Nghiên cứu sự tồn lưu và rủi ro môi trường của các chất hữu cơ thơm đa vòng (PAHs) trong đất rừng ngập mặn xã đồng rui, huyện tiên yên, tỉnh quảng ninh

B GIÁO D C VÀ ÀO T O B NỌNG NGHI P VÀ PTNT

B GIÁO D C VÀ ÀO T O B NỌNG NGHI P VÀ PTNT

i

L I C M O N

Tác gi xin cam đoan đơy lƠ c ng trình nghiên c u c a tác gi Các k t qu nghiên c u

vƠ các k t lu n trong lu n án lƠ trung th c, kh ng sao chép t b t k m t ngu n nƠo vƠ

d i b t k hình th c nƠo Vi c tham kh o các ngu n tƠi li u đƣ đ c th c hi n trích

d n vƠ ghi ngu n tham kh o đúng quy đ nh

Tác gi lu n án

Th Lan Chi

ii

L I C M N

Tác gi xin bƠy t l i cám n chơn thƠnh đ i v i PGS TS V c ToƠn, TS Nguy n

Th Thu Hi n đƣ t n tình h ng d n tác gi trong su t quá trình th c hi n b n lu n án này

Tác gi xin bƠy t l i cám n chơn thƠnh đ i v i Giáo s Minoru Yoneda vƠ các cán

b c a Lab Environmental Rick Analysis, khoa Environmental Systems Engineering,

Tr ng đ i h c Kyoto, Nh t B n đƣ ch p nh n vƠ giúp đ tác gi sang nghiên c u t i Lab

Tác gi xin cám n các th y c Khoa M i tr ng, Ph ng Ơo t o i h c vƠ Sau đ i

h c, Ban Giám Hi u - Tr ng đ i h c Th y L i, Vi n Khoa h c vƠ c ng ngh m i

tr ng- Tr ng đ i h c Bách khoa HƠ N i, ph ng Th nghi m m i tr ng vƠ h a

ch t- Trung tơm QUATEST - T ng c c tiêu chu n đo l ng, ch t l ng Vi t Nam,

y ban nhơn dơn xƣ ng Rui, S TƠi nguyên m i tr ng t nh Qu ng Ninh, Khoa a lý- Tr ng i h c Khoa h c T nhiên- i h c Qu c Gia HƠ N i vƠ m t s chuyên gia khác đƣ giúp đ tác gi r t nhi u trong quá trình lƠm lu n án

Tác gi xin trơn tr ng c m n Ban Giám Hi u- Tr ng i h c C ng đoƠn vƠ Lƣnh

đ o Khoa B o h lao đ ng, c ng nh b n bè đ ng nghi p đƣ ng h vƠ t o m i đi u

ki n thu n l i giúp tác gi hoƠn thƠnh lu n án

Tác gi xin c m n gia đình, b n bè đƣ đ ng viên, ng h tác gi trong su t quá trình lƠm lu n án

iii

M C L C

DANH M C CÁC HÌNH NH vi

DANH M C B NG BI U viii

DANH M C CÁC T VI T T T VÀ GI I THệCH THU T NG x

M U 1

Tính c p thi t c a đ tƠi 1

2 M c tiêu nghiên c u 2

3 i t ng vƠ ph m vi nghiên c u 3

4 Cách ti p c n vƠ ph ng pháp nghiên c u 3

5 ụ ngh a khoa h c vƠ th c ti n 4

6 C u trúc lu n án 4

CH NG T NG QUAN V N NGHIểN C U 5

1.1 Khái quát chung v PAHs 5

1.1.1 M t s tính ch t h a lỦ c a PAHs 5

1.1.2 Ngu n phát th i PAHs 7

1.1.3 c tính c a PAHs 9

1.2 Các nghiên c u trong vƠ ngoƠi n c v s t n l u c a PAHs trong đ t 12

1.2.1 Các nghiên c u n c ngoƠi v s t n l u 12

1.2.2 Các nghiên c u s t n l u PAHs trong n c 19

1.3 Các nghiên c u trong vƠ ngoƠi n c v r i ro m i tr ng do t n l u PAHs trong đ t 22

1.3.1 Các nghiên c u n c ngoƠi v r i ro m i tr ng 22

1.3.2 Các nghiên c u trong n c v r i ro m i tr ng 26

1.4 Các nghiên c u v m hình phơn b PAHs trong m i tr ng 28

1.4.1 Các nghiên c u ngoƠi n c v m hình phơn b 28

1.4.2 Các nghiên c u trong n c v m hình phơn b 31

1.5 Gi i thi u v đ a đi m nghiên c u 31

1.5.1 i u ki n t nhiên 32

1.5.2 i u ki n kinh t , xƣ h i 33

1.5.3 a hình 33

1.5.4 Khí h u 34

iv

1.5.5 Th y v n 35

1.5.6 H i v n 35

1.6 K t lu n Ch ng 37

CH NG 2 PH NG PHÁP NGHIểN C U 39

2.1 Ph ng pháp kh o sát, l y m u, b o qu n m u 39

2.1.1 L y m u đ t 39

2.1.2 L y m u b i trong kh ng khí 40

2.1.3 M u n c 42

2.1.4 M u tr m tích 42

2.2 Ph ng pháp x lỦ vƠ phơn tích m u 43

2.2.1 M u đ t, tr m tích 43

2.2.2 M u n c 47

2.2.3 M u khí 49

2.2.4 Phơn tích TOC trong đ t 51

2.2.5 Phơn tích pH trong đ t 53

2.3 Ph ng pháp th ng s r i ro (Risk quotient - RQ) 54

2.4 Ph ng pháp ch s r i ro ung th (Cancer Risk - CR) 55

2.5 Ph ng pháp m hình phơn b , tích l y ch t nhi m trong m i tr ng 58

2.5.1 Ph ng pháp m hình phơn b ch t nhi m trong m i tr ng 58

2.5.2 Ph ng pháp m ph ng s tích l y ch t nhi m trong m i tr ng theo th i gian 70

CH NG 3 K T QU VÀ BÀN LU N 74

3.1 S t n l u c a PAHs trong đ t r ng ng p m n xƣ ng Rui, huy n Tiên Yên, t nh Qu ng Ninh 74

3.1.1 S t n l u c a PAHs trên b m t đ t 74

3.1.2 S t n l u c a PAHs theo th i gian 83

3.1.3 S t n l u c a PAHs theo đ sơu phơn b 88

3.1.4 M i liên h gi a tính ch t đ t v i kh n ng t n l u PAHs 95

3.1.5 Xác đ nh t l gi a các nh m PAHs v i đ c đi m ngu n th i 98

3.2 Nghiên c u đánh giá r i ro m i tr ng do t n l u PAHs trong m i tr ng đ t r ng ng p m n xƣ ng Rui, huy n Tiên Yên, t nh Qu ng Ninh 101

v

3.2.1 Kh n ng tác đ ng đ n m i tr ng do t n l u PAHs trong đ t r ng ng p

m n 101

3.2.2 Nguy c r i ro tác đ ng đ n con ng i do tích l y PAHs trong đ t r ng

ng p m n 105

3.3 Nghiên c u kh n ng phơn b vƠ tích l y PAHs đi n hình trong m i tr ng đ t r ng ng p m n xƣ ng Rui, huy n Tiên Yên, t nh Qu ng Ninh b ng m hình Fugacity c p III vƠ c p IV 112

3.3.1 M ph ng s phơn b BaP trong m i tr ng đ t r ng ng p m n xƣ ng Rui 113 3.3.2 M ph ng s tích l y BaP trong m i tr ng đ t r ng ng p m n xƣ ng Rui 126 K T LU N VÀ KI N NGH 133

1 K t qu đ t đ c c a lu n án 133

2 Nh ng đ ng g p m i c a lu n án 133

3 Nh ng t n t i vƠ h ng nghiên c u ti p 134

4 Ki n ngh 134

TÀI LI U THAM KH O 136

vi

DANH M C CÁC HÌNH NH

Hình1.1 Công th c c u t o c a 16 PAHs [9] 5

Hình 2 Quy trình đánh giá r i ro m i tr ng d báo [20] 23

Hình1.3 M c đ r i ro trong su t quá trình đánh giá Sarajevo[52] 25

Hình 1.4 D báo PAHs trong đ t đ th c a B c Kinh giai đo n 1978- 2048 [43] 26

Hình 1.5 V trí khu v c nghiên c u [56] 32

Hình 2 Các v trí l y m u 40

Hình 2 2 Quy trình phơn tích PAHs trong đ t 44

Hình 2.3 ng chu n BaP 45

Hình 2.4 S c kỦ đ c a m u chu n PAHs trên GC/MS 46

Hình 2 5 Quy trình phơn tích PAHs trong n c 48

Hình 2 6 Quy trình phơn tích PAHs trong khí 50

Hình 2 7 Các b c m ph ng s phơn b ch t nhi m trong m i tr ng 60

Hình 2 8 Các b c m ph ng s tích l y ch t nhi m trong m i tr ng 71

Hình 3.1 N ng đ trung bình 16 PAHs c a 12 m u đ t t i th i đi m 8/ 2014 75

Hình 3 2 N ng đ 8 PAHs vƠ 16PAHs trong đ t vƠo 8 20 4 77

Hình 3.3 T l phơn b PAHs theo s v ng benzen trong đ t vƠo 8 20 4 78

Hình 3 4 T l gi a các nh m PAHs trong đ t vƠo 8 20 4 79

Hình 3.5 N ng đ PAHs trong các m u khí 80

Hình 3.6 N ng đ PAHs trong m t s m u đ t r ng trong tháng 1/2015 81

Hình 3.7 N ng đ PAHs trong các m u tr m tích 82

Hình 3.8 N ng đ trung bình 16 PAHs trong đ t vƠ đ l ch chu n theo th i gian l y m u 83

Hình 3.9 N ng đ trung bình các PAHs thƠnh ph n trong đ t theo th i gian 84

Hình 3.10 N ng đ trung bình 8PAHs trong đ t theo th i gian 85

Hình 3.11 M i quan h gi a 8 PAHs gơy ung th v i 16 PAHs trong đ t 86

Hình 3 2 Bi n thiên n ng đ theo s v ng PAHs trong đ t theo th i gian 86

Hình 3.13 N ng đ trung bình 16PAHs trong đ t theo m a 87

Hình 3.14 N ng đ trung bình 16PAHs trong đ t theo n m 88

Hình 3.15 N ng đ trung bình 16PAHs trong đ t theo đ sơu phơn b vƠo 20 5 89

Hình 3.16 N ng đ PAHs trong đ t theo đ sơu phơn b v trí R5 trong 20 5 90

Hình 3.17 N ng đ Ace vƠ Phe trong đ t theo đ sơu phơn b vƠo 20 5 91

Hình 3.18 N ng đ trung bình các PAHs trong đ t theo đ sơu phơn b vƠ đ l ch chu n trong tháng 20 5 92

Hình 3.19 N ng đ các PAHs trong đ t t i v trí R5 đ sâu 0- 5 cm theo th i gian 93

Hình 3.20 N ng đ các PAHs trong đ t t i v trí R5 đ sâu 5- 10 cm theo th i gian 93

vii

Hình 3.21 N ng đ các PAHs trong đ t t i v trí R5 đ sâu 10- 15 cm theo th i

gian 94

Hình 3.22 N ng đ các PAHs trong đ t t i v trí R5 đ sâu 15- 20 cm theo th i gian 94

Hình 3.23 Bi u đ m i quan h gi a 16PAHs vƠ TOC trong đ t r ng ng p m n 96

Hình 3.24 Bi u đ m i quan h gi a 16PAHs vƠ pH trong đ t r ng ng p m n 97

Hình 3.25 T l BaA (BaA Chyr vƠ Ind (Ind BghiP trong đ t 99

Hình 3.26 T l Ant (Ant Phe vƠ Flt/ (Flt + Pyr) trong đ t 100

Hình 3.27 Giá tr RQ trung bình c a các PAH theo th i gian 104

Hình 3.28 N ng đ BaP tích l y theo th i gian 131

viii

DANH M C B NG BI U

B ng M t s tính ch t v t lỦ c a PAHs 7

B ng 2 M t s tính ch t h a h c c a PAHs 8

B ng 3 Kh n ng gơy ung th vƠ đ t bi n gen c a các PAHs 11

B ng 1.4 N ng đ PAHs trong đ t t i m t s khu v c trên th gi i 13

B ng 1.5 N ng đ PAHs trong đ t RNM t i m t s khu v c trên th gi i 14

B ng 6 M t s nghiên c u v s t n l u c a PAHs trong đ t theo đ sơu phơn b 15

B ng 1.7 M i liên quan gi a t l c a m t s PAH vƠ đ c đi m ngu n th i 16

B ng 8 M t s nghiên c u v t n l u PAHs trong đ t r ng ng p m n trên th gi i 18 B ng 1.9 Th ng kê m t s k t qu nghiên c u v PAHs Vi t Nam 21

B ng 1.10 Nh ng nghiên c u v r i ro m i tr ng Vi t Nam 27

B ng 2.1 T a đ đi m l y m u đ t và m u không khí 41

B ng 2.2 T a đ đi m l y m u n c và m u tr m tích 43

B ng 2.3 Quan h gi a hai bi n ng u nhiên d a trên h s t ng quan Pearson 53

B ng 2.4 Các m c đánh giá r i ro m i tr ng 55

B ng 2.5 Phân lo i m c đ r i ro ung th theo CR 56

B ng 2.6 H s đ c t ng đ ng 57

B ng 2.7 Công th c tính đ t p trung 62

B ng 2 8 C ng th c tính các quá trình v n chuy n ch t nhi m t khí vƠo n c 66

B ng 2.9 Công th c tính các quá trình v n chuy n ch t nhi m t khí vƠo đ t 67

B ng 2.10 Công th c tính các quá trình v n chuy n ch t ô nhi m t n c vào tr m tích 68

B ng 3 So sánh n ng đ PAHs trong đ t RNM v i tiêu chu n c a M 76

B ng 3.2 N ng đ 6 PAHs trong đ t m t s khu v c r ng ng p m n trên th gi i 77

B ng 3.3 K t qu phơn tích m u n c 82

B ng 3.4 N ng đ c a các PAHs trong đ t t i th i đi m l y m u ( g kg 84

B ng 3.5 H s t ng quan Pearson gi a TOC và 16PAHs 95

B ng 3.6 H s t ng quan Pearson gi a đ pH và 16PAHs 97

B ng 3.7 Giá tr RQ trong các đ t l y m u 102

B ng 3.8 Giá tr RQ trong các đ t l y m u 103

B ng 3.9 Các giá tr c a ch s trong công th c tính ch s r i ro ung th (CR 106

B ng 3.10 Giá tr TEQ c a 3 đ t l y m u đ u 107

B ng 3.11 Giá tr TEQ c a 3 đ t l y m u sau 108

B ng 3.12 Ch s CR trong tháng 8/ 2014 109

B ng 3.13 Ch s CR trong tháng 1/ 2015 109

B ng 3.14 Ch s CR trong tháng 7/ 2015 110

B ng 3.15 Ch s CR trong tháng 1/ 2016 110

B ng 3.16 Ch s CR trong tháng 7/ 2016 111

ix

B ng 3.17 Ch s CR trong tháng 1/ 2017 111

B ng 3.18 Th tích các khoang m i tr ng 113

B ng 3.19 Th tích các ti u khoang m i tr ng 114

B ng 3.20 K t qu tính toán thông s đ t p trung (Z) 116

B ng 3.21 K t qu tính toán thông s đ t p trung (Z) 116

B ng 3.22 Các giá tr trong các công th c tính giá tr Z 117

B ng 3.23 Kh i l ng th tích c a h t trong các khoang m i tr ng và th y s n i 117 B ng 3.24 Ph n kh i l ng cacbon h u c c trong các ti u khoang m i tr ng i 118 B ng 3.25 K t qu tính toán giá tr t i l ng cho quá trình chuy n đ ng đ i l u 120

B ng 3.26 Giá tr t i l ng D cho quá trình phân h y 120

B ng 3.27 Giá tr các quá trình v n chuy n ch t ô nhi m t khí vƠo n c 121

B ng 3.28 Giá tr các quá trình v n chuy n ch t ô nhi m t khí vƠo đ t 122

B ng 3.29 Giá tr các quá trình v n chuy n ch t ô nhi m t n c vào tr m tích 123

B ng 3.30 K t qu tính toán phân b BaP trong các khoang m i tr ng 126

B ng 3.31 N ng đ BaP trong các khoang m i tr ng trong 1/2015 127

B ng 3.32 H s khu ch tán trong các khoang m i tr ng trong tháng 1/ 2015 128

B ng 3.33 N ng đ BaP tích l y trong m i tr ng đ t theo th i gian 131

x

1 Danh m c các t vi t t t

T vi t t t Ngh a ti ng Vi t Ngh a ti ng Anh

h i vƠ d ch b nh c a M

(Agency for Toxic Substances and Disease Registry)

Hydrocarbons)

RNM : R ng ng p m n

SOM : Ch t h u c trong đ t (Soil Organic Matter)

TEF : H s đ c t ng đ ng (Toxic Equivalent Factor)

TEQ : T ng n ng đ đ c t ng đ ng (Concentration of Toxic

Equivalent)

TOC : Các bon h u c t ng s Total Organic Carbon

CR: Ch s r i ro ung th lƠ ch s đ c th c hi n th ng qua vi c đánh giá m c đ các

ph i nhi m ch t nhi m ti m n ng qua các đ ng h p th ch y u (đ ng tiêu h a,

h h p, qua da

c b n, trong đ c PAHs (Policyclic Acromatic Hydrocarbons) vƠo nh m c kh

n ng gơy ung th , nh h ng x u đ n h th n kinh, h mi n d ch vƠ n i ti t c a con

ng i i u đáng lo ng i lƠ PAHs tích t trong đ t, n c, kh ng khí, đ ng v t, th c

v t trong hƠng th p k vƠ c kh n ng phát tán r ng kho ng cách hƠng tr m km so

v i ngu n th i Do v y, nghiên c u v PAHs đƣ vƠ đang đ c ti n hƠnh nhi u qu c gia trên th gi i, trong đ c Vi t Nam

R ng ng p m n đ c h p thƠnh t th c v t ng p m n nh h ng b i n c tri u ven

bi n nhi t đ i ho c bán nhi t đ i N m trong m i t ng tác gi đ t li n vƠ bi n, r ng

ng p m n lƠ sinh c nh quan tr ng vƠ quỦ giá v kh n ng thích nghi M i tr ng sinh thái c a r ng ng p m n lƠ n i chuy n ti p gi a bi n vƠ đ t li n do v y s t n t i phơn

b , phát tri n c a các loƠi trong r ng ng p m n ch u nh h ng c a nhi u nhơn t sinh thái T ng di n tích r ng ng p m n trên th gi i trong n m 2000 lƠ 37 760 km2 118

qu c gia vƠ lƣnh th Hi n r ng ng p m n n c ta đang b phá h y nghiêm tr ng,

v i t c đ bình quơn kho ng 3% n m lƠm t ng di n tích đ t hoang, t ng xơm nh p

m n, x i l b bi n vƠ s ng, gơy nhi m vƠ suy thoái m i tr ng [1] [2]

Qu ng Ninh lƠ t nh c r t nhi u l i th đ i v i quá trình phát tri n kinh t do ho t

đ ng khai thác than r t l n t tr m n m tr c vƠ m i tr ng n i đơy đƣ ph i ch u

nh ng tác đ ng n ng n c a các lo i ch t th i R ng ng p m n v ng c a s ng Tiên Yên các xƣ ng Rui, H i L ng đ c coi lƠ h sinh thái r ng ng p m n đi n hình

c a khu v c phía b c Vi t Nam H sinh thái r ng ng p m n đơy r t đa d ng vƠ

R ng ng p m n (RNM ng Rui đ c bao quanh b i 3 con s ng Voi L n, Voi Bé,

Ba Ch vƠ khu v c c a bi n, đƣ đ c các chuyên gia, nhƠ khoa h c chú Ủ, nghiên c u

nh : T ch c KVT (HƠ Lan , t ch c ACTMANG (Nh t B n , Vi n Khoa h c Lơm nghi p Vi t Nam, C c M i tr ng (B TƠi nguyên vƠ M i tr ng , Trung tơm Nghiên

c u tƠi nguyên m i tr ng, i h c Qu c gia HƠ N iầ vƠ đ c b o t n t các c quan ch c n ng N m 2007, RNM ng Rui đ c xác đ nh lƠ m t trong 2 h sinh

thái đ c th b suy thoái nghiêm tr ng nh t [3] Trong quy t đ nh v vi c phê duy t

ắQuy ho ch m i tr ng t nh Qu ng Ninh đ n n m 2020, t m nhìn đ n n m 2030 khu

v c RNM Ba Ch thu c v ng b o t n án thƠnh l p khu b o t n ng p n c ng Rui- Tiên Yên- Qu ng Ninh đƣ đ c phê duy t vƠ b c đ u tri n khai Ngoài ra, RNM

ng Rui c n thu c danh sách các d án tr ng r ng ven bi n trong quy t đ nh s

20 Q - TTg ngƠy 22 0 20 5 v vi c phê duy t đ án b o v vƠ phát tri n r ng ven

bi n ng ph v i bi n đ i khí h u giai đo n 20 5- 2020 M t s nghiên c u g n đơy

đƣ cho th y s t n t i c a PAHs trong m i tr ng n c vƠ tr m tích khu v c C a

L c, TrƠ C vƠ v ng v nh H Long [4] [5] lƠ nh ng khu v c g n v i RNM ng Rui

Vi c nghiên c u PAHs trong đ t, đ c bi t lƠ đ t r ng ng p m n c n h n ch Vi t nam Do v y, vi c nghiên c u t n l u, r i ro đ n m i tr ng đ t RNM ng Rui do tác đ ng c a PAHs lƠ r t c n thi t vƠ c tính th i s , tác gi đƣ ch n: ắNghiên c u s

t n l u vƠ r i ro m i tr ng c a các ch t h u c th m đa v ng PAHs trong đ t r ng

ng p m n xƣ ng Rui, huy n Tiên Yên, t nh Qu ng Ninh lƠm đ tƠi nghiên c u c a mình

2 M c tiêu nghiên c u

- Kh o sát đánh giá hi n tr ng nhi m PAHs trong đ t r ng ng p m n ng Rui

nh m xem xét kh n ng t n l u c a PAHs theo kh ng gian (b m t, đ sơu phơn b

vƠ th i gian trong m i tr ng đ t r ng ng p m n t đ xác đ nh m c đ r i ro c a PAHs

4.2 Ph ng pháp nghiên c u

- Ph ng pháp t ng h p th ng : T ng h p vƠ th ng kê các k t qu nghiên c u đƣ

c ;

- Ph ng pháp i u tr kh o sát hi n tr ng: T ch c đi u tra v đi u ki n t nhiên,

xƣ h i khu v c nghiên c u vƠ kh o sát th c t đ xác đ nh kh n ng, m c đ nhi m c a PAHs t i khu v c;

4

- Ph ng pháp l y m u và phân tích m u: S d ng đ l y m u n c, đ t, tr m tích,

không khí và phơn tích trong ph ng thí nghi m;

- Ph ng pháp phân tích ánh giá: Phơn tích, đánh giá các k t qu thu đ c trên c

s k t qu đi u tra kh o sát khu v c nghiên c u vƠ k t qu phơn tích trong ph ng thí nghi m;

- Ph ng pháp m h nh hoá: Nghiên c u m hình phơn b PAHs trong môi tr ng

ho c mang theo nh m th h p nh t v i nhau PAHs đ c coi lƠ các ch t nhi m h u

c b n R t nhi u PAHs lƠ nh ng ch t c kh n ng gơy ung th vƠ đ t bi n gen [6] [7] [8]. S ph i nhi m PAHs c a con ng i th ng qua th c n, n c u ng, khí th ho c

tr c ti p ti p xúc v i v t li u c ch a PAHs

Hình1.1 C ng th c c u t o c a 6 PAHs [9]

6

Hi n t i con ng i đƣ phát hi n ra hƠng tr m PAHs thƠnh ph n Tuy nhiên ph n l n các nghiên c u trên th gi i th ng t p trung vào m t s PAHs đ c tr ng, c kh n ng gơy ung th vƠ đ t bi n gen v t tr i, đ ng th i t n t i v i hƠm l ng đáng k trong

m i tr ng Trong đ , đáng quan tơm nh t lƠ 6 PAHs theo phơn lo i c a EPA: Nap, Ace, Acy, Phe, Flu, Ant, BaA, Chr, Pyr, Flt, BbF, BkF, BaP, Ind, BghiP, DahA Tên

vƠ c ng th c c u t o c a 6 PAHs đ c trình bƠy trong Hình

PAHs c đ phơn c c th p, đi t kh i l ng phơn t th p đ n kh i l ng phơn t cao,

chúng thay đ i v đ h a tan, kh n ng bay h i c ng nh tích t trong sinh v t [7]

V i nh ng PAHs c kh i l ng phơn t th p thì đ h a tan c a chúng cao, tích t trong sinh v t th p vƠ kh n ng bay h i cao Ng c l i, v i nh ng PAHs c kh i

l ng phơn t cao (t 4 v ng tr lên thì đ h a tan c a chúng th p, tích t trong sinh

v t cao vƠ kh n ng bay h i th p S l ng v ng benzen trong c u trúc h a h c c a các PAHs quy t đ nh kh n ng h a tan trong n c Khi s v ng benzen t ng s lƠm

t ng tính k n c c a PAHs h a tan c a các PAHs n m trong kho ng t 0,003

mg l đ n 3 mg l Trong đ , ch t kh h a tan nh t lƠ BbP c h s h a tan lƠ 0,003

mg l vƠ ch t d h a tan nh t Nap c h s h a tan t i 3 mg l

PAHs lƠ h p ch t t ng đ i tr v m t h a h c Do đ c c u t o t nh ng v ng benzen nên PAHs c tính ch t c a hydrocacbon th m, chúng c th tham gia ph n ng

th vƠ ph n ng c ng

h a tan c a PAHs trong n c th p s d n đ n các PAHs c xu h ng h p ph trong b n c n, đ t vƠ tr m tích, do đ nh h ng r t nhi u t i kh n ng chúng b phơn

h y sinh h c b i vi sinh v t PAHs t ng tác m nh v i cacbon h u c tr m tích, c

bi n đ ng t ng đ i th p, d dƠng tích l y sinh h c vƠ gơy đ c đ i v i m t s sinh v t

d i n c PAHs c n tham gia ph n ng quang h a trong kh ng khí Th ng th ng,

PAHs h p th y u tia h ng ngo i c b c s ng n m trong kho ng 7- 14 µm [10] [11]

Áp su t h i bƣo h a vƠ nhi t đ s i c a các PAHs c ng c vai tr quan tr ng do s

nh h ng đ n kh n ng bay h i c a m i PAHs M t s tính ch t v t lỦ vƠ h a h c

c a 6 PAHs đ c trình bƠy trong B ng vƠ B ng 2

Tên g i Công th c phân t Phân t l ng ńng ch y Nhi t đ

Chr C18H12 228 253,8 448 8,4 E-05 (200C) Kh ng mƠu

BbF C20H12 252 168,3 481 6,7 E-05(200C) Kh ng mƠu BkF C20H12 252 215,7 480 1,3 E-08 (200C) VƠng nh t

Ind C22H12 276 163,6 536 1,3 E-08(200C) VƠng

DahA C22H14 278 266,6 524 1,3 E-08(200C) Kh ng mƠu

Ngu n: [16]

8

s r r c a d u m ho c các m than [12] [13] Tuy nhiên, ngu n t nhiên kh ng ph i

lƠ ngu n chính gơy nên các v n đ m i tr ng

9

sinh ho t, giao th ng vƠ các ho t đ ng khác đ u phát sinh PAHs [11] [14] V i các

ngu n th i khác nhau, thƠnh ph n PAHs s khác nhau Trong m i tr ng, PAHs đ c

tìm th y kh p n i: kh ng khí, n c, tr m tích, đ t vƠ sinh v t [15] S t n t i c a

PAHs trong nhi u thƠnh ph n m i tr ng lƠ do quá trình lan truy n vƠ l ng đ ng PAHs Ban đ u, PAHs đ c th i vƠo trong kh ng khí, chúng t n t i d ng khí ho c

h p ph lên b i đi u ki n bình th ng l ng PAHs trên pha b i c th chi m đ n

90% [16] [17] Nh quá trình lan truy n mƠ PAHs đ c phát tán đi xa trong m i

tr ng kh ng khí, sau đ chúng l ng đ ng vƠ tích t trong đ t, n c, tr m tích vƠ sinh

v t Do v y, vi c xác đ nh chính xác ngu n phát th i PAHs các thƠnh ph n m i

tr ng trong th c t r t kh kh n Trong nghiên c u, các nhƠ khoa h c th ng d a trên t l n ng đ các PAHs thƠnh ph n đ c nh ng d đoán v đ c đi m ngu n th i,

t đ truy tìm các ngu n phát th i

Theo c ng b c a ATSDR n m 20 0, PAHs c m t trong khí th i c a nhi u ho t đ ng

nh đ t g , ch y đ ng c t , diesel, l đ t rác đ th vƠ y t , đ t than, đ t khí gas PAHs c n đ c phát hi n trong kh i thu c lá, trong khí th i c a quá trình chiên rán

th c ph m ầ [15] Các nghiên c u ch ra r ng, PAHs tích t trong nhi u m i tr ng

khác nhau nh đ t đ th , đ t g n khu c ng nghi p, đ t g n sơn bay, đ t r ng, đ t r ng

ng p m n, n c s ng, h , bi n vƠ trong kh ng khí [ [18] [19] [20] NgoƠi ra m t s

nghiên c u cho th y PAHs c n tích t trong sinh v t (th c v t vƠ đ ng v t nh chim,

cá ầ [21] [22] [23]

PAHs c m t m i n i con ng i sinh s ng nh nhƠ, bên ngoƠi, ho c t i n i lƠm

vi c Th ng th ng, con ng i s kh ng ch ti p xúc v i m t PAHs thƠnh ph n mƠ s

ti p xúc v i h n h p c a PAHs

PAHs đi vƠo c th con ng i qua 3 con đ ng: qua tiêu h a, qua h h p vƠ qua qua

da Con ng i b ph i nhi m PAHs khi hít ph i kh ng khí c ch a PAHs, b i bám trên

da vƠ n u ng các th c ph m c ch a PAHs Trong th c ph m, ph n l n PAHs đ c hình thƠnh do s n u nhi t đ cao nh hun kh i, n ng vƠ rán Th c ph m nh ng

c c, bánh mì hay các lo i th y sinh l p đáy, c ng nh trái cơy vƠ rau qu đ c tr ng

10

ho c nu i trong v ng đ t b nhi m PAHs lƠ m t ngu n đ a con ng i ti p xúc v i

PAHs qua tiêu h a [24]

i v i ng i lao đ ng, ti p xúc ngh nghi p PAHs ch y u th ng qua đ ng h h p,

n u ng vƠ h p th da Khi ti p xúc v i PAHs, các hi u ng c h i c th x y ra ph n

l n ph thu c vƠo con đ ng ti p xúc Nhi u nghiên c u trên c ng nhơn ti p xúc v i PAHs trong m t th i gian dƠi đƣ cho th y PAHs c kh n ng gơy ung th ph i ho c ung th da Hi n v n ch a c nghiên c u PAHs nh h ng đ n thai nhi hay kh n ng sinh s n ng i, nh ng các nghiên c u trên đ ng v t ch ra r ng m t s PAHs nh

h ng đ n sinh s n vƠ s phát tri n c a con cái Tr em ti p xúc v i PAHs s c các

tri u ch ng t ng t nh ng i l n [24]

PAHs c th xơm nh p vƠo t t c các m c ch a ch t béo c th ng i Chúng c

xu h ng đ c tích t ch y u th n, gan M t l ng nh đ c l u tr trong lá lách, tuy n th ng th n vƠ bu ng tr ng Khi vƠo c th , PAHs b bi n đ i thƠnh nhi u ch t khác nhau t t c các m trong c th M t s các ch t c h i nhi u h n vƠ m t s ít

đ c h i h n so v i PAHs g c B Y t vƠ D ch v Nhơn sinh Hoa K đƣ xác đ nh r ng BaA, BbF, BkF, BaP, DahA vƠ Ind c kh n ng gơy ung th đ ng v t C quan Nghiên c u Qu c t v Ung th c a M (IARC đƣ xác đ nh BaA, BaP, BbF, BkF, vƠ Ind c th gơy ung th cho con ng i EPA đƣ xác đ nh r ng BaA, BaP, BbF, BkF, Chr, DahA, Ind lƠ ch t gơy ung th cho con ng i PAHs đ c tìm th y trong n c

ti u ho c trong máu khi con ng i b ph i nhi m PAHs K t qu t các nghiên c u trên đ ng v t cho th y khi đi vƠo c th , m t ph n PAHs đ c tích t trong các m c

ch a ch t béo, m t ph n s đ c chuy n h a vƠ m t ph n s đ c đƠo th i ra ngoƠi c

th theo phơn vƠ n c ti u Nh ng đ ng v t b ph i nhi m PAHs c bi u hi n ung th ,

sinh non, sinh con d d ng vƠ m t s v n đ v th n kinh [8]

Con ng i vƠ đ ng v t b ph i nhi m PAHs th ng sau m t th i gian ti p xúc dƠi v i

li u l ng nh R t nhi u PAHs lƠ nh ng ch t gơy ung th vƠ gơy đ t bi n gen Th ng

th ng, nh ng PAHs trong phơn t c t 2 đ n 3 v ng benzen thì kh n ng gơy ung

th vƠ đ t bi n gen y u Ch nh ng PAHs c 4 đ n 5 v ng th m tr lên m i b t đ u

xu t hi n kh n ng gơy ung th vƠ đ t bi n gen m nh Các PAHs c c u trúc phơn t

g c c nh thì ho t tính gây ung th vƠ bi n đ i gen nguy hi m h n c u trúc th ng [25]

11

Kh n ng gơy ung th vƠ đ t bi n gen c a PAHs đ c bi u th qua h s đ c t ng

đ ng (TEF Trong đ , h s đ c t ng đ ng bi u th kh n ng gơy ung th t ng

đ i c a m t PAHs so v i BaP (BaP lƠ ch t đ i di n cho nh m PAHs Kh n ng gơy ung th vƠ đ t bi n gen c a các PAHs đ c t m t t qua B ng 3

B ng 1.3 Kh n ng gơy ung th vƠ đ t bi n gen c a các PAHs

c tính c a PAHs r t ph thu c vƠo c u trúc, v i các đ ng phơn (PAHs v i c ng

c ng th c vƠ s v ng khác nhau t kh ng đ c h i đ n c c k đ c Nh v y, PAHs gơy ung th cao c th nh ho c l n BaP lƠ ch t đáng chú Ủ vì lƠ ch t gơy ung th h a

12

h c đ u tiên đ c phát hi n vƠ lƠ m t trong nhi u ch t gơy ung th đ c tìm th y trong kh i thu c lá Các PAHs đ c bi t đ n v i các đ c tính gơy ung th , gơy đ t

bi n vƠ gơy quái thai lƠ BaA, Chr, BbP, BkP, BaP, DahA, Ind, DghiP [26] Vi c tr em

ti p xúc v i PAHs m c đ cao lƠm suy gi m ch s IQ vƠ gia t ng b nh hen suy n

[27]

PAHs có kh n ng gơy tích l y sinh h c PAHs v i n ng đ nhi m cao trong đ t gơy tác đ ng b t l i cho đ ng v t kh ng x ng s ng trên c n bao g m kh i u, sinh s n, phát tri n vƠ mi n d ch ng v t c vú c th h p th các PAHs theo các tuy n khác nhau M t khác, cơy tr ng c th h p th các PAHs t đ t th ng qua r c a chúng vƠ chuy n chúng sang các b ph n khác c a cơy N ng đ các PAHs trong cá vƠ đ ng v t

c v đ c cho lƠ cao h n nhi u so v i m i tr ng mƠ chúng s ng S tích t sinh h c

c ng đƣ đ c th hi n trong đ ng v t kh ng x ng s ng trên c n M t s PAHs, bao

g m BaA, BaP, BbF, BjF, BkF, Chr, DahA, vƠ Ind đƣ gơy h i cho s c kh e đ ng v t

thí nghi m khi chúng hít th , n, ho c khi đƣ c th i gian dƠi ti p xúc qua da [24]

Tác đ ng c a các PAHs đ i v i s c kho con ng i ph thu c ch y u vƠo chi u dƠi

vƠ l trình ti p xúc, s l ng ho c n ng đ c a các PAHs, c ng nh m c đ đ c h i

t ng đ i c a các PAHs [12]

1.2 Các nghiên c u trong và ngoài n c v s t n l u c a P Hs trong đ t

1.2.1 Các nghiên c u n c ngo i v t n u

Các nghiên c u v PAHs trong đ t lƠ ph bi n trên th gi i b i kh n ng tích t cao và

vi c truy tìm d u v t PAHs trong đ t d th c hi n h n so v i các m i tr ng thƠnh

ph n khác Nghiên c u v t n l u PAHs trong đ t khá đa d ng: theo kh ng gian (trong

đ t b m t, theo đ sơu phơn b ), xác đ nh ngu n phát th i, m i quan h gi a n ng đ PAHs v i thƠnh ph n c gi i đ t ầ

 S t n l u c a PAHs trong đ t b m t

Các nghiên c u v t n l u PAHs trên đ t b m t khá đa d ng T các nghiên c u trên

đ t g n khu c ng nghi p, đ t khu v c khai thác than, đ t khu v c c s c trƠn d u

đ n đ t g n khu v c sơn bay, đ t d c l u v c s ng, đ t ven bi n, đ t r ng ng p m n ầ

13

Các nghiên c u cho th y n ng đ PAHs tích l y trong đ t khác nhau các khu v c khác nhau, t nhi m nh đ n r t n ng (B ng 4)

B ng 1.4 N ng đ PAHs trong đ t t i m t s khu v c trên th gi i

M c đ tích l y PAHs trong đ t d c h th ng s ng Odra, Ba Lan (J namies’nik L.Wolska, 2002) n m trong kho ng t g kg đ n 50 mg kg [28] trong đ t khu v c

ven bi n vƠ c a s ng phía b c Bohai vƠ v ng bi n HoƠng H i (Trung Qu c , t ng

n ng đ PAHs n m trong kho ng 52,3 đ n 870,6 mg/kg Nghiên c u c a Peng Huang vƠ c ng s (20 3 v i t ng 2 m u đ t v ng bi n B t H i (Trung Qu c , n ng

đ 6PAHs dao đ ng trong kho ng t 97,2 - 300,7 mg/kg (giá tr trung bình 75,7

37,3 mg/kg) [29] Các nghiên c u v PAHs đƣ cho th y s đa d ng v khu v c nghiên

c u, t đ t ven s ng, đ t khu v c c a s ng, đ t ven bi n vƠ m c đ tích l y PAHs trong đ t dao đ ng trong kho ng vƠi g kg đ n hƠng nghìn g kg

Các nghiên c u v tích l y PAHs trong đ t r ng ng p m n c ng khá đa d ng N ng đ PAHs Sundarban, b bi n phía đ ng b c c a V nh Bengal ( n (S K Sarkar vƠ

c ng s , 20 0 , đƣ cho th y t ng n ng đ c a 6 PAHs dao đ ng trong kho ng

32-2938 g kg, v i giá tr trung bình là 634 mg/kg 5 PAHs gơy ung th (BbF, BkF, BaP, Ind, DahA) chi m 68-73% c a t ng các PAHs [13]

14

Nghiên c u nh h ng c a đ th hoá đ n r ng ng p m n Fortaleza, Brazil th ng qua

vi c xác đ nh hƠm l ng c a 7 PAHs trong đ t đƣ cho th y, t ng n ng đ c a 7 PAHs dao đ ng trong kho ng 3,04- 2234,76 mg kg đi m l y m u Coco River vƠ 3,34- 859,2 mg kg đi m Ceara River Các m c nƠy cao h n so v i các thƠnh ph

phát tri n c ng nghi p [30] (B ng 5 Các k t qu nghiên c u cho th y, n ng đ tích

l y PAHs trong đ t r ng ng p m n trên th gi i dao đ ng trong m t kho ng khá l n t vƠi tr m g kg đ n hƠng nghìn g kg, th m chí c n i c n cao h n tích l y trong đ t khu c ng nghi p, nh v y nghiên c u v tích l y PAHs trong đ t r ng ng p m n c n

đ c chú Ủ

B ng 1.5 N ng đ PAHs trong đ t RNM t i m t s khu v c trên th gi i

 S t n l u c a PAHs theo đ sâu phân b

Các nghiên c u v phơn b PAHs theo đ sơu th ng đ c s d ng đ tìm ki m l ch

s c a quá trình tích l y PAHs khu v c S phơn đo n theo đ sơu các nghiên c u khá khác nhau, nh ng th ng th ng thì kho ng cách gi a các đo n c ng kh ng quá

l n, phơn đo n nh nh t lƠ 2 cm vƠ phơn đo n l n nh t lƠ 5 cm

Khu v c S P Hs phân tích

T ng P Hs

TLTK Trung bình

15

Nghiên c u kh n ng phơn b c a PAHs trong kh ng gian c a 4 khu v c r ng ng p

m n: Yi O, Ma Wan H ng K ng theo đ sơu cho th y: đ sơu nghiên c u lƠ 20cm,

đ c phơn ra lƠm 4 đo n tính t b m t đ t, m i đo n cách nhau 5cm K t qu nghiên

c u cho th y n ng đ PAHs trong l p d i c ng ( 5-20 cm) lƠ l n nh t vƠ l ch s phát

th i c ng ch ra r ng trong quá kh khu v c nƠy đƣ b nhi m n ng b i các ho t đ ng

c ng nghi p, sau đ , ng i ta đƣ h n ch th i PAHs ra khu v c nƠy [31]

B ng 1.6 M t s nghiên c u v s t n l u c a PAHs trong đ t theo đ sơu phơn b

S phơn b PAHs khu v c RNM s ng Coco vƠ Ceara (Brazin , Rivelino M Cavalcante vƠ c ng s (2009 đƣ th c hi n trong các m t c t c a l i đ t, phơn l i đ t ra lƠm 5 đo n, m i đo n cách nhau 0 cm K t qu cho th y, trong h u h t các l i, t ng

Khu v c sâu phân t ch K t qu nghiên c u TLTK

R ng ng p m n:

Yi O, Ma Wan

(H ng K ng

0-5cm, 5-10cm, 15cm, 15-20cm

10-S phát th i PAHs trong quá kh

đ ng c ng nghi p Ma Wan lƠ r t nghiêm tr ng Sau đ đƣ đ c gi m đáng k

[91]

Ngu n: [31] [13] [32] [91]

16

PAHs gi m v phía l p sơu, nh v y, tình tr ng nhi m hi n t i đang di n ra

nghiêm tr ng h n so v i trong quá kh khu v c nƠy [30]

 Xác đ nh t l gi a các nh m PAHs v i đ c đi m ngu n th i PAHs

Vi c xác đ nh ngu n th i PAHs r t kh kh n do s lan truy n vƠ tính b n v ng c a chúng trong m i tr ng Hi n nay, các nghiên c u d a vƠo đ c đi m v t l các đ ng phân c a PAHs nh Flt/(Flt + Pyr), Ant/(Ant + Phe), BaA/(BaA + Chyr), Ind/(Ind + BghiP) c trong m i tr ng đ d đoán v đ c đi m ngu n th i

B ng 1.7 M i liên quan gi a t l c a m t s PAH vƠ đ c đi m ngu n th i

V ng đ t ng p n c m n Sundarban, b bi n phía đ ng b c c a V nh Bengal ( n , t l các đ ng phơn Phe Ant, Flt Pyr, vƠ Methylphenanthrene Phenanthrene đƣ

TT T l m t s P H Giá tr c đi m ngu n th i

1 Flt/ (Flt + Pyr)

< 0,4 Ngu n x ng, d u (trƠn d u 0,4 - 0,5 Ngu n phát th i giao th ng

Ngu n: [87]

17

cho th y ngu n PAHs trong khí quy n vƠ d ng ch y b m t lƠ nh ng ngu n chính đ a

PAHs t i v ng đ t ng p n c m n [13]

Nghiên c u c a Kamaljit Banger trong đ t đ th c a Miami (M v i c ba ch s

nh n d ng ngu n, bao g m s v t tr i c a nh m tr ng l ng phơn t cao (HMW đ i

v i nh m tr ng l ng phơn t th p (LMW , t l Flt (Flt Pyr t 0,42 đ n 0,50 vƠ t

l Phe Ant t 0,76 đ n ,36 cho th y r ng ngu n PAHs chi m u th trong đ t đ th

c ngu n g c t quá trình đ t, đ c bi t lƠ đ t cháy nhiên li u h a th ch [32]

R ng ng p m n Fortaleza, Brazil cho th y PAHs trong đ t đƣ đ c b t ngu n ch y u

t d u m , g , đ t than, lan truy n trong kh ng khí vƠ n c th i đ th sau đ t p trung

khu v c c a s ng n i c r ng ng p m n vƠ l ng đ ng, tích l y trong đ t [30]

 M i liên h gi a tính ch t đ t v i kh n ng tích l y PAHs

Nhi u nghiên c u ch ra r ng ch t h u c trong đ t (SOM c nh h ng đ n d l ng

c a các PAHs trong đ t t m c đ nh đ n m c đ l n, t y theo t ng khu v c [33] [34] Tuy nhiên, c nhi u nghiên c u ch ra r ng kh ng c s t ng quan đáng k gi a TOC vƠ t ng PAHs Nghiên c u c a Wan-Li Ma và c ng s trong đ t d c sông Songhua (Trung Qu c) cho th y SOM khác nhau r t l n gi a các m u đ t l u v c sông Songhua, dao đ ng t 0,76 đ n 0,6%, nh ng kh ng c s t ng quan đáng k

gi a SOM v i t ng PAHs [35] i u nƠy c ng ph h p v i m t s nghiên c u tr c đơy c a Bucheli và c ng s (2004) và c a Zhang và c ng s (2006) [36] [37] Nghiên

c u c a Xiang Bi vƠ c ng s (2016) cho th y, m i t ng quan Pearson gi a t ng m t

s PAHs vƠ TOC m t s khu v c Himalayas gi a Trung Qu c vƠ Nepan lƠ (r2

=

0 , p = 0 00 , vƠ (r2

= 0.10, p = 0.001) giá tr nƠy cho th y kh ng c s t ng quan

đáng k gi a t ng PAHs vƠ TOC [38] Emoyan O O vƠ c ng s (20 7 đƣ đ a k t qu

kh ng c s t ng quan đáng k gi a các PAHs vƠ TOC trong đ t [39]

V ng đ t ng p n c m n Sundarban, giá tr pH n m trong kho ng t 6,5- 8,4; TOC

c giá tr h u h t d i % t t c m u V thƠnh ph n c gi i đ t, c ng c s khác

bi t l n các khu v c l y m u v t l gi a b n vƠ hƠm l ng sét, b n sét pha [13]

18

B ng 1.8 M t s nghiên c u v t n l u PAHs trong đ t r ng ng p m n trên th gi i

T m l i, các nghiên c u v PAHs trong đ t đƣ đ c th c hi n nhi u n i trên th

gi i, trong đ các nghiên c u v PAHs trong đ t r ng ng p m n khá đa d ng Các nghiên c u th ng quan tơm đ n m t ho c m t s v n đ nh t n l u PAHs trong không gian (trên b m t, theo đ sơu phơn b ; t n l u PAHs theo th i gian (theo m a

ho c theo n m ; xác đ nh ngu n th i PAHs, m i quan h gi a n ng đ PAHs v i thƠnh

ph n c gi i đ t ho c thƠnh ph n h u c trong đ t K t qu c a các nghiên c u nƠy đƣ cho th y PAHs đƣ t n l u trong đ t r ng ng p m n trên th gi i theo kh ng gian vƠ

th i gian t vƠi g kg đ n vƠi nghìn g kg N ng đ PAHs bi n đ i theo th i gian Ngu n phát th i PAHs đa d ng, t các quá trình sinh ho t đ n các ho t đ ng s n xu t

c ng nghi p T y thu c vƠo đ c đi m đ t t ng khu v c mƠ m i quan h gi a n ng

PAHs đƣ t n t i khu v c nghiên c u D a trên t

l các đ ng phơn PAHs cho th y ngu n phát th i

kh ng c ho t đ ng c ng nghi p khu v c đ

[13]

Ngu n: [30] [78] [13]

nh ng nghiên c u ban đ u v PAHs trong kh ng khí t i m t s đi m nút giao th ng quan tr ng HƠ N i Theo báo cáo, các đi m nút giao th ng đ u b nhi m b i

PAHs, t i nút ngƣ t V ng vƠ nút ngƣ t S , n ng đ BaP lƠ cao nh t [40] N m 2005,

Nghiêm Trung D ng đƣ hoƠn thƠnh lu n án ti n s v ắNghiên c u m c đ phát th i vƠ lan truy n c a các Hydrocacbon th m đa v ng (PAH t i HƠ N i Trong nghiên c u nƠy đƣ t p trung vƠo m c đ phát th i vƠ quá trình lan truy n PAH trong m i tr ng

khí [25]

Nghiên c u c a D ng Thanh Ngh vƠ c ng s v ắ ánh giá kh n ng tích t sinh h c

ch t nhi m h u c b n PABs vƠ PAHs v ng V nh H Long đƣ ch ra r ng ch t nhi m PAHs đ c kh o sát đ ng b trong ba h p ph n m i tr ng n c, tr m tích vƠ sinh v t trong V nh H Long vƠo hai đ t (tháng 0 n m 2008 vƠ tháng 2 n m 2009

K t qu cho th y, trong m i tr ng n c: t ng n ng đ PAHs lƠ 5,69 - 8,66µg/l; trong

m i tr ng tr m tích: t ng n ng đ PAHs lƠ 99,04 - 00,47 g kg kh ; trong m th t sinh v t (ngao, t m, cá : t ng n ng đ PAHs lƠ 2034 - 2583µg/kg khô M c đ nhi m PAHs trong các h p ph n m i tr ng V nh H Long c tính ch t m a vƠ kh

n ng tích t sinh h c c a chúng bi n thiên t ng d n t sinh v t b c th p đ n sinh v t

b c cao trong chu i th c n [4]

Theo Ph m Th Kha, hƠm l ng t ng PAHs (8 c u t trong m u n c v ng ven b

H i Ph ng, Qu ng Ninh trong kho ng t 0,30 ậ ,48 g l, PAHs 4 ậ 5 v ng ch y u, chi m t 83,83 ậ 98,78 % Các PAHs 3 vòng chi m ch y u t 36,44 ậ 77,33% PAHs tích lu trong sinh v t bi n, hƠm l ng PAHs trong loƠi nhuy n th 2 m nh v t 56,41 ậ 246,39 g kg kh , trong loƠi t m t 32,48 ậ 385,46 g kg kh , trong loƠi cá t

20

34,47 ậ 5 7,05 g kg kh Trong m u sinh v t, các PAHs 4 ậ 5 v ng chi m ch y u t 45,85 ậ 100% [5]

Nghiên c u c a ng HoƠi Nh n vƠ c ng s v tích t PAHs khu v c c th y tri u

mi n B c Vi t Nam cho th y, n ng đ trung bình PAHs trong tr m tích ng Rui

lƠ 475,0 5 ,22 g kg [41]

Nghiên c u v PAHs Vi t Nam đƣ đ c th c hi n trong nh ng n m g n đơy Các nghiên c u nƠy đƣ xác đ nh n ng đ PAHs trong thƠnh ph n m i tr ng nh kh ng khí, n c vƠ tr m tích Nh ng phơn tích v PAHs m i ch d ng l i m c đ đánh giá

hi n di n c a PAHs trong thƠnh ph n m i tr ng vƠ so sánh chúng v i các tiêu chu n

hi n c , mƠ ch a đi sơu phơn tích s t n l u c a chúng theo th i gian, kh ng gian

Nh ng nghiên c u v đánh giá t n l u PAHs theo đ sơu phơn b trong m i tr ng đ t

r ng ng p m n, ho c xác đ nh m i quan h nh h ng gi a thƠnh ph n c gi i c a đ t

đ n t n l u PAHs hi n v n c n ít

Trong kho ng 5 n m tr l i đơy (t 2003 đ n nay) nh ng nghiên c u v t n l u PAHs Vi t Nam đƣ đ c th c hi n S l ng PAHs trong m i nghiên c u khác nhau, th ng t 8 h p ch t cho đ n 6 h p ch t Khu v c nghiên c u c ng đa d ng, t khu v c đ th nh HƠ N i đ n các v ng ven bi n H i Ph ng, Qu ng Ninh ThƠnh

ph n m i tr ng trong các nghiên c u c ng khác nhau t m i tr ng kh ng khí, m i

tr ng n c đ n tr m tích ho c trong th y sinh v t nh cá, ngao, t m T ng s m u nghiên c u ch a đ n 200 m u Các k t qu nghiên c u ch y u m c đ đánh giá s

hi n di n c a các PAHs trong m i tr ng, kh n ng lan truy n PAHs trong m i tr ng khí C m t s nghiên c u xác đ nh ngu n phát th i PAHs B ng 9 th ng kê các k t

qu nghiên c u v PAHs Vi t Nam

Nh v y, c th n i r ng, nghiên c u v PAHs v n c n lƠ m t v n đ khá m i Vi t Nam Các k t qu nghiên c u đƣ cho th y c s t n l u PAHs m t s khu v c trong các m i tr ng kh ng khí, n c, tr m tích vƠ sinh v t, trong đ c v ng bi n ven b

Qu ng Ninh, n i g n v i khu v c RNM ng Rui mƠ đ tƠi nghiên c u Tuy nhiên, các nghiên c u v PAHs trong đ t, đ c bi t trong đ t RNM - m t trong nh ng khu v c

c h sinh thái nh y c m v i s bi n đ i m i tr ng do tác đ ng c a các ch t nhi m

21

thì đ n th i đi m hi n nay v n ch a c nghiên c u nƠo đ c c ng b Vi t Nam Do

v y, nghiên c u v t n l u PAHs trong đ t RNM Vi t Nam lƠ c n thi t

B ng 1.9 Th ng kê m t s k t qu nghiên c u v PAHs Vi t Nam

Khu v c

nghiên c u

Môi

tr ng nghiên

c u

S m u

P Hs nghiên

t ch

K t qu nghiên

c u gi ch nh Tên tác

N m công

b TLTK

HƠ N i Kh ng khí 43 - 16

- Các đi m nút giao

th ng đ u b nhi m b i PAHs, t i nút ngƣ t V ng vƠ nút ngƣ t S -N ng đ BaP lƠ cao nh t

Nguy n Thúy

Ng c 2003 [40]

HƠ N i Kh ng khí 50 - 16

- Xác đ nh n ng đ PAHs

- Kh n ng lan truy n PAHs trong

m i tr ng khí

- Ngu n phát th i

Nghiêm Trung

tr m tích vƠ sinh v t

D ng Thanh Ngh vƠ

tr m tích vƠ sinh v t

Ph m Th Kha 2014 [80]

- Xác đ nh ngu n phát th i

- Xác đ nh ngu n phát th i

Mahua Saha vƠ

c ng s 2009 [81]

Ngu n: [25] [4] [80] [41] [81] [40]

22

1.3 Các nghiên c u trong và ngoài n c v r i ro môi tr ng do t n l u P Hs trong đ t

1.3.1 Các nghiên c u n c ngo i v i o i t ng

R i ro m i tr ng lƠ kh n ng mƠ đi u ki n m i tr ng khi b thay đ i b i ho t đ ng

c a con ng i, c th gơy ra các tác đ ng c h i cho m t đ i t ng nƠo đ Các đ i

t ng bao g m s c kh e, tính m ng con ng i, h sinh thái (loƠi, sinh c nh, tƠi nguyên ầ vƠ xƣ h i (các nh m c ng đ ng, các lo i hình ho t đ ng ầ Tác nhơn gơy

r i ro c th lƠ tác nhơn h a h c (ch t d nh h ng, kim lo i n ng, thu c b o v th c

v t, ầ sinh h c (vi tr ng, vi khu n gơy b nh, ầ , v t lỦ (nhi t đ , các ch t l l ng trong n c ầ hay các hƠnh đ ng mang tính c h c (ch t phá cơy ch ng ng p m n, đánh b t cá quá m c ầ Các đ i t ng b r i ro vƠ tác nhơn gơy r i ro n m trong m i quan h r t ph c t p vƠ đ c th hi n b ng m t s đ g i lƠ chu i đ ng truy n r i ro

Vi c nghiên c u, đánh giá r i ro m i tr ng trên th gi i đƣ c t lơu V i cách hi u,

r i ro m i tr ng lƠ kh n ng mƠ đi u ki n m i tr ng b thay đ i b i ho t đ ng c a con ng i, c th gơy ra tác đ ng c h i cho m t đ i t ng nƠo đ , thì c th th y r ng đánh giá r i ro m i tr ng lƠ m t vi c c n thi t ánh giá r i ro m i tr ng liên quan

đ n đánh giá đ nh tính vƠ đ nh l ng c a r i ro đ n m i tr ng vƠ s c kh e con ng i

do hi n di n ho c s d ng các ch t gơy nhi m K t qu c a đánh giá r i ro m i

tr ng s giúp cho vi c qu n lỦ m i tr ng tr nên thu n ti n h n khi ch p nh n quan

đi m: cho phép t n t i m c đ nhi m trong m i tr ng, gơy r i ro th p ho c ch p

nh n đ c đ i v i s c kh e con ng i vƠ m i tr ng Do đ kh ng nh t thi t ph i đ i

h i m c đ nhi m đ t giá tr ắkh ng C ngh a lƠ, phát tri n kinh t c th đ c

qu n lỦ m c ph h p, v a cho phép b o v s c kh e con ng i vƠ m i tr ng, v a duy trì các ho t đ ng đem l i l i ích kinh t

C hai lo i đánh giá r i ro m i tr ng, lo i th nh t lƠ đánh giá r i ro m i tr ng d báo t c lƠ d báo kh n ng r i ro trong t ng lai do ch t nhi m gơy ra đ n m i

tr ng khu v c Lo i th hai lƠ đánh giá r i ro m i tr ng h i c , đơy lƠ ho t đ ng đánh giá r i ro khi khu v c đƣ x y ra nhi m vƠ c n xác đ nh m c đ vƠ kh n ng

ph i nhi m c a các đ i t ng Trong hai lo i trên, đánh giá r i ro m i tr ng d báo

th ng đ c a d ng h n b i c th d báo kh n ng r i ro đ i v i m i tr ng trong

23

t ng lai Ngơn hƠng phát tri n Chơu Á đƣ đ a ra quy trình các b c đánh giá r i ro

m i tr ng d báo g m 4 b c (Hình 2

Hình 1.2 Quy trình đánh giá r i ro m i tr ng d báo [20]

B c : Nh n di n các m i nguy h i ơy lƠ b c đ u tiên nh m xác đ nh đơu lƠ m i nguy h i chính đ n m i tr ng trong các ho t đ ng c a con ng i

B c 2: ánh giá đ c tính, đánh giá ph i nhi m B c nƠy đ c th c hi n nh m đánh giá đ c tính vƠ m c đ ph i nhi m c a các m i nguy h i đƣ đ c xác đ nh trong b c

đ n con ng i vƠ sinh v t trong m i tr ng (d a trên c s li u tác đ ng vƠ t n su t tác đ ng

B c 3: M t đ c tính r i ro Nh m xác đ nh các r i ro x y ra v i các k ch b n khác nhau vƠ lƠ c s đ xác đ nh m c đ r i ro vƠ qu n lỦ r i ro

B c 4: Qu n lỦ r i ro Trên c s các k ch b n đ a ra trong b c 3 s giúp cho nhƠ

qu n lỦ ra đ c quy t đ nh đúng đ n trong qu n lỦ m i tr ng

Trong b c 2 c a quy trình đánh giá r i ro m i tr ng d báo vi c đánh giá m c đ

ph i nhi m c a ch t nhi m đ n các đ i t ng lƠ ph c t p nh t Trên th gi i đƣ đ a

ra nhi u ph ng pháp đánh giá t đ n gi n đ n ph c t p, t y thu c theo l a ch n vƠ

đi u ki n nghiên c u c a các tác gi Các ph ng pháp đánh giá nƠy đ c s d ng

Nh n di n m i nguy h i

ánh giá đ c t nh ánh giá ph i nhi m

Mô t đ c t nh r i ro

Qu n lỦ r i ro

24

r ng rƣi trong nhi u nghiên c u, c ng b trên các t p chí khoa h c c h s nh h ng cao C th k đ n m t vƠi ph ng pháp sau:

 Ph ng pháp so sánh v i các ng ng tác đ ng đ n m i tr ng

Ph ng pháp đánh giá r i ro m i tr ng (ERA giúp đ a ra nh ng h u qu ti m tƠng

v m t s c kh e liên quan đ n s c m t các ch t nguy h i trong m i tr ng Ph ng pháp đánh giá ERA b ng cách so sánh v i các giá tr ng ng ch t l ng tr m tích SQG (Sediment Quality Guidelines th ng đ c áp d ng trong tr m tích n c ng t,

n c l vƠ n c m n ơy lƠ ph ng pháp đ n gi n, tuy nhiên vi c xác đ nh gi i h n

gi n nh ng đánh giá khá chính xác vi c tác đ ng c a ch t nhi m đ n m i tr ng

 Ph ng pháp t ng ch s nguy h i

T ng ch s nguy h i THQ (Total hazadous quotient đ c s d ng đ đánh giá r i ro

s c kh e con ng i do ph i nhi m ch t nhi m trong nhi u thƠnh ph n m i tr ng (n c, th c v tầ Ph ng pháp nƠy khá ph c t p b i liên quan đ n nhi u th ng s trong cac thƠnh ph n m i tr ng

 Ph ng pháp ch s r i ro ung th

Ph ng pháp tính toán ch s r i ro ung th CR (Cancer Risk đ c C c B o v m i

tr ng M đ xu t vƠ th ng áp d ng đ i v i t n l u ch t h u c kh phơn h y trong

m i tr ng đ t Ch s CR, ch s đánh giá r i ro s c kh e con ng i do t n l u ch t nhi m trong đ t, đ c th c hi n th ng qua vi c đánh giá m c đ các ph i nhi m ch t nhi m ti m n ng qua các đ ng h p th ch y u (đ ng tiêu h a, h h p, qua da

25

Ph ng pháp nƠy th ng đ c s d ng đ đánh giá r i ro đ i v i con ng i th ng qua

s tích l y ch t nhi m trong m i tr ng đ t

Nghiên c u c a Silvia De Pieri vƠ c ng s (20 3 v r i ro c a ng i dơn khi hít th

kh ng khí c PAHs gơy ung th trong khu đ th Sarajevo (Bosnia and Herzegovina)

đƣ s d ng ph ng pháp tính ch s ung th v i gi đ nh th i gian ti p xúc c a m t con ng i trung bình lƠ 70 n m Hình 3 th hi n m c đ r i ro trong su t quá trình đánh giá, cho th y m c đ r i ro tính t i Sarajevo do các h p ch t PAHs gơy ung th

lƠ cao h n giá tr có th ch p nh n đ c [42]

Hình1.3 M c đ r i ro trong su t quá trình đánh giá Sarajevo[52]

Nghiên c u c a Chi Peng vƠ c ng s (20 5 v nguy c do tích l y PAHs trong đ t đ

th vƠ vai tr c a phát tri n đ th B c Kinh (Trung Qu c đƣ s d ng m hình h i quy kh i l ng c a PAHs tích l y trong đ t đ th đƣ ch ra r ng t ng n ng đ PAH s

t ng t 267 µg/kg đ n 3631 µg/kg trong kho ng th i gian 70 n m t 1978 đ n 2048 (Hình 4 NgoƠi ra, m hình c n cho th y c s thay đ i l n trong t l tích l y c a các PAH nh vƠ n ng, đi u nƠy c liên quan đ n s chuy n d ch c a các ngu n nhiên

li u, hi u qu đ t cháy vƠ l ng n ng l ng tiêu th trong quá trình phát tri n [43]

26

Qua Hình 4 cho th y, n ng đ t ng PAHs tích l y gia t ng theo th i gian, trong

nh ng kho ng n m 978 đ n n m 988 m c đ nhi m trung bình (n ng đ t ng PAHs d i 000 µg/kg , nh ng đ n n m 20 8, m c đ nhi m PAHs đƣ m c đ cao (n ng đ t ng PAHs trên 2000 µg/kg vƠ đ n kho ng n m 2038 m c đ nhi m

d báo kho ng trên 3000 µg/kg

Nh v y, các nghiên c u v r i ro m i tr ng n c ngoƠi đƣ đ c th c hi n khá hoƠn ch nh T vi c xơy d ng các quy trình đánh giá đ n vi c phát tri n vƠ hoƠn thi n các ph ng pháp đánh giá ơy chính lƠ m t c s đ c th áp d ng vƠo nghiên c u

th c ti n Vi t Nam

1.3.2 Các nghiên c u t ong n c v i o i t ng

ánh giá r i ro m i tr ng đƣ đ c Vi t Nam ti p c n trong nh ng n m g n đơy Tuy nhiên nh ng nghiên c u đƣ c ng b m i ch d ng l i ph ng pháp lu n vƠ vi c áp

d ng vƠo đ i t ng c th lƠ s l c Nghiên c u c a Lê Th H ng Trơn đƣ s d ng

ph ng pháp đánh giá r i ro sinh thái d a trên đánh giá r i ro bán đ nh l ng d a trên các đ c tính h a lỦ qua h s th ng đ nh l ng (RQ vƠ ph ng pháp ma tr n r i ro

đ đánh giá r i ro c a n c th i c ng nghi p thƠnh ph H Chí Minh [44] Nghiên

Hình 1.4 D báo PAHs trong đ t đ th c a B c Kinh giai đo n 978- 2048 [43]

27

c u c a Nguy n HƠo Quang đƣ s d ng ph ng pháp li u tham chi u đ đánh giá m c

đ r i ro đ i v i s c kh e đ i v i ng i dơn thƠnh ph H Chí Minh khi n c ng m

b nhi m Asen [45]

Nh v y, nh ng nghiên c u v r i ro m i tr ng do tác đ ng c a ch t nhi m PAHs

Vi t nam đƣ đ c nghiên c u trong nh ng n m g n đơy, nh ng c n ít vƠ ch y u trong m i tr ng n c vƠ m i tr ng sinh thái Ph ng pháp nghiên c u c n s d ng

nh ng c ng c đ n gi n nh so sánh v i li u tham chi u, ma tr n, cho đi m Nh ng nghiên c u v r i ro c a PAHs trong đ t RNM ch a c m t c ng b nƠo Vi t Nam

TP Ơ N ng [44]

M i tr ng kh ng khí,

ng i lao đ ng

ánh giá r i ro bán đ nh l ng

HQ (hazard quotient) TP H Chí Minh [46]

M i tr ng n c So sánh v i li u tham chi u TP H Chí Minh [46]