Tìm hiểu nghề thuốc đông y gia truyền của người chăm ở thôn an nhơn, xã xuân hải, huyện ninh hải, tỉnh ninh thuận

Cu ùng là vào khoòn có tên g à “Play Blap”... ch ìn khái quát v ình hoLàm các ch ph m... ùng bô ph ì thu hái vào mùa hè; thu ùng phào bu... s ì nên thu hái vào bu ào buchiêng c ào rthu t

ã HKHOA NHÂN H

Thành ph ày 26

1 Lý do ch ài 1

2 Ý ngh và th ài 2

3 L ên c 2

4 ng nghiên c u c tài, ph m vi và gi i h n th i gian nghiên c u 3

4

u 6

7 B c tài 6

ã Xuân H i, huy n Ninh H i, t nh Ninh Thu n u ki n t nhiên 8

c v l ch s hình thành thôn An Nh – xã Xuân H i 11

- xã h i 16

thu c Nam gia truy n c i 2.1 L ch s ngh thu c Nam 21

2.2 Ngu c li u 22

2.3 Chu trình ho ng c a ngh thu c Nam 23

o t n tri th c y h c gia truy n c i 3.1 Ngh thu i v i s ng c ng 35

3.2 Thu n l 37

i y h c 41

3.4 B o t n tri th c dân t ng phát tri n 43

K t lu n 47

Tài li u tham kh o 49

Ph l c 50

ãn Ông Lê H -1791) là hai danh y có công l

chi ti ài th àm thu

H

ên 1.1.1 V

Xã Xuân H

c ã Phan Rang- Tháp Chàm, cách Phan Rang kho

ã H à xã Thành HVinh, Th ã Phan Rang- Tháp Chàm, phía Tây B giáp xã Ph

huy Ái, xã Xuân H

V

10000 0

phía Tây (trong ranh gi Bác Ái), nên Xuân h

: Di

òn th ên t à t ên trong

Cu ùng là vào kho

òn có tên g à “Play Blap” V ên g

g à “Play Blap Pràu” (xóm m

ình trong th ã giãn dân v

phân chia khu v

ình Ngh

trung qua ch àng An Xuân

Sau nh ày mùa, nông dân

ên thôn nhà hàng ngày v ên t luy

tham gia các gi ào do huy

Giáo d

à m

ên g

à tâm huysinh duy trì t

Trong công tác dân s

tiêu trên giao

T

ã Xuân H à mc

ã Xuân Hch

ch ìn khái quát v ình ho

Làm các ch ph m

%

80

% 50% 25% 80% 30% 50% 90% 56%

N 30

%

20

% 50% 75% 20% 70% 50% 10% 44%

(1) Tr

(2) Tìm ki à thu hái cây thu

(5) Làm ch

ùng bô ph ì thu hái vào mùa hè; thu ùng ph

ào bu

s ì nên thu hái vào bu ào buchi

êng c

ào rthu

thu hành trang hành ngh àm cho nhu c

ì h ào khi thuàng Còn

Thu ùng

thành thu à viên khi có b êu c Vì làm thu ên và thu

m ên t ên thì nhìn chung ngh àm thu ào

Quy trình ch

trong quá trình hành ngh

ình bán thu ình ch ên vào

ên nhiên và th c

c

t à phát tri

àng, bên c

ã thu hút à ngoài thôn tham gia vào quá

5 DS Tào Duy C Thu – thu

(2005) Nam b à tôn giáo, Nxb khoa h ã h

-PH L C

PH L C 1

xã Xuân H i

M t s hình nh v ngh làm thu c gia truy n c

i h i h ã Xuân H i, nhi m k VI (2008 – 2013), t i UBND xã Xuân H i

Thu n – s ng Ngô Quy n, Phan Rang – Tháp Chàm

M t s loài cây thu c

M T S CÂY THU C NAM GIA TRUY N DÂN T

Cassia oocidentalis thu

di tinh

Viêm tay, tê th

thu – Moraceae

Gymnema tingens (Roxb)

Asclepiadaceae

ti

kinh, chân chim)

Vitex negundo L., thu

n

Piper lotot C DC Thu

tay chân

(v trâu)

Gagnep, thuộc họ La dơn X

Viêm da, viêm họng, giảm phản ứng

Chè v lài 3 vân, v

Jasmium sub – Triplinerve

chân, tay b móng, gi

Croton crassifollus Geiseler,

Euphorbiaceae

V cây

Aspara-gaceae

Styrax tonkinensis (Pierre)

niên

Pedilanthus tithymaloices (L) Poit, (Euphorbia tithymaloides L.), thu

Croton crassifollus Geiseler,

Euphorbiaceae

V cây

Aspara-gaceae

Styrax tonkinensis (Pierre)

niên

Pedilanthus tithymaloices (L) Poit, (Euphorbia tithymaloides L.), thu

M T VÀI BÀI THU C C

Bài thu c: cây hu c giòi ( c ng màu tía, lá và c

xanh, m i tím) M c ven b ru ng kh t nhi i bi t

Cách dùng:

Ng t l y c ã nát cho thêm 1/3 mu ng mu i i t, cho vào 2- c n ch l c v t cho ra h t ch t thu c u ng li n lúc

m th y k t qu r t hay Chia u ng 1 ngày 3-4 l n

Cách dùng: sao vàng s c u ng Ngày u ng 2-3 l n sau b

Kiêng k : gia v nóng t, tiêu

BÍ TI U

Bài thu c:

Lá du i kho ng 2 l ng, sao vàng n c u ng xuyên, u ng m i l n 1 chén,

ch ng vài phút sau thì ti c ngay

TR TIÊU CH Y

Tri u ch ng: tiêu ch ng lâm râm, phân tr ng, l u l i da vàng, m t xanh xao

Bài thu c:

V t 20g t châm b u 20g

t i 20g V và r u 20g

Tri u ch ng : mang thai mà ph i ng n ng, té ngã ho c không c thcay nóng ho c b c m nhi ng thai

B NG PH NG V N SÂU

huy n Ninh H i, t nh Ninh Thu n

c ph ng v n : Th p t n (1948) - H ng h Xuân H i

Ngày ph ng v n 06/04/2008

N i dung

r c nó t khi nào, nó t lâu l m r i

gì c a quá kh thì c yên nó vào quá kh s ng cho th c t i Cho nên nhi i không mu n ôn l i quá kh n a, còn chú thì t khi l n lên t i gi chú c m Nh c t i l ch s này quá kh c a

i ta nh n thân ph n nô l i ta

bu n t i, nên h không mu n nh c l i Cái th ã qua, gi s ng trong

c nh m i th i m i, g c thiên th a l i, nhân hoà thì s ng v y thôi

ch nh n quá kh làm gì cho thêm bu n.V y con c ng tác

v y

PV: Con mu n tìm hi u v l ch s c a ngh làm thu c làng mình, Bác có

nh ngh thu c Nam có t khi nào không ?

TL: Ôi, nói t i ngh thu c này thì có t lâu l m r i, t m r i,

TL: Không cái này khó l m, ngh thu c này t i nay là xuyên su t

n, không có m c nào rõ ràng i dài cùng cu c

s ng c i, lúc nào c

PV: Bác có bi c ông t ngh là ai không?

truy n i kia, còn ông t n a thì không ai bi c

PV: Tuy r ng ngh thu c c a làng theo chú nói là phát tri n xuyên su t

TL: Thì ngày x trong gia ình, cha c con th y b t

ch c theo h c ngh c a cha, nh c gia truy n thì ch trong ình, ng i ngoài khó bi t l i ta c n truy n ra ngoài

òn bây gi thì r c ch có gia

ch a c m s t thôi Còn b y gi m y ông chính quy ình

“th a k ” m p hu n nâng cao tay ngh cho nh n

t l i kinh nghi m, vi t l i nhthu in thành t p, hi n nay c 66 thang thu c 50 t p r

mà nói th t cho dù có khuy i ra không có chép bài thu c c a mình ra t c u l i m t chút ít, cái g i là gia truy n

minh 4 v thôi còn 2 v kia s òn ph n công d ng và cách

n u s c thu c thì ít ai d u l m, còn ph c tính c a nó thì ch c ch i

ta s không cho mình bi t, n n bi t thì ng sau khi bi c 4

v thu c c i kia thi mài mò th nghi m ri t r i c ra thôi, không

dùng ít v thu c v i ta h t b nh còn bây gi ph i dùng nhi u v m i

c, vì gi b nh nó nhi ch a cho ph n Khi

u là cho 1 v th c m máu sau cho thêm 1 v n b M t

ho c hai v , còn bâu gi thì khác ph i cho nhi u v thu c t 4-6 v

gi ì n không ph m pháp thì thôi nên ng i ra

bán thu c tr ho hay gì i bán thôi, còn bây gi c n nhi u gi y t l òi

b ng c ì có b ng c p ch nói bán thu i ta mua v u ng

th y kh i b nh th là l n sau bán n a Còn bây gi òi h i b ng này, b ng kia

òi b ng c p, còn bây gi m t ph c mình không cho

th i bao c p làm h p tác xã ph i t p h p nhi i kho l i m c

PV: V y h c bán xã, c d dàng và bán l i không

thôi, r i m t vài h khác th y v thôn ch có kho ng ch c h

ng h c ngoài thôi, còn ph n l n là có nh ng

i vi t ki u xa v b c thu c, và th i gian h l n khi

v h yêu c u b c thêm vài thang n i u ng th y kh i thì liên l c, g n v l c thu c g i qua cho h , còn bây gi s

c nhi u l m, s h i viên c u, gi thôn này nhà nào

có hái không thôi nên nhi ã ch t h t r i

PV: Nh ng thu n l i c a ngh thu c ngày nay so v

nào?

àm gi có, ngày nay c u i bi n thu

v y, anh giúp tui cái này tui giúp anh cái kia

Nói ch cái làng th c m M Nghi p này ch có kho ng 6 h d t thôi

PV: a lý có nào t i cây thu c không chú?

y thu c không có ý th c cho nên gi t d n

m y th m và m c l m, m t l cao h c t 100g thôi là g n 20 tri u, m t

g u c y túi m t có chút xíu mà ph i mua 2-3 ch thì

i ta nghiên c u ho t tính nó thôi r i ch bi n nh ng lo

t , ch hi m l m m i có m y th t

i th y thu c gi i thì thu c ch ng 10 bài thu

hành ngh ch c n bi t 2 bài thu n là có th b c thu c r i, ngay c H i

ng Lãn Ông c có 2 bài tinh tuý là:l c v và bát v c ng v i hi u

TL: c kia khi mà thu c còn nhi u thì ng i ta hái quanh quanh này

n m y cái núi nè Còn sau i hái thu c m i lúc m ì khu

v c hái thu ã xa h n B c Ái nè, huy n Thu n B c

u hay ít N u nhi u thì m i ta s v mà xa thì 2 ngày, 3 ngày

TL:

thu c nh t nào n a không?

TL: Ít ai mua l i ta t hái h t, ch mua nh ng v mà không có, mua

c ch

gan thì ng i ta t m, vào d dày thì t m theo v thu c t d n thu c vào

PV: Khi hoàn thành xong thì bác

TL: Sài Gòn, H Nai, Biên Hoà, Phú Qu c

TL: Khi nào mà nhà r nh xong v là mình ình làm xong ru ng

là mình n th i k bón phân thì mình v l i

TL: M t tháng có th t tháng, m n 2 tháng

tri u tr h t chi phí r

khác ?

TL: Mình b n là mình b n cái nông nnghi p, cái nông nghi p này là chính

nè thì làm xong cái này m c, n ì ph i

g t thì ph i tranh th , n u mùa g t xong r i thì ph i làm xong r a

ngh thu c?

TL: Thì h ng h thôi ch không có gì, có m t s chính sách cho ngh

ng ban xu phát tri n, còn i v i t nh thì cho ngh quy t … chú có cái gì trong quy n c

ình thì làm thu c l i là ngh chính, cho nên ngh thu c giúp ích r t nhi u cho

ì trong khi c mình th ng hay b h i gi y t

gi y ki m nghi m thu c, gi y v v y h c, l i n a m t s t nh h có cho

bán xa ngoài t nh

TL: ì ã là chuyên môn r i thì ch có gì khó kh , mà mình quen ngh r i thì ch có gì khó kh

i ta m i m i mình Còn cái b m cúm thì ng i ta mua thu c tây i ta mua u ng, u ng vài b c là h t.Còn m t s b nh

mình Ngoài khi h c n thì h n tho i xu ng cho mình, ví d u ng

h t thu c r i mà th y b ã gi m nhi u c n l y thu c thêm thì h n tho i cho mình, cho mình nh r i thì mình ti p t c làm thu c

i ta

TL: i chuy n t ng t nh 1, huy i thì t nh nào c

TL: So v i thu c tây thì thu c nam mình ít thông d

ng mình, khi mình tr cho m t s i h t b nh, thì ng i ta m ng mình, nghe m i h t b nh thì ai có b u

n h t t b i, b nh ph n , kinh nguy u T

ng r i thì cái gì h c n g p h ình ch m t

th y, cho hi u qu th c tay ngh c a mình thì h c

PV: Trong quá trình làm thu c có nh ng kiêng k gì không chú ?

t chân cây thu c, trong lúc ch cho b ng c a mình

thu c

PV: Có th cúng nghi l gì không chú ?

ph i mua tr ng gà ho cúng, gi thì cúng kiêng m d n, h không th y làm n a

c a mình không ?

ng c t, ch nào c môn c a h , h c u tr b ng thu c

nh p vào t ng vùng ch c kia làm gì có, tr c kia h sinh ra là h l y thu c, h hái thu c,h n u thu c h u , gi các

tr m y t ã thâm nh p vô các thôn p, các xã nên h ã u tr b ng thu c

c kia h r t tin vào thu c nam c a mình Bây gi có thu c tây ti n

d ng mà h c ùng thu c nam hà Ch h ít dùng thu c tây l m, nh ng cái

mà h th y là h ã tr nhi u r i, h kinh nghi m r i h u ng thu c nam hoài, khi nào sanh, có h u s n thì h dùng thu c nam b i vì dùng thu c tây có cái là

ìn, trong lúc ì anh làm nông 3 tháng thì m c l i b

thu c 5 tri u, 10 tri u là chuy n

ng N u tính 3 tháng là 15 tri u thôi M t m u thôi ch có 3 tri u ch m y

mà trong ba tháng, còn này 3 tháng 30 tri u, l i ch thu nh p r t

là cao ch không ph n

PV: Trong quá trình lao ng có s ng nào không chú ?

TL: ì nó tu theo nh t là vùng Ralây hái thu c bán cho m y h kinh doanh, thì con cái c a h , h phân công h i thì t v ,

PV: M i m ình h có th án riêng hay thôn mình s

ng lo t ?

PV: n vùng thành th hay thôn quê gì không ?

TL: t t làng xã, thôn quê h o lánh, t nh l , thành ph t h t không ch a ch nào h t c N g mà nhìn chung là ng ng cái vùng mà bán thu c tây, ví d t i ta có hi u thu c, có b nh vi n

TL: V ch t thu c ra nh t khô, rang cho v a vàng sao cho ng] i ta t m mu d n thu c vô th n, vô t ng các t ng c i b nh,

c i dùng thu c

TL: c h t mình ph i xem b nh, mình g p b nh nhân mình h i b nh

ình m i nhìn ng i b nh, khi h

tr l i thì mình m i nhìn vào con ng i h , nhìn da h nào, m t

ìn t i cái mùi, mùi c i bình b t m ch và h i ngu n g c c a b

toa d n dò h u ng thu c, h n tái khám L

mình ình nói b nh c a cô tr trong m t tháng n u th y gi m thì mình tr

l u mình ch bán cho h 10 thang thôi u ng trong 10 ngày,

u ng h t mà th y gi m thì h t i b c ti tránh tình tr ng ti n m t t t mang

i ta c t l m, ch không ph i l y ti i ta là dcon, cai gì thì ng i ta c i th c hi u qu u, r i ta m i

b u tin mình, cái b nh nó gi m nhi u thì nó m i h t Mình ph i nói nhi u

c a bác

TL: Chú T c h t v ch con cái nhà, m t s ình không có qu c, con nó nói h c t t, h c ch t

có ngoan hay không mình c Nó c n ti n là cha m xa g i v

TL: Theo th y thì c là chính, b i vì thu nh p cao

TL: M t ph n mình hái, m t ph n mình mua B i vì mình mua là do thu c

c ho c m t s thu c không có, ch ng h n thu c Song Pha

không?

ngoài ra h còn cung c p thông tin v cây thu c cho mình Minh còn mua c a

u ki u ho c mùa thu ho ch lúa, k c th 7, ch nh t Vì nh ng th i

nh r i có th ìm hái và l a ch n cây thu c

PV: N u mua thì m i l n mua bao lâu v y th y?

TL: N u mua thì m i l n mua thêm m t ít các v thu c còn thi u, mi n sao

mang theo 50kg

TL: Khi hái thu c v thì mình thái m ng ho c ch

r i sàng cho th t s ch s n u r thì r a cho s ch s ì sao vàng, h th , trong khi sao có th tâm thêm m t ong, ho ng cho có mùi

TL: ì mình sàng s y s ch s , sao vàng r xu ng ch t

PV: V th

tháng, cho nên ph i mang theo nhi u thu c

sao?

ho c tr vùng minh bán nên ph i quay v nhà

TL: M i l p kho ng 5 tri u m t tháng, tr chi phí còn l i kho ng 2-3 tri u m t tháng

t i vai trò ngh thu c không th y?

PV: t này v th n sau có quay l

TL: ng thì nh này sang t nh khác có khi quay l i n u b nh nhân c n, th m chí còn g i thu c ngoài

TL: Tu t i chuyên m t vù u

chuyên m t vùng và tìm th y thu c

r ng

PV: Trong quá trình làm thu c có kiêng k gì không th y? Có ngh th cúng gì không?

s c i ch t thì h y thu c ba ngày ho c n a tháng tu theo

i ch t có h hàng anh em hay không, n u không thì ba ngày sau khi chôn

h c còn không thì n a tháng

thu n bán mà còn cung c p nhi u thông tin cho cây thu c m i

TL: Trong khi làm thu c thì con trai lên núi mua, hái thu c mang v , con

cái ph m ch b p sao vàng Còn v th y là chính, tr c ti p sao

TL: Ch c ch n ngh thu c còn t n t i và phát tri n, b i nó là ngu n thu

nh p chính, vì thu u tr không h t b nh ph i dùng t i thu c Nam

anh viên ch c thì có th c ngang b ng, còn thua nh

n

TL: Không nh t thi t l m, b i làm ngh này v n r t ít, ch y u là chi phí

i và mua m t vài v thu c mình thi u ch ch y u là mình c

TL: Ru ng r y là chính ch ngh thu c này nói ra thì riêng thì

riêng thì nhà thôi, chính c a mình là r òn thu c này là ph

i có thu c này không, ph y thu c b c, thu c

i thu c nam không,thành ph i b v i ti n xe ti n c

mình nhà tr ng r y làm ru ng thì nhà, xong xuôi r i thì mình i khi thu ho ch thì mình v , lúa thì mình s , s xong thì i thu ho ch mình v

không ph i có ph i v l i thôi, ch này không có ai l y m c

v y, còn ch l y m i m c m y tháng nay gi m c lên m t tí ti sao l y, xa

l m Nh ng dân t c mi n núi h n núi B c Ai, h h bán

PV: M i l n cô mua thì cô mua kho ng bao nhiêu kg?

TL: Trung bình kho ng 50-100kg, vô ti m thu c b c còn l y thêm n a PV: Hái xong v cô ch bi n ra sao?

TL: Ch bi n này, ch t nh ì sao

s y s ch s r i sao, mình l a k ng h n ng nhi u thì m t ngày n u n ng ít

làm th kia v y thôi, còn y c a h v c y thôi, món này mình sao

TL: T m b u là thu c b c r i, thu c b c là t thu c nam mình thôi

r i h c t m thì thành thu c b c ch thu c nam không có t m

cô?

mình c cái là nó d nó không có ch i, n u em y u, cô m nh tay thì

em b gi t chút thôi, làm cho em nó khó ch u m t chút

con gái cô thì mi n ngoài Hu ng

PV: khu v c thành ph hay nông thôn

TL: Nông thôn ch , nói Sài Gòn v y ch không ph i Sài Gòn,

thôn không hà, nông thôn m c, Sài Gòn ng i ta to l n, bác s ,

ng ta l i mình c Cái này mình ch quen, gi

thiêu cô qua H Dim R i làm quen ra nhi u mình

PV: Còn chính quy n thì sao?