Sự nghiệp văn học của nguyễn văn vĩnh và vấn đề tiếp nhận tác phẩm của ông

ng lên làm thông ngôn toà s vi n Bình dân... tr s ph ng Thành... Trong chuy n in Gutenberg.. Là ch nhi m kiêm xã lu n, phóng s trên báo... Ngoài ra, ông còn có chân trong Th ng h ng kinh

L I C

Tôi xin g i l i tri ân sâu s n PGS.TS Lê Giang i th ã t n tình

ng d n và khích l tôi trong su t quá trình th c hi n lu

M C L C

D n lu n 1

1 Lý do ch tài 1

2 Ph ng nghiên c u 2

3 L ch s v .3

4 u 7

5 a lu 8

6 C u trúc c a lu 8

– i và th i .10

1.1 Gi i trí th c Vi t Nam trong m t th i chuy n bi n 10

1.2 M t cu i phong phú và ph c t p 17

1.3 Bi k ch cá nhân và bi k ch th i .29

nghi c c a Nguy 40

2.1 Nguy – hính lu n 40

2.1.1 Nguy àn v c 40

2.1.2 Nguy àn v nh ng v xã h i 61

2.1.3 Nguy à v ph n 65

2.1.4 Nguy t x u c i Vi t 71

2.1.4.1 Phê phán nh ng h t c 71

2.1.4.2 Phê phán nh ng thói x u c i Vi t 74

2.2 Nguy – cây bút phóng s 78

2.2.1 T tri ình Hu tr v 79

2.2.2 M t tháng v i nh ìm vàng 84

2.3 Nguy – d ch gi 90

2.3.1 Nh ng tác ph m d ch t Ti ng Vi t sang ti ng Pháp 91

2.3.2 Nh ng tác ph m d ch t Ti ng Pháp sang ti ng Vi t 92

2.3.3 Ngôn ng d ch thu t c a Nguy ti p nh n tác ph m c a Nguy 3.1 Ti p nh n Nguy c 1945 99

3.2 Ti p nh n Nguy 19 n 1975 … … … 106

3.2.1 mi n B c……….… 106

3.2.2 mi n Nam………116

3.3 Ti p nh n Nguy n nay 116

3.3.1 T n cu i nh 116

3.3.2 T u nh n nay 117

K t lu n 128

Tài li u tham kh o 131

D N NH P

m t trong nh ng trí th c Tây h c n i ti ng và có nhi u uy tín Cu i ông là m t chu i

nh ng tháng ngày ho ng không m t m c v à truy n bá ch qu c ng , m t công c

vô cùng quan tr ng nh m phát tri n n t n n móng cho n n báo chí và

m ã có nh n lao trong vi c xây d ng chi c c u n i gi a hai

So v i nh ng gì ông ã làm c, ngày nay nh ng hi u bi t c a h u th v ông còn quá

ít i M t ph n c i lý do quãng th i gian ông s ng và ho c trong m t b i c nh chính tr ph c t p Th ã hoàn thành xong vi c xâm

c ta và b u thi t l p h th ng cai tr m t cách quy c Tri ình Hu ã b c vào

c, v ã b th c dân Pháp d p t t Nhi u nhân s c vào th i

m lúc b y gi nh n th y s chênh l ch quá l n gi a m t bên là l ng c a Pháp, m t

phóng cho dân t c

Vi c làm báo, d ch sách, truy n bá ch qu c ng t Nguy

V ng gi a th không b mua chu c, không t mình trong khi bu c

ph i ph thu c vào chính quy n th có th ho ng

bài vi t v ông trên các báo trong nh ng ý ki n phát bi u c a các

u có uy tín trong b phim tài li u v ình th c hi n(1) ã

ph n nào khôi ph c l i chân dung Nguy - m t trong nh

Th c hi n lu cho th y, chúng tôi t t cho mình nh ng m c

n th hai, g c nghiên c u tình hình ti p nh n tác ph m Nguy n

t ra và thi t ngh a chúng tôi là m t trong r t ít công trình

th hi n s

u thú v là gi n trên có m i quan h r t m t thi t Kh o sát k vi c

li u quan tr nh nh v quá trình ti p nh n tác ph m c a ông trong l ch s Tuy nhiên

n này không hoàn toàn trùng khít v i nhau L ch s ti p nh n tác ph m

Nguy a b chi ph i b i s nghiên c nghi c c a ông, l i

v a r i dung nghiên c

Trong lu c dành tr n v n cho vi c tái hi n và nh n

nh v v ti p nh n tác ph m Nguy i nh ng ý ki n, lu n khác nhau Vì v y, trong ph n L ch s v này, chúng tôi ch y u phác h a tình hình nghiên

m t công trình hoàn ch nh nào R i rác trên các báo, các công trình nghiên c c Vi t

Hà N i, mi n Nam, báo Ph n ã gi i thi u v ông t « nhà c phách »

i có công l n trong vi c truy ng m

c c Pháp d ch ra qu c ng mà «không m t tinh th n c

C ên báo Ph N (s 99 ngày 10-9-1931, tr 12), nh n xét v s nghi p

nh ng sách ph thông, không có quy n nào là tri t lý cao thâm c ch « gi n d bình

kinh t c a báo nhi tài c a báo», nh t là khi ông làm báo Trung B c

Bài vi t này v Phê bình và c o lu n (1933)

Trong Vi c s y u ng Hàm vi t không nhi u v

v a n m b ng h c thu t c a Âu Tây, v a am hi ng phong t c c a dân

ta V bình th ng gi n d , có tính cách ph thông, tuy có

mi n Nam, Nguy V n là m t tác gi c quan tâm nhi i v i gi i nghiên c u, phê bình V c

Thanh Lãng trong B c Vi t Nam cho r ng: «Có l danh hi u xây

công vi c do sáng ki n c a ông mà có, do s u khi n d n d t c a ông mà thành nên »

Trong Vi c s gi c tân biên c a Ph m Th Ng

[48 ;116]

c p trong cu n sách công phu v n là lu n án ti n s a Hu òng : L ch s báo chí

Vi t Nam t kh i thu n 1930 cu n sách này vi t : «Có m t

c bi t là Nguy ng nh u khi n và trông nom r t nhi u t báo mà ông c t r t nhi u Ông vi t g n h t nh ng bài báo, t nh ng bài xã lu n nh ng trang ti u thuy t hay d ch thu t t i nhi u bút hi u khác nhau Vì

v y chúng ta có th nói r ng Nguy à m ã bi t l i d ng và phát tri n ngành báo chí và xu t b n t i Vi t Nam »

t nhà biên kh o và ho i ti ng, trong công trình

c s th i kháng Pháp (1858-1945) c c n Nguy à ch ra c

nh ng thành t u và nh ng m t h n ch trong s nghi c c a ông

B Giáo d c c a chính quy n Sài Gòn ào gi ng d y vcách là m ình v c b c trung h c Vì v y, h u h t nh ng cu n

u có bài gi i thi u khái quát v p chí i ch bút c a

ng cho ch qu c ng , truy ng Âu Tây, phát tri n ngh báo ) Ông còn là ng i

c Phan Chu Trinh » [38 ; 402]

Chúng ta c tìm th y nh ng nh trong các sách giáo khoa

K Bính, Nguy M c c a Tr n Vi Lu v p chí c a Nguy n

Duy Di n và B ng Phong

Ngoài nh ng cu n sách giáo khoa, chuyên kh o và l ch s c, mi n Nam còn

– 1958) có bài Nguy – i có công to v i n n qu i phôi thai c a

n này mi n B c, trong các giáo trình l ch s n L ch s

h c Vi t Nam (t p 4B) trong t i h m và cu n Giáo trình v c

Vi n 1858 - u th k XX (nhà xu t b n Giáo d c, Hà N i, 1965), Nguy n

à Ph m Qu nh b nh ng tên Vi u s », b i bút cho Tây v.v

Nh ò c a Nguy i v i n ã

ã có nh ng bài vi t c a các tác gi v nhgóp c a ông cho n c qu c ng Vi t Nam

T p chí Nghiên c u l ch s s 5.2004 có bài vi t Nguy i vi c c v à truy n bá ch qu c ng u th k XX c a Nguy n Th L

góp quan tr ng c a Nguy phát tri n c a ch qu c ng Tác gi nh n xét:

c v i dân h c ch Qu c ng , dùng ch Qu c ng truy n t p c a n n

a gi c b n s c dân t c ” [24]

Trong bài vi t Nguy “b n ý th c v m t công c

Nguy à m t chu i tháng ngày ho ng mê m c h t là trong l

hoá Ông và nhi ng lúc b y gi ã t nguy n l y cái hi u bi t, s h c

c a mình gây d ng m t cây c u cho s giao u bi t l n nhau gi a hai n

do chính ông d ã g ng mình lên trên cây c u y, trong m t hoàn c nh “ngu t

b i r ph ng s cho cái vi c mà bây gi chúng ta g i là góp ph n nâng cao dân trí”

T p chí thu t s 8 (2006) có bài vi t c Lai Thuý v

Tân Nam T , Nguy n xây d ng cho mình và sau ã h i m t i Nam m i c h t v ng m i, ngh nghi p m i, l i s ng m i Và, s a ông trong l c này là hình nh m t trí th c l p N u Vi t Nam c truy n ch có nh ng trí th c-quan l i, trí th c-công ch c, thì xã h i Vi t Nam hi i r t c n m t t ng l p trí th c

c l p Và v i ý ngh ì a Nguy à r t quan tr ng, b i ông là

m t i Nam m u tiên”

c 1975 có l thuy t ph : « Ông là m t trong nh i Vi t Nam th nh t

Tuy nhiên, các bài vi t trên c d ng l i vi c gi i thi u Nguy

ìm hi u các tác ph t cách h th ng, k àng s nghi c c a ông

phát tri n báo chí Vi t Nam

Có th nói r ng lu t trong nh ng công trình u tiên nghiên c u m t cách

h th ng v s nghi c c a Nguy à v ti p nh n các tác ph m c a ông

c hi n nh ng cu c ti p xúc, ph ng v n nh i có liên ình c ng h c gi , trí th c am hi u v

ti u s i chính xác c a ông trong kh u ki n v u hi n nay

- Tái hi n và t ng k t s nghi c c a Nguy ên các bình di n: nhà vi t chính lu n, nhà vi t phóng s và d ch gi c Chúng tôi c g ng không ch h

th ng hoá nh ng gì nhà v ã vi t mà còn trình bày cách vi t c a ông trong các th lo i nói trên

NGUY – I VÀ TH I

Khi các chi n h m c a Pháp n nh u tiên c a bi

1858, xã h i Vi nh d y sau m t gi c ng dài Trong khi th gi

chuy n bi n v i cu c cách m ng công ngh d n nhu c ìm thu a c a ch ngh

b n, thì giai c p phong ki n Vi ã c chìm sâu trong s l c h u và trì tr Trong quá kh ã t ng xu t hi n nh ng ti ng nói c nh báo c a nh i trí th i

Nguy n và các quan l i v a thi n c n, v a t mãn, ã b ngoài tai nh ng l i khuy n ngh ,

n tình th kh ng ho ng

T c Nhâm tu t 1862 giao ba t nh mi i ba t nh mi n Tây cho th c dân

n c Giáp thân 1884 (Hòa c Patenôtre), ã hoàn thành vi c xâm chi m Vi t Nam b ng quân s M c l i chia thành ba khu v c v i ba ch cai tr khác nhau: thu a Nam k , b o h B c k và Trung k thu c s cai tr c a Tri u Nguy n song do khâm s u khi n N u Nam k dân chúng có ít nhi u quy n t do, dân ch , thì B c và Trung k , ách k m k p c a Pháp ngày càng si t ch t Nh ng cu c n i

d y và ph n kháng c a nhân dân liên ti p n ra, tiêu bi u là phong trào C

trào Duy Tân, cu c binh bi n Thái Nguyên, cu c dân bi n Trung k , cu c kh i ngh a Nguy n Thái H c, phong trào Xô Vi t Ngh T t c u b dìm trong bi n máu

1919, chúng b t khai thác thu a l n th hai (1919-1939)

th c Vi ã có nh ng ph n ng và ch n l a khác nhau v m t chính tr hoá

Có th khái quát thành b n cách ph n ng và ch n l c th i cu c c a trí th c Vi t Nam ba th u th k 20:

-1896) Khi Hàm Nghi b Pháp b Algéri, hai v vua ch ng Pháp ti p theo là Thành Thái và Duy Tân b o Réunion, Kh nh quay sang h p

gi a ta và Pháp quá m t cân b ng: v ình quân s non kém, l ng phân tán, thi u s lãnh o th ng nh t, nên s th t b i là không tránh kh i M c dù v y, tinh th n kháng c a nhân s c Vi t Nam không bao gi b khu t ph c, h ã lãnh o nh ng

cu c n i d y ch òi quy n dân sinh, dân ch …H o

quân ch , K Ngo i H ã t c ch n làm minh ch Nh i theo con

t: các du h i Vi t b Nh t tr c xu t b i, Phan B i Châu b qu n thúc thành “Ông già B n Ng ”…Ti p t ng b ng, v sau có nh ng

ng ra thành l p Vi t Nam qu ng mà Nguy n Thái H ng và

ng qu c m c a h th hi n qua ti ng bom Sa Di n c a Ph m H ng Thái c

cu c kh i ngh ên Bái (1930) v i tinh th n “không thành công thì c ành nhân”

cho dân t c t ng mà t c giành l c l p t trong tay th

gi a ta và Pháp quá m t cân b ng, dùng gi i pháp b i Châu s t n

dài lâu Ph i nâng cao dân trí, ch c theo n n dân ch n mà m ng,

l p h i, ra báo Khi ý th c l p c a dân ta v ng vàng r i, ta s u ki n và l c

ng không ch cho m c l p dân t c mà c m c tiêu dân ch , dân quy n và dân sinh

cao b ng nên không uy hi p tr c ti p ch th c dân

t rõ r ng v lâu dài nó là m n c a chúng, khi ch ngh

m t hi u l c, nên Ph ã tìm cách tri t h i tiên phong: Phan Châu Trinh b b t giam và

o

Cách th ba là gi i pháp mà l ch s ã ch ng minh là hi u qu nh ng

mà Nguy n Ái Qu ã ch n l a: v ng thành l p m ng ki u m i c a giai c p

lãnh o cu c cách m ng gi i phóng dân t c, g n phong trào gi i phóng dân t c

v i phong trào c ng s n th gi i di n là Qu c t th t s nghi p toàn di n trên t t c các m t tr n: chính tr , quân s , kinh t u ki n c

i, s ng kh i ngh ành chính quy ng này manh nha

t th p niên 10 cu th k c, phát tri n vào nh ng cu c tranh lu n,

th o lu n trong th i gian Nguy n Ái Qu c i h i Tours cu ng Xã h i Pháp, ngày càng sáng rõ v m c tiêu Ho ng c a Nguy n Ái Qu c và nh ng

n tuý mà không quan h v i chính tr , l i là chính tr c a ch ngh c dân

nh Ký, Hu nh T nh C a tr i qua cu i th k 19 và Nguy n

m Qu u th k 20 So v i trên, thì hai ng i sau này

m i có nh ng ng r khác nhau, m t ph n do th m l ch s mà hai

ông ho nh, m t ph ng c i khác nhau: m t

ng, ho t bát, th c ti n; m i uyên bác, thâm tr

i Pháp s d ng cho nh ng m n c a h , trong nh ng th m khác

gi i l n th nh t (1914-1918), Ph m Qu nh thì t khi cu c chi n tranh này n i v i

nh i trí th n th i cu c, ngay t u h ã có th nh n ra tham v ng và

Nguy t tr c tr : kêu g i Pháp cai tr tr c ti p An Nam

a vào thuy t “dân t c t quy t” c a T ng th ng M ra H i Qu c Liên (t c Liên Hi p Qu c sau này), Nguy t báo c v

t tr L’Annam, xu t thuy t tr c tr ch ng l i thuy t l p hi n c a

Ph m Qu nh Nh n ra s th i nát c a tri ình nhà Nguy n và b ng, Nguy n

a vào th l c b o h c d p b Nam tri u và gu ng máy quan l i c a nó

M t s trí th c Tây h c c ành và ng h ình và quan l i thì l n và ph n ng Còn b n thân th l c b o h thì s d ng thuy t áp

l c lên tri ình và quan l i nhà Nguy n, ch không mu n áp d ng nó trong th c t B i vì

l t n t i c a ch th c dân n a phong ki n là s liên k t gi a ch ngh c dân và giai

c p phong ki n b n x Còn nh c thì không th ch p nh n m t s cai tr

tr c ti p, l m t c a ch ngh y Thuy t tr c tr c a Nguy õ

xã h i và s m tr nên l c h u

Ph m Qu ã ch n m t ng r an toàn, có tính ch t tho hi p và ôn

ng quân ch l p hi n Ông kêu g i th c thi hi c b o h o toàn

ch quân ch và xây d ng hi n pháp có tham kh o mô hình dân ch ý thuy t này tho mãn c c ba th l c: th c dân Pháp mu n duy trì s th ng tr mà không có

s xáo tr n; Nam tri u và quan l i không b m t v trí và quy n l i; m t s trí th c ve

vu t lòng t ái dân t i v i nh ng s nh y bén v chính tr , thì h nh ng

a Ph m Qu nh không khó l m Chính vì v c K , Hu nh Thúc

ã tìm cách ch kích nh ng lu m c a Ph m Qu nh,

cho ch th c dân n a phong ki n khi Ph m Qu c m i vào Hu nh n ch c Ng

Ph m Qu t tr c tr B i theo ông, nhà vua “ch còn là m i v i dân chúng” và vi c ti p t c duy trì s cai tr c i s b o h c a Pháp ch ng qua

ch làm t i t thêm cho tình hình c b i vì b máy cai tr ã quá l i th i Ông g i chính sách này là cách “làm m t uy tín c a t ng l i v i nh c h

i ta ph i chán n phát hi n ra là không bao gi th ng nh t là m t, dân t c An Nam và thi u s nh i Pháp không bao gi g n bó v i nhau thành th t trên cái t

ra không ph i là s cai tr hoàn toàn c i Pháp mà là ‘hình th c m c có

c a th c dân là khai thác thu a sao cho có l i v phía h ch không ph

minh cho cái dân t v n t ng rao gi ng Vì th , thuy t tr c tr c a

v s nghi p c a ông

Nguy à Ph m Qu nh t ng c ng tác v i nhau: nhi u bài vi t c a Ph m

sau, do ch tranh lu n v i nhau nhi u khi gay g t và s ph ã

n sau c a lu trình bày, vi c Nguy n v i gu ng máy c a

ch b o h là m t run r i c a hoàn c ng th i là m i mu n thay

Tuy nhiên, có m t v sâu xa mà chúng ta ph ng và

V à ph n nào Ph m Qu b n ch t, cu t Pháp – Vi t là m t cu c

s c m l t, chi ph i và th ng tr các dân t c

ti u N p l c h u, s c s n xu t y u kém, b ng lòng v i nh ng giá tr c

i trí th c có ít nhi u suy ngh ti c a dân t c trong m t th gi i

x p l i

Bên c nh nh ng trí th c mang m c c m t ti và tâm tr ng th t b i, y m th , có nh ng

i trí th c cho r ng mu n gi i quy ì ph ng th i gi i quy t c mâu thu n gi a dân t c và ngo i bang l n mâu thu n gi a ti n b và l c h u, b o th và canh tân

V là xem mâu thu n nào là ch y u, c n ph i gi i quy c m i m ng cho s gi i quy t mâu thu n kia L m l n c a Nguy à nh i nghiêng v ng

ã cho r ng mâu thu n gi a b o th và canh tân là ch y khác nhau

Ái Qu c

ch v i nh ã có s n c a chúng ta thì ã quá ch m r i và không th nào nh ng

i l n và dù cho r ng nhân dân An Nam nhìn chung ã có

c tính kiên nh [132] gi i quy t gi a hai n i pháp duy

nh t theo Nguy V à ti p nh n nó, thích nghi v tìm m t

dân t c mình Ông tin r ng chúng ta s không m c b i “chúng ta là m t nòi gi ng m m

d có m t cá tính”.[132] ã không t mình khi ch hàng

a gi c Tàu thì c nào m c b i s có m t c

u quan tr ng là t n d ng s a hai n ti p nh n l y nh ng gì tinh túy nh ã bi t rút ra nh u có l i trong khi ti p xúc v i T u, nó

ã t o ra nhân cách quá kh c a chúng ta Chúng ta ph i bi t l i d ng s ti p xúc v i Pháp,

vào cu i ông ph n nào t nh ng và nh n ra nh ng ng th i tr

nh ng gì còn có ti n ngày nay, trong s nghi p xây d ng và phát tri i

s ng tinh th n c c Vì v y, thi t ngh i và s nghi p Nguy n

i bà con là bà nghè Phan Huy H và sinh ra Nguy

Rivière ch ã t n công và chi m thành Hà N i, T c Hoàng Di u tu n ti t Nguy n

n lên trong c nh nghèo, ch ng ki n nh ng bi i c i s chi m

a th c dân Pháp Ph Hàng Gi ình ông c , g n ch ng Xuân, tr

Là con trai l n, ngay t nh , Nguy ã có ý th c t l ng giúp ình Ông là ng i tháo vát và có s c kho t t, l i có chí t h c Trong th i gian nhà

ng nh kéo qu t ng thông ngôn c a Pháp m c thành l p ình Yên Ph

ch qu c ng V a kéo qu t cho giáo viên và h c sinh, Nguy

gi ng và t h t trong l p h c, Nguy ã c, vi t và nói

c ti ng Pháp, th m chí thông th u h c sinh trong l p Khi l p h c mãn khoá (1893) c Hi ng D’Argence cho phép d thi t t nghi p cùng c l th 12 trong s 40 h c sinh khi m i 11 tu i Nh c cách nh n vào làm h c sinh chính th ng h c b ng c a l p thông ngôn t p s ng ch toà s , t n 1895, và

th khoa khi m i 14 tu i

ã c b nhi m làm thông ngôn toà s phiên d

ng s t c a Pháp kh o sát tuy ng H i Phòng - Hà N i – Lào Cai – Vân Nam, ph c v cho công cu c khai thác thu a l n th nh t Ngh thông ngôn còn i

lý Hà N i

Nguy c b nhi m làm thông ngôn toà s i Phòng là thành ph

c v t ch m mang và khai thác tài nguyên mi n

B i thông ngôn ph i giúp các chuyên gia ti p xúc v i thu th n t nhi c khác nhau T u c a công vi c, Nguy h c thêm ti ng Anh và ti ng Hoa Trong th i gian H i Phòng, ông b u t p vi t báo b ng ti Le Courrier de Hai Phong và d ngôn, truy n thi u nhi c a Pháp sang ti ng Vi t Ông còn tham gia d y ti ng Pháp, ch qu c ng và di n thuy t H i Trí Tri H i Phòng

ng lên làm thông ngôn toà s

vi n Bình dân Ông d y ti ng Pháp, d y vi n thuy t, gi i thi u sách v c

gi …Qua nh ng ho ng này, Nguy àm quen v i Phan K Bính, Nguy

i tên thành tùng báo, thì Nguy n thành ch bút v i bút

hi u Tân Nam T

Trong th i gian biên so n và in n t công báo t báo, Nguy n

c Hauser gi i thi u v i F H Schneider, m t ch nhà in sang Vi t Nam sinh

ngh in và xu t b n Theo Nguy i thân c n v i các toàn quy n t th i Lanessan, có óc kinh doanh l c nhi n loát báo chí ti ng Pháp và ti ng Vi t Ông khéo giao thi p v i các nhân v t lãnh o trong gi i c m quy n th c

c h c quy n tr c p ho chuy n báo, mua báo qua nh ng h p

l i c a nhà c m quy n” [72, 137]

Th ng s B c k c lý Hauser t ch c và qu n lý gian hàng B c k u x o thu a Marseille Hauser l i phân công Nguy án thu th p s n ph n nhân công sang Marseille làm gian hàng Tháng 3-1906, v i danh ngh ý c i lý B c k t i h i ch , Nguy

lo cho gian hàng B c k , tri n lãm trong tháng 5 và 6-1906 Chính trong chuy n

ã khám phá ra s c m nh c a máy in, báo chí và sân kh u trên l

Trong m i v cho Ph m Duy T n, Nguy ã miêu t chi ti t và bày t s thán ph c c a mình i v i công ngh n loát c a Pháp th t: “Cu

nh ng tài li u xác th c nh t, lý thú nh t v ngh in t khi ngh u phát tri n – hay nói

khi ngh c nh p c ng vào châu Âu M t cái maquette v ng trong cái nhà in th nh t cu ông ta Trong t kính bày nh ng sách v và tài li u linh tinh in

hoá c a ngh in, c a cái ngh nhân nh ng b n th o lên thành ngàn, thành v n…”

Paris, t u ki n cho ông tham quan và tìm hi u th ã

và báo Revue de Paris, nhà xu t b n Hachette, nhà so n và in t n Larousse, tìm hi u phong trào báo chí Pháp và n n dân ch Pháp

Th i gian Pháp tuy ng n ng ã giúp Nguy n th c

dân ch Pháp c òng t t c a m t s i dân ch chân chính c

H i Nhân quy n c u l cho th y s c v i chính sách c a ch ngh

th c dân

Qua chuy n xu t ngo i này, Nguy òn có i nh n ra nh c

m c a dân t c mình Trong th i Ph m Duy T n, ông tâm s : “Nh n th y s còn kém

c a mình, có ph i là x u xa gì i nào th c ch kém c a mình,

i ã g n ch ti n b ” T t ra m t hoài v

khoa h c, chúng ta ph i trông vào th h tr u óc h nh ki n c h , không

b cái gì ng n h ti n lên Ng i mà ngh ng tôi s làm công vi

mà gây l y m p, tôi xúc c m th ng vô cùng Cha m , anh em,

nh t…”

M ng n a c a chuy n xã h i và ý th c canh tân v n có ông

ã c ti p thêm nhiên li u, nh ngu n thông tin mà ông thu th c Ông còn tìm cách

m ng xã h i Tôi mu n t k cho anh th y nh ng vi c gì ã x y ra… Cùng v

g i luôn cho anh xem cho bi t k cái tình hình qu c t ra sao v y…”

i mu n công b nh ng ghi nh n và c m ngh a ông thì ông l i

ng ý vì cho r ng quan ni m c a mình ch nh hình d t khoát: “Còn v t p nh t ký

xin anh, tôi th y r ng m i ngày ý ki n c a tôi m i, n tôi s sau này chính tôi l i ph i tôi”

Chính nh ch ng ki n nh ng ti n b c a ngh báo chí, n loát và xu t b n Pháp mà Nguy nh t b i s ng viên ch c, chuy n sang nghi p làm báo t

c ng tác v i ngh báo và ngh in Schneider giao cho ông làm ch bút t

tùng báo ã nói trên, và cùng v i Dufour qu n lý nhà in Dufour - Nguy n

ng c a nhà in Schneider Hà N i tùng báo là t báo vi t

b ng ch qu c ng u tiên B c K ng th i có c ph Tribune Indochinoise (Di

ó, ông l t làm ch bút hàng lo t t báo vi t b ng ti ng Pháp l n qu c ng

Notre Journal (Báo c a chúng ta), Notre Revue (T p chí c a chúng ta), L c t

p chí, Trung B ( c Nam m i) Ông c àm

Tháng 3- c thành l p s 10 ph

c c p gi y phép chính th c vào tháng 5- ng có b n ban: Giáo d c, Tài chính,

và C ng, thu hút nhi u trí th c n i ti ng, c tân h c l n c u h c Tham gia gi ng d y có Nguy n Quy

i, Nguy n H u C c K Tham gia di n thuy t và bình v

d y nh ng ki n th c v s a lý, cách trí, v c truy n cho tinh th n coi tr ng

th c nghi p, ch ng h t c, dùng hàng n c bi ng quan tâm ph bi

ng dân ch n ti n b c a Tây Âu, l y ch qu c ng làm công c nh m phát tri n kinh

bi n” c a mình, ã không b ã nói, gây nên m t nghi v n l ch

s

M t trong nh ng s ki n khá then ch t n a nói lên l ng chính tr c a Nguy n

n nay các tài li u v õ c ông gia nh p H i

m Theo V i là Loge maconique, còn g i là Le Grand Orient (vi t t t tr s t ng Gambetta, Hà N i H m mà Nguy

V à Logemixte Internationale, còn g i là “t ch c Kh ng t ” (Loge Confucius),

tr s ph ng Thành Ngoài Nguy n V i này còn thu hút Ph m Qu nh, Tr n

ã t ch c th o lu n v nh ng v t tr c tr hay quân

ch l p hi n, c i t giáo d nào” [5, 81]

l p ra H i d ch sách v i tâm ni c Nam ta mu ng ti n hoá thì

ph i mau thu thái l y nh ng m i Mu ng m

truy n bá trong kh p dân gian thì c n ph i phiên d c ngoài ra ti ng Vi t Nam”

tùng báo ng tên v i nh ng trí th c n i ti ng th

p bi i h c s Th n (H i viên Thành ph Hà N ng tràng H i Trí Tri)…: “Chúng tôi dám phi n Ngài là ch ã bi t Ngài c ng: s d ch sách có ích l i cho dân ta l m, cho nên t t này, c i k h t các nh n a (…) Chúng tôi xin trình

c v i các quan r ng: h i này chúng tôi m ra là th c h p ý Nhà n c, vì Nhà n c bây

gi c t lòng s i s h c Ch h i chúng tôi không có ý gì ng o phép, xin các quan

ng ng i Các quan cai tr dân, m t ti ng nói b bàn c a chúng tôi, n u các quan

ra, c nh n r ng: vì có các quan giúp vào bây gi ”.[110] Ngày 26-6-1907, H i d ch

c phép thành l p v i bi u tham d , t ã c di n

ý ngh a vi c d ch sách

Nh n th y tùng báo ng ng h nh ng ho ng c a Phan Châu Trinh, chính quy n b o h ra l ình b n t báo và b t giam m t s i trong ban

thi p cu Hauser và Schneider Ông l i làm ch nhi m kiêm ch bút t Notre Journal (Báo

c a chúng ta), i thành Notre Revue (T p chí c a chúng ta), ch y c gi

chí là t tu n báo, phát hành vào ngày th n, s u tiên ra m t vào ngày

15-5-1913 B biên t p bao g m: phái tân h c có Nguy n V m Qu nh, Nguy

T , Ph m Duy T n; phái c u h c có Phan K Bính, Nguy M c Trong s n

Bính, Nguy M c là ba cây bút trung thành và chung th y nh t v i

t báo V sau báo còn có s c ng tác c a Tr n Tr ng Kim, Nguy n H u Ti n, Nguy n Bá Trác, Thân Tr ng Hu

- V h c thu t thì “báo d ng nên c t vi c thu t thái Tây dùng ti ng

h c r i mà h c thêm” Vi c giáo d c này có tính cách ph thông và bách khoa cho nên ta th y

d ch thu t và gi ng gi i v các v , t vi n vi c tu b u, t cách buôn bán c n s phân chia khoa tâm lý h c thái tây

- V thì c ng cho ch qu c ng , th ch ti i An Nam g p m y

l n ch nho “M ngay t báo này ra mà ng m xem, b u lu n trong báo, th ngh

n b ng ch nho thì có m i hi u cho h t ngh mà ch qu c ng thì không nh i bi t ch qu c ng c hi c l n c nhà nghe c

b ng báo chí Trung Hoa, chúng tôi ngh ng t t nh t là nên có ngay x này m t

t báo An-n i m t s ki n lý thú s c trình bày th c thà rõ ràng, kèm theo m t s gi i thích c th trong m c n thi t và nh ng l i bình lu n h p pháp” [30]

Ch hi n r t rõ trong giai u c a p chí, v i nh ng bài vi t

Ngay s u tiên c a p chí, Nguy ã l n ti ng m t sát

nh c ném bom gi t m t s s khách s n Hà N i là “l ài lang,

Tây h c, v kích, mi t th nh ng s i Châu là “ngu Nho”,

“nghêu ngao vô d ng”, “vô công r i ngh ” Liên h v i nh ng cu c n i d y di

Nguy t: “Thiên h có k nói vu ra r ng vi c làm lo n m i r i c i Tây

h c cho h c nhi u quá, h u tài vô d ng, thành ra m t b i d dang, cao không t i th p không thông, không có ch c ph n gì ngh c b c ao to quá, cho nên sinh ra m ng ghét Lang Sa, xúc xi m dân An-nam làm lo u y là m u l m to,

ng nên gi c rõ k o vi c làm càn c a m a cu ng d i mà thi t lây

n nh i trung ngh t v c Lang Sa x này” [206]

cho Nguy nhi i có ác c m Nó khi n ông b li t vào hàng ng ng k

theo Pháp, k c kích nh i Pháp cai tr i ta không thích cách ông nói v Phan B i Châu c ng ch trích, châm bi m thái quá khi ông phê phán nh ng h l u c i Vi c là nh ng bài vi t c a Nguy n

i kì u cho p chí v i n i dung lên án nh i b o ng do

vi t b ng ch qu c ng nên có nhi c Còn nh ng bài vi t ch ng l i s cai tr c a

i Pháp v sau này l i ch y u vi t b ng ti L’Annam Nouveau và các

t báo ti ng Pháp khác nên không m mà hi u ông

ki u du kích vì ông v n cho r ng so sánh v l ng, ta quá m có th u ch i l i v i

i Pháp Theo ông, vi c m t là ph i t n d h c l a h ,

“T ng nói: theo Tây thì sau m c, ch nh ng lo qu c h n mai h u không còn Ph i

bi t r òn m t y, ta không i Còn ng i thì còn n c, còn thì còn ng i, còn có ru t mà cày c y thì còn t c a ta thì ch có tay ta c y

òn, ch không m c [206] Cho t i lúc ch trì L’Annam

mu n tránh b ch m i mai sau, khi có “nh kh

“Nh i theo ch ngh c gia bi u, h mong mu n m c dù th nào c t

t qu c mà không b b n ch t hay ch t c , c n bi c thành chi n

ng máu l a (…) H ngh ng nhà hi n tri t suy ngh à t qu c còn t n t i khi

gi ng nòi còn t n t i và h gi c s c s ng c a mình T qu c s c t o ra b ng

m o d c a nhà vua, do các phòng c a ph Toàn quy n th o ra và vua B i kí, và

c t o nên do chính b n thân mình m t quy t tâm kéo dài kiên nh n

và m t s chu n b lâu dài trong hòa bình Nó cho ng liên t c và trong s ph n

H i ký Th ìm m t l u cho dân t c Vi t Nam c a Lê Thanh

C nh hé l ph n nào nh và mâu thu n c a Nguy ng l i chính tr c a ông Nguy ã bày t lý do vì sao ông ch c tr : “S dtheo l ng tr c tr (administration directe) là kinh nghi m cho tôi th y Nam K tr c tr

mà ti n b c Mà B c k nh ch m p m n a b o h n a tr c tr (không công khai) mà còn h quá xa Chính th b o h t i Trung k là quá l c

h ng bào chúng ta òn trong tình tr ng ngu mu i C tr c tr ã r c

n b thì t c kh c dân chúng t có s c m nh mà tr u lên Nói tr c tr

cu i thi u th n c ã hùng h n b m cho l i nói c a tôi hôm nay” [87; 127]

Có l u khác bi t i gian u ông V m t lòng ng i Pháp, s nh

mong m c m c tiêu m c c i An Nam mà không ph i b ng,

ì th t v ng b i nh ng gì ng i ã làm c v i chính sách dân ch , bác ái

mà h ra nên chính ông ch i c m bút ch ng l i nh ng b t công c a chính sách th c dân cai tr c mình

Nh t m lòng a Nguy à Phan B i Châu, dù b ông công kích v n

m n ph c ông Có l do Phan B i Châu bi t r ng, tuy h khác nhau v ng song cùng chung m t m còn n cùng nhau trên m t chi c xe do chính tay

Nguy m lái Khi ông V t, Phan B i Châu r t th ã g i

n vi ng

Dù có nh ng bài vi t ph i b ng c c lúc b y gi và

a Nguytrên p chí v m t duy tân là r t to l n

Nh ình tân h c thì cho con em h c ti ng Pháp Thành ra ph hai phe tân

(Vi t Nam phong t c, n l ); nh ng truy n d ch c a Nguy M c (

ký, Song ph ng k t qu c); nh lu n c a Nguy n Kh c

ng gi h c làm sang,C tích c a Perrault, L Bình S ý)

Là m t trong nh u tiên kh ng vi c truy n bá ch qu c ng , Nguy n

à chìa khóa m nh ng cánh c a hi u bi t cho nhân dân Vi t Nam Ông chú

tr ng d ch các tác ph m tiêu bi u c gi i thi i dân nh ng tinh hoa

a nhân lo i, giúp h m mang hi u bi ng th i ch ng minh s giàu có c a ti ng

p chí d n d c vai trò ngày càng

l n c a Nam Phong t p chí do Ph m Qu nh sáng l c s a chính quy n th c dân

v i Tr n Tr ng Kim m ra t p Nam h c niên khóa cung c p tài li u d y h ng,

Nam h c niên khoá i thành H c báo, dùng cho b c ti u h c, do Tr n Tr ng Kim

ph trách

ng th i v i vi c làm báo p chí, t

còn tham gia làm báo Trung B v bút, còn Schneider làm ch nhi m

này Schneider v êm luôn ch c ch nhi m V sau, vì n n n, ông chuy n t báo này cho Nguy n

ã nói, Nguy say mê làm báo mà ông còn quan tâm

n ngh u này c hi u, “làm báo không th nào không bi t nhà in, nhà in và nhà

i môi, môi h thì r

l p nhà in Dufour – Nguy ông l i làm ch nhi m nhà in Trung B c

và cùng Vayrac thành l p nhà in ng

Marseille, l n này cùng v i Ph m Qu nh và Ph m Duy T n Trong chuy n

in Gutenberg Nh nh ng g i ý t cu c tham quan này, khi v c, ông th ch p nhà in và

ng vi c c i cách ch qu c ng , g i là l i ch “Qu c ng m i”

th y tâm huy t c i v i vi c làm cho ch qu c ng ngày m t ph bi

T n sang kinh doanh, ông l p h i buôn, t p h p c

ph n ra báo L’Annam nouveau c Nam m i), có Hy T ng làm tr bút Là ch nhi m kiêm

xã lu n, phóng s trên báo

i v c, Tri ình Hu m i ông vào làm quan trong tri u,

ch i Trong bài phóng s T tri u ình Hu tr v , ã nghiêm kh c phê phán b m t cai tr c a vua quan phong ki t l n n a gi i thích lý do khi

xu t thuy t tr c tr , trái v i thuy t quân ch l p hi n c a Ph m Qu ã phân tích

Qua nh ng ho ng không m t m i c a Nguy i có tính cách m nh m , quy s chiêm nghi m v cu i, ông có

nh ng suy ngh êng và ông s ng theo quan ni m c a mình Ch ng h i

s ng lâu không ph i ch u này có ngh à th i gian t i th c a m t con

c tính b ng k t qu mà nh ng vi c, ch không ph i b ng s

n t i trên cõi i này

ng v m t s nghi p, nh t là s nghi c và báo chí, Nguy à

ình chuy n ra Hà N i sinh s ng ngõ Ph t L ã hai i Nh

Ph , chuyên gia vô tuy n Nguy n D c…

ình c

òn l i v th ba là Suzanne Giáp Th Th c Vi c này khi n bà L u ph n u n m c t v n, khi Nguy c Pháp m i hai tu i

vì công vi c các toà báo, vì nh ng món n ph i tr , ông c n lòng không ít vì s ghen tuông c a các bà Mãi cho n nh ng ngày cu i cùng c a cu i, nh ng phi n mu n v

vi ình v n canh cánh trong lòng ông

nh ng m t Nh i sang Lào c a bà Suzanne k v cu c

khi n ông ki t s c ch không ph t và l i mu i ngoài kia

i cùng g i v ình, và c à bút tích cu i cùng, ông vi t: “18 gi M t tr ã l n Chúng tôi ch i mát m tr l c s ã nóng V a

vi t ngày 14 và 21/4 làm cho lòng tôi tan v ph i tr y gian kh

Ngày 25-4 vào lúc 5 gi sáng M t x u Chú ng 8 gi sáng, ôm hôn mình và tôi yêu c u mình can m lên và c g ng ch ng t t c nh t

ho c hai tu n n th c chúng ta s s nào Trái tim tôi th t

l i”.[162]

Nói v nh ng v t v trong cu i Nguy ng có k trong h i ký B n

: “Ph n thì lo n , ph n l i b n vi t bài cho báo Annam Nouveau, ph n l i do

dàn x p câu chuy ình, ph n l i lo ch ng Ph m Qu i th c dân Pháp, ông

V cho ch th c t thì gi r i…” [6;74] “Tôi nh có m t l n Nguy

m y nhà ngân hàng thúc n d quá, d a t ch thu gia s n Trong khi y thì nhân viên nhà báo,

m y tháng không có ti n, b bê công vi ã th hai bà l i xích mích, làm tình làm t i ông;

m y ông con, quen l i s òi h t th này th n

phè ph n” [6;75]

gác n m khoèo, nh ông T ng mua cho m t m t bún ch tr i vi t luôn m t lúc m t

ám t , trong khi chính ông l i quay sang nói chuy n v i ông T ng v chuy n th ng s Pháp

có ý mu n giúp ông ti n b t c lúc nào, bao nhiêu c c, mi n là ông t m gác ý ki

ng nhà vua” [6;75]

V m t chính tr , Nguy c b u làm h i viên H ng thành ph Hà N i

m y khoá li n T c b u làm h i viên Vi n B c k , t c là ngh viên Vi n Dân bi u B c k sau này Ngoài ra, ông còn có chân trong Th ng h ng kinh t

Th Loan

Th hi n tinh th n câu nói n i ti c Nam ta sau này hay hay d c ch

Khi Phan Châu Trinh b chính quy n th c dân b t, Nguy u

g : “ Côn Lôn còn r ng ch ! Chú hãy li u l y!” [63 ;12]

hùng h n ch ng l i b n quan l i b t l c và th i nát cùng nh ng t n n c a chính quy n th c

Hán y ra ti ng Pháp, ph bi n r ng rãi tài li u k t t cho qu n chúng nhân dân bi

c vi t ch H i nhân quy n chi h i Hà N i nh n xét, ph i có m t

c a b c ti n b ã ng nhi n con ng ho ng c a Nguy

c

Có l n, v i bút hi u Quan Thành, Nguy t m t bài báo khêu g i lòng

c, kêu g ng bào t y chay hàng hoá c a Hoa ki ng c a bài báo khi n ph

òi n , làm cho ông phá s n V i ch ng ki n vi c này, có nh n xét : « Nh ng l y, khi thì s sàng, khi thì m m d o c a nhà c m quy n Pháp h

c lòng chi ; thà là ch u kh s , thi u th n, hi m nghèo, ch không ch u v tình ng i Pháp hay vì ti n c a h i l ng, chí

ng » [6; 79]

Khi còn trong H ng kinh t ã nhi u l n lên ti ng bênh v c cho quy n l i c a ng bào mình T i i h i ng kinh t ông D ng h p Sài Gòn n m

1932, ông thay m t cho gi i doanh nghi p trong n c ph n i ch tr ng chuy n t ngân

b n sang kim b n v , b o v cho n n tài chính trong n c Khi chính quy n Pháp có b n d

th o a ra ngh nh h n ch vi c làm thu c và bán thu c B c, t t c các ông lang, các hãng bào ch , các nhà buôn thu c B c k ã h p l i và nh ông lên ti ng bênh v c Và ông ã

th c hi n c i u ó.[63;40].

Nguy ã hai l n t ch i B u b i tinh do chính ph Pháp ban t ng,

m t vinh d mà r t nhi u ng i ph i ch y ch t, lu n l y m u này

« a nh n ông là « i hào ki y cái khí phách t l p » Phan Khôi vi t : « Nói t trong tim nói ra, tôi có ph c ông Nguy t Tôi ph c ông

ch ông có chí t l p, ch không m t là t m th hai này

u b i tinh, cái H ng lô t khánh, cái hàn lâm gì a c ng kim ti n, chi c kim khánh Ch m t mình ông V n có thì gi ng gì mà ch ã

lên làm tiêu bi u cho b n tr chúng ta sau này » [59]

Nguy ã t ch i vào làm quan cho tri ình Hu Th m chí, ông còn có thái kiêu ng o, theo l i k c a V ng, là t ng dám xông ra b t tay Kh nh khi ông vua này xu ng tàu ga Hàng C n n i suýt n a thì b x t i « khi quân » Ông kiên

ã ch n, dù r ng y khi n ông khánh ki t c gia s n, ph i

nh n và luôn luôn ho ng Hình nh m i An Nam ho t bát m c qu n Âu, tóc húi

i m c môtô hi u Terrot mang t Pháp v

m t bi ng c a cái m i gi a m t xã h i Vi t Nam thu a l c h i b y

i V ã nh v quãng th i gian c ng tác v i Nguy i nh ng c m ngh

r t t p : « Thú th c, làm b nh bút t Trung B c, i s ch huy c a ông Nguy

V i l y làm hãnh di n, ch không ph i ch nh t là t t c các

u kính yêu ông i chân chính thì yêu ông vì tài ba ; còn

nh i quay qu t c êu vì ông r t r ng rãi v ti n nong, dù bi t là h p, bóc l t

ng, tha th h t và không h gi n d i hay phi n trách ».[6; 80]

Trong trí nh c a các con ông, Nguy nh là m i cha m u m c và r t giàu tình c m Ông nói chuy n v i con cái r t nh nhàng, khéo léo Bà Nguy n Th i, con

gái ông k l i : « Có l n ông mu n nh con gái c t móng tay, ông không nói : « Con c t móng tay cho b » mà b o « Nào, con khéo tay, giúp b c t móng tay nhé ! » Không bao gi ông ra

l nh »

Có l n, Nguy tr t nh p vào kho, l y tr m toàn b t sách Âu Tây

ng Nh ng cu cân ký và bán làm gi y v n Trong m t l

h a lên Yên Bái, Lào Cai, ông g p m ng m t ngôi làng h o lánh vùng

r ng núi, tay c m cu n "Gil Blas de Santillane và cu ngôn c a La Fontaine Khi

d u Nh Thi ng v i giá 5 xu thì c t ng thêm m t cu ng L i quá còn gì!” Tr v nhà, Nguy ng Ông h h i k v i v : “ ! M t tr m

v y mà l i hóa hay! N nh ng c a hàng sách thì bi n bao gi nh ng

cu c nh ng vùng h y” Câu chuy n trên cho th y m t

s ng r t, coi tr ng giá tr tinh th i ích v t ch t

c, nh làm vi c ch không ph i nh ng k giàu có hay quy n l ng h p ông B i là m t ví d Khi ông này t tr n, Nguy n

v n không vi t nh ng tin v vi c riêng c ã t o ra m t ngo i l V n tính th ng th n, ông th a nh n mình không thích ông B i, tuy nhiên v n gi lòng hâm m

và kính tr i này B ng bào chúng ta c n nhi i gi »

huy công nghi p th t s » [122]

C y, vi t v ông Nguy n H u Thu v a m i t tr n, Nguy

không gi u gi m s c m ph c tính cách «luôn ngh i khác» c i b n mình

i ta c n ph i h c h i ông Nguy n H u Thu là t m i th c o

gi ã làm vi và tích l tr thành m t nhà th u khoán thành công Không nh ng th , ông còn t nguy n bi nhà c a mình thành tr s H i Trí tri, d c ti n

ã làm ông Thu tr nên thanh cao, ch không làm ông b th i ph ng lên vì t cao t i» [123]

s thành công và v tinh th n ph ng s xã h i: «Hai ông cùng có ngh l c gi ng nhau, cùng có m ng b nh, cùng có m c tính kiên trì, cùng có m t s khinh

ng các thành ki n, cùng có m i x n trong quan h v i nh i lao

ng nh » [123]

Có l s không ph i là th c p t i các bài vi t c a Nguy

ng i b n mà h k t giao, nh i mà h ng m Chính tính cách th ng th n, yêu

ghét rõ ràng, công t ã t o nên m t nhân cách riêng c a Nguy n cho nh i trí th c cùng th i v i ông, ai ai c ng

Trong s n chi n, Nguy n V i lúc tr t ng nhi u l n h u chuy n v i

m t cách gi d i mà c êu k tr ng Nói th ng th u gì c n ph i nói, quan ni m th nào thì nói ra th y, không c y, không dè d c

u, không nham hi m Nguy t trung th c, không n nh ai mà c nh mình, không tu th i, ch tu mình Ông ch tr

l ph i c a ông, không có lý l c ông » [90 ;26]

làm v i Tây mà v n không s Tây, không n nh Tây mà l i có ý ch ng Tây », « chính tôi c

ã g n ông V nh, th y ông r t t nhiên, r t, không gi nhân, gi ngh

à tay chân c a Pháp, thì Thi i có cách lý gi i khác : « tôi tin ch c

i khôn ngoan, quy n bi n, ông c n còn có c ho ng,

Chuy nh t d dang vì ông b b nh, ph i v Hà N u tr m t th i gian m i

h t b n n a Ngày 01-5-1936, ông ch t trên m t con thuy c

m c trên dòng sông Sê- -ghi, b n Ban-san-khup, Tchépone (Lào), ngày nay v õ nguyên nhân.Chính quy ng báo ông ch t vì b nh ki t l ình

ông nghi ông b c, vì khi ng , thì thi th ông b tím

Cho dù là vì lí do nào, cái ch t y c à m t k t thúc bi k m a mai c a

s ph n, m i su i làm vi c v i bao ni ch ng t cho nh ng

ng bào c a mình th c s c n thi t h c t p l i s ng khoa h c và y h

Tây l i b thân cùng v nh ki t l không c ch y ch n ch n! M t nhà báo n i ti ng, ông ch c a hàng lo t t báo và nhà in cu i cùng l i k t thúc cu i không

c t ch c tr ng th t i tr s H m, Hà N i,

mà ông là h ã nói trên kia, v i hai v i tham d Cái ch t ng t

c a ông g i lên lòng th c c a nhi i, th hi ình bày t i tang

l

« Nguy n tiên sinh lúc nào c c qu quy t Trong khi nói chuy n

ng, hay gi a các cu c tranh lu n t i ngh vi n, tiên sinh không bao gi ng i ngùng mà không nói th ng b ng nh ng câu nói m nh m , thành th t khi i nghe c i

c m n cán và tài quan sát Không m t môn h c nào tiên sinh không xem xét Không m t s v t gì tiên sinh không tìm cách th u hi u Cho mãi n lúc v già, tiên sinh

v n d ng công làm vi c : vi t báo, vi t sách m t cách chuyên c òn tr ».[63 ;34]

ã bày t lòng th i v i Nguy : « Chúng tôi không

th nén s òng, khi ph n ch cu i cùng m t nhà ngôn lu n, m

hào tr ã hy sinh cho lý t ng Cái lý t ng c ti n hoá cho dân t c Vi t Nam b ng s c i cách v c S n c a chúng tôi càng g p b

n a Vì i v i chúng tôi, Nguy ng, là b c nguyên huân trong làng báo

trí th c Vi t Nam nào là không bi n tiên sinh, vì ã c v a tiên sinh tranh bi n r t hùng h n trên các di a các vi n dân c i oanh li t c a tiên sinh k t t o b ng

m và ngh l c s là m t t t cho chúng ta và nhi i v sau ta

ph i ngh i ch t t mà ông l y làm vui lòng

nh n ngay » [63 ;42]

Nh ng n l c c a ông trong vi c ph bi n h c thu ã t o nên

nh ng tình c m t p trong lòng nh n n n giáo d c c c nhà Khi

ông m t, báo Khuy n h c ã có bài th u :

Nghe tin ông V i,

Qu y ! Tính cách t o nên s ph n : chính tính cách quy do và máu

ph n ánh bi k ch th i S b t c v chính tr và kh ng ho ng v kinh t ã không th cho

cu i Nguy t « gi i pháp hoàn t t s nghi p c a mình Báo Trung B c

có lý khi xem ông là « anh hùng không g p v n » Có th nói ông không ch phá s n v kinh

càng nh n ra t m vóc c a nó

i, báo Sài Gòn ã nh u này : « i v i n c, ông V à

i th y rõ con ã nh n r ng cái n n h c m òn thi u th n c a chúng ta,

c n ph i ki m thêm nhi u tài li u x b i b ki n thi t m i v ng vàng ch c

b sách hay và h u ích c giúp cho vi c m mang ki n th c c a anh em

c ».[63 ;51]

Báo c Nhà Nam c n : «M t b u m ng c Tây H , khí phách

y ta làm gì th c trong làng tân niên thi u ; d p h u, ra công trong ngh vi n, tâm

u v i thiên h mà không chút khu t nh n cho thân, d c m t l i danh mà

v n gi c cái b n s i quân t Thà tìm vàng ch n r ng xanh, không thà b i ti n

N ng chính tr c i ch th p toàn, thì tiên sinh v

Hu ng chi v c gi c nhà, tiên sinh l i là m t tay c phách; v báo gi i

c nhà, tiên sinh l i là m t b c ti n khu ».[63 ;53]

ng có l n k l i r ng trong nhà Nguy i, ch ã

cho kh m xà c trên m i chi c bàn, chi c gh m t dòng ch Ve s u kêu ve ve su t mùa hè, là

c t ki p ve s u « ch bi t cho mà không bi t l y, ch bi t s i khác mà không gi i chính thân mình, ch bi t làm vi c r i héo h t, không mong

ch i cãi Trong bài vi t v Nguy Tân Phong Hi p nh nh: “V con

i chánh tr c a Nguy i cho r ng l ng ông không m y

m u công nh n s nghi p làm báo và d a ông”.[31]

Các tác ph m chính lu n chi m m t v trí vô cùng quan tr ng trong s nghi c

c a Nguy ã có hàng ngàn bài vi t v i nhi u ch khác nhau th lo i này V i bút l c d i dào, s ng trong phong cách, s tinh nh y trong vi c n m b t các

v c i s c th hi n b ng m t th ngôn ng hi i, phong phú, ông ã ch ng

b c nh ng ý ngh n bên trong nó hay không Nhi u bài vi t c n nay v n

c a th i và còn nguyên giá tr Có th nói r ng, Nguy h là m t tài

m có trong làng báo Vi u th k 20

Theo nh i t ng ti p xúc v i Nguy ng m nh nh t v ông qua các câu chuy n là ông mu n xây d ng m c Vi t Nam th c s hi i, phát

c ch nhi u tác ph n c a Pháp ra ti ng Vi gi i thi u cho công chúng Vi t Nam m t n òng m mang s hi u bi t c a h Th

c thu u này khi n m t s i Pháp khi ti p xúc v i ông v a khó ch

c a kính tr ng V i ông, ti ng Pháp là “ti tranh lu n” Gi i ti

hi u h , tranh lu n v i h và làm cho h hi u v mình Chính vì v y, ông t nh n v mình vai

V khía c nh này, E Vayrac – i ki m duy t báo chí B c k và c à b n thân

c a ông - nh n xét: “S thi u hi u bi t c i v i An Nam ch c ch n là ghê g m, còn s hi u bi t c i v i chúng ta thì th t k d ng, không th i An Nam, dân An Nam, qu n chúng An Nam hoàn toàn không bi t gì v chúng ta, tuy không hi u gì v chúng ta (…)Ngay t

ã có may m n k t b n v i m t s i An Nam xu t chúng, nh t là v i ông

ã t h i b ng cách nào chúng ta s i ch c s không thông c m hoàn toàn này (1937) [103]

V u r ng m i dân t u có m t n n m c thù khác nhau Không có n n và n Trong các bài vi t c a mình, Nguy

nuôi s ng mình i v i h , gi y dép là m t s ti n nghi ch không ph i là

bi u hi n c a s v sinh N u không hi u này, có l nh

cho r ng dân t c c a chúng ta là m t gi i man di m i r

S không ph i là nói quá, b i s khác bi t v d n nh

mà chúng ta có chung m t n i gi y dép”[157] Và ông V ã ch ra r ng,

thói quen c a m t dân t ã khám phá ra là gi y dép, nh t là gi y kín có bít

t t, là m ti p nh n và p nh ng b n th tránh không ph i nói là vi trùng H

c b t khi th y m i Trung Hoa c i gi y và t t bít t t ra H th y

là v cho hai bàn chân lúc nào c ngoài không khí t do, ch c n d i

khi ng i An Nam r i lên ng

s p”.[157]

Và v i m t gi y t hào, ông ch ra v p c i nông dân v

t khi h t o ra c a c p c ng c a m t dân t c ch

ch u khó, hay lam hay làm, g n bó v i m ình sinh ra và l t,

là ngu n g c c a truy n th c, ch ng ngo i xâm b t khu t c a ông cha: “Giày cao

c và bít t t nh nh là m t ti n nghi ph t t i Nông dân c a chúng ta bi t r t rõ y là

dân t c, thi ã làm nên ni m vui n i bu n, nh ng lo toan, nh ng ni m h nh

Trong bài vi t “Nh ng v i s ng v t ch t c a ng i An Nam” (Les problèmes

L’Annam Nouveau s 133 ngày 8/5/1932,

Nguy y cái nhìn khá sâu s i v i quan ni m v các giá tr c i

t dân t c mà “s nghèo kh c a chúng ta không ph i bao gi c à vì thi u th n nh ng th c n thi t”

Ông khám phá ra r ng trình t c p thi t v nh ng nhu c u c a chúng ta khác h n v i cách nhìn nh n c a ng i Châu Âu i v i r t nhi ng nghèo kh trên m nh

t An Nam này, v y u, ngay c i v i nh ng ng i c p b c cu i cùng c a

xã h i, m c dù là h luôn luôn b C chuy n nhà và cái m c c H t nh r ng

ng i ta không ch t vì nh ng v i v i h “m t m gi rách làm kh che thân

nh th r i Còn cái thi u cho nh ng ng i th t s l i Ngay c nh ng th ng cu

c trang b b ng m t d ng c thô s , c ki c trong v u tiên, nh m ao d i l , ngay c trong n c bùn c a ru ng lúa, nh ng con

v t bé nh ; con tôm con tép, con cóc con ch, b t c con gì c à th ng con

ng, nó c òn là m t cách cách gi i trí”.[143]

Ngoài chuy n cá c và ch ra, còn tr ng thi u th n khác mà

h b n tâm, không ph i là vi c làm cho h th y kh s nh t B i “có nh ng hình th c khác,

th hi n ra còn cay ng h n là thi u th n nh ng th c n thi lo l ng, bu n kh vì

nh ng vi ng ch ng không có ý ngh ì gi a m t cu c s ng còn quá nhi

Nh u mà, hoàn c i v i m t dân t c khác, ch ng ai còn h mà ngh n:

i v i h , s kh s không ph i là m t ngày thua l , không có cái gì

qu p mà m c Mà là không có m t ng i v cho anh ta

m a con th a t , mà là ph i b c m t b cu c lên vì nhát cu c c a m t

ng, hay là nh ng r cây c bên c nh m xâm nh p vào; mà là

ng i m già s p ch t và không có cách nào gi t m t con l cho c

ph i tham d c h i làng vào mùa thu, không có l y m t cái th t l u và m t cái

áo dài; mà là không có ti n mua pháo cho l ; mà là không bi t bao nhiêu vi c n a”.[143]

n hi u sâu c tâm h i An Nam thì

ph i hi c nh u t o nên ni m vui n i bu n c a h Vì sao h l i lo l ng v nh ng chuy ng không ph i th t là c p thi t? Vì “nhân dân ta có m t n n mà các n i khác trên qu t này không bi t n…ng i cu li kéo xe th p hèn nh m hôi

và d c h i th gi a hai hàng xe kéo, c ng vi c ph i lo thu c v m t tình c m, nó làm cho h y lùi vào hàng th y u nh ng v nh nh ng và rét run ” [143] N n

coi tr ng nh ng giá tr tinh th n, mang n ng tính c ng làng xã Vi t Nam là m t qu c gia có n c nông nghi n hình Cu c s ng g n bó v i ngh nông v n ph thu c vào thiên nhiên bu i dân ph i liên k t v i nhau, d a vào nhau mà s ng Chính vì

th , chúng ta coi tr ng m i liên h v i h hàng, dòng t c, làng xóm; coi tr ng t i m c “bán anh em xa, mua láng gi ng g u này khác h n v ò c a cá

Trong nh ng giá tr tinh th n y, thì vi c th cúng ông bà, t tiên có m t v trí vô cùng quan tr t th tôn giáo, m t nghi th o d c c i Vi t Dù giàu

c vào nhà c a m ình, ta u th y bàn th t c bày v trí trang tr ng nh t Không ph thành tâm, là cách bày t lòng hi u

th i v i nh ng b c ti ã sinh ra mình Nó t o ra m t m i liên k t vô hình gi i này v i kia, t o nên m t tình c m ràng bu i ta th y v ng d vì mình có ngu n g c, t i Vi t Nam tin r ng, nh n i thân c a mình khi ch

có ngh à h hoàn toàn tan bi n c a h v n còn l phù h , che

ch i còn s ng B ng vi c th i s ng có b n ph n làm tròn, ng i ch t

v n còn tham d mãi vào cu c s ng ình mình, c nh n trong nh ng s ki n tr ng

i c ình hay các d p l t t.Vì th , n u vì lý do nào òn b n ph n v i

ã khu t Vi c m m c u không, h có c m giác mình mang t i v i t tiên C ì th , s là m t n i lo l n n u h i n i dõi,

b i sau này khi ch ch ng có ai cúng gi mình

Tìm hi i s ng tinh th n c i dân Vi t Nam, còn ph i hi c nh c

a làng quê Vi t Nam, vì h u h i Vi t Nam có xu t thân t nông dân Ngoài tính

c ng, làng xã c a nông thô c ta còn mang c tính t tr Làng nào bi t làng y M i làng có nh ng qui t c, lu t l u ph i tuân theo Th nên m i

có câu: “phép vua thua l làng” Chính vì ph thu c vào l làng, ph thu c vào các m i quan

h t p th i dân ph i tuân theo nh ng qui t c, nh ng phong t t ra, d u

thì n ngày gi c i làm mâm c mà th t “làng”, th c ch t là các lý tr ng, hthôn R i nào là ngày m ng th , nào là vi i h i v.v… Không làm theo thì lo

i ta mong ch ngày h khoe áo m g p m i mình yêu… u

i vì sao ng i phu xe không lo l ng vì hôm nay mình không có cái gì i bu n phi n vì không có chi c th t m c trong ngày h i làng vào mùa thu

s p t i

ì “nó làm cho cu c s ng nông thôn tr nên vui thú

m c dù không có chi u bóng và không có hàng quán Nó làm cho ch ng cay nh ng v v t ch t nh nhoi”.[143]

ch c cái gi ng m a mai và chua xót c h u c a ông, k c khi vi t v ngày T u này

th hi n ngay c t bài vi t: T t - m t phong t c c ng c a m t dân t (

LE TÊT - Coutume touchante d’un peuple famélique): “Ph

l t” Ngày m ng m t T t báo hi u cách th c cho t t c nh ng ngày ti p sau s t i B i vì u

càng nhi u ngày ti p theo càng t t T t c nh ng c g c b c xong tr c

c t t c ý ngh a T t? ”.[138]

Trong bài vi t c a ông, t t c các phong t c hi n lên m t cách chân th c và nhu m

m t n i ng m ngùi Gi t b c tranh sinh ho t mà ta v ng b t g i

c thong dong và có th hy v ng vào m , h nh phúc: “Ng i ta tr nh ng

món n có th tr tr c; ng òi nh ng món n , ng i ta mua t tr thcho nhi u ngày; ng i ta ch bi n thành nh ng th không ph i n u b p n a, ít ra

ng i ta c g ng n và nhi u h n nh ng i ta v c lên mình nhi u h n

c các bài vi t c a ông, ta c m nh i Châu Âu vì

nh ng phát hi n c a ông r t l l m, m i m mà nhi i khác, có l vì ã quá quen thu c

v i nh u y nên không nh n ra

Nguy n ra r ng, n c chúng ta, ng i giàu không h bi t khinh r

nh ng c m xúc c a qu n chúng nghèo kh u này ng c l i v i cách ngh a nh ng

ng i thu c t ng l i v i nh i thu c t ng l i trong xã h i Châu Âu Ngày T t là m t d c bi t cho th y s g n g i dân trong m c Ng i giàu hay ng i nghèo c u có nh ng lo toan gi ng nhau trong ngày T t v c Ngày T t, d ng nh s cách bi t c a h ã b ni m vui che l p Nh ng ng i giàu có, sung

s ng cùng chia s ni m vui v i ng i nghèo Trong nh

thành kính; “ng i ta ân c n, thân thi n v i nhau trong nh ng tình hu ng mà trong ngày

th ã d n t m nhau Ng i ta tr m ngâm nghe ni m vui s ng lan

to theo nh ng trang pháo n c tai…Nh ng phong t c v ngày T t, có th chính vì nh v y

mà tr i v i chúng ta Chúng ta th y ngày T t m t bài th v nh ng t p

n gi n Nó v n gi c s ngây th trong ý ngh a nó…”[138]