẫn còn có sự quản lý, định hướng và bảo trợ từ phía Nhà nước Hiện tại tính chất xã hội hoá hoạt động văn hoá ở nước ta mới chỉ là phổ cập các hoạt động văn hoá trong cộng đồng cư dân chứ chưa đạt tới mức độ xu hướng cá nhân hoá tăng lên Có lẽ vì vậy mà chưa thể chia ra trong văn hoá những gì có thể xã hội hoá triệt

để, những gì chưa thể tiến hành xã hội hoá…

Xã hội hoá là một quá trình hai chiều, trong đó một chiều là sự phổ cập, sự truyền bá văn hoá trong quần chúng nhân dân, còn chiều kia là việc huy động mọi nguồn lực của Nhà nước, vào quá trình sáng tạo, lưu giữ, phổ biến và tiêu thụ các giá trị văn hoá, nhằm thúc đẩy sự tăng trưởng về chất của sự nghiệp văn hoá

(5)

Tìm hiểu lịch sử Đảng cộng sản Việt Nam qua các đại hội và hội nghị TW (1930-2002) – NXB Lao động, HN 2003, Tr 1410

a Vai trò của Nhà nước trong việc thực hiện xã hội hoá hoạt động văn hoá

Trước tiên có thể khẳng định, Nhà nước là một chủ thể quản lý sự nghiệp văn hoá theo đúng đường lối của Đảng đã đề ra Nền văn hoá mà Nhà nước ta đang xây dựng là nền văn hoá xã hộ chủ nghĩa, là nền văn hoá “tiên tiến, đậm đà bản sắc dân tộc” và phục vụ lợi ích của nhân dân Nhà nước giữ vai trò quản lý sự nghiệp văn hóa một cách nhất quán và toàn diện, đồng thời điều tiết các hoạt động văn hoá phù hợp với nền kinh tế thị trường đưa văn hoá phát triển theo đúng quy luật của xã hội

Đại hội lần thứ VIII của Đảng đã vạch ra phương hướng công nghiệp hoá - hiện đại hoá đất nước trong những điều kiện mới và những quan niệm mới Một trong những đổi mới cơ bản về nhận thức là khẳng định vai trò của văn hoá trong phát triển Văn kiện của Đại hội đã chỉ ra: Văn hoá văn nghệ là nền tảng tinh thần của xã hội, là mục tiêu và động lực của quá trình phát triển; coi văn hoá là một bộ phận không thể tách rời trong kết cấu hạ tầng xã hội và đòi hỏi có chính sách đầu tư thích đáng cho văn hoá, đồng thời chủ trương xã hội hoá các hoạt động văn hoá để tăng nguồn lực cho văn hoá”

Để thể hiện vai trò chủ thể quản lý sự nghiệp văn hoá cùng với việc thực hiện xã hội hoá hoạt động văn hoá, Nhà nước đã ban hành luật về văn hoá, các chính sách văn hoá và văn bản pháp quy như: “Luật Di sản văn hoá” (tháng 6 năn 2001), Nghị định quy định thi hành luật Di sản văn hoá” số 92/2002/NĐ – CP (ban hành ngày 11/11/2002), “Quy chế tổ chức và hoạt động của các cửa hàng buôn bán

cổ vật” (2002)… Đây chính là hành lang pháp lý cho các hoạt động văn hoá phát

triển trong khuôn khổ cho phép vì lợi ích cộng đồng Nó sẽ giúp ngăn chặn các hình thức thương mại hoá văn hoá và các hoạt động lệch lạc khác trong quá trình tham gia vào các hoạt động văn hoá của người dân Các văn bản này không chỉ

điều hành các hoạt động xã hội hoá mà còn quy định quyền lợi và nghĩa vụ của các

tổ chức, cá nhân khi tham gia hoạt động văn hoá

Vai trò của Nhà nước còn thể hiện ở việc tiếp tục củng cố và xây dựng cơ sở văn hoá, đồng thời chi ngân sách cho các hoạt động văn hoá Nhà nước cần thường xuyên tìm thêm các nguồn thu để tăng kinh phí và tỷ lệ ngân sách cho các hoạt động văn hoá, điều tiết nguồn vốn vào đúng lĩnh vực phù hợp theo hoàn cảnh điều kiện cụ thể Việc lập ra các quỹ văn hoá thuộc phương diện Nhà nước sẽ giúp cho các hoạt động sáng tạo, lưu giữ, phổ biến, hưởng thụ, kinh doanh, giao lưu văn hoá được nâng cao về chất lượng, số lượng và mở rộng về quy mô Hiện nay có nhiều công trình văn hoá, di tích lịch sử - văn hoá đang cần Nhà nước đầu tư kinh phí để trùng tu, tôn tạo hoặc xây dựng mới Tuy nhiên vấn đề đặt ra là Nhà nước đầu tư phải có trọng điểm, đúng lúc, đúng chỗ, có như vậy thì quá trình xã hội hoá mới nhanh và mạnh hơn Nếu làm tốt vai trò này, Nhà nước sẽ góp phần loại bỏ được hiện tượng nhiều cá nhân lợi dụng phong trào quyên góp tu sửa, tôn tạo di tích và

tổ chức lễ hội để làm lợi cho bản thân mình

Để công tác xã hội hoá hoạt động văn hoá thực hiện tốt, đòi hỏi Nhà nước cần phải đóng vai trò định hướng về các phương diện chính trị, đạo đức, thẩm mỹ…Nếu không có sự quản lý và định hướng của Nhà nước sẽ dẫn đến hậu quả là nhiều sản phẩm văn hoá thiếu giá trị xuất hiện tràn lan như: các ca sỹ, ban nhạc tự phát chưa đủ trình độ, khả năng đã hành nghề một cách tự do Trong hoạt động nghệ thuật nhiều thể loại chạy theo thị hiếu tầm thường đã hạ thấp giá trị của nghệ thuật Vì vậy rất cần có sự kiểm soát của Nhà nước để ngăn chặn những tiêu cực này Hiện nay xã hội hoá được thể hiện rõ nét trong việc tổ chức các lễ hội truyền thống Song ở một số nơi do thiếu định hướng, thiếu quản lý chặt chẽ đã làm cho các yếu tố tiêu cực như mê tín dị đoan kèm theo các tệ nạn xã hội Do đó, có thể thấy rằng xã hội hoá càng mạnh thì Nhà nước càng cần phải định hướng nghiêm

ngặt, cụ thể cho các hoạt động văn hoá đều hướng tới mục tiêu xây dựng nền văn hoá tiên tiến đậm đà bản sắc dân tộc

Ngoài ra để hoạt động xã hội hoá có hiệu quả, Nhà nước phải chủ động đổi mới quản lý hoạt động văn hoá Trong cơ chế quản lý hoạt động văn hoá tập trung quan liêu bao cấp, các hình thức hoạt động văn hoá thường ít bị thay đổi, ít sáng tạo Việc quản lý cũng theo kiểu hành chính, trì trệ, cản trở sự năng động của văn hoá Trong nền kinh tế thị trường năng động, nhất thiết phải tiến hành đổi mới cách quản lý xoá bỏ việc quản lý theo kiểu hành chính trì trệ Có như vậy mới thúc đẩy các hoạt động văn hoá nhạy cảm hơn, năng động hơn, theo kịp nhu cầu của xã hội Bên cạnh đó một vấn đề cũng rất quan trọng đó là làm sao để nâng cao trình độ và năng lực của đội ngũ cán bộ văn hoá, phải đào tạo được những cán bộ văn hoá giỏi, năng động luôn bám sát cuộc sống bằng tất cả tâm trí của mình vì sự nghiệp Đây chính là nhân tố đi đầu trong công việc đưa xã hội hoá hoạt động văn hoá vào thực

tế

Việc triển khai thực hiện chủ trương xã hội hoá hoạt động văn hoá của Đảng

và Nhà nước trong thời gian qua đã đạt được những thành tựu đáng kể, góp phần nâng cao mức hưởng thụ văn hoá cho nhân dân Tuy nhiên công tác xã hội hoá trên các lĩnh vực văn hoá phát triển còn chậm, chưa xứng đáng với tiềm năng xã hội và yêu cầu chủ trương xã hội hoá của Đảng và Nhà nước Nguyên nhân chủ yếu là do các cấp, các ngành, các địa phương, các cơ quan chức năng chưa có nhận thức đầy

đủ về chủ trương xã hội hoá, còn tư tưởng bao cấp, ỷ lại, trông chờ Nhà nước, coi nhẹ việc đầu tư của Nhà nước cho lĩnh vực văn hoá Việc xây dựng và ban hành các cơ chế, chính sách khuyến khích xã hội hoá hoạt động văn hoá còn chậm, thiếu đồng bộ…

Để tiếp tục đẩy mạnh và nâng cao hiệu quả việc triển khai thực hiện công tác

xã hội hoá lĩnh vực văn hoá theo tinh thần Nghị quyết Đại hội Đại biểu toàn quốc

lần thứ X của Đảng, Nghị quyết số 90-CP về “Phương hướng và chủ trương xã hội hoá các hoạt động giáo dục, văn hoá, y tế” …Bộ Văn hoá Thể thao và Du lịch ra Chỉ thị số 32/2008/CT ngày 08/4/2008 về đẩy mạnh và nâng cao hiệu quả hoạt động xã hội hoá các lĩnh vực thuộc ngành văn hoá, thể thao và du lịch Chỉ thị có nêu trong quá trình xã hội hoá hoạt động văn hoá Nhà nước giữ vai trò nòng cốt đồng thời huy động tiềm năng, nguồn lực của mọi lực lượng, mọi thành phần kinh

tế xã hội cùng tham gia sáng tạo, cung cấp và phổ biến văn hoá, tạo điều kiện cho các hoạt động văn hoá phát triển mạnh mẽ, rộng khắp, đa dạng chủ thể hoạt động văn hoá, dân chủ hoá nhưng không thương mại hoá hoạt động văn hoá

Chỉ thị của Bộ Văn hoá, Thể thao và Du lịch nêu rõ: “Xã hội hoá hoạt động văn hoá là chuyển một phần công việc của Nhà nước cho nhân dân, tổ chức, tập thể, tư nhân, nhưng Nhà nước không giảm nhẹ trách nhiệm, không giảm ngân sách cho sự phát triển sự nghiệp văn hoá Xã hội hoá được thực hiện với phương thức Nhà nước và nhân dân cùng làm; các tổ chức, cá nhân, các thành phần kinh tế liên kết với các đơn vị Nhà nước, hoặc tự bỏ vốn ra để sản xuất, kinh doanh làm dịch vụ trong lĩnh vực văn hoá theo đúng pháp luật.”(6)

Xã hội hoá hoạt động văn hoá là giải pháp quan trọng để thực hiện chính sách công bằng xã hội hoá không chỉ về hưởng thụ mà cả về đóng góp, cống hiến của nhân dân cho sự nghiệp văn hoá; là một chính sách lâu dài, mang tính khoa học

không ngừng tăng cường vai trò của mình và các đơn vị quản lý văn hoá địa phương, mở rộng khả năng thu hút các nguồn đầu tư nước ngoài để xây dựng một nền văn hoá phát triển toàn diện vì lợi ích của nhân dân

b Vai trò của nhân dân trong việc thực hiện xã hội hoá hoạt động văn hoá

Trong lý luận về công tác xã hội hoá hoạt động văn hoá đã chỉ ra một nội dung cơ bản đó là xây dựng trách nhiệm đối với các tầng lớp nhân dân, để tạo lập

và cải thiện môi trường kinh tế - xã hội thuận lợi cho sự phát triển văn hoá Trên cơ

sở đó nâng cao quyền tổ chức và điều hành các hoạt động văn hoá theo hướng đa dạng hoá chủ thể hoạt động, tổ chức và quản lý văn hoá

Nội dung này đã tập trung nhấn mạnh mối quan hệ hai chiều giữa chủ thể văn hoá, các tầng lớp nhân dân - với văn hoá Một mặt, đó là tính cộng đồng trách nhiệm của các chủ thể Mặt khác, chỉ ra nhu cầu về quyền được tổ chức và quản lý các chủ thể đối với các hoạt động văn hoá cụ thể và yêu cầu đa dạng hoá chủ thể này như là một hệ quả tất yếu của quá trình xã hội hoá hoạt động văn hoá

Thực hiện nội dung này sẽ góp phần tạo ra diện mạo mới cho sự phát triển văn hoá, đặc biệt ở tính đa dạng, phong phú, sự năng động và sáng tạo trong việc tổ chức các hoạt động văn hoá Điều này sẽ thay thế cho quan niệm trong cơ chế bao cấp trước đây, khi đó Nhà nước là nơi cung cấp và phân phối chủ yếu các sản phẩm văn hoá cho toàn xã hội Quan hệ giữa Nhà nước và nhân dân trong lĩnh vực văn hoá chủ yếu là quan hệ trao và nhận Chính điều này đã gây nên một thực tế đó là người dân thì trông chờ, dựa dẫm vào Nhà nước còn Nhà nước lại không đủ khả năng bao cấp toàn bộ Vì thế sẽ dẫn tới nhiều nơi vẫn bị thiếu đói về văn hoá nhất

là vùng nông thôn, vùng sâu, vùng miền núi, hải đảo…sẽ không đáp ứng được nhu cầu về đời sống tinh thần ngày càng cao của nhân dân

Sự bao cấp về văn hoá còn dẫn đến những hạn chế là nhân dân bao cấp sản phẩm văn hoá không căn cứ vào nhu cầu của người dân về văn hoá Ở một số nơi,

hình thức tuyên truyền và phổ biến các sản phẩm văn hoá còn có biểu hiện minh hoạ giản đơn cho chính trị, làm hạn chế tính xã hội và đặc trưng của văn hoá mà không khơi dậy được tiềm năng văn hoá trong nhân dân

Khi tiến hành đổi mới hoạt động văn hoá, Đảng và Nhà nước ta đã đặt ra mục tiêu cho các hoạt động văn hoá là phục vụ lợi ích của nhân dân Điều đó có nghĩa nhân dân sẽ được hưởng thụ những gì họ đóng góp và xây dựng Là những người góp vốn, góp công sức xây dựng các cơ sở vật chất, tham gia tổ chức và hoạt động văn hoá, nhân dân sẽ khẳng định được vai trò chủ thể của mình Đồng thời có quyền đánh giá, thẩm định các giá trị nghệ thuật mà trước đây công việc này chủ yếu chỉ dành cho các nhà chuyên môn Nhờ vậy, mặt bằng dân trí được nâng lên, tính dân chủ được củng cố, tính phong phú đa dạng của đời sống văn hoá được khuyến khích phát triển

Vai trò của nhân dân trong việc thực hiện xã hội hoá hoạt động văn hoá còn được thể hiện qua tinh thần Nghị quyết 90/CP, xã hội hoá là mở rộng các nguồn đẩu tư khai thác tiềm năng về nhân lực, vật lực, tài lực trong xã hội để tạo điều kiện cho một số lĩnh vực của văn hoá phát triển nhanh hơn, có chất lượng cao hơn Đây chính là chính sách lâu dài, chứ không phải là biện pháp tạm thời chỉ để thực hiện khi Nhà nước thiếu kinh phí cho hoạt động văn hoá Ngay cả khi nhân dân có mức thu nhập cao, ngân sách Nhà nước dồi dào cũng vẫn phải thực hiện xã hội hoá Bởi chỉ có nguồn lực từ nhân dân mới đủ sức tạo nên sự phát triển không ngừng của xã hội nói chung và văn hoá nói riêng

Trên thực tế, phần lớn các giá trị văn hoá đều do quần chúng nhân dân sáng tạo ra, vì vậy đây chính là lực lượng có thể gìn giữ và phát triển những đứa con tinh thần của mình một cách tốt nhất Vì thế chủ trương đẩy mạnh xã hội hoá hoạt động văn hoá đồng thời với việc đề cao nhân tố con người của Đảng và Nhà nước sẽ huy động được một nguồn lực lớn dành cho văn hoá Bởi sự nghiệp văn hoá là sự

nghiệp lâu dài, không riêng trách nhiệm của Nhà nước mà của cả nhân dân Nhân dân và Nhà nước tạo nên sự công bằng giữa đóng góp và hưởng thụ văn hoá Xã hội hoá kêu gọi ý thức tự giác và trách nhiệm của người dân đối với hoạt động văn hoá, từ đó thúc đẩy hoạt động văn hoá phát triển theo chiều hướng phục vụ lợi ích cộng đồng Điều đó tạo nên sự bền vững cho hoạt động văn hoá

Trong nội hàm của khái niệm xã hội hoá hoạt động văn hoá bao gồm sự mở rộng thành phần trực tiếp tham gia sáng tạo, cung cấp và phổ biến văn hoá Nếu nhân dân là lực lượng đông đảo phổ biến thì các ban ngành đoàn thể, các tổ chức xã hội, các cá nhân có nhiệt tình đầu tư góp sức, góp công vào xây dựng hoạt động văn hoá là nhân tố quan trọng đưa hoạt động văn hoá đi tới thắng lợi Sự đa dạng của các thành phần kinh tế tham gia vào hoạt động văn hoá sẽ tạo nên sự đa dạng của các hình thức hoạt động văn hoá, các loại hình, các thiết chế, phương tiện, nội dung hoạt động văn hoá Điều này sẽ thu hút được đông đảo các tầng lớp xã hội cùng tham gia

Để hoạt động văn hoá đảm bảo đúng ý nghĩa là thu hút mọi thành phần xã hội cùng tham gia cần có sự góp sức chung của cả một hệ thống, cơ quan, các cấp Đảng và Nhà nước, cơ quan chủ quản, chính quyền địa phương, đoàn thể, tổ chức

xã hội, cơ quan đơn vị sản xuất, lực lượng vũ trang, cùng toàn thể nhân dân Sự đa dạng của các thành phần tham gia sẽ tạo nên sự phát triển bền vững cho hoạt động văn hoá ở nước ta

Từ đây ta có thể khẳng định, để có thể thực hiện xã hội hoá hoạt động văn hoá đạt được kết quả phải dựa vào nhân tố quyết định, đó là vai trò của Nhà nước

và nhân dân Giữa chúng có mối quan hệ hai chiều và khăng khít không thể tách rời Chủ trương này sẽ hướng tới xây dựng một nền văn hoá tiên tiến đậm đà bản sắc dân tộc và vì lợi ích hưởng thụ văn hoá của người dân

1.2 Xã hội hoá hoạt động bảo tàng

1.2.1 Tính cấp thiết của vấn đề xã hội hoá hoạt động bảo tàng

“Giai đoạn từ nay đến 2020 là bước rất quan trọng vủa thời kỳ phát

triển…Nhiệm vụ của nhân dân ta là tập trung mọi lực lượng, tranh thủ thời cơ, vượt qua thử thách, đẩy mạnh công cuộc đổi mới một cách toàn diện và đồng bộ”(7) Các bảo tàng với tư cách là một thiết chế văn hoá đặc thù, phải được coi là lực lượng

mà tất cả các hoạt động của nó phải hướng vào mục tiêu mà Đảng đã đề ra và đó cũng chính là cơ sở để thêm một lần nữa khẳng định rằng sự có mặt của các bảo tàng trong xã hội hiện tại là một tất yếu Không có hoạt động gì, hoặc có hoạt động nhưng ngược với chủ trương, đường lối, mục tiêu phấn đấu của Đảng, của dân tộc thì không còn bảo tàng

Xã hội cần đến bảo tàng nên bảo tàng ra đời và tồn tại Vậy muốn tồn tại và phát triển bảo tàng phải đáp ứng được cái xã hội cần

Chủ trương xã hội hoá hoạt động văn hoá là một chủ trương đúng đắn của Đảng và Nhà nước trong tình hình hiện nay nhằm mục đích góp phần nâng cao đời sống dân trí và từng bước cải thiện sự hưởng thụ văn hoá của nhân dân Công tác bảo tàng là một lĩnh vực hoạt động văn hoá, do vậy việc thực hiện chủ trương xã hội hoá đối với lĩnh vực này cũng là một vấn đề vô cùng cần thiết, thậm chí bức xúc bởi kết quả của nó không chỉ góp phần vào việc phát triển sự nghiệp bảo tàng

mà còn đóng góp vào sự nghiệp bảo tồn và phát huy giá trị di sản văn hoá dân tộc Mặt khác, vấn đề xã hội hoá hoạt động bảo tàng được đặt ra trong tình hình hiện nay là rất phù hợp với xu thế phát triển của thời đại nói chung và ngành bảo tàng nói riêng

(7) Đảng cộng sản Việt Nam Văn kiện Đại hội Đại biểu toàn quốc lần thứ VIII NXB Chính trị Quốc gia – HN 1996, Tr 167,168

Trước hết, xã hội hoá hoạt động bảo tàng chính là việc chủ động khai thác, khơi dậy và huy động mọi tiềm năng (bao gồm tài lực, vật lực, nhân lực, trí lực…) của mọi tầng lớp nhân dân phục vụ cho sự nghiệp bảo tàng Tuy nhiên, để thực hiện được điều đó, các cơ quan chức năng, trong đó có các bảo tàng phải biết vận động, tạo điều kiện, thậm chí phải biết vận động và tổ chức rộng rãi quần chúng nhân dân tham gia đóng góp vào sự phát triển sự nghiệp bảo tàng, hay nói cách khác, xã hội hoá các hoạt động bảo tàng là việc động viên, tổ chức và tạo điều kiện tốt cho mọi người với tư cách cộng đồng (các cơ quan nhà nước, các đoàn thể quần chúng, các

tổ chức kinh tế, các doanh nghiệp…) cũng như với tư cách cá nhân, có thể chủ động tham gia đóng góp cho sự nghiệp này

Như vậy, có nghĩa là muốn khai thác, khơi dậy và huy động được mọi tiềm năng của quần chúng nhân dân tham gia vào các hoạt động bảo tàng cần chú ý đến hai mặt: vừa tiến hành vận động, đồng thời lại phải biết cách tạo điều kiện và tổ chức theo nhiều hình thức khác nhau (trực tiếp hoặc gián tiếp) cho các cộng đồng, các cá nhân tham gia để họ ngày càng đóng góp tích cực hơn, hữu ích hơn cho sự phát triển sự nghiệp bảo tàng trên đất nước Việt Nam

Có lẽ cái mà mọi người cần ở bảo tàng là giúp họ được xem, được biết, được tìm hiểu nhiều vật chứng, vật quý, vật lạ, vật hiếm của lịch sử đã qua Đồng thời về phía bảo tàng, qua sự đáp ứng nhu cầu đó của xã hội, bảo tàng giúp họ bằng con đường trực giác, có thêm nhận thức đúng về quá khứ Bảo tàng thực hiện sự đáp ứng này chính là thực hiện chức năng xã hội hoá của mình

Xã hội hoá hoạt động bảo tàng nhìn chung là một hoạt động hai chiều, vừa đưa giá trị văn hoá đến toàn dân vừa huy động lực lượng toàn dân tham gia hoạt động văn hoá, vừa khẳng định vai trò của Nhà nước trong việc đầu tư, định hướng, điều tiết, vừa khơi dậy vai trò của các chủ thể khác như tư nhân, tập thể, cộng đồng

trong việc phát hiện và cung cấp hiện vật cho bảo tàng, làm sao bảo tàng trở thành quen thuộc đối với mọi tầng lớp xã hội, được mọi tầng lớp xã hội quan tâm

Xã hội hoá các hoạt động bảo tàng không đồng nghĩa với việc tự do hoá và

tư nhân hoá mọi hoạt động trong lĩnh vực này mà nên nhận thức rằng, trong khi thực hiện công việc này, các cơ quan chủ quản của ngành vẫn có vai trò vô cùng quan trọng - đó là vai trò quản lý và hướng dẫn theo đúng định hướng và chủ trương của Đảng và Nhà nước Các cơ quan Nhà nước, các ban ngành đoàn thể, các

tổ chức kinh tế và các cá nhân được chủ động tham gia vào các hoạt động bảo tàng nhưng phải tiến hành trong khuôn khổ chính sách của Đảng và luật pháp của Nhà nước. Vì nếu các cơ quan chủ quản buông lỏng việc quản lý và hướng dẫn thì việc

xã hội hoá các hoạt động bảo tàng sẽ không tránh khỏi những mặt tiêu cực, trong

đó có vấn đề “thương mại hoá”

Xã hội hoá hoạt động bảo tàng là nhằm mở rộng các nguồn đầu tư khai thác

và sử dụng có hiệu quả các tiềm năng về nhân lực, vật lực, tài lực, trí lực trong xã hội với mục đích đẩy mạnh sự phát triển sự nghiệp bảo tàng góp phần thực hiện cuộc cách mạng tư tưởng về văn hoá của Đảng ta

Muốn thực sự trở thành hạt nhân trong sự nghiệp giáo dục truyền thống một yêu cầu không thể thiếu được là các bảo tàng phải bằng nhiều phương thức xã hội hoá các mặt hoạt động của mình Xã hội hoá không phải là một biện pháp giải quyết tình thế mà phải coi đây là một chủ trương hoạt động lâu dài Xã hội hoá không chỉ có nghĩa là khai thác nguồn tài trợ đóng góp của cá nhân, tập thể và các

tổ chức xã hội cho các hoạt động bảo tàng Mục tiêu đích thực của việc xã hội hoá

là tạo ra những sản phẩm văn hoá có giá trị phục vụ nhu cầu chính đáng, lành mạnh của toàn xã hội, đồng thời phải mở ra cơ chế, chính sách thoả đáng để thu hút sự tham gia của các tầng lớp nhân dân vào quá trình sáng tạo ra các sản phẩm văn hoá

tự phục vụ cho mình và cho toàn xã hội

Tuy nhiên, không nên coi việc xã hội hoá hoạt động bảo tàng là lý do giảm nhẹ trách nhiệm của Nhà nước, từ đó rút bớt phần kinh phí đầu tư cho lĩnh vực nói trên Trong lúc tạo điều kiện cho việc xã hội hoá hoạt động bảo tàng, Nhà nước vẫn cần có tỷ lệ ngân sách thoả đáng giành cho hoạt động đó Song điều đáng lưu ý là

là các cơ quan chủ quản phải làm sao quản lý cho tốt các nguồn kinh phí thu nhận được để có thể sử dụng chúng một cách đúng hướng và có hiệu quả nhất

Xã hội hoá hoạt động bảo tàng phải gắn liền với việc nghiên cứu và ban hành các văn bản pháp quy sao cho phù hợp với “Luật Di sản Văn hoá” của Nhà nước được Quốc hội thông qua (6/2001), vừa phù hợp với tình hình đặc điểm của đất nước, việc cải tiến bộ máy quản lý, việc bồi dưỡng đào tạo để nâng cao trình độ cho các cán bộ công chức làm công tác của bảo tàng nhằm thực hiện tốt vai trò quản lý

và hướng dẫn của Nhà nước đối với việc xã hội hoá hoạt động bảo tàng Đồng thời, phải tiến hành đổi mới các hoạt động bảo tàng cho phù hợp với yêu cầu mới của xã hội, nhằm phục vụ công chúng tốt hơn và hoạt động đạt hiệu quả cao

Mặt khác, việc thực hiện xã hội hoá các hoạt động bảo tàng cũng là một giải pháp quan trọng để thực hiện chính sách công bằng xã hội của Đảng và Nhà nước

ta Tuy nhiên, công bằng xã hội không chỉ biểu hiện ở chỗ, người dân tham gia đóng góp, cống hiến cho xã hội theo khả năng thực tế của mỗi người, mà còn biểu hiện cả về mặt hưởng thụ Do vậy, để tạo điều kiện cho người dân được tiếp cận, chiêm ngưỡng và hưởng thụ giá trị của những di sản văn hoá đang lưu giữ trong các bảo tàng, mỗi nơi cần phải có nhiều hình thức hoạt động tại bảo tàng cũng như ngoài phạm vi bảo tàng

Bảo tàng và hoạt động bảo tàng là một loại hình văn hoá đặc thù, bảo tàng là nơi cung cấp những thông tin trực quan, cung cấp cho con người những thông tin tổng hợp, những tri thức ở nhiều lĩnh vực khác nhau trên một hiện vật hoặc một sưu tập hiện vật bảo tàng Đồng thời người ta cũng có thể khai thác ở đó những khía

cạnh văn hoá khác nhau theo sự hiểu biết về góc độ tiếp cận của mỗi người Do vậy định hướng xã hội hoá hoạt động bảo tàng trước hết là đáp ứng nhu cầu văn hoá của con người và gắn bảo tàng với các lĩnh vực hoạt động khác để tạo ra những điều kiện dễ dàng nhất để đông đảo các tầng lớp nhân dân được hưởng thụ những giá trị văn hoá, những giá trị truyền thống, nhân văn qua hệ thống bảo tàng Điều này sẽ có quan hệ trực tiếp đến vấn đề xác định chức năng và nhiệm vụ của bảo tàng Bởi lâu nay chức năng của bảo tàng được giới hạn ở nghiên cứu khoa học và tuyên truyền giáo dục, nay để xã hội hoá cho đông đảo quần chúng nhân dân được hưởng thụ văn hoá thì chức năng thư giãn và giải trí trong bảo tàng là không thể thiếu Nghĩa là đối tượng phục vụ của bảo tàng sẽ đông đảo hơn, cơ cấu bảo tàng và quy trình phục vụ của bảo tàng cũng cần phải có những đổi mới, nâng cao cho phù hợp Việc đưa các tiến bộ kỹ thuật và công nghệ mới vào bảo tàng để phục vụ là cần thiết, việc tạo ra được những môi trường của thiên nhiên, của lịch sử để con người có thể tự lý giải được trách nhiệm của mình với tương lai là một công việc cần đặt ra cho các bảo tàng trong thế kỷ này Việc bổ sung thêm chức năng, nhiệm

vụ của bảo tàng cũng có nghĩa là việc thay đổi từ nhận thức, từ quan niệm đến chỉ đạo và tới cả việc đầu tư cho hoạt động của bảo tàng…rất cần phải có định hướng

để vấn đề xã hội hoá văn hoá trong đó có hoạt động bảo tàng mới có thể đi vào cuộc sống

1.2.2 Vai trò của Nhà nước và nhân dân trong việc thực hiện xã hội hoá hoạt động bảo tàng

Xã hội hoá hoạt động văn hoá cũng như xã hội hoá hoạt động bảo tàng đều dựa trên nguồn lực chính là Nhà nước và nhân dân Tuy nhiên, xã hội hoá hoạt động bảo tàng là một lĩnh vực hoạt động đặc biệt với những nét đặc trưng riêng, nó đòi hỏi phải có những chính sách, biện pháp phù hợp dựa trên cơ sở nghiên cứu

thực tế của các bảo tàng Do vậy vài trò quản lý của Nhà nước và nhân dân đối với công tác này càng trở nên vô quan trọng

a Vai trò của Nhà nước trong việc thực hiện xã hội hoá hoạt động bảo tàng

Như đã đề cập đến ở trên, xã hội hoá hoạt động bảo tàng không đồng nghĩa với việc tự do hoá và tư nhân hoá, do vậy vai trò quản lý của Nhà nước là vô cùng quan trọng Trong “Đề án xã hội hoá hoạt động văn hoá” (số 5566/ĐA- VHTT) của

Bộ Văn hoá – Thông tin (nay là Bộ Văn hoá, Thể thao và Du lịch) ban hành ngày 30/12/1999, đã quy định rõ vai trò của Nhà nước trong công tác xã hội hoá hoạt động bảo tàng ở các nội dung sau:

Một là, Nhà nước phải xếp lại, nâng cấp và đẩy mạnh hoạt động của các bảo tàng hiện có theo định hướng: ngoài các bảo tàng quốc gia, bảo tàng chuyên ngành

ở Trung ương, mỗi tỉnh thành phố trực thuộc Trung ương chỉ thành lập một bảo tàng với nội dung trưng bày những nét đặc trưng của địa phương theo tinh thần của Nghị quyết số 25 TTg ngày 19/3/1999 của Thủ tướng Chính Phủ, đồng thời nghiên cứu đề xuất chỉnh lý nội dung trưng bày của các bảo tàng Trung ương và các bảo tàng tỉnh, thành phố

Hai là, Nhà nước sẽ đầu tư cho việc xây dựng mới các bảo tàng chuyên ngành mang tính khoa học nhằm phổ cập tri thức và phục vụ đông đảo các tầng lớp nhân dân Trước mắt cần xây dựng các bảo tàng: Bảo tàng Văn học, Bảo tàng Lịch

sử tự nhiên, và một số bảo tàng khác theo quy hoạch hệ thống bảo tàng Việt Nam đến năm 2020 Từ đó sẽ giúp cho việc phát triển toàn diện hệ thống bảo tàng Việt Nam Chú trọng việc kết hợp tổ chức và xây dựng các trưng bày bảo tàng tại các di tích lịch sử văn hoá và các danh lam thắng cảnh trong quần thể Di tích - Bảo tàng -

Du lịch, mở ra một hướng mới cho sự phát triển của các bảo tàng, nhằm thu hút đông đảo quần chúng nhân dân tham gia

Ba là, tăng cường sự phối hợp hoạt động của bảo tàng với các tổ chức xã hội, các trường học và các phương tiện thông tin đại chúng Đây là nhân tố cần thiết để bảo tàng tiếp cận với quần chúng và thu hút sự quan tâm của công chúng đến với bảo tàng Bên cạnh đó cần đẩy mạnh việc tổ chức các trưng bày, triển lãm lưu động nhằm đưa các di sản văn hoá tới trực tiếp đông đảo quần chúng trên mọi địa bàn đất nước, đặc biệt đối với các tỉnh, vùng sâu, vùng xa Những cuộc triển lãm này mang

ý nghĩa giáo dục rất lớn và nó thường được kết hợp tổ chức với các sự kiện văn hoá, chính trị trọng đại của địa phương hoặc của đất nước

Đây chính là vai trò chủ đạo của Nhà nước nhằm thực hiện xã hội hoá hoạt động bảo tàng Nhà nước nắm vai trò điều tiết các hoạt động cũng như đầu tư một cách hiệu quả, đúng mực vào những hoạt động cần thiết để không chỉ giải quyết những yêu cầu trước mắt mà còn vì sự phát triển lâu dài, bền vững của sự nghiệp bảo tàng Việt Nam

Xã hội hoá hoạt động bảo tàng là một chủ trương đùng đắn của Đảng và Nhà nước trong quá trình hiện đại Tuy nhiên đây là một hoạt động còn mới mẻ và tương đối khó nên Nhà nước phải luôn theo sát, định hướng, chỉ đạo trên cơ sở chính sách phù hợp để có thể thực hiện tốt chủ trương này

b Quần chúng nhân dân trong việc thực hiện xã hội hoá hoạt động bảo tàng

Nhân dân là đối tượng bảo tàng hướng tới phục vụ Nhưng họ là một lực lượng xã hội hết sức to lớn Do đó các bảo tàng và Nhà nước phải có chính sách phù hợp để khuyến khích họ tham gia vào hoạt động bảo tàng Từ khi Luật Di sản văn hoá được đưa vào thực hiện (từ ngày 1/1/2002) đã tạo cơ sở về mặt pháp lý thuận lợi để người dân tham gia vào hoạt động này Nhiều cá nhân là các sưu tập gia, những người say mê đồ cổ đã mở ra các cửa hàng kinh doanh cổ vật hoạt động trong khuôn khổ pháp luật Nhiều cửa hàng kinh doanh cổ vật đã xuất hiện ở nhiều

thành phố lớn: Hà Nội, Hải Phòng, Thành phố Hồ Chí Minh…các sưu tập gia còn

có khả năng kết hợp với bảo tàng trong việc tổ chức trưng bày chuyên đề giới thiệu sưu tập của họ tới công chúng, trong việc trao đổi, nhượng lại hoặc hiến tặng hiện vật cho bảo tàng…

Hiện nay nhiều ngành thuộc lĩnh vực khoa học xã hội và nhân văn trên cả nước đa số đã thành lập được các hội chuyên ngành nhằm hỗ trợ hoạt động cho cơ quan chủ quản Do vậy, việc thành lập các Hội, các Câu lạc bộ ở lĩnh vực bảo tàng

là cần thiết, chẳng hạn như: Hội sưu tầm cổ vật, câu lạc bộ những người yêu thích bảo tàng… Hình thức sinh hoạt thông qua các Hội, các Câu lạc bộ sẽ thu hút được đông đảo những người có tâm huyết, muốn đóng góp công sức của mình vào việc xây dựng và phát triển sự nghiệp bảo tàng Đó sẽ là điều kiện để quần chúng nhân dân được thực hiện quyền và nghĩa vụ đối với việc bảo tồn di sản văn hoá dân tộc

mà các bảo tàng đang nỗ lực thực hiện

Ngoài ra, quần chúng nhân dân còn là lực lượng tiềm năng trong việc phát hiện và sưu tầm cổ vật, trong việc bảo vệ các di tích và các di chỉ khảo cổ học, trong việc bảo vệ các di sản văn hoá ở địa phương…Vấn đề là ở chỗ, Nhà nước phải quan tâm và hướng dẫn họ, để hình thành trong mỗi người ý thức trách nhiệm với di sản văn hoá của địa phương và đất nước Muốn thực hiện được điều đó, các bảo tàng phải tích cực tổ chức các cuộc trưng bày lưu động đến nhiều địa phương,

ở nhiều thời điểm để tiếp cận nhiều hơn với công chúng

Như vậy trong việc thực hiện xã hội hoá hoạt động bảo tàng, quần chúng nhân dân sẽ là đối tượng được các bảo tàng chú ý nhiều hơn để phục vụ Và họ cũng là lực lượng khuyến khích tham gia sâu rộng hơn nữa vào hoạt động của bảo tàng theo đúng mục đích hoạt động xã hội hoá đặt ra

Tóm lại, xã hội hoá hoạt động văn hoá nói chung và lĩnh vực bảo tàng nói riêng không phải là biện pháp tình thế mà là một chủ trương lâu dài, đúng đắn của

Đảng và Nhà nước Để thực hiện tốt điều này, bảo tàng phải biết phát huy khả năng của mình, đồng thời khai thác và sử dụng có hiệu quả tiềm năng về mọi mặt, mọi ngành, mọi người trong xã hội đóng góp cho hoạt động bảo tàng, nhằm tạo ra bước phát triển mới trong lĩnh vực này, góp phần thiết thực hơn nữa vào việc thực hiện cuộc cách mạng tư tưởng văn hoá của Đảng ta trong thời kỳ mới, thời kỳ công nghiệp hoá - hiện đại hoá đất nước

1.2.3 Bảo tàng với việc thực hiện xã hội hoá hoạt động bảo tàng

Trên cơ sở đề án “Xã hội hoá hoạt động văn hoá” 5566/ĐA-VHTT ngày 30/12/1999, các bảo tàng được khuyến khích để mở ra các hoạt động dịch vụ văn hoá phù hợp với chức năng nhiệm vụ của mình, qua đó hấp dẫn khách tham quan bảo tàng Điều đó đồng nghĩa với việc các bảo tàng phải hướng tới công chúng, lấy việc phục vụ cộng đồng xã hội làm trung tâm cho hoạt động xã hội của mình

Các bảo tàng chỉ có ích khi chúng được sử dụng Bảo tàng cũng chỉ được sử dụng khi công chúng hiểu về nó, biết về nó và tìm đến nó Trong xã hội hiện đại, công chúng có điều kiện để lựa chọn nơi sử dụng thời gian rỗi hoặc thời gian dành cho việc tìm tòi, học tập của mình Họ có thể đến nhà hát, rạp chiếu phim, công viên…hoặc có thể ở nhà đọc sách, xem tivi, truy cập Internet…Do vậy các bảo tàng cần phải giới thiệu mình để công chúng biết tới với tư cách là một địa điểm hấp dẫn

để họ lựa chọn và tìm đến

Công chúng những người sử dụng bảo tàng có xu hướng ngày càng tiếp xúc

ở mức độ cao hơn, tích cực hơn, chủ động hơn đối với các sản phẩm của bảo tàng

Do vậy các bảo tàng cần tạo lập các điều kiện thuận lợi và thích hợp để khuyến khích người sử dụng tự mình khám phá và khai thác các sản phẩm của bảo tàng, không nên chỉ duy trì cách tiếp cận truyền thống, tức là chỉ riêng bảo tàng được nắm giữ các kỹ năng chuyên môn còn người sử dụng chỉ được phép tiếp cận bị động trước những gì bảo tàng đưa ra

Ngoài ra, bảo tàng phải luôn làm mới mình trước công chúng, tức là phải tiến hành đổi mới hoạt động của mình, mà trước hết và quan trọng nhất đó là đổi mới hoạt động trưng bày Sự đổi mới trưng bày này phải nhằm mục đích truyền đạt tới công chúng trong một thời gian ngắn nhất, với một lượng thông tin nhiều nhất, bổ ích nhất thông qua những hiện vật bảo tàng Bảo tàng phải tiến hành đồng thời ba việc: nâng cấp chỉnh lý hệ thống trưng bày chính, giới thiệu các trưng bày chuyên

đề và tích cực xây dựng các triển lãm lưu động tới công chúng

Để tăng kinh phí cũng như các nguồn nhân lực cho hoạt động của mình, bảo tàng cũng cần phải tăng cường và mở rộng hoạt động liên kết và hợp tác: liên kết với các tổ chức và cá nhân trong trưng bày, sưu tầm và bảo quản…hợp tác với các đối tác quốc tế để thu hút nguồn đầu tư viện trợ của họ, để trao đổi thông tin và học hỏi kinh nghiệm…trong khuôn khổ và giới hạn pháp luật cho phép Đây sẽ là một nguồn nhân lực không nhỏ nếu bảo tàng biết phát huy và sử dụng đúng cách trong hoạt động của mình

Ngoài ra, trên cơ sở Luật Di sản Văn hoá, Nhà nước cũng khuyến khích xây dựng các bảo tàng hoặc các sưu tập tư nhân hoạt động trong khuôn khổ của pháp luật và phải phù hợp với truyền thống văn hoá, thuần phong mỹ tục của cộng đồng các dân tộc Việt Nam Sự ra đời của các bảo tàng và sưu tập tư nhân mở ra cho sự nghiệp bảo tàng Việt Nam một hướng tiếp cận mới, vừa góp phần vào việc bảo tồn

di sản văn hoá của đất nước và giới thiệu di sản đó với công chúng, lại vừa khuyến khích nhân dân, đặc biệt là các sưu tập gia tham gia vào hoạt động bảo tàng Đây sẽ

là một lĩnh vực xã hội hoá hoạt động bảo tàng đạt được hiệu quả cao trong tương lai

Như vậy, vấn đề xã hội hoá hoạt động bảo tàng đặt ra cho các bảo tàng rất nhiều việc phải thực hiện, không chỉ với bảo tàng Nhà nước mà cả bảo tàng tư nhân Đối với các bảo tàng Nhà nước, được sự bảo trợ từ ngân sách Nhà nước

nhưng không thể vì thế mà trì trệ, ỷ lại Còn đối với các bảo tàng tư nhân, phải tự lực hoàn toàn về vốn, kinh phí hoạt động và tổ chức hoạt động thì việc thực hiện xã hội hoá càng tạo điều kiện cho họ phát triển Nhưng nhìn chung, vấn đề đặt ra đối với cả hai loại bảo tàng này đó là: hoạt động năng động, hiệu quả, đáp ứng ngày càng nhiều hơn nhu cầu của xã hội

CHƯƠNG 2 CÔNG TÁC XÃ HỘI HOÁ TRONG HOẠT ĐỘNG

CHUYÊN MÔN NGHIỆP VỤ CỦA BẢO TÀNG CÁCH

đề xây dựng một viện bảo tàng lấy tên là Viện Bảo tàng Cách mạng Việt Nam(8)mới được quyết định chính thức Với trách nhiệm là trưởng ban nghiên cứu lịch sử Đảng trực thuộc Ban chấp hành Trung ương, đồng chí Trường Chinh – Uỷ viên Bộ Chính trị được Bộ Chính trị - Ban chấp hành Trung ương giao nhiệm vụ chỉ đạo

trực tiếp Bộ Văn hoá tiến hành xây dựng bảo tàng Cách mạng

Trong điều kiện đất nước mới chỉ giải phóng được một nửa, kinh tế nghèo nàn, sự hiểu biết về bảo tàng học, kinh nghiệm xây dựng quản lý hoạt động của

(8)

Công báo Việt Nam dân chủ cộng hoà,năm 1954, số 12 trang 154-155

bảo tàng chưa có, Đảng và Nhà nước một mặt kêu gọi sự đóng góp của toàn Đảng, toàn dân , toàn quân trao tặng kỷ vật, các vật chứng lịch sử, để từ nguồn tư liệu đó

tổ chức trưng bày, triển lãm, như triển lãm Mười năm thành lập nước Việt Nam Dân chủ Cộng hoà, triển lãm về Cải cách ruộng đất…Tính đến giữa năm 1957 đã tổ chức được hơn 80 lần trưng bày tại Hà Nội và trưng bày lưu động tại 24 tỉnh, thành phố của miền Bắc, vừa phục vụ công chúng vừa qua đó thu thập được trên một vạn tài liệu hiện vật để nghiên cứu, chuẩn bị cho trưng bày bảo tàng Mặt khác, Đảng, Nhà nước cũng tranh thủ sự giúp đỡ của Liên Xô, Trung Quốc trong việc đề nghị

cử các chuyên gia bảo tàng học sang Việt Nam vừa tổ chức giảng dạy, bồi dưỡng kiến thức khoa học bảo tàng, vừa tham gia trực tiếp xây dựng bảo tàng Đề cương trưng bày của bảo tàng Cách mạng dần dần được hình thành, thẩm định, bổ sung và sau 5 năm tích cực chuẩn bị, thay mặt Bộ Chính trị, Ban Chấp hành Trung ương, các đồng chí Trường Chinh, Phạm Văn Đồng, Lê Duẩn, Võ Nguyên Giáp, Phạm Hùng, Nguyễn Chí Thanh, Lê Đức Thọ…đã kiểm tra, cho ý kiến lần cuối và đồng ý cho khai trương Bảo tàng Cách mạng Việt Nam vào sáng ngày 6-1-1959 Đây là một sự kiện chính trị văn hoá có ý nghĩa lớn lao trong đời sống tinh thần của toàn dân, là kết quả của một quá trình chuẩn bị khẩn trương, nghiêm túc, khoa học và có trách nhiệm Nhận xét về nội dung trưng bày của Bảo tàng Cách mạng Việt Nam, Chủ tịch Hồ Chí Minh ghi cảm tưởng: “Chưng bày khéo, giải thích rõ Viện bảo tàng là một trường học tốt về lịch sử cách mạng của dân tộc Việt Nam”(9)

Từ ngày chính thức mở cửa 6-1-1959 đến nay, gần năm mươi năm hoạt động

và không ngừng phát triển, với vị trí và vai trò đặc biệt của mình, với những hiệu quả to lớn trong sự nghiệp xây dựng, bảo vệ và phát triển đất nước, Bảo tàng Cách mạng Việt Nam đã, đang và vẫn được coi là một trong những đoá hoa tươi thắm của ngành bảo tàng Việt Nam Bảo tàng Cách mạng Việt Nam đã truyền tải

(9)

Bảo tàng Cách mạng Việt Nam - Sổ vàng lưu niệm

những giá trị truyền thống cách mạng của Đảng, những giá trị văn hoá dân tộc trong thời kỳ lịch sử cận - hiện đại của đất nước thông qua các hoạt động trưng bày tới gần 20 triệu đồng bào trong nước và hàng chục vạn bạn bè quốc tế

của hơn 130 quốc gia trên thế giới, trong đó có nhều đoàn khách cao cấp và các vị nguyên thủ quốc gia Thông qua nội dung trưng bày của bảo tàng hầu hết khách tham quan nước ngoài đều biẻu hiện sự khâm phục, lòng ngưỡng mộ với những tình cảm tốt đẹp đối với nhân dân Việt Nam

Bảo tàng Cách mạng Việt Nam là bảo tàng quốc gia đầu tiên về lịch sử cách mạng cận hiện đại Việt Nam, làm nhiệm vụ nghiên cứu và giới thiệu tập trung nhất, đầy đủ nhất, toàn diện nhất về sự nghiệp cách mạng vẻ vang của nhân dân dưới sự lãnh đạo của Đảng

Bảo tàng Cách mạng Việt Nam là nơi đầu tiên ở Việt Nam gìn giữ và trưng bày những hiện vật về Chủ tịch Hồ Chí Minh, người anh hùng giải phóng dân tộc, nhà văn hoá lớn, lãnh tụ vĩ đại của dân tộc ta

Bảo tàng Cách mạng Việt Nam đồng thời là một trong những trung tâm đầu tiên về Bảo tàng học, tiền thân của các hoạt động về khoa học ở Việt Nam, và cho đến nay, vẫn đang là một trong những trung tâm nghiên cứu về bảo tàng học, góp phần xứng đáng vào sự phát triển của ngành bảo tàng Việt Nam

Gần 50 năm qua, được sự quan tâm của Đảng, Nhà nước, sự chỉ đạo của Bộ Văn hoá – Thông tin trước đây và Bộ Văn hoá - Thể thao và Du lịch hiện nay, Bảo tàng Cách mạng Việt Nam luôn luôn xứng đáng là một trong những trung tâm lớn

về khoa học xã hội – nhân văn và có vị trí quan trọng trên mặt trận tư tưởng – văn hoá, có nhiều đóng góp tích cực trên các mặt: nghiên cứu, sưu tầm, bảo quản, phục

vụ khách tham quan đến nghiên cứu và học tập