Một số suy nghĩ về mối quan hệ giữa pháp luật và đạo đức trong hệ thống điều chỉnh xã hội

Bài tập lớn 9 điểm môn Lý luận chung nhà nước và pháp luật: Một số suy nghĩ về mối quan hệ giữa pháp luật và đạo đức trong hệ thống điều chỉnh xã hội” của tác giả Hoàng Thị Kim Quế ( Tạp chí Nhà nước và Pháp luật số 71999) năm 2021

BỘ TƯ PHÁP TRƯỜNG ĐẠI HỌC LUẬT HÀ NỘI

BÀI TẬP LỚN

HỌC KỲ

MÔN:

LÝ LUẬN NHÀ NƯỚC VÀ PHÁP LUẬT

ĐỀ SỐ 7

Hà Nội, 2021

HỌ TÊN : ĐẶNG THỊ HUYỀN LINH

MSSV : 453620

LỚP : 36

MỞ ĐẦU

Nếu ví cả xã hội là một cái cây to, thì các mối quan hệ giữa con người với con người giống như những cành, những nhánh ngày càng vươn cao và phát triển, rậm rạp, đan xen, phức tạp với nhiều chiều hướng khác nhau Bởi vậy, những quan hệ xã hội rất cần được “uốn nắn”, được tác động, được điều chỉnh trong những khuôn khổ chung nhất để phù hợp với cộng đồng Điều chỉnh hành vi con người có nhiều công cụ khác nhau, trong đó,

pháp luật và đạo đức là những công cụ vô cùng quan trọng Những công cụ

này đã điều chỉnh một cách hợp lí, tích cực các quan hệ xã hội phổ biến Abraham Lincoln nhận định: ‘’Pháp luật là đạo đức biển hiện ra bên ngoài, đạo đức là pháp luật ẩn giấu bên trong’’ Pháp luật là phương tiện không thể thiếu để đảm bảo cho sự tồn tại, vận hành bình thường của xã hội nói chung cũng như trong từng lĩnh vực nói riêng Trong đó, pháp luật có vai trò đặc biệt quan trọng đối với việc hình thành và phát triển của ý thức đạo đức Pháp luật và đạo đức đều là những bộ phận của hình thái ý thức xã hội Giữa chúng có mối liên hệ mật thiết với nhau, thường xuyên tác động, ảnh hưởng qua lại lẫn nhau mặc dù bản thân chúng có những đặc thù riêng biệt Mối quan hệ giữa pháp luật và đạo đức là một đề tài rộng và phức tạp cần được xem xét từ nhiều góc độ khác nhau Nhận thấy được tính cấp thiết của việc nghiên cứu về mối quan hệ giữa đạo đức và pháp luật, em chọn đề

bài số 7: “ Thông qua bài viết “Một số suy nghĩ về mối quan hệ giữa

pháp luật và đạo đức trong hệ thống điều chỉnh xã hội” của tác giả Hoàng Thị Kim Quế (Tạp chí Nhà nước và Pháp luât số 7/1999) để làm

rõ một số nội dung ”

Dưới đây là phần trình bày của em về đề tài Bài làm còn nhiều thiếu sót nên em rất mong nhận được những ý kiến đóng góp của thầy cô để hoàn thiện hơn và rút kinh nghiệm cho những bài tập sau

Em xin chân thành cảm ơn!

NỘI DUNG

I TÓM TẮT NỘI DUNG BÀI VIẾT

Nghiên cứu đề tài mối quan hệ giữa pháp luật và đạo đức, có thể được

xem là một trong những hướng nghiên cứu cơ bản của khoa học pháp lý Trong bài viết “Một số suy nghĩ về mối quan hệ giữa pháp luật và đạo đức trong hệ thống điều chỉnh xã hội” của tác giả Hoàng Thị Kim Quế (Tạp chí Nhà nước và Pháp luât số 7/1999) có nêu một số ý kiến sau:

1: Vị trí, vai trò của pháp luật và đạo đức trong hệ thống các quy điều chỉnh xã hội.

Mọi xã hội chỉ có thể tồn tại và phát triển được trên cơ sở của sự trật tự và ổn định, được hình thành nên nhờ một hệ thống rất phong phú các quy phạm điều chỉnh xã hội Hệ thống các quy phạm điều chỉnh xã hội ở nước

ta hiện nay bao gồm: quy phạm pháp luật, quy phạm đạo đức, tập quán, phong tục, luật tục, hương ước, quy ước của các cộng đồng dân cư, quy phạm của các tổ chức xã hội, và các tổ chức tôn giáo Trong đó, tác giả định nghĩa:

Tập quán là những thói quen xử sự, những tác phong được lặp đi lặp

lại trong thời gian ở cá nhân hay ở một cộng đồng hoặc ở toàn xã hội Những hành vi vi phạm tập quán sẽ bị áp dụng những chế tài nhất định, đó là dư luận xã hội

Phong tục là thói quen lan rộng, đã ăn sâu vào đời sống xã hội từ lâu

đời, được đa số mọi người chấp nhận và làm theo Phong tục có phạm vi điều chỉnh rộng Phong tục cũng là một loại tập quán, nhưng có nhiều điểm khác với những tập quán thông thường bởi tính chất, mức độ bắt buộc cao hơn so với tập quán

Luật tục là những tập quán, phong tục tồn tại dưới dạng truyền khẩu

và thành văn, là hệ thống những quy tắc xử sự điều chỉnh mọi mặt của đời sống cộng đồng Luật tục chỉ bao gồm những phong tục, tập quán, quy lệ tác động đến những hành vi cá nhân trong cộng đồng với nhau như những

quy tắc xử sự mang tính bắt buộc, gắn với hình thức xử phạt và khen thưởng

Hương ước làng cũng là một loại quy tắc xã hội có vai trò rất quan

trọng trong việc điều chỉnh các quan hệ xã hội ở làng, thôn Nội dung của hương ước có nhiều điểm phù hợp với pháp luật, đạo đức truyền thống, thuần phong mỹ tục của dân tộc ta

Trong hệ thống các quy phạm điều chỉnh xã hội, tác giả khẳng định pháp luật và đạo đức giữ vị trí trung tâm, có vai trò quan trọng nhất, có phạm vi điều chỉnh rộng, bao quát tất cả các lĩnh vực quan hệ xã hội

Dưới dạng phổ biến nhất, đạo đức là tổng thể những nguyên tắc, quan niệm, chuẩn mực xã hội về điều thiện, điều ác, về danh dự, lương tâm, lẽ công bằng, vinh, nhục… Ở đâu có con người thì ở đó có đạo đức, có quan hệ đạo đức Xã hội càng phát triển, càng hiện đại thì vai trò của những yếu tố đạo đức càng được đề cao Mọi hành vi của con người đều phải được đánh giá từ tiêu chí pháp luật và đạo đức Pháp luật bằng những thuộc tính-sức mạnh riêng có của mình mà các loại quy phạm xã hội khác không có được, có ảnh hưởng tích cực tới các quy phạm xã hội, trong chừng mực nhất định sẽ làm thay đổi nội dung của những quy phạm xã hội đó Khi cần thiết, pháp luật sẵn sàng hỗ trợ, bảo vệ các lợi ích khác nhau mà các quy phạm xã hội khác điều chỉnh Mặc dù mỗi loại quy phạm xã hội có vị trí, vai trò, đặc thì điều chỉnh riêng của mình, song chúng bao giờ cũng phải nằm trong một thể thống nhất, có mối quan hệ mật thiết, hỗ trợ, bổ sung cho nhau Cần sử dụng linh hoạt các quy phạm xã hội để phát huy những hiệu quả, ưu thế, đồng thời những ảnh hưởng tiêu cực của chúng

2: Sự thống nhất, sự khác biệt và sự tác động qua lại giữa pháp luật và đạo đức.

2.1: Sự thống nhất giữa pháp luật và đạo đức

Pháp luật và đạo đức đều có chức năng chung là điều chỉnh hành vi của con người và các mối quan hệ xã hội Pháp luật và đạo đức có mối quan hệ

hữu cơ, bổ sung, hỗ trợ cho nhau, tạo nên sự điều chỉnh mạnh mẽ nhất đối với hành vi của con người Khác với những hình thái ý thức xã hội khác, pháp luật và đạo đức tác động trực tiếp đến hành vi của con người, hướng dẫn, kiểm tra, đánh giá các hành vi đó theo những tiêu chí nhất định

Tính thống nhất của pháp luật và đạo đức cũng được thể hiện trong quy định của chúng đối với cái thiện và cái ác Các phạm trù của đạo đức như lẽ sống, hạnh phúc, lương tâm…có ý nghĩa quan trọng trong hoạt động xây dựng và áp dụng pháp luật của các cơ quan Nhà nước có thẩm quyền Ngoài ra, còn được thể hiện ở thái độ, sự đánh giá, cảm nhận, cách xử lý đối với những hành vi của con người và ở mối tương quan giữa các hành vi

vi phạm pháp luật và đạo đức

2.2: Sự khác biệt giữa pháp luật và đạo đức

Về phạm vi điều chỉnh, pháp luật và đạo đức không hoàn toàn trùng

hợp nhau Có những lĩnh vực quan hệ xã hội mà pháp luật điều chỉnh được nhưng lại không thuộc phạm vi điều chỉnh của đạo đức, và ngược lại Pháp luật điều chỉnh những quan hệ xã hội quan trọng, cơ bản, ít nhiều mang ý nghĩa quốc gia Đạo đức có thể điều chỉnh những quan hệ xã hội mà pháp luật không điều chỉnh như tình bạn, tình yêu, tình hàng xóm… Đạo đức chỉ điều chỉnh những quan hệ xã hội trực tiếp thể hiện tính chất, hành vi của con người Đạo đức có phạm vi điều chỉnh rất rộng lớn, khác với pháp luật chỉ đưa ra những quy tắc bắt buộc các cá nhân phải thực hiện khi giao tiếp với những cá nhân khác( xã hội)

Về hình thức, mức độ thể hiện, pháp luật có mức độ thể hiện cụ thể,

chi tiết hơn đạo đức Pháp luật tồn tại phổ biến dưới dạng các văn bản quy phạm pháp luật : thể hiện một cách tập trung nhất ý chí của nhà nước, đồng thời khi đó nó cũng đảm bảo tính minh bạch, chính xác của pháp luật trong điều chỉnh các quan hệ xã hội; Đạo đức được thể hiện chủ yếu là dạng không thành văn và được truyền khẩu từ người này sang người khác, vùng này sang vùng khác, đời này sang đời khác Thông qua tục ngữ, ca dao, dân

ca, hò, vè, lời răn dạy, những phong tục tập quán, thói quen xử sự của một cộng đồng dân cư, kinh thánh, học thuyết về đạo đức chính trị xã hội, Về tổng thể, đạo đức được thể hiện vô cùng đa dạng và không có những hình thức đặc thù cho riêng mình

Về các phương thức đảm bảo thực hiện, nếu như đạo đức được đảm

bảo thực hiện từ những yêu tố kích thích nội tâm, lương tâm, từ thói quen

xử sự và sức mạnh bên ngoài Thì pháp luật được đảm bảo thực hiện bằng hoạt động tổ chức, thuyết phục và cưỡng chế của Nhà nước, bằng sự tự giác của con người Đạo đức và pháp luật đều dựa trên sức mạnh của cưỡng chế, nhưng tính chất của cưỡng chế, biện pháp thực hiện cưỡng chế lại có sự khác nhau

2.3: Sự tác động qua lại giữa pháp luật và đạo đức

Sự tác động qua lại này thể hiện ở vai trò của pháp luật đối với đạo đức và ngược lại Pháp luật dựa trên một cơ sở đạo đức nhất định, và là một trong những hình thức khẳng định, ghi nhận, bảo vệ những nguyên tắc, chuẩn mực đạo đức thống trị trong xã hội, để biến chúng thành thói quen Pháp luật không tại ra bản thân các giá trị đạo đức Pháp luật ghi nhận đạo đức và là phương tiện đảm bảo cho đạo đức được thực hiện trong cuộc sống thông qua các biện pháp tác động của Nhà nước

Đạo đức là cơ sở, là môi trường thuận lợi để tiếp thu, cảm nhận và thực hiện pháp luật Những quan điểm, những chuẩn mực được sử dụng để giải thích các quy phạm pháp luật, các vấn đề pháp lý cụ thể nảy sinh trong đời sống Đạo đức là phương tiện quan trọng bổ sung, hỗ trợ cho pháp luật Vai trò của đạo đức không chỉ thể hiện trong những quan hệ xã hội không

có pháp luật điều chỉnh, mà còn cả trong những quan hệ xã hội có pháp luật điều chỉnh

Pháp luật và đạo đức có mối liên hệ mật thiết với nhau, phát huy tác dụng khi được bổ sung, hỗ trợ nhau Quản lý xã hội bằng pháp luật kết hợp

với đạo đức là một tất yếu khách quan trong điều kiện xây dựng Nhà nước pháp quyền ở nước ta

II ĐIỂM GIỐNG VÀ KHÁC NHAU TRONG QUAN ĐIỂM VỀ MỐI QUAN HỆ GIỮA PHÁP LUẬT VÀ ĐẠO ĐỨC CỦA TÁC GIẢ HOÀNG THỊ KIM QUẾ VỚI TÁC GIẢ NGUYỄN VĂN NĂM TRONG BÀI VIẾT: “ NHẬN THỨC VỀ MỐI QUAN HỆ GIỮA PHÁP LUẬT VÀ ĐẠO ĐỨC” (TẠP CHÍ LUẬT HỌC, SỐ 4/2006)

1 Điểm giống nhau giữa hai bài viết

1.1: Xét trên phương diện về vị trí và sự thống nhất, điểm giống nhau

cơ bản giữa pháp luật và đạo đức

Về vị trí, pháp luật và đạo đức là những phương tiện điều chỉnh giữ vị

trí trung tâm, có vai trò quan trọng bậc nhất đối với các quan hệ xã hội

Về phạm vi tác động, pháp luật và đạo đức tác động đến tất cả các cá

nhân, tổ chức trong xã hội, trong hầu hết các lĩnh vực trong đời sống

Về mối quan hệ, giữa pháp luật và đạo đức luôn có sự phù hợp nhất

định Chúng đều là công cụ để tổ chức, quản lý đời sống xã hội, giữ gìn trật tự xã hội, phù hợp với ý chí và lợi ích chung của toàn xã hội

1.2: Xét trên phương diện về điểm khác nhau cơ bản giữa pháp luật

và đạo đức

Về hình thức thể hiện, đạo đức được thể hiện một cách đa dạng, phổ

quát hơn và chủ yếu được tồn tại dưới dạng bất thành văn Pháp luật ngày nay tồn tại phổ biến dưới hình thức văn bản quy phạm pháp luật

Về phạm vi điều chỉnh, có những lĩnh vực quan hệ xã hội mà pháp

luật điều chỉnh được nhưng lại không thuộc phạm vi điều chỉnh của đạo đức, và ngược lại Nếu đứng trên phương diện xem đạo đức là một yếu tố tinh thần không thể tách rời khỏi hành vi của con người, đạo đức có phạm

vi điều chỉnh rộng hơn pháp luật

1.3: Xét trên phương diện về sự tác động qua lại giữa pháp luật và đạo đức

Cả hai tác giả đều nhận định pháp luật được xây dựng trên cơ sở đạo đức Pháp luật hạn chế để loại bỏ đi những quan điểm, chuẩn mực đạo đức tiêu cực, lạc hậu, trái thuần phong mĩ tục, nhằm bảo vệ, phát huy những chuẩn mực đạo đức tốt đẹp Ghi nhận những giá trị đạo đức phù hợp, cần thiết vào trong các quy phạm pháp luật Pháp luật và đạo đức có mối quan hệ tác động qua lại, bổ sung cho nhau

2 Điểm khác nhau giữa hai bài viết

2.1:Về cách đặt vấn đề

Trong bài viết “Một số suy nghĩ về mối quan hệ giữa pháp luật và đạo đức trong hệ thống điều chỉnh xã hội” (Tạp chí Nhà nước và Pháp luât số 7/1999), tác giả Hoàng Thị Kim Quế đã đi thẳng vào đề tài mối quan hệ giữa đạo đức và pháp luật Còn trong bài viết “ Nhận thức về mối quan hệ giữa pháp luật và đạo đức” (Tạp chí Luật học số 4/2006), tác giả Nguyễn Văn Năm giải thích khái niệm đạo đức và pháp luật rồi mới đi vào mối quan hệ giữa chúng

2.2: Về cách triển khai nội dụng

` Tác giả Hoàng Thị Kim Quế nêu vị trí, vai trò của pháp luật và đạo

đức trong hệ thống các quy phạm điều chỉnh xã hội, rồi mới phân tích mối quan hệ giữa đạo đức và pháp luật

Trong phần phân tích điểm giống nhau cơ bản giữa pháp luật và đạo đức, tác giả Nguyễn Văn Năm có đề cập thêm hai nội dung là: ‘’Pháp luật và đạo đức đều thuộc phạm trù ý thức của xã hội; Trong xã hội có giai cấp, pháp luật và đạo đức vừa mang tính giai cấp, vừa mang tính xã hội.’’

III MỐI QUAN HỆ GIỮA PHÁP LUẬT VÀ ĐẠO ĐỨC Ở VIỆT NAM HIỆN NAY

Thực tiễn đã chứng minh, đạo đức và pháp luật sẽ phát huy tối đa được vai trò, tác dụng của mình khi chúng có sự kết hợp chặt chẽ với nhau, tác động cùng chiều, hỗ trợ cho nhau trong quản lý đời sống, nhất là trong công cuộc xây dựng chủ nghĩa xã hội ở Việt Nam ta

1 Tác động của đạo đức với pháp luật

Đạo đức xã hội không chỉ là cơ sở để xây dựng pháp luật, nó còn tạo

điều kiện cho pháp luật được mọi người tự giác thực hiện đầy đủ, nghiêm minh Thông thường người nào có đạo đức tốt thì cũng là người có ý thức thực hiện pháp luật tốt và ngược lại, người không có đạo đức tốt thì dễ vi phạm pháp luật Các chuẩn mực đạo đức, đặc biệt là đạo đức truyền thống đã ngấm sâu vào đời sống của người Việt nam qua các thế hệ, có khả năng chi phối suy nghĩ và hành động của các cá nhân, cũng như dư luận xã hội Ví dụ: Trong khoản 2, điều 7 Luật hôn nhân và gia đình năm

2014 quy định quyền và nghĩa vụ của con: “Có bổn phận yêu quý, kính trọng, biết ơn, hiếu thảo, phụng dưỡng cha mẹ, giữ gìn danh dự, truyền thống tốt đẹp của gia đình.”, chính trong lịch sử từ xa xưa, con cái phải yêu thương, kính trọng, hiếu thảo với cha mẹ mình, đó là chính là đạo đức, và chuẩn mực được đưa vào quy phạm pháp luật cụ thể Đạo đức còn hỗ trợ cho pháp trong việc quản lý xã hội, đặc biệt là ở lĩnh vực mà pháp luật không điều chỉnh như lĩnh vực tình bạn tình yêu, tình đồng loại, Những quan điểm đạo đức phù hợp với ý chí của Nhà nước thì được thừa nhận trong pháp luật Những quy tắc đạo đức trái với ý chí của Nhà nước sẽ trở thành tiền đề để hình thành nên những quy phạm thay thế chúng

Tuy nhiên, đạo đức còn mang tác động tiêu cực đến pháp luật Những quan điểm đạo đức đi ngược với ý chí của Nhà nước sẽ cản trở việc thực hiện pháp luật trong thực tế, khiến các quy phạm pháp luật khó

đi vào đời sống nhân dân

2 Tác động của pháp luật với đạo đức

Trong điều kiện ở nước ta hiện nay, pháp luật có ảnh hưởng, tác động

to lớn đến đời sống xã hội nói chung và đạo đức nói riêng Pháp luật là phương tiện thể hiện và thực hiện các chủ trương, đường lối, chính sách của Nhà nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam và Đảng cộng sản Việt

Nam Nhờ có pháp luật, chủ trương, đường lối, chính sách của Đảng và nhà nước có thể triển khai nhanh chóng và thực hiện có hiệu quả trong thực tế đời sống Pháp luật là phương tiện hữu hiệu để bảo đảm và bảo vệ các quyền tự do dân chủ, lợi ích của các thành viên trong xã hội Pháp luật tạo

ra môi trường ổn định cho việc thiết lập các mối quan hệ bang giao giữa các quốc gia trên thế giới Pháp luật là công cụ hữu hiệu nhất để ngăn chặn sự băng hoại, xuống cấp về mặt đạo đức, hình thành nên những quan điểm, quy tắc đạo đức tiến bộ phù hợp với xã hội văn minh Xuất phát từ những

lý do trên, trong hệ thống các văn bản quy phạm pháp luật ở nước ta có nhiều văn bản mà trong đó có các khoản là sự chuyển hóa trực tiếp từ các chuẩn mực đạo đức