DIỄN TRÌNH LỊCH SỬ ĐÌNH TRƯỜNG LÂM
VÀI NÉT VỀ ĐỊA DANH VÀ CƯ DÂN NƠI DI TÍCH TỒN TẠI
1.1.1 Vị trí địa lý và điều kiện tự nhiên
Xã Việt Hưng, thuộc huyện Gia Lâm, Hà Nội, tọa lạc tại vị trí trung tâm huyện, cách quốc lộ 1A khoảng 7 km Nơi đây là điểm giao nhau của hai quốc lộ chính: quốc lộ 1A và quốc lộ 5 tại ngã 3 Cầu Chui, đóng vai trò là cửa ngõ quan trọng vào thủ đô.
Hà Nội giao lưu với các tỉnh phía Bắc, bao gồm Hưng Yên, Hải Dương, Hải Phòng và Quảng Ninh Đình Trường Lâm, thuộc làng Trường Lâm, xã Việt Hưng, huyện Gia Lâm, Hà Nội, là một đơn vị hành chính mới được nâng cấp từ xã lên phường Về vị trí địa lý, xã Việt Hưng nằm ở phía đông bắc của thủ đô Hà Nội.
- Phía Bắc và phía Tây giáp thị trấn Đức Giang
- Phía Đông giáp xã Giang Biên và Hội Xá
- Phía Nam giáp xã Gia Thụy
Từ trung tâm Hà Nội, bạn có thể dễ dàng đến phường Việt Hưng và thăm khu di tích Đình Trường Lâm bằng cách đi qua cầu Chương Dương hoặc Long Biên, tiếp tục trên đường Nguyễn Văn Cừ và quốc lộ 1A Sau khi qua cầu Chui và ngã Ba, bạn chỉ cần đi thêm 7km để đến Trường Lâm Khi đến Hội đồng Nhân dân thị trấn Đức Giang, rẽ phải vào đường nhựa sẽ dẫn bạn đến trước sân đình Đường đi rất thuận tiện cho mọi phương tiện giao thông bộ, và Trường Lâm chỉ cách sân bay Gia Lâm hơn 4km Với vị trí thuận lợi như vậy, phường Việt Hưng có nhiều điều kiện để phát triển kinh tế nông ngư nghiệp và giao lưu buôn bán, từ đó nâng cao đời sống kinh tế - văn hóa - xã hội của địa phương.
1.1.2 Lịch sử hình thành làng Trường Lâm
Gia Lâm, nằm ở phía đông bắc Hà Nội, có lịch sử lâu dài từ thời Hùng Vương thuộc bộ Vũ Ninh của nhà nước Văn Lang Theo "Đại việt sử ký toàn thư", Gia Lâm được thành lập thành một quận từ thời nhà Lý Trong thời Trần, quận Gia Lâm được đổi thành huyện thuộc lộ Bắc Giang Năm 1822, huyện Gia Lâm thuộc phủ Thuận An, trấn Kinh Bắc Trong thời kỳ Pháp thuộc, Gia Lâm vẫn thuộc tỉnh Bắc Ninh Đến năm 1961, theo nghị quyết của Quốc hội và quyết định của Thủ tướng Chính phủ, huyện Gia Lâm chính thức trở thành một huyện ngoại thành của thủ đô Hà Nội.
Từ Sơn, Tiên Du, Thuận Thành (Bắc Ninh) và huyện Văn Giang (Hưng Yên)
Xã Việt Hưng, thuộc huyện Gia Lâm, đã trải qua nhiều biến đổi tên gọi từ sau cách mạng tháng Tám 1945, khi được gọi là Bái Lâm Thượng Năm 1948, xã này hợp nhất với ba làng Mai Phúc, Sài Đồng và Gia Thụy, chính thức mang tên Việt Hưng Hiện tại, xã Việt Hưng bao gồm bảy thôn: Lệ Mật, Trường Lâm, Kim Quan, Ô Cách, Gia Thụy, Mai Phúc và Sài Đồng.
Tháng 10 năm 1954 tiếp quản thủ đô Hà Nội, chính quyền thành phố thành lập 8 quận gồm 4 quận nội thành và 4 quận ngoại thành Việt Hưng là một xã thuộc quận VIII ngoại thành Hà Nội Cuối năm 1955 khi cải cách ruộng đất xã Việt Hưng còn 4 thôn : Lệ Mật , Trường Lâm , Kim Quan , Ô cách 3 thôn : GiaThụy , Mai Phúc , Sài Đồng lại tách ra thuộc xã Tiến Bộ Đến năm 1961 Việt Hưng là một trong 31 xã của huyện Gia Lâm Năm 1982 hai thị trấn mới của huyện Gia Lâm được thành lập là Sài Đồng và Đức Giang , cũng năm này thôn Ô Cách tách khỏi xã Việt Hưng để nhập vào thị trấn Đức Giang Sau nhiều lần đổi thay địa danh, địa giới, tính đến cuối năm 2003 xã Việt Hưng gồm 3 thôn Trường Lâm – Kim Quan – Lệ Mật thuộc huyện Gia Lâm, ngoại thành Hà Nội và đến ngày 6 tháng 11 năm 2003 theo nghị định số 132 – NĐ/CP của Chính phủ Nước cộng hòa xã hội chủ nghĩa việt nam, xã Việt Hưng trở thành phường Việt Hưng gồm 12 tổ dân phố, thuộc khu dân cư ( Trường Lâm – Kim Quan – Lệ Mật ) trực thuộc Quận Long Biên, thành Phố Hà Nội
Long Biên là một quận của Hà Nội mới được thành lập vào tháng 11 năm
Năm 2003, theo quyết định số 132/NĐ của chính phủ, huyện Gia Lâm được xác định dựa trên diện tích đất tự nhiên của các xã và thị trấn, bao gồm các xã như Thượng Thanh, Giang Biên, Ngọc Thụy, Long Biên, Việt Hưng, Hội Xá, Cự Khối, Thạch Bàn, Gia Thụy và các thị trấn như Gia Lâm, Đức Giang, Sài Đồng.
Làng Trường Lâm ( nay là cụm dân cư Trường Lâm ) là một trong những ngôi làng cổ có lịch sử tồn tại lâu đời của vùng đất Gia Lâm
Làng Trường Lâm khởi đầu là có tên là Lâm Ấp , được lập nên đầu thế kỷ 17
Sau cuộc chiến Nam Bắc triều nhà Lê năm 1592, đất nước đã trở lại thanh bình Nhà vua chăm lo cho cuộc sống của các công thần và tướng sĩ, theo quy định thời bấy giờ, những văn quan và võ tướng có công được ban cấp ruộng đất để lập điền trang, giúp vua trị vì và duy trì sự an bình cho thiên hạ.
Năm cụ tổ họ ở Trường Lâm được ban cấp ruộng đất để lập ấp và sinh sống, đều là người gốc Chiêm Thành Sau khi nhận ruộng đất, họ đã quy tụ các phái tộc và dân cư khác để hình thành Lâm Ấp, nơi có 5 dòng họ: Âu, Lương, Hà, Nguyễn và Tán, nằm ven đê sông Nguyệt (nay là sông Đuống) giáp Thượng Cát Dân cư Lâm Ấp đã sống ổn định trên mảnh đất này hơn 100 năm, xây dựng đình, chùa, cây đa và giếng nước Tuy nhiên, dòng họ Tán không phát triển mà ngày càng mai một, dẫn đến việc một số gia đình phải sát nhập vào họ Hà.
Vào giữa thế kỷ 18, dân Lâm Ấp trải qua một thời kỳ thịnh vượng nhưng bất ngờ rơi vào hoang mang và tan rã do sự ghen ghét từ các vùng lân cận, dẫn đến việc họ vứt xác hủi xuống giếng nước ăn của dân Lâm Ấp Điều này khiến họ phải lấp giếng, tạo thành Gò Giếng như một dấu ấn lịch sử Hoang mang trước kẻ xấu, dân Lâm Ấp quyết định di cư, chọn hai nơi để lập trại Một số người đã ra đồng lập trại, hình thành Trại Lâm Ấp, sau này phát triển thành làng Ngọc Lâm Phần lớn dân di cư xuống cánh đồng giáp Kim Quan, tạo nên xóm trại Huê Lâm Cuộc sống yên vui ở xóm trại đã thu hút dân Lâm Ấp còn lại chuyển xuống sinh sống, từ bỏ nơi ở cũ để trồng trọt, hình thành khu đồng mang tên Đồng Đỗ.
Dân Lâm ấp đã sinh sống ổn định ở xóm trại nhiều năm, nhưng đến đầu thế kỷ XIX, tình hình trộm cướp và hỗn loạn trong làng khiến cuộc sống trở nên khó khăn Để cải thiện đời sống, các cụ trong xóm đã quyết định tìm đất mới để di cư Nhờ sự đồng lòng, dân trại đã tìm thầy địa lý và chọn địa điểm hiện tại để dựng đình, ban đầu mang tên Hoa Lâm, và sau đó đổi thành Trường Lâm vào năm 1841.
Làng Trường Lâm được quy hoạch thành bốn xóm, với đình chùa nằm ở giữa, và tên làng đã được sử dụng và lưu truyền qua nhiều thế hệ Sau này, tên làng được rút gọn còn Trường Lâm, giữ lại dấu ấn lịch sử và văn hóa của nơi đây, tồn tại đến nay cùng với những thăng trầm của các thế hệ cha ông.
1.1.3 Các giá trị văn hóa truyền thống
Phường Việt Hưng, mặc dù không nổi bật với nhiều nghề thủ công truyền thống hay sản vật phong phú, nhưng người dân nơi đây luôn tự hào về giá trị văn hóa truyền thống mà tổ tiên để lại Các thế hệ người dân Việt Hưng nỗ lực gìn giữ những giá trị văn hóa này như một di sản quý báu và thiêng liêng.
Từ xa xưa trên vùng đất Việt Hưng có 3 làng cổ: Trường Lâm, Kim Quan, Lệ
Làng Mật và làng Ô Cách, cùng với các cộng đồng dân tộc Việt Nam, nổi bật với truyền thống cần cù, sáng tạo trong lao động sản xuất Ba làng Lệ Mật, Trường Lâm, Kim Quan chủ yếu sống bằng nghề trồng lúa nước, phương thức sản xuất chủ đạo Tuy nhiên, trong bối cảnh kinh tế biến chuyển, người nông dân chỉ làm ruộng sẽ gặp nhiều khó khăn Làng Trường Lâm đã nỗ lực phát triển nghề phụ, nhiều hộ gia đình mở cửa hàng kinh doanh để đáp ứng nhu cầu tiêu dùng ngày càng tăng Một số gia đình đã thoát ly nông nghiệp để làm nghề mộc hoặc làm việc tại các công sở, nhà máy, cải thiện đời sống nhân dân Cơ cấu lao động trong thôn cũng thay đổi, tỷ lệ người làm nông nghiệp giảm, trong khi tỷ lệ công nhân và tiểu thương tăng, góp phần nâng cao đời sống vật chất và giảm bớt khó khăn cho dân làng.
Làng Lệ Mật nổi tiếng với nghề phụ độc đáo, nơi nam giới bắt rắn và ếch, trong khi nữ giới bắt cua, tôm và ốc, một nghề gia truyền được lưu truyền qua nhiều thế hệ Với sự phát triển của kinh tế thị trường, nghề chế biến rắn thành các món đặc sản như rắn rán, rắn sào miến và chả rắn đã ra đời Hiện nay, Lệ Mật có hàng chục nhà hàng nổi tiếng về đặc sản rắn, thu hút du khách trong và ngoài nước, đặc biệt vào các dịp lễ và cuối tuần, biến nơi đây thành điểm đến ẩm thực hấp dẫn.
Làng Ô Cách không có đất làm ruộng, chỉ có nghề làm dây chuỗi, nghề truyền thống của làng:
“Quán chuối gần bến Bồ Đề
Có sông tắm mát, có nghề làm dây Yêu nhau thì cứ về đây Suốt ngày dan díu xe dây, vặn thừng”
GIÁ TRỊ KIẾN TRÚC - NGHỆ THUẬT VÀ LỄ HỘI ĐÌNH TRƯỜNG LÂM
GIÁ TRỊ KIẾN TRÚC NGHỆ THUẬT
2.1.1 Không gian cảnh quan kiến trúc Đình làng là nơi gửi gắm niềm tin, niềm tự hào của cả cộng đồng làng xã,là nơi bảo tồn các giá trị văn hóa ở mỗi làng Vì vậy, các bậc tiền nhân rất coi trọng việc lựa chọn địa thế, cảnh quan để xây cất công trình Với thế đất phải là nơi cao ráo, sáng sủa, phía trước rộng rãi thoáng đãng, xa xa có núi làm tiền án, phía sau phải có thế tựa, hai bên tả hữu có tay ngai thế vịn, phía trước cửa đình thường có hồ nước rộng – đó là yếu tố tụ thủy có nghĩa là tụ phúc cho cả cộng đồng và cho từng thành viên trong cộng đồng Đặc biệt là yếu tố “ thiêng “ , đó là điểm hội tụ sinh khí của 4 phương 8 hướng trong trời đất Điều đó sẽ ảnh hưởng rất lớn tới sự hưng thịnh, phát đạt hay nghèo khó của cộng đồng làng xã Đình làng không chỉ là một công trình kiến trúc cộng đồng có quy mô to lớn nhất của làng, mà dần dần nó còn là một công trình kiến trúc mang 03 chức năng: chức năng hành chính, chức năng tôn giáo và chức năng văn hóa Những chức năng này trải qua các thời kỳ lịch sử đã có biến đổi rõ rệt Hiện nay đình làng không còn chức năng là trụ sở của hành chính làng xã như xưa nữa
Đình làng Trường Lâm xưa kia nằm ở vị trí trung tâm, trên khu đất cao, rộng và bằng phẳng, tạo không gian thoáng đãng Tuy nhiên, do quá trình đô thị hóa, cảnh quan di tích đã thay đổi, với một con đường tắt được xây dựng chạy ngang qua cửa đình, chia cắt ao đình với khu vực di tích Mặc dù xung quanh đình đã được xây tường bảo vệ, sự biến đổi này đã ảnh hưởng đến không gian cảnh quan xưa của đình Dù vậy, tổng thể địa thế, không gian và cảnh quan chung của đình Trường Lâm vẫn được giữ gìn.
Đình quay hướng Nam, biểu trưng cho trí tuệ và sự thiện tâm trong xây dựng làng xã, theo quan niệm Phật giáo và văn hóa Trung Hoa Hướng Nam không chỉ là hướng của thánh nhân và đế vương mà còn mang lại lợi ích về thời tiết, tránh gió lạnh từ phương Bắc và bão từ phương Đông Vào mùa hè, gió nồm Nam mang lại sự dễ chịu, đồng thời hướng Nam còn tượng trưng cho màu đỏ, nguồn sinh lực vô biên, phản ánh ước vọng phát triển và sinh sôi của cộng đồng.
Trong không gian gần gũi, các di tích thường được bố trí theo nguyên tắc âm dương, với kiến trúc cao thể hiện yếu tố dương và nước thấp thể hiện yếu tố âm Theo quan niệm cổ xưa, việc tạo ra các giếng lớn tròn hoặc bán nguyệt gần di tích nhằm "tụ thủy" để "tụ phúc" và "tụ linh thiêng" xuất phát từ tư duy nông nghiệp Đình Trường Lâm có ao rộng lớn phía trước, được xây dựng cẩn thận và luôn được người dân bảo vệ, giữ gìn, nên nước trong ao luôn trong mát Xung quanh bờ ao, người dân trồng cây và đặt ghế đá, tạo nên khung cảnh thoáng đãng, văn minh, tôn vinh vẻ đẹp cổ kính của ngôi đình lịch sử.
Cây cỏ đóng vai trò quan trọng trong việc tạo nên không gian di tích văn hóa lịch sử cổ, giúp làm mềm mại và hòa quyện di tích vào môi trường tự nhiên Chúng không chỉ trang trí cho di tích mà còn thể hiện sự tươi tốt và sự thích ứng của mảnh đất thiêng với các loài sinh vật Số lượng và loại cây cỏ được trồng tại các di tích khác nhau phụ thuộc vào từng loại hình kiến trúc, tạo nên sự đa dạng và đặc sắc cho từng địa điểm.
Trong khuôn viên đình Trường Lâm có trồng nhiều loại cây như:
- Trồng hai cây Ngọc Lan, mỗi mùa ra hoa tỏa hương thơm mát vào không gian di tích
- Trồng bốn cây nhãn mỗi năm tết đến, mọi nhà ra lễ bái và hái một cành mang về lấy lộc cả năm
Đình Trường Lâm đã chọn lựa một vị trí đẹp, hài hòa với yếu tố phong thủy và quy luật âm dương của không gian Nhờ vào thế đất này, các thế hệ con cháu đã liên tục chỉnh sửa và hoàn thiện ngôi đình, tạo nên một không gian văn hóa đặc sắc.
2.1.2 Bố cục mặt bằng tổng thể
Bố cục kiến trúc của Đình Trường Lâm được tổ chức theo hình thức “Tiền nhất hậu công”, với tòa tiền tế chữ nhất ở phía trước Đại đình rộng 5 gian 2 dĩ, nối qua Thiêu hương vào Hậu cung tạo hình chữ công, trong khi Hậu cung có 3 gian Tòa tiền tế có 5 gian và được bao quanh bởi hai dãy nhà Tả vu - Hữu vu Khu nhà tưởng niệm Bác Hồ nằm bên trái đình, và phía trước tiền tế là khoảng sân rộng 12,5m được lát gạch đỏ Nghi môn nội có ba cổng chính – phụ khác nhau, bên ngoài là nghi môn ngoại kiểu tứ trụ, cùng với bức bình phong và ao đình trước mặt.
Bức bình phong trước đây đã bị đổ và được dựng lại vào năm 2009, giữ nguyên vị trí cũ Thông thường, bức bình phong được đặt trước sân và nghi môn, nhưng tại di tích thờ thần Linh Lang, bức bình phong lại nằm phía ngoài nghi môn, thường liên quan đến các ngôi đình có chức năng chống lụt Bức bình phong ở đình Trường Lâm có hình dạng cuốn thư, với hình tượng hổ ngồi trấn giữ, nhằm che chắn các luồng khí độc và bảo vệ chính điện khỏi ma quỷ Hổ được coi là biểu tượng của sự bảo vệ, tương tự như hình tượng rồng và hổ ở Đền Ngọc Sơn, thể hiện sự đề cao học vấn Trong các ngôi điện thờ mẫu, hình tượng hổ thường được thể hiện với năm màu sắc, tượng trưng cho năm phương Hổ không chỉ là vị thần trấn giữ mặt đất mà còn là cầu nối giữa con người và tổ tiên, với các gia đình thường đặt trứng sống trước ban thờ hổ để triệu hồi vong linh Như vậy, hình tượng thần Hổ trên bức bình phong có ý nghĩa trừ tà diệt quỷ, đặc biệt là trong các di tích thờ Linh Lang, nhằm chống lại thủy quái.
Bức bình phong có kích thước 4,5m chiều rộng và 3,2m chiều cao, được thiết kế theo ý nghĩa “tả văn hữu võ”, với bút lông ở bên trái và thanh kiếm ở bên phải Mặt sau của bức bình phong có hình chữ thọ nổi bật ở trung tâm, nhưng thiếu bốn con dơi, phản ánh sự suy giảm trong nhận thức về ngũ phúc lâm môn (phú, quý, thọ, khang, ninh) Trên đỉnh bức bình phong, hình “lưỡng long chầu nhật” được khắc nổi, trong khi hai bên là hình tứ linh Hai đầu bình phong được xây dựng với hai trụ biểu, trên đó có hai búp sen, tạo nên hình tượng giống như cây bút được dựng lên.
Tòa thủy đình có diện tích vừa phải nhưng bề thế, hiện đang vững chãi nhờ vào công tác tu bổ gần đây Kiến trúc mở của tòa nhà phối hợp hài hòa với không gian rộng rãi xung quanh, bao gồm ao hồ và sân đình Được xây dựng bằng chất liệu hiện đại như đá và xi măng, tòa thủy đình mang đến một vẻ đẹp vừa truyền thống vừa hiện đại.
Thủy đình là một công trình kiến trúc độc đáo với hình dáng hình vuông và hệ mái hai tầng tám mái có cổ diêm Trên bờ mái, hai con rồng chầu mặt nhật tượng trưng cho quyền uy và sự tối linh, thể hiện vai trò phán xét của trời đối với nhân gian Trang trí chủ yếu bao gồm hoa văn kỷ hà và chữ thọ, trong khi hệ thống chồng diêm tạo độ thoáng và ánh sáng cho không gian bên trong Theo các nhà nghiên cứu, tòa thủy đình không chỉ là biểu tượng của sự hình thành vũ trụ mà còn phản ánh triết lý âm dương, từ thái cực sinh ra tứ tượng và bát quái, thể hiện sự phát triển không ngừng của vũ trụ.
Phía bên trái tường rào, một không gian xanh được hình thành vào năm 1993 nhân kỷ niệm 31 năm Chủ tịch Hồ Chí Minh thăm và chúc Tết đồng bào xã Việt Hưng Dưới sự hỗ trợ của Bảo tàng Hồ Chí Minh, chính quyền địa phương đã xây dựng đài tưởng niệm Chủ tịch Hồ Chí Minh, đặt trên nền vuông giật tam cấp so với sân đình Nền được ốp gạch galit ghi sẫm, trong khi kiến trúc đài tưởng niệm gồm hệ thống cột với ba tầng mái, đỉnh mái đắp hình tượng hoa sen, biểu trưng cho thiên – địa – nhân nhất thể, nhấn mạnh vai trò của con người và lãnh tụ Hồ Chí Minh Đỉnh búp sen tượng trưng cho sự thanh khiết và đạo đức tư tưởng của người cộng sản, trong khi các cột trụ được ốp đá galit ghi sẫm, cùng chất liệu với đá xây dựng tại lăng Chủ tịch Hồ Chí Minh.
Trên bục cao chính giữa, tượng Bác Hồ bằng đá trắng cao 1,8m được dựng lên trong tư thế đứng vẫy tay chào, gợi nhớ về những ngày đầu năm Mậu Tuất 1958 tại đình làng Hình ảnh người cha già mang đến những lời chỉ bảo quý giá, trở thành bài học không thể quên cho cán bộ và nhân dân Trường Lâm.
2.1.3 Kết cấu kiến trúc và nghệ thuật trang trí đình Trường Lâm
Kiến trúc dân gian truyền thống Việt Nam, đặc biệt là kiến trúc đình làng, tuân theo nguyên tắc đối xứng và cân xứng Đối xứng không chỉ là thuộc tính của tự nhiên mà còn là yếu tố quan trọng trong nghệ thuật Theo nhà toán học Héc man vâylơ, đối xứng mang ý nghĩa lớn trong nghệ thuật và thiên nhiên, và toán học cũng có nguồn gốc từ đối xứng Trong nghệ thuật cổ Việt Nam, tính đối xứng không đạt đến mức độ toán học mà chỉ thể hiện sự đăng đối, tạo nên sự sinh động Tính đăng đối chi phối toàn bộ kiến trúc đình làng, từ quy hoạch cảnh quan đến các mặt cắt dọc và ngang của các khối kiến trúc, với các thành phần được bố trí cân xứng qua một trục Đường "Dũng đạo" nằm trên trục này, liên kết các hạng mục kiến trúc như hồ, cột biểu, bình phong, và các dãy tả vu, hứu vu, tiền tế, tòa đại đình, và hậu cung Tính đăng đối với bản chất là sự lặp lại có quy luật, tạo ra các đơn vị họa tiết mang tính trang trí, tạo nhịp điệu và làm cho kiến trúc trở nên phong phú, hấp dẫn về mặt thẩm mỹ.
Nghi môn đóng vai trò quan trọng trong việc xác định ranh giới và khẳng định vị trí của đình Tại đình Trường Lâm, có hai nghi môn nội và ngoại được bố trí vuông góc với đường, tạo nên sự phân định rõ ràng cho không gian tâm linh.
“dũng đạo ” (trục thần đạo) của ngôi đình
CÁC DI VẬT TRONG DI TÍCH
Đồ thờ truyền thống của người Việt là sản phẩm tinh hoa từ bàn tay và khối óc của tổ tiên, phản ánh ước vọng cầu no đủ và hạnh phúc Chúng không chỉ là chứng cứ về sự phát triển của nghệ thuật tạo hình Việt Nam mà còn khẳng định sự linh thiêng của di tích Đồ thờ đóng vai trò như "giấy thông hành" giúp con người kết nối với thế giới tâm linh, hướng tới chân – thiện – mỹ và tránh xa những dục vọng thấp hèn Luôn được trân trọng, đồ thờ có thể biến đổi theo từng hoàn cảnh và thời kỳ lịch sử.
Đồ thờ ở đình Trường Lâm, mặc dù đã mất mát một phần, vẫn còn giữ nhiều hiện vật có giá trị nghiên cứu, chủ yếu thuộc thời Nguyễn và Nguyễn muộn Các hiện vật này chủ yếu được làm từ gỗ, bao gồm kiệu, long đình, ngai thờ, nhang án, đại tự, cửa võng và câu đối Ngoài giá trị tâm linh, những di vật này còn mang lại giá trị lịch sử và nghệ thuật điêu khắc truyền thống.
Bảng thống kê di vật gỗ trong di tích đình Trường Lâm:
Kích Thước (cm) Đặc điểm
Sơn son thếp vàng, phẳng, nền trang trí các dải vân mây thếp vàng Lòng chạm câu đối chữ Hán:
Kỳ tượng hiển thần uy xã tắc, sơn hà vĩnh lại
Miếu đình trung tự điển quan văn vật sở đô
Sơn son thếp vàng với thiết kế phẳng và bo diềm khung trang trí hoa chanh, tạo nên vẻ đẹp tinh tế Phần đầu và dưới của sản phẩm được tạo hình ô vuông viền gờ chỉ, trong đó chạm nổi hình ảnh của mỗi tứ linh Bên trong lòng sản phẩm, có chạm khắc câu đối bằng chữ Hán, mang ý nghĩa sâu sắc.
Thừa thượng thiên lục long vạn cổ chung anh diện nhạc đẳng
Tích thứ dân ngũ phúc thiên thu diễn khánh nhĩ lưu trường
Sơn son thếp vàng, phẳng nền trang trí các dải vân mây thếp vàng Lòng chạm câu đối chữ Hán:
Lý triều đế tử trấn quốc thị Hoằng Chân
Giang nguyệt chiến công liệt oanh truyền thiên cổ
Sơn son thếp vàng với thiết kế phẳng và bo hai diềm khung, trong đó diềm ngoài cùng được tạo nên từ hai gờ viền thếp vàng Diềm trong trang trí hình ảnh mộc long chầu mặt trời, trong khi cạnh và dưới được trang trí bằng các dải lá và cúc mãn khai Lòng biển chạm khắc ba chữ Hán lớn "Hách Quyết Thanh," mang ý nghĩa "tiếng tăm của ngài vang dội."
Sơn son thếp vàng, do các mảnh ván ghép khít nhau, bo diềm khung mập
Dày 5,0 trên dưới chạm lưỡng long chầu nhật, cạnh chạm rồng mây Lòng biển chạm nổi 4 chữ hán lớn Vạn Cổ Anh Linh
Sơn son thếp vàng với các mảnh ván ghép khít, viền kẻ chỉ bo xung quanh và hoa văn thếp vàng ở bốn góc Lòng biển được chạm nổi với bốn chữ Hán lớn "Đại Minh Chung Thủy".
Sơn son thếp vàng với khung mập bo diềm, chạm khắc hình lưỡng long chầu nhật ở giữa, hai bên là hình phượng, và dưới là đôi long mã chầu mặt trời Ở các góc có hình rùa phun nước, lá cúc và hồi văn chữ vạn Bên trong lòng biển được khắc 4 chữ Hán lớn "Nhật Nguyệt Tịnh Minh".
Sản phẩm được chế tác từ sơn son thếp vàng, có hình dáng cong như ngà voi với tiết diện bầu dục Thân kiếm được thiết kế với hai khóa nổi để buộc dây treo, cùng với lưỡi kiếm tù và đốc cán vuốt nhọn Phần chắn tay được trang trí với hình mặt hổ phù, trong khi mặt ngoài được khắc họa hình rồng đuổi.
Sơn son thếp vàng bao gồm cán và quả chùy, với quả chùy hình bầu dục được trang trí hoa lá và hai đầu tạo hình con tiện Cán chùy có thiết diện tròn, với đầu cán được khắc hình đầu rồng ngậm chuôi chùy, và chân cán cũng được thiết kế theo hình con tiện.
Sơn son thếp vàng được sử dụng để trang trí đốc đao, trong đó tạo hình đầu rồng há mồm với lưỡi rồng dài giống như lưỡi đao Dưới đốc đao có băng cánh sen, trong khi đầu cán được thiết kế với các gờ nổi đối xứng qua bông cúc mãn khai, và chân cán có hình dáng con tiện.
1 Dài TB 159 Lưỡi kiếm dài 107 ĐK 4,5
Sơn son thếp vàng bao gồm hai phần chính là chuôi và lưỡi kiếm Chuôi kiếm được thiết kế hình con tiện với 6 gờ nổi đối xứng qua bông cúc mãn khai Đốc kiếm có hình nón cụt, trong khi chắn tay gần tròn được trang trí với hình rồng đuổi Lưỡi kiếm cũng được trang trí bằng các gờ nổi tinh xảo.
Sản phẩm sơn son thếp vàng bao gồm quả đèn và cán, với quả đèn hình cầu có thiết diện bát giác trang trí tứ linh và hổ phù Phần trên và dưới có băng diềm xoắn móc cùng hoa sen, trong khi chóp đỉnh được trang trí bằng băng hồi văn thụt vào và gờ nổi với các ô trám chạm hoa cúc mãn khai và bong sen nở 6 tầng cánh Phần cổ tiếp giáp với cán có gờ nổi trang trí hoa chanh và băng hồi văn thụt vào, còn đầu cán được trang trí với 6 gờ đối xứng qua bong cúc mãn khai.
Phần biển dài 70 Rộng 32 Dày 2,5
Biển sơn son thếp vàng được thiết kế với phần thắt eo giống quạt ba tiêu và bo diềm khung, nổi bật với trang trí lưỡng long chầu nhật cùng hai cạnh chạm rồng chầu Lòng biển sơn son có nền trang trí với một mặt thếp chữ vàng Hồi Tỵ và một mặt thếp chữ Túc Tĩnh, xung quanh là diềm trang trí dải cúc dây và hồi văn chữ vạn Toàn bộ biển được đỡ bởi hổ phù, trong khi cổ cán được chạm đầu rồng với băng cánh sen Đầu cán có các băng diềm trang trí cánh sen, hồi văn và hoa bốn cánh, còn chân cán có gờ con tiện.
Sản phẩm được trang trí bằng sơn son thếp vàng, với phần biển thắt eo giống quạt ba tiêu và bo diềm khung Trên bề mặt có hình chạm lưỡng long chầu nhật, trong khi dưới có lưỡng long chầu hổ phù Lòng biển sơn son nền được thếp chữ vàng Hoàng Triều, và mặt sau tương tự mặt trước với hai chữ sắc tặng Cổ cán được trang trí bằng đầu rồng và diềm băng cánh sen, trong khi đầu cán có các băng diềm hồi văn – ô trám lồng – hoa cúc Cuối cùng, chân cán được cắt khắc lõm hình hoa cúc và lá rủ.
Sản phẩm sơn son thếp vàng được trang trí tinh xảo với hình ảnh rồng mây, cùng phần bảo vật độc đáo thể hiện lãng hoa quả như đáo, lựu, phật thủ và hoa cúc Phía trên là bông sen nở rộ, dưới là hình hổ phù, được bao quanh bởi hoa cúc và dải mây mềm mại Phần tiếp giáp với cán có chạm đầu rồng trên băng cánh sen, trong khi đầu cán được trang trí bằng các băng diềm dây hoa lá, hồi văn chữ vạn, tổ ong và hai bông cúc mãn khai Chân cán được thiết kế hình vòng con tiện, đi kèm với các băng diềm hồi văn chữ vạn, tạo nên sự hài hòa và tinh tế cho sản phẩm.
Sơn son thếp vàng, Đỉnh có gắn thẻ bài trang trí rồng mây Phần bảo vật là hình khánh
Sơn son thếp vàng Đỉnh có gắn thẻ bài trang trí rồng mây Phần bảo vật là hình hồ lô
Sơn son thếp vàng, đỉnh có gắn thẻ bài rồng mây.Phần bảo vật là kiếm và sách
Phần bảo vật là bút nghiên
Phần bảo vật là tù và
Phần bảo vật là quạt ba tiêu
Phần bảo vật là túi thánh
Phần bảo vật là hình đàn và sáo
Phần bảo vật là thư sách
Phần bảo vật là hình nậm rượu
1 Cao TB 136 -Tay ngai rộng 72,5 -Thân bệ Cao 46,5 Dài 74 Rộng 60,5 -Chân đế:
Sơn son thếp vàng, gồm 3 phần: Tay ngai, thân bệ và chân đế
Tay ngai được thiết kế theo hình vòng cung, với hai bên chạm nổi đầu rồng hướng vào trong Trên thành tay ngai, họa tiết mây được vẽ tinh xảo Bên cạnh đó, có 6 trụ con tiện, trong đó 2 trụ phía trước được chạm nổi hình rồng cuốn Tựa ngai có hình dáng uốn cong, với diềm cánh thắt eo và các lỗ thủng hình rồng Dọc theo chính giữa tựa ngai, có 5 ô, trong đó ô giữa chạm nổi hình hổ phù, còn các ô trên dưới được chạm rồng ổ.
LỄ HỘI ĐÌNH TRƯỜNG LÂM
Sau nghị quyết 05/BCH Trung ương Đảng khóa VIII, nhiều cơ quan văn hóa và các nhà nghiên cứu đã chú trọng đến văn hóa phi vật thể, nhận thấy rằng di sản văn hóa vật thể chỉ là phương tiện mang theo bản sắc sâu xa của tổ tiên Những lời dạy của tổ tiên về thần linh, như "Anh tú của đất trời là sông núi", nhấn mạnh vai trò của thần linh trong việc tạo ra sự hòa hợp và no đủ cho nhân dân Lễ hội, một biểu hiện cụ thể của văn hóa phi vật thể, là một phần quan trọng cần được tìm hiểu và gìn giữ.
Theo tác giả Lê Kim Thuyên trong cuốn “Lễ hội Vĩnh Phúc” (Sở Văn hóa Thông tin Vĩnh Phúc, 2006), khái niệm “Lễ” được định nghĩa qua ba phạm trù chính: triết học, tôn giáo và dân gian.
Lễ trong triết học ban đầu chỉ là hình thức cúng tế, sau này mở rộng để chỉ các quy tắc được cộng đồng thừa nhận trong đời sống như cưới xin, tang chế và giao tiếp Đặc biệt, lễ có giá trị quan trọng trong đạo Nho, được xem là bắt nguồn từ trật tự trời đất, hay còn gọi là "Thiên lý", bao gồm những quy tắc thiết yếu như "tam cương" và "ngũ thường" mà con người cần tuân thủ Như vậy, lễ không chỉ là một khía cạnh văn hóa mà còn là biểu tượng của trật tự xã hội và kỷ cương trong cuộc sống.
Lễ trong tôn giáo là những hoạt động quan trọng trong đời sống tín ngưỡng của tín đồ, liên quan đến mối quan hệ giữa phật, chúa và các thành viên như Tăng ni với phật tử, giáo sĩ với giáo dân.
Lễ hội dân gian tại các làng xã thể hiện hệ thống hành vi và động tác tôn kính thần linh, đồng thời phản ánh những ước mơ chính đáng của con người trước những khát vọng cuộc sống mà họ chưa thể thực hiện.
Lễ hội đình làng là một phần quan trọng của văn hóa truyền thống Việt Nam, phổ biến ở hầu hết các làng xã thuộc đồng bằng Bắc Bộ Dù không nổi bật như các lễ hội lịch sử như hội đền Hùng hay hội Gióng, lễ hội làng mang lại sự gần gũi và thân thuộc, dễ dàng tổ chức Mối quan hệ huyết thống giữa những người tham dự làm tăng thêm ý nghĩa và giá trị truyền thống của lễ hội Đây không chỉ là dịp để giảm bớt gánh nặng cuộc sống hàng ngày mà còn tạo ra sự cân bằng trong mối quan hệ giữa con người với vũ trụ, con người với nhau và con người với thần linh.
Hội là sự tập hợp đông người nhằm thực hiện các nguyên tắc nổi bật của lễ, giúp nhắc nhở mọi người thực hiện những giá trị này để giải tỏa những khúc mắc trong ước mơ của họ.
Lễ hội đình Trường Lâm là một phần quan trọng trong dòng chảy lễ hội Việt Nam, gắn liền với vị thành hoàng làng được tôn thờ bởi người dân địa phương Hoạt động văn hóa phi vật thể này không chỉ được gìn giữ mà còn làm phong phú thêm đời sống văn hóa của làng xã, tạo nên những nét độc đáo cho cộng đồng.
2.3.1 Thời gian và không gian diễn ra lễ hội đình Trường Lâm
Lễ hội của người Việt được tổ chức theo mùa và chu kỳ gieo cấy, bắt đầu từ mùa thu với các lễ hội nông nghiệp.
Hội được tổ chức vào mùa thu vì đây là thời điểm thuận lợi cho việc trồng lúa mùa, với khí hậu mát mẻ và điều kiện vui chơi Thời gian này cũng thường xảy ra bão lụt, nên con người mở hội không chỉ để vui chơi mà còn cầu khẩn thần linh Theo thời gian, với việc tăng cường sản xuất, người dân đã cấy thêm vụ chiêm vào dịp Tết Nguyên Đán, dẫn đến việc thời gian tổ chức hội chuyển từ mùa thu sang mùa xuân Mùa xuân ở Việt Nam không chỉ là mùa đẹp nhất với hoa lá đâm chồi nảy lộc mà còn là thời gian của các lễ hội, nhắc nhớ về nguồn cội dân tộc và những chiến công lịch sử Trong mùa xuân, các lễ hội như giỗ tổ Hùng Vương, Tết Kỷ Dậu và hội Lồng Tồng diễn ra sôi nổi, tạo nên không khí vui tươi, ấm áp khắp nơi từ thành phố đến nông thôn, với hoa đào, hoa mai nở rực rỡ.
Lễ hội đình Trường Lâm được tổ chức vào giữa mùa xuân, diễn ra từ mồng 9 đến ngày 11 tháng 3 âm lịch Đây là thời điểm mang ý nghĩa văn hóa quan trọng, thu hút đông đảo du khách tham gia và trải nghiệm những hoạt động truyền thống đặc sắc.
Vào ngày 11 tháng 2 theo lịch âm, lễ hội diễn ra trong không khí đông vui, phấn khởi và tươi vui, khiến lòng người háo hức chào đón ngày hội đầy niềm vui.
Lịch lễ hội từ ngày 9 đến 11 tháng 2 âm lịch
- 6h30’: Lễ dâng hương tượng đài Bác Hồ và Đài tưởng niệm liệt sỹ
- 7h30’: Đón lễ các làng cộng đồng
- 8h30’: Lễ rước nước, rước văn
- 14h00’: Lễ dâng hương ( toàn dân việc làng – thụ lộc cả ngày
- 6h00’: Tế Thánh Hóa ( Đoàn tế
- 10h30’: Lễ Tuần Ngọ (Đoàn tế Nam Quan)
Tế Nam Quan) ( Quan khách việc làng – thụ lộc cả ngày )
- 10h30’ :Tế Tuần Ngọ (Đoàn tế Nam Quan)
- 17h00’ :Lễ Lột rắn – Hóa Mã
1 Sáng: các hoạt động VHVN, trò chơi dân gian: cờ tướng, chọi gà, viết thư pháp
2 Chiều: các hoạt động TDTT: bóng bàn
3 Tối: 19h30’: Văn nghệ đoàn nghệ thuật tổng cục chính trị
1 Sáng các hoạt động VHVN – TDTT: thể dục dưỡng sinh, cầu lông, bóng chuyền da (Nữ: Bộ tư lệnh Thông Tin – tuyển Hưng Yên; Nam: Bộ Đội
Biên phòng – tổng Chính Trị 319) Viết thư pháp, hát quan họ
2 Chiều: các hoạt động thể dục thể thao
3 Tối: Đoàn chèo tổng cục hậu Cần( vở: “Hùng ca bạch đằng giang” )
1 Sáng: biểu diễn dưỡng sinh
2 Chiều: Hát quan họ, kéo co 06 tổ dan phố Trường lâm, chung kết cờ tướng
2.3.3 Công việc tổ chức chuẩn bị
Hội đình là sự kiện quan trọng của người dân trong thôn, vì vậy mọi công việc liên quan đến ngày hội được chuẩn bị chu đáo từ nhiều ngày trước Không khí lễ hội tràn ngập không gian làng xóm, khiến ai nấy đều phấn khởi, hào hứng và nhộn nhịp chuẩn bị cho ngày hội.
Ban tổ chức lễ hội đã phân công các thành viên xây dựng kế hoạch tổ chức lễ hội truyền thống đình Trường Lâm Đơn đã được gửi đến Sở Văn hóa Thông tin, UBND quận Long Biên, và Phòng Văn hóa Thông tin - Thể thao quận để xin phép UBND phường Việt Hưng mở lễ hội trong 3 ngày, từ 9 đến 11 tháng 2.
Các cụ ông chuẩn bị quần áo và công việc cho nghi thức tế lễ và rước nước một cách chu đáo Những người được chọn vào đội tế là niềm vinh dự lớn cho gia đình, phải là người có học thức và gia đình hòa thuận, không có tang ma Đội tế bầu ra ông chủ tế, hay còn gọi là ông Mạnh Bái, với tiêu chí “song toàn”, tức là cả cụ ông và cụ bà Sau khi đội tế được thành lập, ông chủ tế có trách nhiệm hướng dẫn và đôn đốc các thành viên tập duyệt cho đến khi thành thạo.
THỰC TRẠNG DI TÍCH, DI VẬT VÀ TỔ CHỨC LỄ HỘI ĐÌNH TRƯỜNG LÂM
3.1.1 Thực trạng di tích đình Trường Lâm
Đình Trường Lâm, thuộc phường Việt Hưng, là di tích có niên đại thời Nguyễn và Nguyễn muộn, đã được xếp hạng cấp quốc gia từ năm 1992 Ngôi đình nhận được sự quan tâm thường xuyên từ nhà nước và sự chăm sóc nhiệt tình của người dân địa phương, nên hiện trạng chung của đình khá tốt so với nhiều di tích cùng thời Tuy nhiên, mặc dù bề ngoài còn khá chu đáo, nhưng khi xem xét kỹ lưỡng, có nhiều yếu tố đã xuống cấp cần được tu sửa và bảo trì.
Không gian cảnh quan Đình Trường Lâm tọa lạc giữa thôn, trên một thế đất đẹp và thoáng đãng, mang lại vị trí thuận lợi cho việc sử dụng và hòa hợp với thiên nhiên Là di tích được nhà nước xếp hạng, khu vực bảo vệ của đình đã được quy định rõ ràng trên bản đồ Người dân địa phương luôn quý trọng và tôn kính ngôi đình, do đó không ai dám xâm phạm đất đai của khu di tích.
Trước mặt đình là một ao rộng, trong và mát, được kè gạch cẩn thận, nhờ ý thức giữ gìn của nhân dân mà ao không bị ô nhiễm Xung quanh ao có nhiều cây xanh tạo bóng mát và ghế đá để nghỉ ngơi, trong khi con đường xung quanh di tích được đổ bê tông sạch đẹp.
Di tích hiện đang thiếu bóng cây cổ thụ, khi hầu hết các cây lâu năm đã bị chặt phá hoặc gãy đổ do bão Hiện chỉ còn lại một số cây tuổi thọ khoảng chục năm và một vài cây ăn quả như nhãn, trong khi các cây truyền thống có giá trị văn hóa gần như không còn Tình trạng này đã ảnh hưởng tiêu cực đến không gian cảnh quan của di tích, làm mất đi vẻ đẹp trữ tình và khiến không gian tâm linh ngày càng phai nhạt.
Khu di tích hiện chỉ được bao quanh bởi những bức tường thấp ở phía trước, trong khi con đường tắt cắt ngang khuôn viên không chỉ làm giảm vẻ đẹp mỹ quan mà còn ảnh hưởng đến việc bảo quản và quản lý di tích.
Nghi môn ngoại được thiết kế theo kiểu tứ trụ, trong khi nghi môn nội theo dạng tam môn Nghi môn đình vừa được trùng tu, vì vậy còn mới và tốt Mặc dù có kích thước lớn và khang trang, nhưng thiết kế vẫn chưa hoàn toàn đúng Hai cột trụ lớn có đôi lân bằng vữa ở đỉnh, hướng mặt chầu vào di tích, mang ý nghĩa kiểm soát tâm hồn kẻ hành hương Tuy nhiên, việc đặt lân ở vị trí này không phù hợp với trang trí mỹ thuật truyền thống Việt Nam, vì đây là cửa đi của thánh, và lân không thể kiểm soát được thánh.
Tòa tiền tế, được xây dựng vào năm 1925 và trùng tu vào năm 2006, vẫn giữ được độ vững chắc Hệ thống mái lợp ngói di và các bờ nóc, bờ dải đều được sửa chữa chắc chắn Tuy nhiên, khảo sát thực địa cho thấy mái đình đang có nguy cơ xuống cấp với sự xuất hiện của rêu và nấm mốc, cùng với một số khu vực mái bị trũng gây khó khăn trong việc thoát nước Đặc biệt, mái góc bên trái đã xuất hiện hiện tượng xô lệch.
Tường bao bị vỡ, bị nấm mốc xâm hại nên tường chịu lực có những vết loang, hoen ố do bị thấm nước mưa lâu ngày
Bộ khung gỗ vẫn duy trì được nguyên trạng và chất lượng tốt, bao gồm hệ thống khung gỗ chịu lực với các bộ vì, xà, xà giằng và tường chịu lực.
Tiền tế nổi bật với những mảng chạm khắc tinh xảo, bao gồm cốn nách và ván mê, được thực hiện bằng kỹ thuật chạm nổi và chạm bong kênh Các họa tiết này hài hòa xoay quanh chủ đề tứ linh và tứ quý, tạo nên vẻ đẹp độc đáo và ấn tượng.
Kiến trúc đặc sắc của tòa tiền tế được thể hiện qua hiên cuốn vòm với tường cao tạo thành bình phong che mái, bên dưới là cửa cuốn vòm theo từng gian Điều này rõ ràng phản ánh ảnh hưởng mạnh mẽ của văn hóa phương Tây.
Đại đình, được xây dựng từ năm 1846 và hoàn thiện vào năm 1896, là một trong những hạng mục đầu tiên của di tích Mặc dù đã trải qua nhiều lần trùng tu, nhưng đại đình vẫn là phần đáng lo ngại nhất trong tổng thể di tích.
Bộ khung gỗ là thành phần chịu lực chính của công trình, tuy nhiên, hiện nay nhiều cấu kiện gỗ như cột trốn và cột quân đang xuống cấp nhanh chóng, với hiện tượng nứt sâu do mối mọt tấn công Đặc biệt, hệ thống cột ở hai gian đầu hồi thường bị nứt toác nhiều hơn, gây lo ngại cho độ bền của công trình.
Hệ thống đầu dư, mảng trang trí, bộ vì nóc và các xà thượng, xà trung, cùng với các mảng cốn, hoành, rui, mè, kẻ và đấu hình thuyền, đấu vuông đều trong tình trạng tốt do vừa được trùng tu gần đây.
Hậu cung là một ngôi nhà ba gian có niên đại từ đầu thế kỷ XX, đã trải qua nhiều lần trùng tu, với lần gần nhất vào năm 2006 khi mái, nền và tường bao được thay thế hoàn toàn Bên trong, hệ thống rui, mè bị hư hỏng nặng do mối mọt, trong khi các bộ vì, quá giang, hoành vẫn còn tốt Nền nhà thấp, dễ bị ẩm ướt, đặc biệt vào mùa mưa.
Tả vu và hữu vu là những đơn nguyên kiến trúc phụ ít được chú ý, nhưng sau khi trùng tu, hiện trạng của chúng vẫn còn mới và tốt Để bảo tồn lâu dài và tăng cường tuổi thọ của công trình, cần có phương án bảo quản hợp lý.
3.1.2.Thực trạng các di vật
Một số giải pháp bảo tồn di tích đình Trường Lâm
Di tích lịch sử văn hóa là tài sản quý giá, phản ánh lịch sử lâu dài và bản sắc văn hóa của mỗi quốc gia, dân tộc Do đó, bảo tồn di tích là nhiệm vụ quan trọng và cần thiết cho mọi quốc gia.
Qua khảo sát thực tế, các đơn nguyên kiến trúc và di vật trong di tích hiện còn khá tốt, nhờ vào các đợt trùng tu lớn gần đây Tuy nhiên, vẫn còn nhiều vấn đề cần giải quyết, vì vậy giải pháp bảo quản phòng ngừa và tu sửa định kỳ là cần thiết Cần chú trọng đến các biện pháp bảo tồn kỹ thuật và pháp lý để di tích tồn tại lâu dài, phát huy giá trị quý báu Công tác bảo tồn cần được thực hiện đồng bộ và toàn diện, đồng thời áp dụng các giải pháp chuyên sâu cho từng bộ phận.
3.2.1 Các giải pháp bảo tồn kiến trúc
+ Bảo tồn không gian cảnh quan
Theo quan niệm truyền thống, không gian cảnh quan, vị trí xây dựng và hướng của các công trình kiến trúc thờ tự đóng vai trò quan trọng trong đời sống cộng đồng cư dân nơi di tích Một vị trí bằng phẳng, không gian thoáng đãng và đẹp mắt, cùng với không khí trong lành, sẽ nâng cao giá trị của di tích.
Di tích đình Trường Lâm đáp ứng tương đối đầy đủ các tiêu chuẩn về địa lý và phong thủy, nhưng không gian cảnh quan chưa tương xứng với quy mô của ngôi đình Hiện tại, khuôn viên di tích chủ yếu trồng cây ăn quả như nhãn, điều này chưa hợp lý do tính thực dụng vượt trội so với ý nghĩa truyền thống Cần có biện pháp thay thế và tăng cường trồng các cây truyền thống như cây gạo, cây si, cây đại, cây đề, vừa tạo cảnh quan đẹp, bóng mát, vừa mang nhiều giá trị tâm linh.
Cần chú ý bảo vệ môi trường và giám sát việc xây dựng nhà ở xung quanh di tích để không làm phá vỡ không gian truyền thống của khu vực này.
Bảo quản tòa tiền tế và đại đình là hai hạng mục lớn nhất của di tích, có nhiều điểm tương đồng, do đó có thể áp dụng các giải pháp chung cho cả hai.
Bộ mái không chỉ tạo vẻ đẹp thẩm mỹ và ý nghĩa triết học cho công trình kiến trúc mà còn bảo vệ toàn bộ ngôi nhà khỏi tác động của yếu tố ngoại cảnh, từ đó gia tăng tuổi thọ của di tích Khi mái bị hư hại, các bộ phận khác cũng nhanh chóng xuống cấp Do đó, trong quá trình bảo tồn, cần chú trọng đến các biện pháp bảo vệ bộ mái của công trình một cách đúng mức.
Lắp đặt hệ thống thoát nước hiệu quả là rất quan trọng để ngăn ngừa nước mưa đọng lại trên mái Nếu nước đọng lâu, mái sẽ bị thấm dột nghiêm trọng và dễ phát sinh rêu mốc theo thời gian.
Để duy trì mái nhà sạch sẽ và bền vững, hãy thường xuyên vệ sinh mái, loại bỏ rêu tảo và xử lý cây cối mọc trên mái bằng cách phun thạch tín Ngoài ra, cần dọn dẹp lá rụng và rác bẩn để bảo vệ mái khỏi hư hỏng.
- Thường xuyên quan sát phát hiện sớm các ổ mối mọt, tổ chuột , dơi…tìm biện pháp tiêu diệt ngay không để cho chúng tiếp tục sinh sôi, nảy nở
Để đảm bảo chất lượng và an toàn, cần lập kế hoạch kiểm tra định kỳ nhằm phát hiện kịp thời các dấu hiệu hư hỏng, xuống cấp của các chi tiết như dui, mè, hoành Nếu phát hiện có mối mọt, mục nát hoặc các vấn đề về chất lượng, cần thay thế ngay bằng các cấu kiện phù hợp và tương xứng.
- Xử lý ngay phần ngói bị xô, nếu không vào mùa mưa tới sẽ bị rột nặng
- Phải đảo ngói định kỳ lựa bỏ những viên ngói kém chất lượng, bở, mục, thay thế bằng ngói cùng loại
- Khi thực hiện những công việc này cần lựa chọn những người thợ có tay nghề kĩ thuật cao, đảm bảo chất lượng cho công trình
Để đảm bảo sự bền vững cho mái ngói trong dài hạn, cần lập kế hoạch thay thế toàn bộ mái, chú ý đến việc thay thế các bộ phận như hoàng, rui, mè kém chất lượng Nên sử dụng các hoành có tiết diện hình chữ nhật hoặc hình vuông, cùng với gỗ tốt để tăng khả năng chịu lực Việc áp dụng các tấm lợp bán thành phẩm, tấm gốc bitum cốt sợi và chì lá vào các lớp mới sẽ giúp ngăn ẩm và chống thấm hiệu quả Điều này sẽ bảo vệ tốt cho khung gỗ và nội thất trong ngôi đình, đồng thời cần thực hiện kiểm tra định kỳ hàng tháng hoặc hàng quý tùy theo điều kiện.
Bảo quản tường và nền móng
Các di tích có bộ khung gỗ đóng vai trò chịu lực chính, với những di tích cổ hơn thường chỉ cần tường để che chắn gió Trong khi đó, các di tích gần đây chủ yếu là nhà hai mái Để bảo quản tốt tường, cần chú ý đến những đặc điểm quan trọng.
- Làm tốt công tác thoát nước
- Kiến trúc phải thông thoáng bằng cách mở cửa vào những ngày khô ráo, có ánh nắng mặt trời, đóng cửa những ngày mưa phùn
- Khi mái dột vào tường cần sửa ngay, nếu không bờ tường sẽ bị hoen ố
- Che chắn không để nước mưa xối vào tường, phải gỡ các dây leo bám vào tường
- Không nên xây dựng các kiến trúc mới sát tường của di tích sẽ gây lún móng, nứt tường, hoặc siêu vẹo di tích
Bảo quản nền và sàn đình
Để bảo vệ di tích, cần ngăn nước nhỏ giọt hoặc chảy vào nền móng bên ngoài nhằm tránh sạt lở Ngoài ra, việc kiểm tra thường xuyên cây cối xung quanh là rất quan trọng, vì rễ cây có thể xâm nhập vào nền móng Cần phát hiện kịp thời các tổ mối có thể gây hại cho nền.
Bảo quản bộ khung gỗ
Trong bộ khung chịu lực, cột gỗ cần được chú ý đặc biệt do dễ bị mọt trong môi trường ẩm Biện pháp phổ biến để xử lý cột gỗ bị xuyên tâm là khoan lỗ, hút gỗ mục và đổ xi măng lỏng, hoặc sử dụng chất DH-92 để gia cố hiệu quả Ngoài ra, các hóa chất chống nấm như clorua benzen và meetin bromua cũng rất hữu ích Nếu cột bị mục ở đầu trên hoặc dưới, có thể thay thế bằng đoạn gỗ khác và bả sơn Trong trường hợp hư hỏng nặng, nên thay thế cột để bảo vệ cấu trúc Việc bảo quản các cấu kiện khác có thể sử dụng sơn truyền thống và hiện đại để chống ẩm, thấm và mối mọt mà không làm thay đổi yếu tố gốc của di tích.
Hệ thống chân tảng bằng đá dưới các cột trong công trình đóng vai trò quan trọng, chịu toàn bộ trọng lượng của di tích Nó không chỉ chống lún mà còn bảo vệ chân cột khỏi mục nát Do đó, cần thực hiện các biện pháp gia cố để tăng cường độ vững chắc cho phần nền móng này.
KHAI THÁC VÀ PHÁT HUY GIÁ TRỊ DI TÍCH ĐÌNH TRƯỜNG LÂM
3.3.1 Những giá trị của di tích đình Trường Lâm
Mỗi di tích cần được bảo tồn không chỉ để giữ nguyên giá trị gốc mà còn phải có biện pháp khai thác công năng tiềm ẩn của nó Nếu chỉ bảo quản mà không phát huy giá trị, di tích sẽ trở thành một "di tích chết" Do đó, trong quá trình bảo tồn, bên cạnh việc áp dụng các giải pháp kỹ thuật, cần tạo điều kiện để di tích có thể phát huy giá trị của mình.
Theo luật di sản văn hóa, di tích lịch sử - văn hóa mang trong mình các giá trị lịch sử, văn hóa, khoa học và thẩm mỹ Di tích đình Trường Lâm hội tụ đầy đủ những giá trị này, thể hiện vẻ đẹp cả bên trong lẫn bên ngoài Đây không chỉ là một công trình kiến trúc nghệ thuật tôn giáo tín ngưỡng mà còn là nơi ghi dấu nhiều mốc lịch sử quan trọng của Trường Lâm.
Vào ngày mồng một Tết năm Mậu Tuất (18 tháng 2 năm 1958), đình làng Trường Lâm đã vinh dự đón Chủ tịch Hồ Chí Minh đến chúc Tết và động viên nhân dân về những thành tích trong công tác chống hạn và tăng gia sản xuất Đình Trường Lâm không chỉ là một công trình văn hóa quan trọng của tổ tiên mà còn là địa điểm ghi dấu sự kiện lịch sử khi Lãnh tụ Hồ Chí Minh thăm nơi đây Ngày 19 tháng 5 năm 2006, thành phố Hà Nội đã tổ chức lễ gắn biển di tích lưu niệm sự kiện Bác Hồ về thăm Trường Lâm.
Vào sáng ngày 09 tháng 11 năm 2007, tại nhà văn hóa đình Trường Lâm, Chủ tịch nước Nguyễn Minh Triết cùng các lãnh đạo ủy ban trung ương mặt trận tổ quốc Việt Nam và lãnh đạo Đảng, chính quyền, đoàn thể thành phố Hà Nội đã tham dự ngày hội “Đại đoàn kết toàn dân” tại khu dân cư Trường Lâm, phường Việt Hưng, quận Long Biên.
- Ngày 08 tháng 5 năm 2005 khu di tích đình Trường Lâm được Ủy ban Nhân dân Thành phố Hà Nội công nhận là di tích lịch sử cách mạng kháng chiến
- Ngày 01 tháng 02 năm 2010 đình Trường Lâm được gắn biển công trình chào mừng kỷ niệm 1000 năm Thăng Long – Hà Nội
Đình Trường Lâm, với giá trị lịch sử, văn hóa, kiến trúc và nghệ thuật to lớn, đã được Bộ Văn hóa – Thông tin công nhận là di tích lịch sử văn hóa cấp quốc gia theo quyết định số 97-VH/QĐ ngày 21 tháng 1 năm 1992 Đây là một di tích quý giá cần được bảo tồn, giữ gìn và phát huy.
3.3.2 Một số giải pháp khai thác phát huy giá trị của di tích
Di tích lịch sử là tài sản quý giá trong kho tàng di sản văn hóa Việt Nam, góp phần giáo dục lòng yêu nước và tự hào dân tộc Ngoài ra, các di tích này còn là trung tâm văn hóa và lễ hội truyền thống, thu hút đông đảo quần chúng và đóng vai trò quan trọng trong giao lưu văn hóa quốc tế.
Phát huy giá trị di tích lịch sử văn hóa là chức năng quan trọng trong bảo tồn di tích, nhằm khai thác các giá trị phục vụ xã hội hiện đại và tương lai, từ đó góp phần phát triển kinh tế và nâng cao đời sống văn hóa Việc sử dụng di tích cần hướng tới nhu cầu sinh hoạt văn hóa lành mạnh và nghiên cứu khoa học, đồng thời tránh xu hướng thương mại hóa, bảo đảm chức năng văn hóa của di tích được tôn vinh Mục tiêu chính là khai thác các giá trị lịch sử, văn hóa, khoa học và thẩm mỹ để phục vụ công chúng, thúc đẩy phát triển kinh tế - văn hóa - xã hội, và nâng cao ý thức cộng đồng trong việc bảo vệ di sản văn hóa dân tộc.
Hiện nay, với sự phát triển kinh tế và nâng cao trình độ dân trí, con người ngày càng tìm về cội nguồn và tôn vinh giá trị văn hóa truyền thống Xu hướng này không chỉ giúp bảo tồn nền tảng văn hóa đạo đức tốt đẹp của mỗi quốc gia mà còn tạo điều kiện cho các di tích phát huy giá trị của chúng.
Di tích đình Trường Lâm nổi bật với giá trị lịch sử và văn hóa, thu hút du khách và các nhà nghiên cứu nhờ kiến trúc đặc sắc và hệ thống di vật độc đáo Lễ hội dân gian diễn ra tại đây tạo ra một môi trường văn hóa phi vật thể hấp dẫn, mang lại sự hài lòng cho du khách Để phát huy tối đa giá trị của di tích đình Trường Lâm, cần triển khai một số giải pháp cụ thể.
Quảng bá di tích qua các phương tiện thông tin đại chúng như loa đài phát thanh và truyền hình là cách hiệu quả để giới thiệu giá trị lịch sử, kiến trúc, nghệ thuật và văn hóa truyền thống Thông qua các hoạt động lễ hội, người dân địa phương và du khách trong nước sẽ được tiếp cận và hiểu rõ hơn về di sản văn hóa quý giá này.
Viết sách, báo và tạp chí, cũng như in tờ gấp tuyên truyền, là cách hiệu quả để phổ biến thông tin đến đông đảo quần chúng nhân dân Các tạp chí nghiên cứu chuyên sâu có thể giới thiệu những nét độc đáo của di tích, giúp nâng cao nhận thức và giá trị văn hóa trong cộng đồng.
Thiếu kinh phí tổ chức là một trong những nguyên nhân chính khiến nhiều hoạt động trong lễ hội đình Trường Lâm bị mất đi Do đó, việc huy động cộng đồng quyên góp tiền là cần thiết để phục hồi các hoạt động dân gian truyền thống như múa rối nước, hát ca trù và đấu vật.
Tuyên truyền nhằm nâng cao nhận thức của người dân địa phương về giá trị di tích, đặc biệt là trong các ngày lễ hội, giúp họ hiểu sâu sắc về di sản văn hóa và ý thức bảo vệ những giá trị quý báu của quê hương mình.
- Tổ chức tốt các hoạt động sinh hoạt văn hóa tại đình, kể cả những ngày đó không phải là lễ hội
Có thể khai thác các đề tài trang trí mỹ thuật và những mảng chạm khắc tinh tế tại di tích, kết hợp với nghề đục chạm của làng, để tạo ra những sản phẩm mỹ nghệ mang đậm phong cách Trường Lâm.
Chúng tôi phối hợp với các trường học để tổ chức các chuyến tham quan, học tập thực tế cho học sinh tại di tích, giúp các em hiểu rõ hơn về lịch sử, văn hóa và kiến trúc nghệ thuật của dân tộc, đặc biệt là đình Trường Lâm Qua đó, học sinh sẽ hình thành ý thức trân trọng và gìn giữ những di sản quý báu mà cha ông để lại.