Nhận thức được vấn đề đó, đề tài đã nghiên cứu việc áp dụng một phương pháp đặc trưng trong dạy học Địa lí là phương pháp khảo sát, điều tra để tổ chức hoạt động ngoại khóa c[r]
Trang 1ÁP DỤNG PHƯƠNG PHÁP KHẢO SÁT, ĐIỀU TRA ĐỂ TỔ CHỨC HOẠT
ĐỘNG NGOẠI KHÓA TRONG DẠY HỌC ĐỊA LÍ LỚP 12
(BAN CƠ BẢN) Ở TỈNH BẮC NINH
Sinh viên thực hiện: Nguyễn Thị Thu Trang - K57TN Cán bộ hướng dẫn khoa học: ThS Trần Thị Thanh Thủy
ĐẶT VẤN ĐỀ
Trong thời gian gần đây, khi nền kinh tế thế giới đang chuyển dần sang nền kinh
tế tri thức, sự phồn thịnh của một quốc gia phụ thuộc nhiều vào sự nghiệp giáo dục Hiện nay vấn đề đổi mới giáo dục đang là một vấn đề được toàn xã hội quan tâm và đổi mới phương pháp dạy học phải được đặt lên hàng đầu trong sự nghiệp phát triển của một quốc gia Làm thế nào để phát huy được tính chủ động, tích cực học tập của học sinh (HS) trong quá trình lĩnh hội kiến thức Là sinh viên năm thứ ba, tôi thấy một trong những phương pháp đổi mới hữu hiệu và tỏ ra khá nhiều ưu điểm trong quá trình dạy
học môn Địa lí đó là Phương pháp khảo sát, điều tra Thực tế cũng đã chứng minh, nếu
quá trình học tập trên lớp (lý thuyết) đi đôi với thực hành (thực tiễn) thì sẽ làm cho nhận thức của các em HS trở nên sâu sắc hơn, hoàn chỉnh hơn
NỘI DUNG
1 Cơ sở lý luận và thực tiễn của việc áp dụng phương pháp khảo sát, điều tra để tổ chức hoạt động ngoại khóa trong dạy học Địa lý lớp 12 (Ban cơ bản)
1.1 Phương pháp dạy học tích cực
Phương pháp dạy học tích cực thực chất là cách dạy hướng tới việc học tập tích cực, tự giác, chủ động, sáng tạo, chống lại thói quen học tập thụ động của HS
* Các đặc trưng của phương pháp dạy học tích cực
- Dạy học thông qua tổ chức các hoạt động của HS
- Dạy học chú trọng rèn luyện phương pháp tự học
- Tăng cường học tập cá thể, phối hợp với học tập hợp tác
- Kết hợp đánh giá của thầy với sự tự đánh giá của trò
- Vai trò chỉ đạo của GV
1.2 Phương pháp khảo sát, điều tra trong dạy học Địa lí
* Quan niệm
Phương pháp khảo sát điều tra trong dạy học Địa lí là một phương pháp dạy học Mục đích của phương pháp là giúp HS điều tra, khảo sát về các đối tượng, hiện tượng, mối liên hệ tự nhiên, kinh tế - xã hội trên thực tế
* Ưu điểm
- Về mặt giáo dưỡng: Thông qua việc tiếp xúc, tìm tòi, điều tra thực tế địa phương sẽ cung cấp cho HS những biểu tượng, khái niệm, các mối quan hệ nhân quả về các đối tượng Địa lí mà các em đang và sẽ học
Trang 2- Về mặt giáo dục: Phương pháp này tạo điều kiện cho HS hiểu rõ thực tế địa phương (khó khăn, thuận lợi), phát triển thói quen thưởng thức hài hòa, tinh tế của tự nhiên
- Phương pháp khảo sát điều tra còn cải thiện quan hệ giữa GV và HS, cải thiện và làm phong phú thêm nội dung học tập
* Nhược điểm
- Mất nhiều thời gian
- GV gặp khó khăn khi sử dụng phương pháp (phụ thuộc rất nhiều vào trình độ hiểu biết, khả năng hướng dẫn, chỉ đạo của GV)
- Khó thiết kế một tuyến đi khảo sát điều tra
1.3 Hoạt động ngoại khóa (HĐNK)
* Quan niệm
Theo Từ điển tiếng Việt (Viện ngôn ngữ học, 2004) thì: Ngoại khóa là môn học hoặc hoạt động giáo dục ngoài chương trình chính thức trong nhà trường Chính vì vậy
có thể hiểu “HĐNK là các hoạt động nằm ngoài chương trình học chính khóa, thường mang tính chất tự nguyện”
* Đặc trưng
- HĐNK là hết sức phong phú và linh hoạt
- HĐNK hoàn toàn mang tính tự nguyện
- Củng cố, tăng cường hoặc mở rộng những nội dung học tập nội khóa
* Hình thức tổ chức HĐNK có nội dung Địa lí
- Tổ chức câu lạc bộ Địa lí
- Đọc và kể chuyện Địa lí
- Tổ chức các buổi liên hoan văn nghệ về Địa lí
- Tổ chức triển lãm
- Tổ chức các buổi cắm trại, du lịch
1.4 Đặc điểm tâm sinh lý và trình độ nhận thức của học sinh lứa tuổi THPT
* Đặc điểm tâm sinh lý
Ở lứa tuổi HS THPT, các em đã có sự trưởng thành khá lớn về mặt tâm lý Phần lớn các em rất tích cực hoạt động, chủ động sáng tạo
Vì vậy, nhu cầu cần được trao đổi giao tiếp với nhau và giao tiếp với cuộc sống bên ngoài ngày càng cao, được giải quyết
* Trình độ nhận thức
Lứa tuổi này thì năng lực quan sát trở nên sâu sắc và nhạy bén hơn, các em không dừng lại ở việc ghi nhớ máy móc mà kỹ năng tổng hợp, so sánh đang phát triển mạnh Đặc biệt các em nhìn nhận đánh giá vấn đề không cứng nhắc theo một khía cạnh nào mà các em đã biết, nhìn nhận và giải quyết vấn đề ở nhiều khía cạnh Chính vì vậy nhận thức mang tính khái quát cao hơn
Trang 31.5 Đặc điểm chương trình, nội dung sách giáo khoa Địa lý lớp 12 (BCB)
Chương trình sách giáo khoa Địa lí lớp 12 là chương trình Địa lí Việt Nam và được chia ra làm hai nội dung chính:
- Địa lí tự nhiên:
+ Vị trí Địa lí và lịch sử phát triển lãnh thổ
+ Đặc điểm chung của tự nhiên
+ Vấn đề sử dụng và bảo vệ tự nhiên
- Địa lí dân cư, Địa lí kinh tế:
+ Địa lí các ngành kinh tế
+ Địa lí các vùng kinh tế
+ Địa lí địa phương
Đặc thù của chương trình sách giáo khoa lớp 12 là các vấn đề về Việt Nam Hiểu biết
về chính quốc gia mình đang sinh sống là nhu cầu và cũng là yêu cầu đối với bất kể một công dân nào trên đất nước ta
Như vậy, nội dung chương trình lớp 12 là nội dung phù hợp nhất để tổ chức cho các
em các HĐNK kết hợp với phương pháp khảo sát điều tra
1.6 Thực trạng sử dụng phương pháp khảo sát điều tra trong dạy học Địa lí hiện nay ở trường phổ thông
Phương pháp khảo sát điều tra là một trong những phương pháp dạy học tích cực Phương pháp bước đầu đã được vận dụng vào dạy học nói chung và môn Địa lí ở trường phổ thông nói riêng
Tuy nhiên, phương pháp này vẫn chưa được sử dụng nhiều trong giảng dạy Đối với trường phổ thông hiện nay việc thực hiện một tiết dạy áp dụng các phương pháp phát huy tính tích cực của HS còn tỏ ra là kém hiệu quả do GV chưa biết cách khai thác một cách hợp lý các phương pháp
1.7 Việc tổ chức các HĐNK trong dạy học Địa lí hiện nay ở trường phổ thông
Phải làm sao cho những giờ học thú vị hơn, để HS thấy hứng thú khi học HS cũng có sự lựa chọn thông minh, nếu ta tạo cho HS những điều lý thú hơn, bổ ích hơn thì việc học tập của HS sẽ đạt được những kết quả khả quan hơn rất nhiều Và sử dụng HĐNK cũng là một trong những cách làm để đạt được mục tiêu trên, tuy nhiên tại các trường THPT kết quả đạt được chưa cao chủ yếu là do:
- GV chưa nhiệt tình, chưa có đủ năng lực điều khiển HĐNK
- Do cơ sở vật chất không đáp ứng được yêu cầu của HĐNK
2 Áp dụng phương pháp khảo sát, điều tra để tổ chức các hoạt động ngoại khóa trong dạy học Địa lý lớp 12 (Ban cơ bản) ở Bắc Ninh
2.1 Tổ chức hoạt động ngoại khóa qua môn Địa lý
Việc tổ chức HĐNK phải phù hợp với hoàn cảnh học tập của HS, với điều kiện vật chất
Trang 4và thời gian cho phép
- Nội dung ngoại khóa phải cố gắng kết hợp chặt chẽ với nội khóa, vừa bổ sung được nội khóa, vừa phát huy được năng khiếu sở trường của HS
- Tuy HĐNK có tính tự nguyện, tự giác nhưng HS vẫn cần thực hiện có nề nếp, đề cao tinh thần kỉ luật
- HĐNK cần tranh thủ được sự giúp đỡ của các nhà Địa lí, của nhà trường của tổ chức phụ huynh HS và của các cơ sở sản xuất ở địa phương
HĐNK phải được tiến hành theo quy trình sau đây:
- Bước 1: Chuẩn bị hoạt động
- Bước 2: Tiến hành hoạt động
- Bước 3: Đánh giá kết quả hoạt động
2.2 Sử dụng phương pháp khảo sát, điều tra để tổ chức các hoạt động ngoại khóa trong dạy học Địa lý lớp 12 (BCB)
* Tác dụng :
- Trong việc dạy học Địa lí ở trường phổ thông, khảo sát địa phương cũng là một hình thức dạy học ngoài lớp rất quan trọng Khảo sát địa phương có mục đích và nhiệm vụ rõ ràng Nó làm cho HS quen với việc tìm hiểu những hiện tượng tự nhiên và kinh tế xã hội ở địa phương Đồng thời nó cũng là một biện pháp tích lũy cho HS những tri thức ban đầu về Địa lí
- Việc khảo sát địa phương còn tập dượt cho các em làm quen với công tác nghiên cứu khoa học của môn Địa lí
* Các bước tiến hành
Bước 1: Giáo viên xác định mục đích, yêu cầu, đối tượng khảo sát điều tra
Bước 2: Giáo viên cần vạch rõ kế hoạch khảo sát, điều tra
Bước 3: Giáo viên phân tích nội dung học tập chính khóa sau đó xác định nội dung khảo
sát cho HĐNK, xác định phương pháp khảo sát điều tra và thông báo với học sinh
Bước 4: Giáo viên tiến hành phân công công việc cụ thể cho từng em, nhắc nhở các em
chuẩn bị những dụng cụ cần thiết
Bước 5: Giáo viên hướng dẫn hoạt động, học sinh tích cực chủ động tìm hiểu, đánh
giá
Bước 6: Giáo viên tổng kết, bổ sung các kết quả mà học sinh đã tìm được và hướng dẫn
các em viết báo cáo chuyến khảo sát điều tra
2.3 Một số tuyến khảo sát, điều tra tại tỉnh Bắc Ninh có thể áp dụng trong tổ chức HĐNK cho HS lớp 12
* Tuyến thành phố Bắc Ninh - Phong Khê - Khu công nghiệp Tiên Sơn
Mục đích:
- Tìm hiểu về việc sử dụng hợp lý nguồn tài nguyên đất, nước, ô nhiễm môi
Trang 5trường tại những địa điểm trên tuyến khảo sát
- Phân tích nguyên nhân làm ô nhiễm môi trường tại những địa điểm khảo sát (chủ yếu là tại các nhà máy giấy Phong Khê)
- Tìm hiểu về các mặt hàng sản xuất tại khu công nghiệp Tiên Sơn
- Tìm hiểu sự phân bố dân cư khi di chuyển từ trung tâm thành phố đến các vùng ngoại vi
- Tìm hiểu về ảnh hưởng của quá trình đô thị hóa đến đời sống nhân dân trong khu vực khảo sát
* Tuyến thành phố Bắc Ninh - Bồ Sơn - Nhà máy chế biến thức ăn chăn nuôi
Mục đích:
- Tìm hiểu về việc sử dụng hợp lý nguồn tài nguyên đất, nước, ô nhiễm môi trường tại những địa điểm trên tuyến khảo sát
- Phân tích nguyên nhân làm ô nhiễm môi trường tại những địa điểm khảo sát (chủ yếu là tại các nhà máy giấy Phong Khê)
- Tìm hiểu về các mặt hàng sản xuất tại khu công nghiệp Tiên Sơn
- Tìm hiểu sự phân bố dân cư khi di chuyển từ trung tâm thành phố đến các vùng ngoại vi
- Tìm hiểu về ảnh hưởng của quá trình đô thị hóa đến đời sống nhân dân trong khu vực khảo sát
* Hoạt động điều tra khảo sát tiến hành tại thư viện tỉnh Bắc Ninh
Mục đích:
- Tìm hiểu vị trí địa lý, ranh giới và đánh giá những thuận lợi, khó khăn trong sự phát triển kinh tế, giao lưu văn hóa của tỉnh Bắc Ninh
- Tìm hiểu dạng địa hình, đặc điểm khí hậu của Bắc Ninh thông qua bản đồ tự nhiên Việt Nam
- Tìm hiểu đặc điểm dân số tỉnh Bắc Ninh thông qua các tài liệu liên quan có tại thư viện
KẾT LUẬN
Vấn đề nâng cao chất lượng dạy học đang là vấn đề được quan tâm hiện nay, thay đổi phương pháp dạy học để tạo được hiệu quả cao trong dạy học là một công việc cần phải làm Nhận thức được vấn đề đó, đề tài đã nghiên cứu việc áp dụng một phương pháp đặc trưng trong dạy học Địa lí là phương pháp khảo sát, điều tra để tổ chức hoạt động ngoại khóa cho HS lớp 12 Với hy vọng việc kết hợp giữa lý thuyết với thực tế sẽ
là một gợi ý về đổi mới phương pháp dạy học nhằm nâng cao chất lượng dạy và học môn Địa lí ở trường phổ thông
Trang 6TÀI LIỆU THAM KHẢO
[1] Nguyễn Dược, 2007 Nguyễn Trọng Phúc Lý luận dạy học Địa lí NXB Đại học Sư phạm
[2] Đặng Văn Đức, 2007 Nguyễn Thu Hằng Phương pháp dạy học Địa lí theo hướng
tích cực NXB Đại học Sư phạm
[3] Đặng Văn Đức Lý luận dạy học Địa lí NXB Đại học Sư phạm
[4] Nguyễn Thị Thu Ngân, 2008 Vận dụng phương pháp làm việc hợp tác theo nhóm
nhỏ vào dạy học Địa lí lớp 11-THPT (Ban cơ bản) Khóa luận tốt nghiệp