Những di tích khảo cổ học thời văn hóa óc eo hậu óc eo ở an giang

Các cán b ch ch t th c hi tài này bao g m: Tp.HCM, Ch nhi tài, ph trách công trình chung.. HCM, tham gia nghiên c u, nh m u than tro di tích Gò Cây Tung... C 2 dòng sông Bình Di và Châu

Th i gian th c hi n: 2006 – 2008

Tham gia:

LÊ CÔNG TÂM, TS LÊ MINH V , Th.S LÊ THANH HÒA,

PH M TH NG C TH O, NG C CHI N, NGUY N CÔNG CHUYÊN

NGUY N CHI U ( ng HKHXH&NV – Hà N i);

NGUY N KIÊN CHÍNH (Trung Tâm K thu t H t nhân Tp HCM);

( HKH T nhiên – HQG-HCM);

TS PHAN NG C HÀ, TS NGUY N TRUNG MINH, CÙ S TH NG

(Vi a ch t -Vi n Khoa h c & Công ngh Qu c gia);

NGUY N MINH SANG, NGUY N NG C VÂN (B o tàng t nh An Giang)

Thành ph H Chí Minh, ngày 31 thá

NH NG DI TÍCH KH O C H C

AN GIANG

(CH T CH H CHÍ MINH)

SÔNG CÓ TH C N, NÚI CÓ TH MÒN,

I”

II.2 Qu n th c tích th i C s vùng núi Ba Thê (huy n Tho 132

II.3 Qu n th c tích th i C s mi t vùng ven Óc Eo – Ba Thê 163

II.4 Qu n th c tích th i C s mi t vùng Núi Sam, Th c n 170

B1 Qu n th di tích các ng n núi T nh Biên – Nhà Bàn (phía b c) 176

B2 Qu n th di tích các kh i núi Tap Campa & Phnom Babat (gi a) 178

L I M U

ph n 20 t nh – thành t n cùng phía nam c c C NG HÒA XÃ H I CH

35,6% t ng dân s c c) T th k XIX, vùng t Nam B (Vi ã c nhi u nhà khoa h c thu c các l c chuyên môn khác nhau ti u tra và nghiên c u Trong các khoa h c xã h ng ho ng dân t c h c – nhân h ã thu c nhi u v cu c s ng c a nh ng dân t c khác nhau trong vùng; nh ng ho ng mang tính ch t kh o c h c c ng hi n nh nh khi ghi nh n s có m t c i t th i nguyên th n nh ng th k tr c và sau Công ch

Riêng v ng b ng châu th sông C u Long (Vi t Nam), công cu c

n dã – nghiên c u c a các h c gi ã c bi n v i nh ng khám

phá v th i k l ch s g n v i tên g i “N ” danh giá không ch

c mà còn t m khu v i nh ng s n ph m v t ch t có quan

gia c mà các s n phiên âm là : “Phù Nam”, “Phu Nam”,

“B t Nam”; theo ti ng c c a qu c gia này v n ghi là “B’tu Nam”; “Bnam”,

ho c “ ”), t n t i trên vùng châu th Mékong kho u Công nguyên và

n trên núi Ba Thê t c c th t o d ng

A.Corre phát hi c h c gi L.Malleret phúc tra, tìm ki m, khai qu t l n trên c qu n th này và toàn mi n Tây Sông H u Toàn b thành qu nghiên c u

cùng v khác trên kh t Nam B ã c L.Malleret công b

trong 4 t p: “L’Archéologie du delta du Mékong” t n 1963 – t ng t i thành v tri th c Kh o c h c th i c i An Giang nói riêng và c ng b ng châu

th Nam B (Vi t Nam) nói chung (505a-d)

u t ng h p quá trình phát sinh và phát tri

Eo toàn vùng này và v i riêng khu v c t nh An Giang c à ngo i l Tình

nghiên c u th i k ti n s – Các cu c khai qu t nh ng di ch vùng

kh c r ng chúng ta còn bi t r t ít v s phát tri n c a các th

m i và kim khí m t trong nh t phì nhiêu nh [27]

T n nay (2008), các nhà kh o c h c Vi t Nam thu c nhi

quan nghiên c u chuyên môn (Vi n Kh o c h c, Vi n Phát tri n b n v ng vùng Nam

B , Vi n B o tàng L ch s Vi i h c Khoa h c Xã h i & Nhân

i h c Qu c gia Hà N i và Tp HCM và các b o tàng Nam B ) kh i s

B và thu v không ít thành t u m i Nhi u khám phá kh o c h ã minh nh vùng

chúng ta v các d u tích “ki u Óc Eo” kh p Nam B và có th c mi n nam Tây

ã c ch ch c H i ngh khoa h c toàn qu u tiên v

cùng tên xu t b n li các công b ti p theo: “ ng khám

phá m i” (1995) [385]; “M t s v Kh o c h c mi n Nam Vi t Nam”

(1997-2008 ình nghiên c u “Kh o c h c Nam B ” và “Kh o c h c L ch s Vi t

Nam” (1992-2002); “Art & Archaeology of Fu Nan” (2003) [313] và “Ngh thu t Ph t

giáo & Hindu giáo ng b ng sông C c th k X” (2006) [358 ]; “

qu c Phù Nam, l ch s (2005) [410] và “ c Phù Nam” (2006) [412 ]

.v.v… ; v i không ít di ch c khám phá và nghiên c u qua vài th h h c gi Vi t

c ngoài n a bàn t nh An Giang ngày nay – Óc Eo, Ba

li u v t ch t hi m quý – nh ng “ch ng tích không l i n ph c v các công cu c nghiên c u ph c nguyên di n m o và quá trình l ch s t ch t –

tinh th n c a n c gia c có b d y phát tri n l ch s ít nh t 7 th k sau Công nguyên ch y u mi n châu th ng b ng duyên h i trên lãnh th Nam

B Vi t Nam ngày nay

Kh o c h ng b ng châu th sông C u Long nói chung và c a t nh An Giang

t th i L.Malleret và c êm th t nhi u khám phá m i v.v… Lòng t toàn

d ch c Nam B – a bàn có v trí quan tr ng trong s nghi p nghiên

tài tr i h c Qu c Gia Tp H Chí Minh 2006 – 2008: “NH NG

Giang

2 Xây d ng h th ng b n t và s a d li n v các di tích – di

3 Xây d ình nghiên c n dã, khai qu t v i toàn b d ki n

ph c v cho vi c xây d p nghiên c u hi n v t m nh cho B o tàng L ch

Ngoài các yêu c u khoa h g m ã trình bày trên, chúng tôi xu t

ã bi t, trong nh ng th p k g òi h i ngày càng l n c a công cu c xây d c (công nghi p hóa, hi i hóa, phát tri n các khu ch xu t và các

vùng tr ng cây công nghi p, các công trình th y l i, xây d ng m i giao thông

th y – b ho ch ki n thi t m mang các vùng “kinh t m i” , các

i b m t t ng, môi sinh, c nh quan) và xã h i toàn vùng Nam B

c hi m quý và c ã có không ít di t n c nhân b h y ho i ho c “ch y máu c

hi n tr ng các di tích kh o c h c phân b trong t ng vùng, k p th i ki n ngh các c p

c u di s t a bàn; xây d ng các k ho ch x lý ho c b o v k p

quy ho ch t ng th xây d ng các khu d tr sinh quy n và th ng c nh – l ch s v

C p k g i khoa h c Qu c t khai tri n khá r m r

h c Ti n s – và C s , các h c gi M , Úc, Pháp, Anh, Úc, New Zeland, Ý,

mi n Nam Lào, toàn b Campuchia t n Kôngpông Chàm sát biên gi i

Vi ã n nh ng phát hi n “ch ng” gi i khoa h c Qu c t

khám phá v nông nghi p và luy n kim s m Thái Lan, các phát hi n m i v cái g i

là “Royal Road from Angkor to Phimai” v.v…) Campuchia, Khoa Kh o c h c

m c thi t l p t i h c Hoàng Gia Phnom Penh c ng tác v i nhi u h c

quan tâm và thúc gi c chúng ta c n kíp th tài “ n dã c n và nghiên

c u t ng h n s – – L ch s Nam B (Vi t Nam)” nói chung;

lãnh th Nam B c c Vi t Nam ngày nay

Hi n nay, m t trong nh ng v c u c a Kh o c h c Vi t Nam

chuyên ngành cho b môn Kh o c h c duy nh t mi i ng ên gia

hi n có Nam B v a y u, v a thi u ki “ i m i” trong công tác

d y và h n dã và nghiên c u – ng d n sinh viên, h c viên cao h c và nghiên

v i trình khu v c và th gi i, mà ngay c so v i l ng cán b kh o c h c phía

ch gi i quy t các yêu c u c th c a công cu c nghiên c u l ch s a, xây d ng b kh o c h c c a khu v c An Giang nói riêng và Nam B nói chung,

b gi ng d y và nghiên c u trình i h i h c (th c s à ti n s yêu ngh tài k c n x a anh trong công cu c nghiên c u Kh o c h c và

L ch s Dân t c trong th k XXI

n dã 03 t, t p trung vào nh ng vùng

t quanh các dòng ch y l n c a An Giang, nh ng khu v c gò, gi ng n i, nh ng vùng

trí, tình tr ng, quy mô, lo i hình, m; ghi nh n các d ki n khoa h c liên quan

theo t ng khu v a hình, l y d li u xây d ng b kh o c h n t vùng Nam B (ph n An Giang)

c ch n l

các nhà khai qu i là “Ti n Óc Eo” – “Óc Eo” và “H u Óc Eo” và c các

di t n nhân c t r t hi m quý c các nhà khoa h c xem là “cùng th i ho c

kh o c h c hi n bi t v di t An Giang, chú tr ng các tài li ã c

hành l y các m u v t quan tr ng t a t ng các h xét nghi m nh m thu

“di tích chu n” (Key Sites) nêu trên

li u vi n thám và s d nh v các di tích kh o c h c c n nghiên c u, l

s d li u kh o c h c trên MapInfor; mua b n quy n các ph n m i

tr ng trong các ti n trình xây d ng k ho ch nghiên c n và chi ti t, thu th p,

x lý, gi i thích thông tin kh o c h c trên hi ng th a và trong phòng, các

ng d ng nghiên c u liên ngành v i các khoa h c xã h i –(S h c, Dân t c h c, Nhân h c, Vi t Nam h c, nghiên c u tôn giáo và ngh thu t v.v…); ng d ng các khoa h c t nhiên – k thu t – công ngh trong phân

tích 26 m u th ch h c An Giang, 1 m u Kiên Giang, 6 m u B n Tre và 14 m u

kh o c h c L ch s i chi u; phân tích 8 m ng th i “Ti n Oc Eo” Nam B

và 2 m u kim lo i di tích Gò Cây Tung (An Giang); phân tích thành ph n hóa h c

tích 20 m t di tích Gò Cây Tung (T nh Biên) và Gò T

nh bào t ph n hoa; phân tích 2 m u than tro di tích Gò Cây Tung giám

i th o và l y ý ki n chuyên gia, phân tích và t ng k t kinh nghi m, cùng các c g ng phân tích c v t – c m c a Ch nghDuy v t L ch s - Ch ngh t bi n ch ng nh m t ng h p và lý gi i ngu n li u

chung h u ích cho vi c xây d ng công trình b n th o h th nh t

minh c i chính “Trên m nh t này” – a bàn có v tr ti n tiêu quan tr ng c t

c th ng nh t hôm nay và ngày mai

Các cán b ch ch t th c hi tài này bao g m:

Tp.HCM, Ch nhi tài, ph trách công trình chung

tài, ph trách xây d ng B Kh o c h n t và s hóa công trình

gia xây d ng B Kh o c h n t và s hóa công trình

cáo v di tích Gò Cây Tung (T nh Biên – An Giang)

và ch nh lý báo cáo v di tích Gò T – An Giang)

Hà N n dã và nghiên c u kh o c h c An Giang

c ng,Vi n Kh o c h c, tham gia nghiên c u và giám nh

b o t ph n hoa di tích Gò Cây Tung và Gò T (An Giang)

ng, Vi n Kh o c h c, tham gia nghiên c nh m i di tích Gò Cây Tung

K thu t H t nhân Tp HCM, tham gia nghiên c u, nh m u than tro di tích Gò Cây Tung

HCM, tham nh và nghiên c u thành ph n th ch h c các m u v di tích Gò Cây Tung (An Giang)

6 , Th c s ng viên B môn Khoáng th ch,

nh và nghiên c u thành ph n th ch h c các m u v di tích Gò Cây Tung (An Giang)

th ch h c các m u v di tích Gò Cây Tung (An Giang)

h c các m u v di tích Gò Cây Tung (An Giang)

li u các m u v t g m di tích Gò Cây Tung (An Giang)

ch t (Vi n Khoa h c & Công ngh Qu c gia) t i Hà N nh và nghiên c u thành ph n hóa h c các m u v t kim lo i và m u g m di tích Gò Cây Tung (An Giang)

o c c liên quan n di hóa Ti n s – C s An Giang Các h th ng

u này, cùng b c tham o, các websites, ng th ng kê, hình nh, i thích thu t ng v.v… không nh m c cho i mà còn có s óng góp tích

c c cho vi c y c các chuyên h u quan, cho các công trình nghiên c u sâu

n p B o tàng t nh An Giang theo Lu t Di s ò Cây Tung, Gò Ma –

i B o tàng ch s – hóa, ng

h tài nghiên c u khoa h c cho sinh viên chuyên ngành, h c viên cao h c; góp

Các cán b gi ng viên, nghiên c u viên, b o tàng viên, sinh viên và h c viên cao

h o nâng cao trình ho c th ng tr c ti p t thành qu nghiên c u

và ngu n li u c tài này có th ghi nh n qua các công trình – chuyên kh o – lu n – khóa lu ã và công b sau:

trên m t Nam B (Vi t Nam) – T p chí Phát tri n Khoa h c & Công ngh –

-HCM, s 9: 5-20

b Ph c M nh, 2006 Ph c h t và các c ng trong “ i

l Ph c M nh, 2008 Quan h – hóa gi a Nam B v i

Th c hi n nhi m i nghiên c u khoa c c p Nhà n c, h nh a

–

m Ph c M nh, 2008 Nam B (Vi t Nam) th trong khung nh giao

v i Khu v c – H i o Qu c t “Vi t Nam c” l n III, Hà N i

n Ph c M nh – Ng c Chi n, 2008 Nh ng di tích – di v t thu c truy n

q Ng c Chi n – Ph m Th Ng c Th o, 2008 K t qu n dã và nghiên c u

r Lê Công Tâm, 2006–2008 Nghiên c u các thi t k n cho b KT s

s Ng c Chi n, 2007-2008 Di tích Gò Cây Tung trong b i c nh Ti n s –

u ng, 2006-2008 Di tích Gò Ô Chùa trong truy n th

ee Hoàng Ng c Hòa, 2006-2007 Mi u Bà Chúa X – qu n th di tích Núi Sam &

ff Hà Th Kim Chi, 2006 u tìm hi u m t s hi n v

Eo B o tàng An Giang – Khóa lu n i h c, Kh o c h

gg Nguy n Th Thu H ng, 2006 u nghiên c u Chùa Xvayton An Giang

– Khóa lu i h c, chuyên ban Kh o c h

hh Nguy n H i Hà, 2006-2007 u tìm hi i s ng tâm linh c

– Công trình NCKH c ng, chuyên ban Kh o c h

ii Nguy n Th Thu H ng, 2008 Tìm hi u v c Phù Nam – Ti u lu n: “Các

jj Nguy n Th Xuân Hoa, 2008 c s v Phù Nam – Ti u lu :

I.2 Di v i Ti n s – m-thám sát & khai qu t di ch –

m táng Gò Cây Tung 94–2007

i C s t nh An Giang

TRONG N N C NH NAM B (VI T NAM) & R

PH N TH SÁU XÃ H I TH I TI N S & C S AN GIANG & NAM B

s n l c chung c a các thành viên th c thi ch ch t, nh s ng và

ch o sâu sát c a Ban Giám hi u và Phòng Qu n lý Khoa h i

h c c HKHXH&NV; Ban Khoa h c & Công ngh thu HQG Tp.HCM; nh s r t t n tình c a nhân dân An Giang trong nh

Công tác t n dã và nghiên c u kh o c h c, s ng thu n và h p tác chân tình c a S – Th thao & Du l ch và B o tàng t nh An Giang, y ban

Tho nh Biên; nh s c ng tác a n bè và ng nghi p cùng o lu n,

h c Hà N i (Vi n Kh o c h c – Vi n KHXH Qu c gia; Vi a ch t – Vi n Khoa

h c & Công ngh Qu c gia; o tàng ch s – hóa, B môn o tàng c & Di

hóa, B môn Kh o c h c thu c Khoa L ch s ng –

HKHXH&NV – ) v.v… Chúng tôi chân thành c m t t t

c s t n tình và hi u qu y

nhi u nguyên nhân, mà ch y u do trình thu th p và phân tích thông tin kh o c

h c ch có h n, công trình t ng h p này h n còn nhi u thi u sót, khuy m Chúng tôi chân thành mong quý v ng th và c t chân tình n các l i phê bình

và ch giáo c a quý v

Thành ph Long Xuyên – Thành ph H Chí Minh, 2006 – 2008

PGS.TS PH M C M NH

c B o tàng L ch s –

ng B môn B o tàng h c & Di s

PH N TH NH T

AN GIANG – N N C

n i danh t n t n ngày nay là t nh “giàu núi” – ‘giàu cù lao”, d u v s n

2 tri u t s “làng bè” và ch ng cá nheo, v

ng b ng phía b c; c à t ng biên gi i v i

ng giao thông qu c t Mekong hình thành t i, v i s hi n di n các làng

Hà Tiên và An Giang T 1832, An Giang thành l p t nh g m 2 ph , 4 huy n, v i l s

t t t An Giang ngày nay g n kh a bàn 2 huy

Tây Xuyên (Ph Tuy Bi

An Hà T c, th ng lãnh 2 t nh An Giang và Hà Tiên, l t 2 ty B chánh, Án sát”

Phong Nhiêu, Phong Th nh và l y huy n V nh t nh V p vào t nh An

có 2 ph , 4 huy n, 18 t ng, 167 làng (H 5-6 n th i T c, sau nhi u l n tách

nh p, thêm ph – huy n, An Giang g m 3 ph v i 10 huy Tuy Biên v i các

c1839 thu c Tuy Biên); Ph Ba Xuyên v i các huy n Phong Nhiêu, V nh (Sách: “ i Nam nh t th ng chí” ch li t kê 9 huy n)

T cu i th k XIX, th c dân Pháp chia “Nam K l c t nh” thành 4 khu v c: Sài

Gòn, M Tho, V à Bassac (Ngh nh ngày 5/1/1876 c a Th c Dupré),

v i 19 h t (h i thành t nh t Ngh nh ngày 20/12/1899) Khu v c Bassac (H u

T nh Hà Tiên chia 2 h t: Hà Tiên, R ch Giá; T nh An Giang chia 5 h c (10

t c g m 4 qu n (Châu Thành, Tân Châu, T nh Biên, Tri Tôn), v i 12 t ng,

98 xã (nh n thêm qu n H ng Ng t 1930) T nh Long Xuyên g m 3 qu n (Châu Thành, Th t N t, Ch M i), v i 8 t ng, 58 xã a bàn An Giang ngày nay n m trên 2

h c và Long Xuyên, ch g m 6 qu n, v i 16 t ng và 146 xã (H 7-8)

Trong hai cu c kháng chi n ch ng Pháp và ch ng M , An Giang c u l n

K , t c g m 5 qu n: Tri Tôn, T nh Biên, H ng Ng , Tân Châu, Châu Phú

v i 70 xã; t nh Long Xuyên g m 3 qu n: Ch M i, Th t N t, Châu Thành (sau thêm 2

qu n: Núi S p, L p Vò, v i 47 xã) T -1975, t nh An Giang v i t nh l Long Xuyên g m 2 t c và Long Xuyên c m 8 qu n: Châu Thành, Châu Phú (sau tách 13 xã l p thêm An Phú), Ch M i, Tân Châu, Th t N t, T nh Biên, Tri Tôn,

Núi S p, v i 16 t ng, 96 xã (S c l nh s 143/VN ngày 22/10/1957 c a t ng th ng ng y

ình Di m); sau l i tách 2 t c (5 qu n, 10 t ng, 57 xã) và An Giang (Long Xuyên c i 4 qu n, 6 t ng, 38 xã) (S c l nh s 246/NV 8/9/1964) (H 8-9)

Chi n Khu 9 (S c l nh thành l p các chi n khu trong toàn qu c c a H Ch T ch); t

i thành 2 t nh Long Châu Ti n thu c Khu

8, v i 5 qu n: Tân Châu, H ng Ng , Ch M i, L p Vò, Châu Phú B (An Phú nay) và

t nh Long Châu H u thu c Khu 9, v i 6 qu n: T nh Biên, Tri Tôn, Th t N t, Tho i

Long Châu H u và Hà Tiên sát nh p thành t nh Long Châu Hà g m 8 qu n: T nh Biên,

nh s 58/TTg ngày 30/10/1950 c a Th ng Chính Ph ); 2 t nh Long Châu Ti n và

c sát nh p thành t nh Long Châu Sa, v i 7 huy

Vung, Cao Lãnh, Tân H ng, Tân Châu, Phú Châu, Ch M i (Ngh nh s 173/NB51 ngày 27/6/1951 c a y Ban Kháng chi n Hành chính Nam B ) Tháng 10/1954, X y

Nam K tái l p 2 t nh Long Xuyên v i 5 qu n: Châu Thành, Ch M i, L p Vò, Th t

N t, Phong Th c v i 5 qu n: Tân Châu, H ng Ng , Tri Tôn,

a gi i hành chính hi n t i n m v c c tây nam c t n c C ng Hòa Xã H i

Ch Ngh t Nam, là t nh biên gi i có 17 xã biên gi i thu c 5 huy n – th , phía tây

b c giáp Campuchia dài 104km (1), phía tây nam giáp t nh Kiên Giang dài 69,789km, phía nam giáp t nh H u Giang và Thành ph C

t ng Tháp dài 107,628km; V m c c b c trên v 10 ã Khánh An, huy m c c nam trên v 10 ã Tho i Giang, huy n Tho

(1) Theo “Hi c ho nh biên gi i Vi t Nam – Campuchia” ký ngày 27/12/1985 (T ng c a chính kh o

kinh 105 ã Bình Ph c Xuân, huy n Ch M i); chi u dài nh ng b c

a gi i hành chính c p xã dài 1.694,463km; trong n xã trong n i huy n dài

nh b ng 461 c t m a gi i hành chính các c p (39 m c c p t nh, 89 m c c p huy n

và 333 m c c p xã) [ 904 ]

Theo “T p b hành chính 64 t nh, thành ph Vi t Nam” (Vietnam – Administrative Atlas), t p B t l c th c hi n b ng công ngh s

g t c a NXB B , Hà N i, 2005, toàn t nh An Giang bao g m 1 thành

ph (Thành ph Long Xuyên), 1 th xã (Th xã Châu c) và 9 huy n (An Phú, Châu Phú, Châu Thành, Ch M i, Phú Tân, Tân Châu, T nh Biên, Tho

i, m dân s i/km²); trong khi m dân s ít nh t thu c v

9 xã vùng núi và 1 xã “khu v c vùng dân t ng b ng nh

i, m dân s i/km², v i 12 xã vùng núi) (1)

u ki a lý và hoàn l n là 2 y u t quy nh hình thành chkhí h u An Giang V a lý c a An Giang n m g n v o, trong kho ng t 10-11° v B cao m t tr i trên chân tr i cao, th i gian chi u sáng dài, kho ng cách gi a 2 l n m t tr u xa nhau nên các quá trình di n bi n

vào An Giang – ng v i mùa khô – không ph i xu t phát t t

1 Long Xuyên: nhi t trung bình/n

bình/n ng trong các tháng mùa khô (tháng 12 – tháng 4) là:

ng trong các tháng mùa khô (tháng 12 – tháng 4) là: nhi =

t ngu n t cao nguyên Tây T t ph cao c

Lan xu ng Kratier (Campuchia) – hình thành vùng trung l m 57% di

Sùng, N m Khan, N m Ng a, N

Công, Srêp c…) và c bên h u ng n (7 ph i nhánh chính N m Mu) r i ch y vào lãnh th Vi t Nam – hình thành vùng h nh Kratier ra Bi

chi m 24% di c Khi ch n Phnom Penh, sông Mékong n i dòng Tông

Lê Sáp – c a ngõ c a Bi n H và phân 2 nhánh chính vào Vi t Nam v –

Sông Ti n (ch Thu ra bi ng 6 c a:

Ti i, Ba Lai, Hàm Luông, C Chiên, Cung H u) và v tây – Sông H u (ch y qua

) Sông Ti n ch ng tây b c – n qua An Giang dài kho ng 80km, v i chi u r ng phía trên Vàm Nao l c bi t có ch r ng

phía trên cù lao Long Khánh kho ng 300m) và chi u r i Vàm Nao 800- sâu trung bình kho ng 20m (có ch sâu t khu v c th

tr n Tân Châu) Dòng sông này c à ranh gi i chung gi a 2 t nh An Gia ng

u n khúc l c chia dòng, r nhánh nhi u v trí b i các cù lao (Chính Sách, C n C , Cái V ng, Long Khánh, Tây, Ma, Giêng), có ch dòng ch y và di n

bi n lòng sông ph c t p nh à ngu n cung c c và phù sa l n nh t –

tr c giao thông th y quan tr ng nh t v i An Giang

Sông H ng ch y song song v i Sông Ti n qua An Giang dài g n 100km, v i chi u r ng phía trên Vàm Nao kho ng 500-900m và chi u r i

sâu trung bình kho ng 13m (có ch sâu t ngã ba sông th xã

c phân dòng r nhánh nhi u ch b i các cù lao (V ng, Khánh Hòa, Bình

Th y, Bà Hòa, M Hòa H n Tiên) Dòng sông này là tr c giao thông

c và phù sa ch y u cho c vùng tr Giác Long Xuyên

Ngoài 2 dòng chính Ti n Giang và H u Giang, còn nhi u sông – su i – kinh –

Sông Vàm Nao ch y ven xã Phú M (Phú Tân) và xã Ki n An (Ch M ng

òng ch y n m g a ph n An Giang n i li n Sông Ti n

c Sông Ti n ch y xi t t o thành sông có tác d ng làm cân b ng Nh Hà

Ti n Giang và H u Giang T i xã Khánh Bình (An Phú), Sông H u chia dòng, nhánh

h u ng n h p v r ng ch b ng ¼ dòng chính c g i là Sông Bình Di Sông Bình

u t ngã ba này, Sông Châu c ch n th xã Châu c thì nh

l i dòng Sông H u C 2 dòng sông Bình Di và Châu r ng trung bình

xã Khánh Bình và th xã Châu c)

nhi u tên g i m Su i Tiên”, “Su i Vàng”, “Búng Bình Thiên”, “Nguy n

” v.v Ngay t 2 th k c, Tr ã mô t su i khe vùng Th t

An H o, Su i Tiên, H Ô T c Xa); trong c m Núi Dài t i

m núi Cô Tô (Su i Ô Thum, Ô Soài So)

trung bình = 0,812m³/s và l n nh t = 2,39m³/s; Su i Tiên dài kho ng 3,62km, di n tích

c kho d c c a lòng su i = 10,05% và c n núi = 12,9%,

m che ph = 27 ng trung bình = 0,333m³/s và l n nh t = 5,23m³/s;

0,391m³/s và l n nh t = 4,23m³/s; Su i Vàng dài kho ng 2km, di c

ng trung bình = 0,218m³/s và l n nh t = 0,69m³/s; Su i Ô Tà Sóc dài kho ng 2,5km, di c kho d c c a lòng su i = 6,4% và c a

n núi = 18,8%, m che ph ng trung bình = 0,428m³/s và l n

0,108m³/s và l n nh t = 1,56m³/s (B ng III ) [55 ]

H th ng h t nhiên An Giang là nh ng d u tích còn sót l i c a quá trình sông –

h Nguy n Du (Thành ph Long Xuyên); Búng Bình Thiên L n và Búng Bình Thiên

Nh thu a ph n Khánh Bình (An Phú) n m gi a Sông Bình Di và Sông H u, nh n

c t c 2 dòng sông này Vào mùa khô, h Búng Bình Thiên L n có di n tích m t

c c sâu trung bình kho ng 6m, cao trình –3m và h Búng Bình Thiên Nh có di n tích m c c sâu trung bình kho ng 5m, cao trình kho ng –2m Bao b c quanh 2 h là các g và gò t cao xen k có các c c

tràn b ch y vào l y và nh n chìm 2 h trong c bi c mênh mông Hi n t i,

c 2 h này v n khai thác ch y u t ngu n th y s n t nhiên H Nguy n Du

ng M Bình (Thành ph Long Xuyên) xu t x t 1 nhánh xép c a H u Giang kéo

c m núi Cô Tô (huy n Tri Tôn) có di n tích m c kho ng 5ha, dung tích ch a

c kho p cao 14m và dài 175m, cung c cho 15.000 dân khu v c th tr n Tri Tôn H Ô T òng su i Ô T c Xa thu c c m núi C m (huy n T nh Biên) có di n tích m c kho ng 10ha, dung tích ch c kho ng

p cao 14m và dài 198m, cung c cho 20.000 dân khu v c th tr n

An H òng su i nh An H o thu c c m núi C m (huy n T nh Biên) có dung tích ch c kho ng 50.000m³ H c n m gi a thung l

c a Núi C ng sâu 3,9m, d ng hình tròn v i di n tích m c kho ng

1.300m², h c c a các m c ng m phun lên cao trình 22m, cung c cho kho ng 3000 dân quanh vùng

H th ng r ch t nhiên r i rác kh a bàn An Giang v n là nh ng d u tích còn sót l i c a bi n nông trong quá trình b tr

quanh co khá l n Các r ch n m trong khu v c k p gi a Nh ng l c t Sông Ti n chuy n sang Sông H u, các r ch n m trong khu v c h u ng n Sông H u l i

l c c a dòng sông này chuy n sâu vào n ng vùng tr Giác Long Xuyên

ch t nhiên có r t nhi u, v sau m t s r ch b phù sa Sông Ti n và Sông

H u b i l ng ru ng, m t s i c i t o và “n n” th ng thành

kho ng 17km, r ng kho ng 80m) và r ng (dài kho ng 20km, r ng kho ng 100m) thu a ph n huy n Ch M i, r m (dài kho ng 9km, r ng kho ng 50m), r ch Cái T c (dài kho ng 9km, r ng kho ng 30m) và r

kho ng 10km, r ng kho ng 45m) thu a ph n huy n Phú Tân, r ch Long Xuyên (dài kho ng 28km, r ng kho ng 100m) thu a ph n Thành ph Long Xuyên, r ch M c

20km, r ng kho ng 30m) thu a ph n huy n Châu Thành, r ch C n Th o (dài kho ng 20km, r ng kho ng 30m) thu a ph n huy n Châu Phú) (B ng IV)

H th ng r ch này có vai trò trong chuy n t c, khuy ch tán tri u,

Ti u th tr n Ch M i, ch n c – tây nam trên chi u dài

c vào Sông H u t nh cua cong c a cù lao M Hòa H

trên 1m/s, vì v y là tuy n giao thông th y quan tr ng ho

tr i tiêu chính c a huy n Ch M i, v i 2 b bao r ch cao trình h

tuy n giao thông b và m t t n nay R ch Long Xuyên là r ch t nhiên l n

nam v u i l a long lanh su t chi u dài g n 18km gi a

th m lúa mênh mông c a T r i n i ti p v i kênh Tho i Hà t i p

bi n Tây, n i v i Sông Kiên r c ra c a R ch Giá (t nh Kiên Giang)

c vào bi n Tây t i c a Sông Kiên (R ch Giá), v r ng trung

tuy n giao thông th y quan tr ng và là 1 trong nh ng tr i tiêu chính c a An Giang nói riêng và c vùng T Giác Long Xuyên nói chung, v i Thành ph Long Xuyên

u kênh, th tr n Núi S p gi a kênh và Th xã R ch Giá cu i kênh V sau, cách

c a r ch Long Xuyên g n 2km v

th ng kéo dài g n 1km thì g p r ch Long Xuyên, t o h

d c H u Giang vào sâu n ng T Giác Long Xuyên C th : các h th ng r ch

l n vùng k p gi a Sông Ti n – Sông H u thu c huy n Ch M i có R ch Cái C u

ng 17km, r ng kho ng 80m) và R ng (dài kho ng 20km, r ng kho ng 100m), thu c huy n Phú Tân có R m (dài kho ng 9km,

r ng kho ng 50m), R ch Cái T c (dài kho ng 9km, r ng kho ng 30m), R

Khai (dài kho ng 10km, r ng kho ng 45m); vùng h u ng n Sông H u thu c Thành ph Long Xuyên có R ch Long Xuyên (dài kho ng 28km, r ng kho ng 100m), thu c huy n

C ng 20km, r ng kho ng 30m) và thu c huy n Châu Phú có R ch C n

Th o (dài kho ng 20km, r ng kho ng 30m) (B ng IV) [55 ]

b ng châu th sông C u Long, v ch ng ch t ghi nh n trong nhi u

l n không nh (H.11-14) Các s nghi i k phong ki n Tri u

r ch t nhiên và nhân t o b phù sa Nh Hà và bùn bi n l p vùi c Thiên niên k hoang

hóa Nh ng “Con kênh xanh xanh” n i danh x này có th m danh là Tho i Hà,

S p, ti p sông Kiên r ra bi n Tây t i c a R n kênh này tho u g i là

dài 12.410 t m, r ng 20 t m, ghe xu ng qua l i thu n l

Tho i cho v “h ” làm s tâu vua, Gia Long khen và l t tên kênh Tho i Hà,

sung cho H u Giang và t o tr c giao th y n i Tân Châu – c, liên thông các v trí quân s – kinh t chi c t c a bi n Hà Tiên qua Tri Tôn, T c

c ng, vô vàn tr ng i v th i ti t, khí h o

c (3m) (Nguy u, 1999) Vua Minh M ng

mãn nguy n, s c d ng bia b kênh ghi nh thành qu này mà hình kênh V T c

và, theo “ i Nam Nh t th ng chí” còn ghi: “T ng sông m i thông, vi c biên

Theo sách: “ nh thành thông chí” c a Tr c, m i Minh

u Gia Long (1), kênh V i tri u Gia Long, t

u Gia Long và hoàn t u niên hi u Minh M ng 1820), v i s ng và qu c t ch chi ti t c a th ênh, danh sách quan l u khi n công trình, dài và b r ng con kênh và c tính ch t c a các ph n

“dài 18 lý, r ng ½ lý, sâu 5 th c” n m kho ng gi a dãy núi T nh Biên và ph

– b c núi Bhnam Payan (Phnom Bayan) Gi c và Bàu Ca- t r n nên s

d ng nhân l c Vi t Nam; còn u kia – gi a sông Giang Thành và B u Ca-Am s

d ng nhân l c Campuchia và tính ch t c t “ m” mà Tr nh Hoài

ã chép trong n nói v vi c s d ng 2 lo i nhân l c ã c k y l Pháp J.Renaud xác minh trong ti u lu n c a mình n [ 809 ]

Trong m t b n chép tay s li u Thái Lan v th i th hai (1809-1824) mà Gerini nghiên c u có chép v công cu c xây d c c i Vi t Nam, vào ch con kênh ch y vào sông Bassac và có chép thêm r ng nhân l c y t n

th t khá nhi u do b nh ki t l và b nh t gây nên Theo tài li u c a J.Crawford cùng

n Nam K 1821-1822 công b trong: “Journal an Embassy to Siam and Cochinchina” (London, 1830, II:440-441), m t s th n Mi n bên c nh vua Nam

i ch t vì b nh Theo L.Malleret [ 505a ], các quan ch c Gia Long th c ch t ch s a

theo tên núi Cám (Bhnam Babãl – Phnom Popãt) phía nam Tài li

t m trong biên niên s Thái Lan c a Thành ph Ayuthia có chép v cu c chi n ch ng

phá thành Manday Mãs, ti n t i Kamban Krasamn, chi m c Catumukh (Phnom Penh)

và h p nh ng b t n công Lovêk và sau khi h th

th y binh v c theo kênh Panday Mãs, t c Hà Tiên [ 690 ]

i úy Hamilton: c ng Ponteamass trong th i gian dài là m t th

ng khá quan tr ng, có thu n l i là n m trên con sông khá sâu, lòng sông h p, trong

i gió mùa tây nam, thuy n bè có th i sông Bansack,

nhìn th y nhi u xác thuy n b m và quang c

1771, vua Siam Phya Tâk h thành Pandãy Mãk, ti n Phnom Penh b ng

th y, r i tr v Siam, khi tr v lúc qua kênh Thông Cin Con (có th là kênh Jan Jamn

Cao Miên qua sông Bassac vi t: ngày 3.5.1768, thuy n m t con kênh d n cao (tên Trung Qu c c Hà Tiên) Mat-che-ron ho c Mãt Jr ãt Cruk) nngã ba kênh và sông Bassac, ch g m 5-6 nóc nhà c i Trung Qu i Vi t

-m này khá quan tr ng vì t ra kh i sông L ng t

( 1 c Aubaret d ch ra ti ng Pháp “Histoire et description de la Basse Cochinchine”, Paris, 1863

Nam g t (mùa l n Can-cao b ng thuy n) là làng

c Theo L.Malleret (1959), vi u ch nh c kênh V có lý do chi c và

có c lý do liên quan t i quy ho ch th y l i ta b a kênh d

ã u ch nh c a kênh v phía nam, không cho kênh ch y th

c xoáy ch y xi t gây nguy hi m cho thuy n bè, l i v n gi ng kéo

t l t 2 b [ 505a] Theo k y l J.Reunaud, dòng sông ch y xi t t

c t o nên v c úng ngay c a kênh

n a con kênh b l y bùn và d c c cây [ 916; 809 ] n kênh m

d u s ng thành v k thu t và kinh nghi m th y l i, phù h p v i dòng n c ch y

b c có l là m t chi hà c a sông C u Long và ch c là r ch Tam L p và r ch Long-chap (ghi trên b ) là nh ng nhánh c a con sông ã b t phù sa mi u châu th b i

r t m nh, khi c không l i thoát Gerini d n 2 tài li u Ý xu t b n Rome c a

Giovanni Filippo de Marini [ 233 ] và c a tu s [ 1 ], chép r ng sông Ménam

(C ra bi n b ng 2 nhánh thiên nhiên và 2 nhánh nhân t c xoáy khi

th y tri u lên xu ng và dòng n c ch y xi t các c a sông nên dân ph

u hòa n c chú ã th y, ngay t th i Phù Nam, nhân dân mi n H u Giang

ã bi n hình là kênh n i li n Angar Puri (Angkor Borei) v c Oc

t máy bay

Di tích th a ph n Vi t Nam bên b kênh V có 3 bi ký b ng ch

Ph n do Lunet de Lajonquiere phát hi n t nh Vinh Gia [ 343 ] ã chuy n t i và b th t

sung thêm 5 con kênh khác vùng này V i các k t qu vi n thám chi ti ã phát giác thêm 23 con kênh khác và ã gi i thi u i

ng chính c a h th ng d n th y và tiêu th y c ng b ng Oc Eo,

th ng góc v i b v nh Thái Lan (H.11-14) C th

+ Kênh 1-3 n kênh t a ra v phía tây xung quanh Phnom Ankor và

ng t Ankor Borei v xung quanh Ba Thê V y Núi và t i ch giáp

giao thông Theo L.Malleret, kênh 4 ch y qua gi ng và núi Ba Thê kho ng

vài cây s ng b c – tây b c r ch h n v phía B c Khi

n Ba Thê, kênh này không b n mà ch y men b c c a vòng thành Oc Eo, ng h n v gi a kênh R ch S i và kênh Long Xuyên –

R n này còn g i là “R c Tr i Xanh”), g n R ch S i, kênh này ti p t c

ng th y l ch ch t c a h th ng giao thông th y vùng Transbassac

c m B y Núi

n khúc vòng c a Mõm Con Heo (Mat Jruk) c c

+ Kênh 6: là kênh V , v i kh u t Mõm Con Heo (Mat Jruk) – Châu

c

+ Kênh 7-10 n kênh t a t chân phía tây Núi Sam t c Pierre Paris

+ Kênh 11 n kênh l n t c Pierre Paris nh n di n phát nguyên t

+ Kênh 12 ng th y l t Long Xuyên lên R ch Giá v n có t c khi s a

i tri u vua Gia Long

+ Kênh 13-14 n kênh t c Pierre Paris nh n di n n m v phía nam

(trên các b u ghi ph n nam Lung L n) T b vào, Lung L

ph Oc Eo r n v phía b c trong chi u dài kho ng 20km r i men b vùng di ch

ng th y l l n và chính y u c a h th ng giao thông th y vùng Transbassac

y l ch y song song v i b bi n t M n này còn g i là

+ Kênh 18 ch Ong Ch y, m t con kênh n m th ng góc v i m u Lung L n ch y g n song song v i b b và ch y qua vùng di ch Tà Kêk R ch này còn

nh n rõ trên m t và ghi trên b n (t l xích 1/100.000) c t v ng kéo dài c a

R c Ô Kê g n b và v phía tây kênh Long Xuyên – R ch Giá

Chóc, có th ng liên l c gi a thành ph Oc Eo v i khu di ch nh M

+ Kênh 20 m v ình Ba Thê kho i di n

ng b c nam

+ Kênh 21 c Trà Kên (Rao Trà Gên) ghi trên các b , con kênh ch y xuyên qua kênh t V n Núi S p, t : 11°402 v B c – 114°325 kinh

c và l di n v phía nam bên kia kênh Long Xuyên –

R ch Giá, dài kho ng 8km

nam – tây nam, n m ven b phía b c (n u kéo dài s vuông góc v i kênh 20 t Ba Thê v )

+ Kênh 23-24 n kênh ghi trên các b (t l xích: 1/100.000 và

th ng góc v i nhau phía tây b u là kênh 23 ch y qua phía b c cách

kho ng 3km v phía tây

n kênh 24 nh n rõ nh t v phía nam kênh Ba Thê và t v ng Tà Kêk, ch y g n song song v i lung M

+ Kênh 25 c C n kênh ti p xúc v i kênh s 4 t : 11°196 v B c –

kênh ph n i li này v i nhi ng: Các kênh s 19-20 n i v i Núi S p và

nh M ; Kênh s 16 thông ra b và kéo dài lên M c C

a L.Malleret có th i t 2 th y l l n t Angkor Borei t i

h i yêu c u tiêu th y – d n th y khác quá vãng Dù v y, nh ng k t qu u tra và khai

th y” (Hydrauliciens) tài gi i hi n h u t [ 505a ]

H th òn ti p t c hình thành t cu i th k n ngày nay, v i các dòng ch y l n Nông n m d c huy n Phú Tân n i kênh V

n o vét, m r ng toàn b h th ng t n nay v.v… (H.11-14) Theo th ng kê

c l n nh t vào mùa l ng 7500m³/s và nh nh t vào mùa ki t còn 1650m³/s; trong th ng kênh tr c t o ngu n (c p I) có t ng chi u dài g n

600km, h th ng kênh d n c p II dài 1551km và c p II dài 3064km [ 55 ]

a ch t h c, hàng tri c, trong th i k Cánh Tân (Pleistocène), hàng lo t các ho ng tân ki n t ã làm v t khu v c này b n t

y u t o ra nh ng v t g y, u và di n ra t ng b c H u qu c a các chuy ã hình thành 2 kh i nâng l n Nam Trung B (Vi t Nam) và Campuchia mà ph m gi a chúng là kh i s t g y g m nh ng vùng tr

hoàn t t nhóm tr m tích Pleistocène mà ngày nay g i là “phù sa c ” D u tích th i

k bi n ti n còn l i các b c th m bi n c nh ng vùng xung quanh Núi C m, Núi

n T nh Biên) và k t qu bi n ti ã l t tr m tích hay g p vùng V c Qu i T i Long Xuyên, l p tr m tích tu i Pleistocène tìm th y sâu 30-40m

bi n cu i th i k Cánh Tân và trong su t th i k a c u

m c a th i k bi ng b bi n kéo sang t n nam Philippines,

hi n Các k t qu nghiên c u v c sinh v t h c (bào t ph n hoa, trùng l ) và th ch

h c tr n V nh Thái Lan b bi ã Lai ã phát hi n d u

tích bi n hi n t i [ 145; 160; 566; 574; 782; 879 ] n này c vùng

lãnh th r ng l n Nam B n t n b c th m Bi u ng c a quá trình xâm th c bào mòn, b m t phong hóa xâm th ng g p sâu 30-50m

ng b bi n c n m sâu 50-60m so v i v i m c ngày nay

Vào th i Toàn Tân (Holocène), cách nay kho ng 10.000 – 6

hình th p hình thành ch bi n nông ven b Bi n ti n c i vào gi a Holocène trên

– nh ng v t khuy 4-5m c a các “hang chân sóng” C vùng lãnh

c xem là sinh s ng th i này V ng Thê cho tu i 4870-5680 BP [ 213 ] t

m c c i, bi n d ng m t th i gian r i t t l i trong vùng An Giang l p tr m tích bùn nhão màu xám xanh mà ngày nay còn th y h u h t quanh vùng Núi Chóc, Ba

xu ng phía nam, hình thành nên các tr m tích sông – bi n h n h c bi t khu v c t Sông H n vùng Tri Tôn – T nh Biên, m t b ng châu th mênh mông d n t o hình

– T nh Biên v Núi S p – Ba Thê v.v… (H.15-18)

hình thành t bi n nông, do s c b p phù sa c a sông Mékong t

Mékong còn có nh t i Phnom Penh (n u dùng ch tiêu sông Mékong phân dòng l n

khi phân dòng là SÔNG C U LONG và châu th nh phân dòng l n th

nh NG B NG CHÂU TH SÔNG C U LONG, v i di n tích kho ng 6 tri u

ha, riêng ph n di n tích thu c lãnh th Vi t Nam chi m t i g n 4 tri

bàn tay con ng i c i t ng b ng Châu th sông C u Long có r t nhi u

m l y và lòng sông chia c c l ng niên theo sông tràn ng ng b ng, bùn cát h t thô l ng l i ven sông, phù sa h t m n theo dòng n c b i l

n sông b i nhi u t o th t cao, xa sông b i ít hình thành các ô tr và

di n m o châu th tr nên l i lõm v i các gò t cao h p kéo dài và các v

th p r ng l n mà v t tích ngày nay còn rõ vùng T ng Tháp

i ng b ng do phù sa sông Mékong tr m tích t o nên, còn có

i núi Tri Tôn – T nh Biên, xét t ng quát a hình chính là i núi

ng b ng

i núi An Giang là c m núi cu i cùng c a dãy Tr m

a ch t có nhi ng v i các thành t o tr m tích và magma vùng Nam

xã V (Th xã Châu c), bao trùm g n h t di n tích 2 huy n T nh Biên và Tri Tôn, v t n xã V ng Thê và V i d ng l i th tr n Núi S p (Tho

a hình, i núi An Giang g m 2 d ng chính:

+ D ng núi cao và d c: hình thành trong các th i k t ãnh li t, núi cao và

nhanh d n vào các khe rãnh ch y xu ng chân núi v i t ình thành các

tr n l ng dòng ch y ki u này d n d n các khe rãnh b khoét sâu,

ng nghiêng ven núi D ng núi cao d c n hình nh các núi

C m, Cô Tô, Dài v.v…

+ D ng núi th p và tho i: hình thành t các thành t o tr m tích và phun trào có

+ C m Núi S p: g m 4 núi là Núi S cao 85m và chu vi kho ng 3800m)

vi kho ng 280m) và Núi C cao 34m và chu vi kho ng 240m) thu a ph n th

tr n Núi S p (Tho

4220m) (H.19b), Núi Nh cao 63m và chu vi kho ng 700m) thu a ph n xã

H cao 282m và chu vi kho ng 9500m) thu a ph n xã An Nông; Núi Dài (Ng cao 265m và chu vi kho ng 8751m) thu a ph n xã An Phú; Núi

cao 149m và chu vi kho ng 2250m) thu a ph n xã An C

cao 266m và chu vi kho ng 5250m) thu a ph n xã Th

(K cao 146m và chu vi kho ng 1750m) thu a ph n th tr n Nhà Bàn;

cao 103m và chu vi kho ng 1075m) thu a ph n xã V

kho ng 1450m) thu a ph n xã Xuân Tô; Núi Bà V cao 146m và chu vi

cao 80m và chu vi kho ng 450m), Núi Mo T cao 80m và chu vi kho ng

cao 60m và chu vi c 380m) thu a ph n xã Nh

+ C m Núi C m: g m 7 núi n a bàn 2 huy n Tri Tôn và T nh Biên, trong huy n T nh Biên có: Núi C m (Thiên C cao 705m và chu vi kho ng

cao 41m và chu vi kho ng 1225m) thu a ph n xã An

Núi Bà Kh cao 129m và chu vi kho ng 1380m) thu a ph n xã Chi L

cao 213m và chu vi c 8875m) và Núi Tà L cao 69m và chu vi c 870m) thu c a ph n xã Châu L

+ C m Núi Dài: thu a ph n huy n Tri Tôn, g m 4 núi: Núi Dài (Ng a Long cao 554m và chu vi kho ng 21625m) thu a ph n xã Lê Trì; Núi T ng

cao 54m và chu vi 1070m) thu a ph n xã Ba Chúc; Núi Sà Lon ( cao 102m

và chu vi kho ng 2325m) thu c xã L

+ C m Núi Cô Tô: thu a ph n huy n Tri Tôn, g m 2 núi: Núi Cô Tô (Ph ng

cao 614m và chu vi kho ng 14375m) thu a ph n xã Cô Tô và Núi

Tà P cao 102m và chu vi kho ng 10225m) thu a ph n xã An T c 2 núi n m

c l p là Núi N i Phú H u (An Phú) v cao 10m và chu vi kho ng 320m và Núi Sam (H c Lãnh S V (Th xã Châu c) v cao 228m và chu vi kho ng

ng – Cô Tô li n m ch tr i dài kho ng 35km, r ng kho ng 17km v i di n tích g n

i núi “ a linh” Th y Núi) ch ng nhi u di s n

l ch s – tôn giáo – ngh thu t và huy n tho y bí n t ng ghi d u trong

tri u Nguy n [ 649; 661; 798c ]

C th : Trong c m Núi S p th tr n Núi S p (huy n Tho m các núi

vi kho ng 3800m; Núi Nh cao kho ng 76m, chu vi kho ng 2200m; Núi Bà cao

kho ng 55m, chu vi kho ng 280m; Núi C u (B ) cao kho ng 34m, chu vi kho ng 240m Trong c m núi Ba Thê các xã V ng Thê và V n Tho

kho ng 60m, chu vi kho ng 970m; Núi Tr i cao kho ng 21m, chu vi kho ng 400m;

Núi Chóc cao kho ng 19m, chu vi kho ng 550m Trong c ng các xã

tr n Nhà

282m, chu vi kho ng 9500m; Núi Dài (Ng ) cao kho ng 265m, chu vi kho ng

8751m; Núi Rô cao kho ng 149m, chu vi kho ng 2250m; Núi Két (Anh V ) cao

kho ng 100m, chu vi kho ng 1900m; Núi Tà Nùng cao kho ng 59m, chu vi kho ng 1450m; Núi Bà V i cao kho ng 146m, chu vi kho t L n cao kho ng 120m, chu vi kho ng 2 t Nh cao kho ng 80m, chu vi kho ng 450m; Núi

Mo T u cao kho ng 80m, chu vi kho ng 270m; Núi Chùa cao kho ng 60m, chu vi kho ng 380m

kho ng 261m, chu vi 6075m; Núi Bà Kh t cao kho ng 129m, chu vi kho ng 1380m; Núi Ba Xoài cao kho ng 58m, chu vi kho ng 550m và thu c xã Châu n Tri Tôn) có các núi: Núi Nam Qui cao kho ng 213m, chu vi kho ng 8875m; Núi Tà L t cao kho ng 69m, chu vi kho ng 870m

Trong c m Núi Dài các xã Lê Trì, Ba Chúc và L n Tri Tôn) có các núi: Núi Dài (Ng ng 554m, chu vi kho ng 21625m; Núi

ng 54m, chu vi kho ng 1070m; Núi Sà Lon cao kho ng 102m, chu vi kho ng 2325m

Trong c m Núi Cô Tô các xã Cô Tô, An T c (huy n Tri Tôn) có các núi: Cô Tô

(Ph ) cao kho ng 614m, chu vi kho ng 14375m và Núi Tà P cao kho ng 102m, chu vi kho ng 10225m Ngoài ra còn 2 ng c l p là Núi N i (xã

Phú H u, huy n An Phú) cao kho ng 10m, chu vi kho ng 320m và Núi Sam (H c Lãnh

S ) (xã V , th xã Châu c) cao kho ng 228m, chu vi kho ng 5200m (B ng V)

[ 55 ]

@ NG B NG Xét v ngu n g c hình thành, a hình An Giang có 2 d ng chính:

+ ng b ng phù sa: có ngu n g c tr m tích lâu dài c a phù sa sông Mékong Do

ng và u ki n tr m tích khác nhau mà hình thành nên t nh ng th m r ng

n sau:

Cái S n và t b sông Ti n giáp ranh t nh Kiên Giang

sông Ti n – sông H u thu c các huy n An Phú, Tân Châu, Phú Tân, Ch M i; cao

i 1,5m: ph bi n nh t h u ng n sông H u g m Thành ph Long Xuyên, th xã

c, các huy n Tho t ph n di n tích các huy n mi n núi Tri Tôn, T nh Biên

V hình d ng b ng phù sa An Giang có 3 d ng chính và 1 d ng ph sau:

- D ng c n bãi: là các cù lao có hình d c thuy n úp gi ng cù lao M

Khánh Hòa (Châu Phú), V ng (An Phú) c a sông H u và cù lao Giêng (Ch

M i), cù lao Tây, cù lao Ma, Cái V ng, C n C (Tân Châu) c a sông Ti n

khu gi a sông Ti n – sông H c bi t vùng huy n Phú Tân v i 3 m t sông bao b c

- D : t p trung phía h u ng n sông H u thu c vùng tr giác

Lo a hình cao t b sông H u và th p d n vào n n t n vùng ranh

gi i giáp v i t nh Kiên Giang

- D ng g n sóng: d ng ph n m trong khu v c d ng lòng ch c hình thành

“xép”) và các r ch t ã b phù sa sông b i l p D a hình này không nhi u,

ng b ng ven núi: v ngu n g c hình thành, ng b ng ven núi An Giang thu c 2 ki u ng chí

- Ki n tích): hình thành trong quá trình phong hóa và xâm th c t

òn và r a trôi, r c dòng ch y lkhe su i chuy n t i xu ng các chân núi, tích t lâu ngày mà thành Ki ng b ng này

c tính là h p và nghiêng (t 2 n 5 chia c t b i các khe su i và rãnh nh ,

chân các núi Cô Tô, núi Dài và núi C m

- Ki ng b ng phù sa c : có ngu n g c t phù sa sông trong th i k

Pleistocène v c tính có nhi u b c thang nh cao khác nhau Trên m i b c thang khá b ng ph ng, h nghiêng, chênh l ch gi a các b c thang

ng 1-5m Ki u này t p trung ch y u các xã An C nh Biên)

ng (Tà Péc), phía b i Sà Lon; thành ph n ch y u g m andesite

n th ch h c g m diorite, diorite-pyrocene, pha sau

n khi b phong hóa chuy n thành mica vàng (plogopite) l y vàng xu t l d c theo lòng su i Lo anite h ng tu i Creta là các pha xâm nh p

feldspath-kali, có di n l h p thành d i chi u ngang 700-800m phân b n núi C m t khu

chính ph bi n khu v c Núi Dài, phía tây b c Núi C ng và các kh i núi

feldspath-kali màu h ch g m các m ch aplite, permatite c nh v i b

n vài mét, phân b xen k i, Bà Kh t, riêng

m ch aplite Núi Két r ng vài ch c mét Lo -granite màu xám sáng, h t nh ,

ch a khoáng v t n ng tu i Creta thu c “ph c h Cà Ná”), phân b ch y u các núi cô

Các thành t o tr m tích An Giang bao g m các lo t tr m tích có tu i Trias (thu c

“h t ng D u Ti ng”); lo t tr m tích có tu i Creta (thu c “h t ng Phú Qu c”); lo t

tr m tích có tu ng ngu n g c tr m tích bi n (thu c “h t ng Long

M ”); lo t tr m tích có tu i Holoc ng có ngu n g c khác nhau; hình

t khác nhau Lo t tr m tích có tu i Trias (thu c “h t ng D u

thành ph n g m: Ph i ch y u là cát k t th ch anh màu xám ho phân l p dày, b t k t màu xám ph t tím g ch a s n-cu i v i các l p k p (th u kính)

tím Ph n trên là cát k t h t v a và thô, thành ph

ch ch a cu i v i các th u kính cu t k t khu v c b c núi Nam Qui, các thành t o h

t ng b xâm nh p granite pha 2 “ph c h ” xuyên c t gây s ng hóa; i Sà

Lon có cu i-s i k t thu c “h t o L c” ph b t ch nh h p lên.Lo t tr m tích

có tu i Creta (thu c “h t ng Phú Qu c”) xu t hi n Tri Tôn, ph n cao Núi Nam Qui,

v i thành ph n ch y u là cát k t th ch anh, feldspath màu tr t h ng, phân l p trung bình n dày, xen k v i các l p cu i k t ch y u là th ch anh và silic

a h t ng có ki n trúc ki u l p xiên chéo có ngu n g c tr m tích châu

th và lòng sông

Lo t tr m tích có tu ng ngu n g c tr m tích bi n (thu c “h

t ng Long M ”) l ra trên m t các b a hình cao 5-15m vùng ven chân núi và ph

bi n vùng ven sông H u trong các l khoan t sâu 40-50m tr xu ng, v i 2 ki u m t

c t: th m bi n c và tr m tích bi n nông ven b

- Ki u m t c t th m bi n c d ng d i h p (chi u ngang 1-2km) vi n quanh các

kh i núi thu nh Biên), thu c d ng b c th m cao, v i thành ph n

ch y u là cát h ch n l a kém l n ít b t và t c Tr m tích màu xám sáng g n k t khá ch c, dày t 3- n hàng ch a hình b ng ph ng, ch a

c t nén khá cao

- Ki u m t c t tr m tích bi n nông ven b l trên m t d c kênh V t An

n L c Qu i, thành ph n tr m tích ch y u là b t, sét và m t ít s n s i ph n giáp

n l trên m t ch u phong hóa màu xám tr ng, nâu v i nhi u k t h ch laterite,

ph n chìm sâu màu h ng hay tím g , v i nhi u m nh v n th c v t trong vài l p sét

các l khoan, trong l p b t màu nâu g có ch a v sò h n Trong tr m tích “h t ng Long M ” dày 20-40m n m trên b m t bào mòn các c Cenozoic, có ch a nhi u Foraminifera và t c m n tu i Pleistocène mu n

Các lo t tr m tích có tu i Holocène An Giang bao g m các phân v sau:

- Tr m tích Holocene trung có ngu n g c tr m tích bi n: l trên m i d ng các d i th m h p r ng t 1- n 4-5km vi n quanh các kh i núi Tri Tôn, Ba Thê, Núi S p Trong các l khoan, chúng có m t ph bi n t sâu 3-5m tr xu ng, v i 2

ki u m t c t:

Ki u th m bi n c dày t 1- n 4-5m, v i thành ph n ch y u là cát h t trung – m n l n b t sét, ít s i s n, tr m tích màu xám sáng, ph t vàng, ph n g n trên m

ch b phong hóa loang l vàng- - th m-tr ng L c Qu i, tr m tích d o, phía trên

ng sét b t 60-70% Tri Tôn, tr m tích này ph b t

ch nh h p trên lo t cát b t màu nâu vàng loang l tr ng thu c “h t ng Long M ”

Ki u tr m tích bi n nông, c a sông, v nh ch g p trong các l khoan tsâu 2-3m và dày t 2- n hàng ch c mét, tr m tích màu xám sáng, xám t i, nâu g ,

c u t o phân l p m ng và v a, v i thành ph n ch y u g m b t, cát, sét m n, ít s i s n

ng Thê t p trung thành d i v sò, phong phú Foraminifera, t o

bi n, bào t ph n hoa; tu i C14 t thân cây hóa than sâu 20-23cm cho k t qu : 7950 ±

[ 878 ]

- Tr m tích Holocene trung có ngu n g c tr m tích sông – bi n: l trên m ng

b ng An Giang và có quan h tr c ti p v i các tr m tích bi n tu i Holocene gi a, thành

ph n ch y u là sét, sét b t, b n nâu vàng, có ch ch a ít th ch cao tinh th nh , tr m tích k t c u d o, dày 1-4m, cá bi t t i 10m phía tây Long

ho khoan phát hi n ít Foraminifera, ít t c l

và khá phong phú các ph c h bào t ph n hoa

- Tr m tích Holocene trung – ng ph i có ngu n g c tr m tích bi n: l

Ba Chúc, V a hình ng b ng th 1,5-2m) t o thành d i u n

ng tây b c – tây nam, dày t 1- n 4-5m, thành ph n ch y u g m sét, cát m n, ít s i s n m tích này n m trên b m t bào mòn c a “h t ng Long M ”

- Tr m tích Holocene trung – ng ph n trên có ngu n g c tr m tích sông –

n Cô Tô, v i b ngang t 4- n 10km, có th y c Ba Chúc và An Ninh B dày

y u là than bùn, xác th c v t, r t ít sét, l y lòng sông c , b dày t 2- n 6-7m,

tu i C14 phân tích than bùn sâu 2,5-4m cho k t qu : 2120 ± 60 BP [ 879 ] Tr m tích sông

(tr m tích phù sa m i) phân b khá ph bi n d c 2 b sông Ti n – H u và m t s sông

r ch An Giang, d i b i tích th i theo u n khúc dòng ch y, thành ph n ch y u b t

này n m trên các tr m tích sông – bi n h n h p tu i Holocene gi a – mu n, v i nhi u

núi phân b ch y u t i 2 huy n Tri Tôn và T nh Biên, m t ph n nh Ba Thê (huy n Tho i t ng di n tích kho ng 29.320ha = 8,6% t ng di t An Giang

i núi có thành ph n cát pha sét, ch y u là cát xen l n ít b

An H

c èo, v i các ki u lo i sau:

- t th m cao là lo t cát phân b quanh chân núi mà nhân dân An Giang

ng g i là “ru ng trên t ch y u là cát m n màu nâu xám l n ít th c v t x p,

Nhóm t phù sa phân b trong vùng cù lao gi a Sông Ti n và Sông H u thu c

a ph n 4 huy n Tân Châu, Phú Tân, An Phú, Ch M i, Châu Thành, Châu Phú, Tho i t ph n Long Xuyên, v i di n tích 156.507ha = 21,4% t ng di t

t ch a nhi u h p, ít b bào mòn xâm th c l i

ch t nh n di n thành ki u nhóm sau:

- Ki t c n bãi: phân b ch y u ven Sông Ti n, Sông H u và m t ph n nh

trên Sông Vàm Nao, bao g m các doi và c n sông, v i thành ph n h t ch y u là cát

n m n, t ng m t có l n sét b t ít chua, pH = 4- c ch t nhôm và S2O4

th p, ít ch t h a ph n An Giang có 8 c n - cù lao và 5 doi

trên Sông H u (các cù lao V c, B c Nam, Ba, C Túc, Hà Bao, Ka Tam Bang, Bình Th y, Th Hòa, Ông H ; các c n Khánh Bình, Phó Ba, Phó Qu , Tiên, An Th nh;

c, Cái D u, Phú Bình, M Bình) và

c n Tân Hòa (Phú Tân) trên sông Vàm Nao

Ch M i, Phú Tân, An Phú, Tân Châu và d ng ven Sông H u thu c Châu

r ng khá b ng ph ng, v t li u tr m tích ch y u là sét, b t l n ch t h p phù sa

0,06-0,08%, nghèo lân và kali V thành ph i, sét = 45%, b t 49%, cát 1,4%

Ki u này chi m di n tích 44.525ha, có nhi u Ô Long V ào H u C nh, Th nh M

- Ki t phù sa có phèn: phân b ch y u Châu Thành, Châu Phú, Tho

Tri Tôn, v i di n tích 84.872ha = 24,7% t ng di t tr ng An Giang, có ngu n

55 Ki t phù sa c : hình thành t th i Pleistocene, chi m di n tích 94.446ha =

27,68% t ng di t An Giang, phân b ch y u a hìn cao (ru ng trên) c a Tri Tôn và T nh Biên, hình thành dãy ng b ng quanh núi Núi C m, Núi Dài, dãy cánh

ng ven kênh V t màu xám tr ng loang l nâu, d o ch t, thành ph n sét Kaolin ch y t trung tính và có ph n ng oxyt s t (Fe2O3) r t cao, có

Nhóm t phèn phân b trong vùng T Giác Long Xuyên tr i dài t b h u Sông

H n vùng B n ranh gi i t nh Kiên Giang, v i di n tích 239.203ha

pH r t th p (2-3), tính acid cao do s tích t mu i sunfit m l y

m t phèn phân b nhi u vùng ti p giáp Kiên Giang thu a ph n Tri Tôn,

T nh Biên và m t ph c hình thành do quá trình bi n ti n kho ng 6000

m c, sú, v t, m m…)

D a trên ngu n g c hình thành và m nhi m phèn (các ch tiêu Al, sulfat và

ng ch t h ng m t 15-28%, lân t ng m t 1%; h u h t phèn ti m tàng có thành ph n ch y u là sét = 40,83%, b t = 45,13%, cát m n = 4,15%

- Ki t phèn nhi u c các nhà th ng x p vào ph nhóm Entic Sulfit

ng hình thành a hình tr m tích trong

c l , n m trên t ng sinh phèn Ki u này phân b nh ng thung l

u t kênh V qua An Nông, vòng qua thung l a L c Qu i và núi Phú

n kênh M i, ch y d c theo kênh Tám Ngàn n t có

ph n ng r t chua, pH t ng m t = 3,5, gi m nhanh xu i còn 2,8- ng

t ng sâu, thành ph n h t ch y u là sét = 41,31%, b t = 36,68%, cát = 4,75%, các l t sa c u sét n ng (58-60%)

n ng b r a trôi, phân b a hình t i cao, có s b p khá nhi u c a phù sa

t, ít ch t h ng S2O4 = 8-8,5%, thành ph n h t nhi u sét = 63,9%, ít b t và cát, th t d o, phân b d c chân núi Cô Tô, vùng ranh

- Ki t than bùn ch a phèn: hình thành do s chôn vùi th m th c v t r ng

t có tính acid, pH = 3-3,5, S2O4 hòa tan r t cao, nhi u ch t h

ch t h tr c ti p bên trên l p phèn ti m tàng, dày t 70- n 1,5-2m