Một số giải pháp khai thác kênh hình sách giáo khoa trong giảng dạy phân môn lịch sử lớp 4 ở trường tiểu học yên phong

MỞ ĐẦU TRƯỜNG TIỂU HỌC YÊN PHONG SÁNG KIẾN KINH NGHIỆM MỘT SỐ GIẢI PHÁP KHAI THÁC KÊNH HÌNH SÁCH GIÁO KHOA TRONG GIẢNG DẠY PHÂN MÔN LỊCH SỬ LỚP 4 Ở TRƯỜNG TIỂU HỌC YÊN PHONG Người thực h

MỤC LỤC

I MỞ ĐẦU

TRƯỜNG TIỂU HỌC YÊN PHONG

SÁNG KIẾN KINH NGHIỆM

MỘT SỐ GIẢI PHÁP KHAI THÁC KÊNH HÌNH SÁCH

GIÁO KHOA TRONG GIẢNG DẠY PHÂN MÔN LỊCH SỬ

LỚP 4 Ở TRƯỜNG TIỂU HỌC YÊN PHONG

Người thực hiện: Trịnh Thị Hưng Chức vụ: Giáo viên

Đơn vị công tác: Trường Tiểu học Yên Phong SKKN thuộc lĩnh mực (môn): Lịch sử

YÊN ĐỊNH, NĂM 2021

2 Mục tiêu, nhiệm vụ của đề tài 2

II NỘI DUNG

3 Một số giải pháp khai thác kênh hình sách giáo khoa trong giảng

dạy phân môn Lịch sử lớp 4 ở trường Tiểu học Yên Phong

4

3.1 Mục tiêu của giải pháp, biện pháp 4 3.2 Nội dung, điều kiện và cách thực hiện biện pháp, giải pháp 4 3.2.1 Phân định dạng bài và các nhóm kênh hình trong sách giáo

khoa đối với phân môn Lịch sử lớp 4

4

3.2.2 Hướng dẫn học sinh khai thác kênh hình sách giáo khoa theo

quy trình

4

3.2.3 Cung cấp một số tư liệu, kênh hình ngoài sách giáo khoa 15 3.3 Điều kiện để thực hiện các biện pháp, giải pháp 18 3.4 Hiệu quả của sáng kiến kinh nghiệm 19

III KẾT LUẬN – KIẾN NGHỊ

Tài liệu tham khảo

I MỞ ĐẦU

1 LÝ DO CHỌN ĐỀ TÀI

“Dân ta phải biết sử ta Cho tường gốc tích nước nhà Việt Nam ”(7)

Đây không chỉ là lời kêu gọi của Bác Hồ kính yêu mà còn là chân lí, là khoa học, là mĩ học và là yêu cầu của Bác với toàn thể nhân dân Việt Nam Là người Việt Nam phải biết cho tường tận, cụ thể gốc tích lịch sử nước nhà Việt Nam mà cốt lõi là Bộ Giáo dục và Đào tạo phải có quyết định rõ ràng làm cho toàn thể nhân dân Việt Nam, đặc biệt là thế hệ học sinh phải hiểu rõ được lịch sử Việt Nam, bởi

lẽ lịch sử là những gì thuộc về quá khứ nếu không có quá khứ sẽ không có hiện tại

và tương lai “Biết” quá khứ để rút kinh nghiệm mà vận dụng cho hiện tại và tương lai

Chính vì thế mà mục tiêu của phần Lịch sử trong chương trình Tiểu học là cung cấp cho học sinh một số kiến thức cơ bản, thiết thực về các sự kiện, hiện tượng, nhân vật tiêu biểu, tương đối có hệ thống theo dòng thời gian của lịch sử Việt Nam từ buổi đầu dựng nước cho đến thời Nguyễn Mối quan hệ giữa các sự kiện, nhân vật lịch sử trong quá khứ và hiện tại của xã hội loài người Từ đó góp phần bồi dưỡng và phát triển ở học sinh thái độ và thói quen ham học hỏi, tìm hiểu

để biết về môi trường xung quanh, yêu thiên nhiên, con người, yêu quê hương đất nước, lòng tự hào về truyền thống lịch sử dân tộc Tôn trọng, bảo vệ các di tích lịch

sử của đất nước .(6 )

Với tình hình chung, đổi mới phương pháp giảng dạy của bộ môn Lịch sử cũng đã được sự quan tâm đúng mức Nhiều phương pháp mới theo hướng phát huy tính tích cực của học sinh đã được sử dụng, đặc biệt là ứng dụng công nghệ thông tin trong dạy học

Cũng phải thấy rằng, việc nâng cao chất lượng dạy học bộ môn Lịch sử là sự kết hợp hài hoà, nhuần nhuyễn của cả hệ thống phương pháp, mỗi phương pháp đều có vai trò nhất định riêng Trong đó phương pháp khai thác kênh hình trong sách giáo khoa Lịch sử phục vụ cho giảng dạy, góp phần tích cực đổi mới phương pháp dạy học hiện nay, bởi lẽ:

Kênh hình trong sách giáo khoa không những minh hoạ, làm cơ sở cho việc tạo biểu tượng lịch sử mà còn là một nguồn cung cấp kiến thức cho học sinh, vì một số bài viết trong sách giáo khoa còn có nhiều nội dung bỏ ngỏ, yêu cầu học sinh thông qua làm việc với tranh ảnh, lược đồ, sơ đồ để tìm tòi, khám phá những kiến thức mới, cần thiết liên quan đến nội dung bài học Ngoài ra việc khai thác tốt kênh hình sẽ tạo nên một không gian sinh động trong giờ học, giúp học sinh chủ động tiếp thu kiến thức và học sinh sẽ nhớ kĩ, hiểu sâu hơn những kiến thức đã học Bên cạnh đó, còn góp phần phát triển kĩ năng quan sát, phân tích, nhận xét, đánh giá và tư duy ngôn ngữ cho học sinh

Đối với học sinh Tiểu học vấn đề am hiểu lịch sử của học sinh còn hạn chế, mức độ tư duy của các em chậm, cho nên việc khai thác và sử dụng kênh hình của giáo viên là vô cùng cần thiết nhằm tạo biểu tượng lịch sử, khôi phục hình ảnh quá khứ giúp học sinh hiểu về lịch sử(7)

Xác định được vị trí của phân môn Lịch sử trong nội dung chương trình giáo dục Tiểu học và tầm quan trọng của kênh hình sách giáo khoa trong giảng dạy Lịch

sử lớp 4 nên tôi mạnh dạn viết về “Một số giải pháp khai thác kênh hình sách giáo khoa trong giảng dạy phân môn Lịch sử lớp 4 ở Trường Tiểu học Yên Phong”.

2 MỤC ĐÍCH NGHIÊN CỨU

Với đề tài này, tôi muốn góp phần nhỏ vào việc nâng cao chất lượng dạy học phân môn Lịch sử để tìm ra phương pháp khai thác kênh hình sách giáo khoa trong giảng dạy, cụ thể:

- Nghiên cứu nội dung chương trình, mục tiêu của phân môn Lịch sử, mối quan hệ các sự kiện, hiện tượng, nhân vật lịch sử tiêu biểu theo dòng thời gian của lịch sử Việt Nam từ buổi đầu dựng nước cho tới thời Nguyễn

- Nghiên cứu phương pháp dạy học môn Lịch sử từ đó tìm ra phương pháp dạy học phù hợp với đối tượng học sinh

- Cách sử dụng kênh hình sách giáo khoa giúp học sinh có ý thức tìm tòi, yêu thích lịch sử dân tộc, nâng cao chất lượng học tập của học sinh và làm nền tảng vững chắc cho những năm học tiếp theo

3 ĐỐI TƯỢNG NGHIÊN CỨU

Học sinh lớp 4C năm học 2020 - 2021

Trường Tiểu học Yên Phong, huyện Yên Định, tỉnh Thanh Hóa

4 PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU

- Phương pháp nghiên cứu lí luận

- Phương pháp quan sát

- Phương pháp phân tích

- Phương pháp điều tra giáo dục

- Phương pháp kiểm tra, thống kê kết quả

- Phương pháp tổng kết kinh nghiệm

- Phương pháp thực nghiệm

II NỘI DUNG

1 CƠ SỞ LÍ LUẬN

Mục tiêu học tập của môn Lịch sử nhằm hình thành và phát triển cho học sinh những kĩ năng cần thiết: Nhận biết đúng đắn các nhân vật, sự kiện, hiện tượng lịch

sử, biết trình bày lại kết quả học bằng lời nói, bài viết, sơ đồ, bảng thống kê, biết vận dụng kiến thức đã học vào thực tiễn đời sống Đặc thù của môn Lịch sử là không thể trực tiếp quan sát các sự kiện, hiện tượng, nhân vật trong quá khứ Mục đích của việc dạy học lịch sử không phải là cung cấp cho học sinh những kiến thức sẵn có trong sách giáo khoa mà mục đích cuối cùng là giúp học sinh biết tái hiện lại những vấn đề có liên quan để hiểu được lịch sử(6)

.

Sử dụng kênh hình trong giảng dạy phân môn Lịch sử phát huy tính tích cực của các đối tượng nhằm tạo hứng thú và làm cho giờ học sinh động hơn Khai thác

và sử dụng hiệu quả bản đồ, lược đồ, tranh ảnh minh họa sách giáo khoa sẽ giúp giáo viên và học sinh tốn ít thời gian, công sức mà chất lượng dạy học trong từng bài có tính chiều sâu, đạt hiệu quả cao về mục tiêu của môn học(8 )

2 THỰC TRẠNG CỦA VẤN ĐỀ

2.1 Thuận lợi

Về lãnh đạo: Được sự chỉ đạo sát sao của Ban giám hiệu nhà trường Tiểu học

Yên Phong nên ngay từ đầu năm học các em đã đi vào nề nếp và có ý thức trong học tập cũng như các hoạt động khác

Về giáo viên: Đa số giáo viên đều có thể chủ động tổ chức được tiết dạy một

cách thành thạo, tự tin và biết cách khai thác triệt để kênh hình SGK giúp các em

dễ hiểu, nhớ lâu và nắm được bài ngay tại lớp Giúp giáo viên tích lũy được vốn kiến thức về Lịch sử Việt Nam, học sinh mạnh dạn, tự tin

Về học sinh: 100% học sinh được học 2 buổi/ngày Ngoài ra, các bậc phụ

huynh cũng rất quan tâm đến việc học hành của con em mình, luôn tạo điều kiện cho các em học tập

Về sách giáo khoa: Màu sắc đẹp, kênh hình phong phú, kênh chữ rõ ràng,…

Câu hỏi yêu cầu in nghiêng giúp giáo viên tổ chức cho học sinh khai thác thông tin

dễ dàng Hệ thống câu hỏi cuối bài tổng hợp được kiến thức của bài học Phần nội dung bài dễ học

Mục tiêu nội dung chương trình phù hợp với lứa tuổi học sinh Tiểu học

2.2 Khó khăn

- Về giáo viên: Ngại dạy phân môn Lịch sử Một số giáo viên không nắm

chắc các nhân vật, sự kiện lịch sử, chưa hiểu hết ý tưởng tác giả nên chưa khai thác triệt để các nội dung kênh hình trong sách giáo khoa, mới chỉ dừng lại ở mức độ giới thiệu là chủ yếu Nhiều giáo viên nhận thức đầy đủ giá trị ý nghĩa của kênh hình nhưng lại ngại sử dụng, sợ mất thời gian,…

Cách tổ chức dạy học của một số ít giáo viên vẫn còn mang tính hình thức, rập khuôn

- Về học sinh: Chưa coi trọng phân môn Lịch sử, xem đây là môn phụ, chưa

hiểu hết ý nghĩa của môn học Phần đa bố mẹ các em có trình độ văn hoá thấp nên

sự hướng dẫn các em còn nhiều hạn chế cả về thời gian và phương pháp học

3 MỘT SỐ GIẢI PHÁP KHAI THÁC KÊNH HÌNH SÁCH GIÁO KHOA TRONG GIẢNG DẠY PHÂN MÔN LỊCH SỬ LỚP 4 Ở TRƯỜNG TIỂU HỌC YÊN PHONG

3.1 Mục tiêu của giải pháp, biện pháp

Việc khai thác kênh hình trong giảng dạy phân môn Lịch sử là một việc làm

có hiệu quả nhằm gây hứng thú cho học sinh Các kênh hình về bản đồ lịch sử, về nhân vật lịch sử với ưu thế của nó: rõ ràng, sinh động, dễ nhớ, dễ ấn tượng, dễ đi vào lòng người… sẽ là một thế mạnh trong việc hỗ trợ đắc lực cho việc truyền thụ kiến thức lịch sử, thông qua đó các em biết được cội nguồn của tổ tiên, cha ông, cội nguồn của dân tộc mình Biết được tổ tiên, cha ông ta đã sống, chiến đấu, lao động như thế nào trong quá khứ để tạo nên đất nước hôm nay Giúp học sinh phát triển các kĩ năng: tường thuật, miêu tả, kể chuyện, hoặc nêu đặc điểm của nhân vật lịch sử Từ đó các em biết yêu quý những gì mình đang có, biết ơn những người

đã đem lại cuộc sống ấm no hạnh phúc cho chúng ta và tự hào về truyền thống dân tộc, cũng như biết mình phải có trách nhiệm là cần phải làm gì cho Tổ quốc thân yêu

3.2 Nội dung, điều kiện và cách thực hiện biện pháp, giải pháp

3.2.1 Phân định dạng bài và các nhóm kênh hình trong sách giáo khoa đối với phân môn Lịch sử lớp 4

* Dạng bài: Chương trình Lịch sử lớp 4, được chia thành 3 dạng cơ bản sau:

- Dạng 1: Cung cấp kiến thức về nhân vật lịch sử, các sự kiện lịch sử tiêu biểu trong quá trình dựng nước và giữ nước (Từ buổi đầu dựng nước đến Buổi đầu thời Nguyễn)

- Dạng 2: Ôn tập - Kiểm tra

- Dạng 3: Tìm hiểu lịch sử địa phương (Phần này không có trong SGK, SGV) Giáo viên tự tìm hiểu và tái hiện lại cho học sinh biết được qua trình hình thành và phát triển của địa phương nơi em ở như thế nào,

* Các dạng kênh hình trong sách giáo khoa Lịch sử: Trong sách giáo khoa phân môn Lịch sử lớp 4 có thể kể đến một số dạng kênh hình cơ bản sau(1):

- Bản đồ hành chính

- Lược đồ địa phận các vùng miền, lược đồ các trận đánh, các chiến dịch, biểu đồ

- Tranh, ảnh minh họa một số di vật, di tích, nhân vật lịch sử tiêu biểu hoặc

mô phỏng một số nét chính về hình thái, kinh tế, chính trị xã hội trong các thời kỳ dựng nước

3.2.2 Hướng dẫn học sinh khai thác kênh hình sách giáo khoa theo quy

trình

Do đặc trưng của phân môn Lịch sử là “Con người không thể tri giác trực tiếp những gì thuộc về quá khứ”, muốn học sinh của mình hiểu và nhớ lâu những kiến thức lịch sử ấy thì tranh ảnh, lược đồ, bản đồ… là phương tiện hữu ích nhất giúp giáo viên khai thác nội dung bài Trong chương trình của phân môn Lịch sử lớp 4, các bài học về các sự kiện, nhân vật lịch sử tiêu biểu, phản ánh những dấu ấn

về sự phát triển của các giai đoạn lịch sử, những thành tựu nổi bật trong sự nghiệp

dựng nước (kinh tế, chính trị, văn hóa) và giữ nước (Chống giặc ngoại xâm) từ buổi đầu dựng nước cho tới thời Nguyễn(8) Khi dạy những kiểu bài này tôi thường

sử dụng và khai thác các các nhóm kênh hình theo từng bước sau:

Bước 1: Nắm vững mục tiêu cần đạt của bài học, xây dựng hệ thống đồ dùng dạy học cần có và chú ý sắp xếp chúng theo từng hoạt động của bài dạy trong thiết

kế bài dạy của mình

Ví dụ: Bài 14 “Cuộc kháng chiến chống quân xâm lược Mông - Nguyên”

(Lịch sử lớp 4 – Trang 40)

* Mục tiêu bài học: Học xong bài này, học sinh biết:

+ Kiến thức: Biết được tầm quan trọng của cuộc kháng chiến chống quân xâm lược Mông - Nguyên Biết sơ lược diễn biến và ý nghĩa của cuộc kháng chiến chống quân xâm lược Mông - Nguyên

+ Kĩ năng: Nêu được sơ lược diễn biến và ý nghĩa của cuộc kháng chiến chống quân xâm lược Mông – Nguyên

+ Thái độ: Giáo dục lòng yêu nước, tự hào về truyền thống đấu tranh chống giặc ngoại xâm vẻ vang của dân tộc ta

* Đồ dùng dạy học:

+ Hình 1: Bức ảnh được sử dụng để dạy học về người lãnh đạo cuộc kháng chiến chống quân Mông - Nguyên .(9)

Thái sư Trần Thủ Độ Trần Hưng Đạo

+ Hình 2: Bức ảnh được sử dụng để dạy học về cuộc họp của các Bô lão trong Hội nghị Diên Hồng .(1 )

Cuộc họp của các Bô lão trong Hội nghị Diên Hồng

+ Hình 3: Hình ảnh được sử dụng để dạy học về diễn biến của cuộc kháng chiến chống quân Mông - Nguyên .(6 )

Lời thề Sát Thát Quân Mông – Nguyên rút chạy

Tướng giặc Thoát Hoan phải chui vào Chiến thắng trên sông Bạch Đằng ống đồng để thoát thân

+ Hình 4: Hình ảnh cọc gỗ được cắm ở sông Bạch Đằng (trưng bày tại viện Bảo tàng Lịch sử¿(9)

Cọc gỗ được cắm ở sông Bạch Đằng (trưng bày tại viện Bảo tàng Lịch sử)

Bước 2: Xác định nội dung trọng tâm của bài học sinh cần phải hiểu thông qua kênh hình

Bước 3: Giáo viên phải nói rõ mục đích, yêu cầu cách thức tìm kiếm thông tin trên kênh hình để học sinh không bị phân tán sự chú ý sang nội dung khác, điều này giáo viên càng phải đặc biệt quan tâm trong những bài có nhiều tranh ảnh minh họa trong sách giáo khoa

Ví dụ: Bài 14 “Cuộc kháng chiến chống quân xâm lược Mông - Nguyên”

(Lịch sử lớp 4)

Khi khai thác hình này nếu giáo viên không nêu rõ mục đích, yêu cầu khi quan sát thì học sinh rất dễ chăm chú quan sát xem các bô lão đang làm gì, hoặc cùng một lúc sẽ quan sát và bàn tán với nhau về nhiều bức ảnh khác bên cạnh đó.(3 )

Hình 1: Cảnh các bô lão trong Hội nghị Diên Hồng

Vì vậy, giáo viên cần giới thiệu khái quát bức ảnh: “Bức ảnh các bô lão đang bàn luận nên hòa hay nên đánh Lúc đó quân xâm lược Mông – Nguyên đang tung hoành khắp châu Âu và châu Á Khi quân Mông – Nguyên tràn vào nước ta chúng trang bị lực lượng quân chiến đấu lên đến hơn 50 vạn, bao gồm quân từ Tống xuống, từ Chiêm Thành lên Chúng ráo riết muốn chinh phạt và biến nước ta thành thuộc địa của chúng Quân Tống thường xuyên đưa ra các yêu sách đòi hỏi các vua Trần sang chầu Trước sức mạnh khủng khiếp ấy nhà Trần triệu tập Hội nghị Diên Hồng nhằm nghị sự về cuộc kháng chiến sắp tới Hội nghị Diên Hồng được diễn ra tại điện Diên Hồng nằm trong kinh thành Thăng Long ( Hiện nay là thủ đô Hà Nội) Hội nghị được tiến hành năm 1284 do Thượng hoàng Trần Thánh Tông triệu họp Thành viên tham dự hội nghị là các bô lão trong cả nước” Sau đó,

hướng dẫn học sinh quan sát rồi nêu câu hỏi để học sinh trao đổi:

- Quan sát hình 1 em thấy những gì?

- Ý chí quyết chiến của các bô lão thể

hiện ở chi tiết nào?

- Qua bức tranh, em có nhận xét gì về

tinh thần của dân công ta?

Chốt: Hình ảnh này minh chứng cho

việc quân và dân ta một lòng, một dạ

quyết tâm kháng chiến chống quân

Mông - nguyên

- Các cụ đang bàn luận rất sôi nổi, có nhiều cánh tay giơ lên cao

- Các bô lão đều đồng lòng hô: Xin đánh

- Quân và dân ta một lòng, một dạ quyết tâm kháng chiến chống quân Mông -nguyên

Bước 4: Đưa ra hệ thống câu hỏi để khai thác hết các khía cạnh tích cực của hình ảnh Hệ thống câu hỏi và các “góc” khai thác của giáo viên có tác dụng định hướng để học sinh tư duy, làm việc tích cực với đồ dùng, chủ động nắm bắt và ghi nhớ kiến thức lịch sử theo đúng mục đích cần đạt của bài học.(5 ) Đặc biệt phải luôn

có phương án điều chỉnh câu hỏi cho phù hợp với các đối tượng học sinh trong lớp, đảm bảo tính vừa sức vừa đảm bảo tính phát triển

Vì vậy, để học sinh làm việc với bản đồ, lược đồ một cách có hiệu quả, tôi chú ý hướng dẫn các em một số kiến thức, kĩ năng cần thiết như:(7)

Thứ nhất, phải giúp học sinh biết xác định phương hướng trên bản đồ, lược đồ: Theo quy ước đơn giản phía trên là hướng Bắc, phía dưới là hướng Nam,

bên phải là hướng Đông, bên trái là hướng Tây Ở bài Làm quen với bản đồ trong

sách Lịch sử và Địa lí lớp 4 các em đã được học nhưng giáo viên cũng cần củng cố thường xuyên kĩ năng này Chẳng hạn khi học sinh xác định được phương hướng trên bản đồ, lược đồ thì các em có thể tự biết được tại sao gọi là giặc phong kiến

phương Bắc, hoặc cụ thể như trong bài “Cuộc kháng chiến chống quân Tống xâm lược lần thứ hai (1075-1077)” Khi yêu cầu thuật lại cuộc chiến đấu trên sông Như

Nguyệt thì học sinh dễ dàng xác định được vị trí phòng tuyến của quân ta là ở bờ Nam, quân giặc là ở bờ Bắc sông Như Nguyệt

Thứ hai, hướng dẫn học sinh đọc chú giải để hiểu được ý nghĩa biểu thị của các kí hiệu trên lược đồ: Khi nắm được ý nghĩa biểu thị của các kí hiệu, các

em sẽ làm tốt các bài tập yêu cầu thuật lại diễn biến cuộc chiến đấu hoặc cuộc khởi nghĩa

Ví dụ : Dựa vào lược đồ, em hãy trình bày lại trận chiến tại phòng tuyến

sông Như Nguyệt (bài Cuộc kháng chiến chống quân Tống xâm lược lần thứ hai (1075-1077) trang 34, SGK Lịch sử và Địa lí 4¿(1) , tôi hướng dẫn như sau:

- Yêu cầu học sinh quan sát lược đồ trong SGK trang 35, xem bảng chú giải biết các kí hiệu thể hiện trên lược đồ để các em phân biệt được mũi tên biểu thị quân ta và mũi tên biểu thị giặc Tống.(2 ) Cụ thể;

+ Mũi tên màu đen là biểu thị quân Tống tiến công

+ Mũi tên màu đỏ nhà Lý chặn đánh…

Sau khi hướng dẫn xem chú giải, đọc thông tin trong sách giáo khoa tôi hướng dẫn học sinh bằng hệ thống câu hỏi như sau:

+ Lý Thường Kiệt cho xây dựng phòng tuyến ở đâu ?

+ Lực lượng của quân Tống như thế nào ?

+ Do ai chỉ huy ?

+ Chỉ vị trí trận tuyến quân Tống trên lược đồ ?

+ Chỉ trên lược đồ vị trí mà quân nhà Lý phòng ngự, chặn đánh, tiến công, đường rút chạy của giặc ?