Đánh giá công tác bồi thường hỗ trợ và tái định cư khi nhà nước thu hồi đất của một số dự án trên địa bàn khu kinh tế nghi sơn tỉnh thanh hóa

Vấn đề đặt ra là cần tháo gỡ những khó khăn vướng mắc, cải thiện môi trường đầu tư, khai thác các nguồn lực từ đất đai cho đầu tư phát triển, đáp ứng yêu cầu ổn định đời sống của nhân dâ

ĐẠI HỌC THÁI NGUYÊN

TRƯỜNG ĐẠI HỌC NÔNG LÂM

HOÀNG BÁ TUÂN

ĐÁNH GIÁ CÔNG TÁC BỒI THƯỜNG, HỖ TRỢ

VÀ TÁI ĐỊNH CƯ KHI NHÀ NƯỚC THU HỒI ĐẤT CỦA MỘT SỐ DỰ ÁN TRÊN ĐỊA BÀN KHU KINH TẾ

NGHI SƠN TỈNH THANH HÓA

LUẬN VĂN THẠC SĨ QUẢN LÝ ĐẤT ĐAI

THÁI NGUYÊN - 2018

ĐẠI HỌC THÁI NGUYÊN

TRƯỜNG ĐẠI HỌC NÔNG LÂM

HOÀNG BÁ TUÂN

ĐÁNH GIÁ CÔNG TÁC BỒI THƯỜNG, HỖ TRỢ

VÀ TÁI ĐỊNH CƯ KHI NHÀ NƯỚC THU HỒI ĐẤT CỦA MỘT SỐ DỰ ÁN TRÊN ĐỊA BÀN KHU KINH TẾ

NGHI SƠN TỈNH THANH HÓA

Ngành: Quản lý đất đai

Mã số: 7.85.01.03

LUẬN VĂN THẠC SĨ QUẢN LÝ ĐẤT ĐAI

NGƯỜI HƯỚNG DẪN KHOA HỌC: TS VŨ THỊ THANH THỦY

THÁI NGUYÊN - 2018

LỜI CAM ĐOAN

Tôi xin cam đoan đây là công trình nghiên cứu khoa học độc lập của riêng tôi Các số liệu sử dụng phân tích trong luận văn có nguồn gốc rõ ràng, đã công bố theo đúng quy định Các kết quả nghiên cứu trong luận văn do tôi tự tìm hiểu, phân tích một cách trung thực, khách quan và phù hợp với thực tiễn tại địa bàn nghiên cứu Các kết quả này chưa từng được công bố trong bất kỳ nghiên cứu nào khác

Tác giả luận văn

Hoàng Bá Tuân

LỜI CẢM ƠN

Trân trọng cảm ơn giáo viên hướng dẫn khoa học TS Vũ Thị Thanh Thủy và

các thầy giáo, cô giáo trong Khoa Quản lý Tài nguyên, Phòng Đào tạo, Trường Đại học Nông lâm Thái Nguyên và Ban quản lý Khu kinh tế Nghi Sơn, phòng Tài nguyên Môi trường huyện Tĩnh Gia đã tạo những điều kiện tốt nhất để tác giả thực hiện luận văn

Đặc biệt, xin được bày tỏ lòng biết ơn chân thành nhất đến các tổ chức, cá nhân mà tác giả đã có điều kiện gặp gỡ, khảo sát và các chuyên gia trong các lĩnh vực liên quan, đã đóng góp những thông tin vô cùng quý báu và những ý kiến xác đáng, để tác giả có thể hoàn thành nghiên cứu này

Tác giả luận văn

Hoàng Bá Tuân

MỤC LỤC

LỜI CAM ĐOAN i

LỜI CẢM ƠN ii

MỤC LỤC iii

DANH MỤC CÁC TỪ VIẾT TẮT vi

DANH MỤC CÁC BẢNG BIỂU vii

MỞ ĐẦU 1

1 Tính cấp thiết của đề tài 1

2 Mục tiêu của đề tài 2

3 Yêu cầu của đề tài 2

Chương 1: TỔNG QUAN VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU 3

1.1 Khái quát về công tác bồi thường, hỗ trợ, tái định cư 3

1.1.1 Khái niệm về thu hồi đất, bồi thường, hỗ trợ, tái định cư 3

1.1.2 Những yếu tố tác động đến công tác bồi thường GPMB 7

1.2 Cơ sở thực tiễn của công tác bồi thường GPMB 9

1.2.1 Chính sách bồi thường GPMB ở một số nước trên thế giới 9

1.2.2 Một số vấn đề cơ bản về vồi thường, hỗ trợ và tái định cư ở Việt Nam 12

1.3 Một số nghiên cứu liên quan đến giải phóng mặt bằng 15

1.4 Thực tiễn việc bồi thường GPMB và tái định cư ở Việt Nam 20

1.4.1 Về chính sách bồi thường, hỗ trợ và tái định cư 21

1.4.2 Những kết quả đạt được trong quá tŕnh bồi thường GPMB và tái định cư 23

1.4.3 Về những tồn tại trong quá tŕnh bồi thường GPMB và tái định cư 24

1.5 Kết quả bồi thường GPMB và tái định cư trên địa bàn tỉnh Thanh Hóa 24

1.6 Kết quả bồi thường GPMB và tái định cư trên địa bàn Khu kinh tế Nghi Sơn 27

1.7 Tŕnh tự và thủ tục công tác bồi thường GPMB và tái định cư khi nhà nước thu hồi đất 29

1.7.1 Thông báo thu hồi đất; thành lập Hội đồng bồi thường, hỗ trợ, tái định cư và tổ giúp việc 29

1.7.2 Trình tự lập phương án bồi thường, hỗ trợ và tái định cư 30

1.7.3 Hồ sơ, trình tự thẩm định và phê duyệt phương án bồi thường, hỗ trợ, tái định cư 34

1.7.4 Công khai quyết định phê duyệt phương án bồi thường, hỗ trợ, tái định cư; chi trả tiền và bàn giao mặt bằng 36

1.8 Điều kiện tự nhiên, kinh tế - xã hội của huyện Tĩnh Gia, tỉnh Thanh Hóa 37

1.8.2 Khái quát về thực trạng kinh tế xã hội của Khu kinh tế Nghi Sơn huyện Tĩnh Gia, tỉnh Thanh Hóa: 37

Chương 2: ĐỐI TƯỢNG, NỘI DUNG VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU 42

2.1 Địa điểm nghiên cứu 42

2.2 Phạm vi nghiên cứu 42

2.3 Nội dung nghiên cứu 42

2.3.1 Hiện trạng sử dụng đất và công tác quản lý nhà nước về đất đai trên địa bàn Khu kinh tế Nghi Sơn huyện Tĩnh Gia, tỉnh Thanh hóa 42

2.3.2 Đánh giá công tác bồi thường GPMB và tái định cư khi Nhà nước thu hồi đất tại hai dự án trên địa bàn nghiên cứu 42

2.3.3 Đánh giá công tác bồi thường GPMB và tái định cư khi Nhà nước thu hồi đất tại hai dự án qua ư kiến người dân 42

2.3.4 Đề xuất một số giải pháp cần thực hiện trong thời gian tới nhằm ổn định và nâng cao đời sống của người dân có đất bị thu hồi cả trong hiện tại và tương lai 43

2.4 Phương pháp nghiên cứu 43

2.4.1 Phương pháp điều tra 43

2.4.2 Phương pháp thống kê, phân tích, xử lý số liệu 43

2.4.3 Phương pháp chuyên gia 43

Chương 3: KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU VÀ THẢO LUẬN 45

3.1 Hiện trạng sử dụng đất và công tác quản lý nhà nước về đất đai trên địa bàn huyện Tĩnh Gia, tỉnh Thanh Hóa 45

3.1.1 Hiện trạng sử dụng đất của huyện Tĩnh Gia, tỉnh Thanh Hóa 45

3.1.2 Công tác quản lý nhà nước về đất đai trên địa bàn huyện Tĩnh Gia 50

3.1.3 Bộ máy cán bộ ngành quản lý đất đai của huyện Tĩnh Gia 51

3.2 Đánh giá việc thực hiện chính sách bồi thường GPMB và tái định cư khi

Nhà nước thu hồi đất tại hai dự án nghiên cứu 52

3.2.1 Tổng quan về dự án nghiên cứu 52

3.2.2 Ý nghĩa tầm quan trọng của dự án 54

3.2.3 Quy mô, địa điểm, thời gian thực hiện dự án 55

3.2.4 Phạm vi ảnh hưởng của dự án 56

3.2.5 Công tác bồi thường GPMB và TĐC khi nhà nước thu hồi đất tại hai dự án 57

3.3 Đánh giá công tác bồi thường GPMB của 2 dự án nghiên cứu qua phiếu điều tra ý kiến 66

3.3.1 Điều tra hộ gia đình 66

3.3.2 Điều tra cán bộ chuyên môn 72

3.3.3 Nhận xét 74

3.4 Nghiên cứu một số yếu tố ảnh hưởng tới tiến độ bồi thường GPMB và tái định cư 74

3.4.1 Thuận lợi 74

3.4.2 Khó khăn 75

3.4.3 Nhận xét 76

3.5 Đề xuất một số giải pháp 78

3.5.1 Giải pháp về chính sách 78

3.5.2 Giải pháp về đào tạo nghề, tạo việc làm, tăng thu nhập, ổn định cuộc sống cho người có đất bị thu hồi 79

3.5.3 Giải pháp về tổ chức thực hiện 79

KẾT LUẬN VÀ KIẾN NGHỊ 80

1 Kết luận 80

2 Kiến nghị 80

TÀI LIỆU THAM KHẢO 83

DANH MỤC CÁC TỪ VIẾT TẮT

ADB The Asian Development Bank

Ngân hàng phát triển Châu Á

DANH MỤC CÁC BẢNG BIỂU

Bảng 2.1 Danh sách tham khảo ý kiện của các chuyên gia 44

Bảng 3.1 Hiện trạng sử dụng đất nông nghiệp huyện Tĩnh Gia năm 2017 45

Bảng 3.2 Hiện trạng sử dụng đất phi nông nghiệp huyện Tĩnh Gia năm 2017 47

Bảng 3.3 Tổng hợp số lượng cán bộ địa chính cấp phường, xã 51

Bảng 3.4 Một số chỉ tiêu cơ bản của hai dự án 56

Bảng 3.5 Tổng hợp đối tượng được bồi thường, hỗ trợ về đất của 2 dự án 59

Bảng 3.6 Bảng tổng hợp diện tích, loại đất thu hồi của 2 dự án 61

Bảng 3.7 Bảng tổng kinh phí bồi thường GPMB tại 2 dự án 63

Bảng 3.8 Tiến độ thực hiện bồi thường GPMB của 2 dự án 65

Bảng 3.9 Quan điểm của người dân về vấn đề bồi thường GPMB tại 2 dự án nghiên cứu 67

Bảng 3.10 Quan điểm của người dân về vấn đề chính sách hỗ trợ tại 2 dự án 68

Bảng 3.11 Quan điểm của người dân về vấn đề tổ chức thực hiện bồi thường GPMB tại 2 dự án 69

Bảng 3.12 Ý kiến của người dân về vấn đề bồi thường GPMB tại 2 dự án 71

Bảng 3.13 Quan điểm của cán bộ chuyên môn về công tác bồi thường GPMB, hỗ trợ và tái định cư tại 2 dự án 73

Bảng 3.14 Đánh giá mức độ quan trọng của một số yếu tố ảnh hưởng đến công tác giải phóng mặt bằng 77

MỞ ĐẦU

1 Tính cấp thiết của đề tài

Đất nước ta đang trong thời kỳ thực hiện công nghiệp hoá, hiện đại hoá đất nước Nhiều dự án như các khu công nghiệp, nhà máy, các khu đô thị mới, khu dân

cư, hệ thống hạ tầng giao thông đang được triển khai xây dựng đã làm thay đổi diện mạo và đem lại hiệu quả kinh tế - xã hội cho đất nước Trong sự phát triển mạnh

mẽ đó cũng tiềm ẩn nhiều thách thức lớn như: việc thực hiện chính sách bồi thường, hỗ trợ, tái định cư ở các dự án không thống nhất, không đồng bộ, không công bằng Trên thực tế có thể nói chính sách bồi thường thiệt hại của nhà nước hiện nay đối với người dân bị thu hồi đất là chưa thỏa đáng, chưa đáp ứng được nguyện vọng, nhu cầu và ổn định đời sống, sản xuất sau khi phải di dời đến nơi ở mới

Ban quản lý Khu kinh tế Nghi Sơn được chính phủ thành lập tại Quyết định

số 965/ QĐ- TTg ngày 17 tháng 7 năm 2006 về việc thành lập Ban quản lý khu kinh

tế Nghi Sơn tỉnh Thanh Hóa Ban là một trong các khu kinh tế trọng điểm có tác động lan toả mạnh mẽ đến tốc độ phát triển công nghiệp hoá vùng Bắc Trung Bộ Nhằm thực hiện đề án "Phát triển Thanh Hóa trở thành một tỉnh có sức thu hút vốn đầu tư nước ngoài và trong nước đứng thứ 3 toàn quốc năm 2017 và trở thành một tỉnh có nền kinh tế khá năm 2020 Tuy nhiên trong quá trình xúc tiến đầu tư và phát triển xây dựng cơ sở hạ tầng trong các khu công nghiệp trong tỉnh Thanh Hóa nói chung và trong Khu kinh tế Nghi Sơn nói riêng công tác GPMB đã nảy sinh nhiều khó khăn, vướng mắc trong quá trình thực hiện công tác bồi thường, hỗ trợ và tái định cư Một số dự án đầu tư không đáp ứng đúng tiến độ như kế hoạch ban đầu do vướng mắc ở giai đoạn bồi thường giải phóng mặt bằng Mặt khác cuộc sống và sản xuất của người dân bị thu hồi đất, phải di dời đến nơi ở khác cũng như các hộ thuộc

hộ lùi đang có những bất cập do các chính sách và luật pháp của Nhà nước chưa đồng bộ dẫn đến khó khăn trong quá trình thực hiện

Chính sách Pháp luật đất đai nói chung và chính sách bồi thường, hỗ trợ, tái định cư khi nhà nước thu hồi đất nói riêng đang được Đảng, nhà nước, các cấp, các ngành đặc biệt quan tâm và không ngừng đổi mới, hoàn thiện Tuy nhiên, công tác

bồi thường giải phóng mặt bằng và hỗ trợ tái định cư vẫn là vấn đề nan giải và mang tính thời sự Vấn đề đặt ra là cần tháo gỡ những khó khăn vướng mắc, cải thiện môi trường đầu tư, khai thác các nguồn lực từ đất đai cho đầu tư phát triển, đáp ứng yêu cầu ổn định đời sống của nhân dân và phát triển xã hội; Để kịp thời có những giải pháp tích cực trong công tác bồi thường, hỗ trợ, tái định cư khi nhà nước thu hồi đất góp phần giải quyết những vấn đề xã hội bức xúc hiện nay, việc nghiên

cứu đề tài: ‘‘Đánh giá công tác bồi thường, hỗ trợ và tái định cư khi nhà nước

thu hồi đất của một số dự án trên địa bàn Khu kinh tế Nghi Sơn tỉnh Thanh Hóa’’ có một ý nghĩa rất quan trọng và cũng là công việc cần thiết phải nghiên cứu

để có giải pháp hiệu quả nhất trong môi trường đầu tư hiện nay

2 Mục tiêu của đề tài

- Đánh giá công tác bồi thường giải phóng mặt bằng và tái định cư khi nhà nước thu hồi đất của các dự án trong phạm vi nghiên cứu

- Nghiên cứu một số yếu tố ảnh hưởng đến công tác bồi thường giải phóng mặt bằng và tái định cư khi nhà nước thu hồi đất

- Đề xuất một số giải pháp nhằm hoàn thiện chính sách Pháp luật, tháo gỡ các khó khăn gặp phải nhằm đẩy nhanh tiến độ công tác GPMB của các dự án trên địa bàn Khu kinh tế Nghi Sơn

3 Yêu cầu của đề tài

“Đánh giá công tác bồi thường, hỗ trợ và tái định cư khi nhà nước thu

hồi đất của một số dự án trên địa bàn Khu kinh tế Nghi Sơn tỉnh Thanh Hóa” góp

phần phát hiện những tồn tại, đóng góp cho việc hoàn thiện cơ sở lý luận và thực tiễn

cho chính sách bồi thường GPMB và giúp cho việc thực hiện chính sách có hiệu quả, góp phần đẩy nhanh tiến độ các dự án trên địa bàn Khu kinh tế Nghi Sơn

Chương 1 TỔNG QUAN VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU 1.1 Khái quát về công tác bồi thường, hỗ trợ, tái định cư

1.1.1 Khái niệm về thu hồi đất, bồi thường, hỗ trợ, tái định cư

1.1.1.1 Thu hồi đất

Căn cứ điểm 11 - Điều 3, Luật đất đai 2013 [1]:

“11 Nhà nước thu hồi đất là việc Nhà nước quyết định thu lại quyền sử dụng đất của người được Nhà nước trao quyền sử dụng đất hoặc thu lại đất của người sử dụng đất vi phạm pháp luật về đất đai.”

1.1.1.2 Bồi thường, hỗ trợ

Căn cứ điểm 12 - Điều 3, Luật đất đai 2013 [1]:

“12 Bồi thường về đất là việc Nhà nước trả lại giá trị quyền sử dụng đất đối với diện tích đất thu hồi cho người sử dụng đất.”

Bồi thường thiệt hại khi thu hồi đất cho dân, là việc khôi phục lại giá trị tài sản (nhà cửa, đất đai…), nguồn sinh sống, lợi ích vật chất và tinh thần theo nghĩa rộng cho người sử dụng đất bị ảnh hưởng do quá trình triển khai thực hiện dự án đó chính là hình thức trách nhiệm dân sự để bù đắp những tổn thất về vật chất, tinh thần cho bên thiệt hại, nhưng thiệt hại này không phải do hành vi trái pháp luật (của nhà đầu tư hay của Nhà nước) mà thực chất là kết quả của “phá hủy - tái tạo” trong quá trình phát triển của đô thị hay kinh tế - xã hội

Sự đền bù đó có thể hiểu là trả lại đầy đủ hoặc tương xứng với mất mát hoặc

sự vất vả Và phải hiểu rằng:

- Không phải mọi khoản đền bù đều bằng tiền;

- Sự mất mát của người bị thu hồi đất không chỉ là về mặt vật chất mà nhiều trường hợp còn mất mát cả về tinh thần và nhất là khi phải đi tái định cư;

- Về mặt hành chính thì đây là một quá trình không tự nguyện, có tính bắt buộc và đòi hỏi phải có sự “hy sinh” Không chỉ là một sự đền bù ngang giá tuyệt đối

Căn cứ điểm 14 - Điều 3, Luật đất đai 2013 [1]:

“14 Hỗ trợ khi Nhà nước thu hồi đất là việc Nhà nước trợ giúp cho người có đất thu hồi để ổn định đời sống, sản xuất và phát triển”

Nhà nước trợ giúp cho người có đất bị thu hồi để ổn định đời sống, sản xuất và phát triển thông qua việc cấp kinh phí để di dời đến địa điểm mới, đào tạo nghề mới, bố trí việc làm mới…

Căn cứ vào Điều 83 Luật đất đai 2013 [1]:

"Điều 83 Hỗ trợ khi Nhà nước thu hồi đất

1 Nguyên tắc hỗ trợ khi Nhà nước thu hồi đất:

a) Người sử dụng đất khi Nhà nước thu hồi đất ngoài việc được bồi thường theo quy định của Luật này còn được Nhà nước xem xét hỗ trợ;

b) Việc hỗ trợ phải bảo đảm khách quan, công bằng, kịp thời, công khai và đúng quy định của pháp luật

2 Các khoản hỗ trợ khi Nhà nước thu hồi đất bao gồm:

a) Hỗ trợ ổn định đời sống và sản xuất;

b) Hỗ trợ đào tạo, chuyển đổi nghề và tìm kiếm việc làm đối với trường hợp thu hồi đất nông nghiệp của hộ gia đình, cá nhân trực tiếp sản xuất nông nghiệp; thu hồi đất ở kết hợp kinh doanh dịch vụ của hộ gia đình, cá nhân mà phải di chuyển chỗ ở;

c) Hỗ trợ tái định cư đối với trường hợp thu hồi đất ở của hộ gia đình, cá nhân, người Việt Nam định cư ở nước ngoài mà phải di chuyển chỗ ở;

Tái định cư là một khái niệm mang một tầm vóc khá rộng, ảnh hưởng tác động trực tiếp đến đời sống của người dân do bị mất tài sản, và nguồn thu nhập trong quá trình dự án phát triển gây ra Khi bất kể có phải di chuyển hoặc các chương trình có mục đích khôi phục cuộc sống của họ Vì vậy Tái định cư bao hàm cả việc thực

hiện chính sách bồi thường thiệt hại khi thu hồi đất và Tái định cư theo nghĩa hẹp

đó chính là quá trình di dời người dân đến một nơi ở mới

Nhà nước thu hồi đất mà phải di chuyển chỗ ở thì người sử dụng đất được bố trí Tái Định Cư bằng một trong các hình thức sau:

- Bồi thường bằng nhà ở;

- Bồi thường bằng giao đất ở mới;

- Bồi thường bằng tiền để người dân tự lo chỗ ở

a Hình thức về việc tái định cư có các dạng như sau:

- Di dời dân cư vào khu đô thị;

- Chuyển dịch nội thành và ngoại thành từ các chương trình cải tạo đô thị hóa, chuyển dịch theo cơ sở tự nguyện của người dân;

- Tái định cư tại chỗ khi chính quyền thực hiện các dự án

b Xét về cơ sở tự nguyện của người dân cũng có rất nhiều mức độ:

- Tái định cư tự giác;

- Tái định cư tự phát;

- Tái định cư cưỡng bức

c Xét về tính chất thì Tái định cư thường có 2 dạng như sau:

Tái định cư bắt buộc: thực hiện các dự án có mục đích chung vì vậy đều được xác lập quyền ưu tiên, để thu hồi đất nhằm phục vụ các dự án vì lợi ích cho nhà nước

Tái định cư tự nguyện: Thông thường trong tái định cư tự nguyện trong các

dự án được cải tạo quy mô trong khu đô thị vì những lợi ích trực tiếp của người tham gia dự án

1.1.1.4 Một số khái niệm liên quan khác

Theo 1 số điểm Điều 3 Luật đất đai 2013 [1]:

“ 7 Nhà nước giao quyền sử dụng đất (sau đây gọi là Nhà nước giao đất) là việc Nhà nước ban hành quyết định giao đất để trao quyền sử dụng đất cho đối tượng có nhu cầu sử dụng đất

8 Nhà nước cho thuê quyền sử dụng đất (sau đây gọi là Nhà nước cho thuê đất) là việc Nhà nước quyết định trao quyền sử dụng đất cho đối tượng có nhu cầu

sử dụng đất thông qua hợp đồng cho thuê quyền sử dụng đất

9 Nhà nước công nhận quyền sử dụng đất là việc Nhà nước trao quyền sử dụng đất cho người đang sử dụng đất ổn định mà không có nguồn gốc được Nhà nước giao đất, cho thuê đất thông qua việc cấp Giấy chứng nhận quyền sử dụng đất, quyền sở hữu nhà ở và tài sản khác gắn liền với đất lần đầu đối với thửa đất xác định

10 Chuyển quyền sử dụng đất là việc chuyển giao quyền sử dụng đất từ người này sang người khác thông qua các hình thức chuyển đổi, chuyển nhượng, thừa kế, tặng cho quyền sử dụng đất và góp vốn bằng quyền sử dụng đất

13 Chi phí đầu tư vào đất còn lại bao gồm chi phí san lấp mặt bằng và chi phí khác liên quan trực tiếp có căn cứ chứng minh đã đầu tư vào đất mà đến thời điểm Nhà nước thu hồi đất còn chưa thu hồi được

19 Giá đất là giá trị của quyền sử dụng đất tính trên một đơn vị diện tích đất

20 Giá trị quyền sử dụng đất là giá trị bằng tiền của quyền sử dụng đất đối với một diện tích đất xác định trong thời hạn sử dụng đất xác định

21 Tiền sử dụng đất là số tiền mà người sử dụng đất phải trả cho Nhà nước khi được Nhà nước giao đất có thu tiền sử dụng đất, cho phép chuyển mục đích sử dụng đất, công nhận quyền sử dụng đất.”

1.1.1.5 Đặc điểm của công tác bồi thường, hỗ trợ và tái định cư

Giải phóng mặt bằng là quá trình thực hiện các công việc liên quan đến việc di dời nhà cửa, cây cối, các công trình xây dựng và một bộ phận dân cư trên một phần đất nhất định được quy hoạch cho việc cải tạo, mở rộng hoặc xây dựng một công trình mới Quá trình giải phóng mặt bằng được tính từ khi bắt đầu hình thành hội đồng giải phóng mặt bằng đến khi giải phóng xong và giao cho chủ đầu tư mới Đây

là một quá trình đa dạng và phức tạp thể hiện sự khác nhau giữa các dự án và liên quan đến lợi ích trực tiếp của các bên tham gia và cả của xã hội Công tác giải phóng mặt bằng mang tính quyết định đến tiến độ của các dự án, là khâu đầu tiên thực hiện dự án Trong đó đền bù thiệt hại là khâu quan trọng quyết định tiến độ giải phóng mặt bằng

Từ những nhận thức trên có thể hiểu bản chất của công tác đền bù giải phóng mặt bằng khi Nhà nước thu hồi đất phục vụ mục đích an ninh, quốc phòng, lợi ích quốc gia, lợi ích công cộng trong quá trình hiện nay không chỉ đơn thuần là sự đền

bù về mặt vật chất mà còn phải đảm bảo lợi ích của người dân phải di chuyển Đó là

họ phải có được chỗ ở ổn định, điều kiện sống bằng hoặc tốt hơn nơi cũ, nhưng chắc chắn phải tốt hơn nơi cũ về mọi mặt thì mới tạo điều kiện cho người dân sống

và ổn định Được hỗ trợ ổn định đời sống sản xuất, đào tạo chuyển đổi nghề nghiệp

1.1.2 Những yếu tố tác động đến công tác bồi thường GPMB

1.1.2.2 Tổ chức thực hiện và giải quyết các thủ tục hành chính

Khả năng tổ chức thực hiện và giải quyết các thủ tục hành chính trong GPMB như trích lục, trích đo địa chính, thu hồi đất, thẩm định giá, phê duyệt phương án bồi thường, hỗ trợ và tái định cư phải khẩn trương và chính xác

1.1.2.3 Chế độ, chính sách

Khả năng giải quyết các chế độ, chính sách đối với các hộ dân trong vùng bị ảnh hưởng, thái độ và năng lực của cán bộ, công chức của cơ quan có thẩm quyền khi tiếp xúc với dân trong quá trình giải quyết các chế độ, chính sách triển khai

công tác GPMB Những phức tạp này thường nảy sinh do việc không đạt được sự đồng thuận với người dân về mức giá đền bù, hoặc khi đạt được sự đồng thuận thì lại không có khả năng chi trả nên luôn gây khó khăn về sau và đòi hỏi phải thương lượng lại khi mức giá thị trường tăng Sự am hiểu pháp luật, cách giải quyết nhanh gọn cùng với sự cảm thông, tôn trọng lợi ích của người dân, thấu hiểu được tâm lý

và nguyện vọng của người dân khi thực thi công vụ của cán bộ, công chức sẽ đóng vai trò rất quan trọng trong việc tạo dựng sự hợp tác của nhân dân trong vùng

dự án nhằm tránh các phản ứng tiêu cực lây lan gây bất lợi cho tiến độ GPMB

1.1.2.4 Xử lý những vướng mắc phát sinh

Thắc mắc của người dân phần lớn tập trung ở kết quả đo đạc, nguồn gốc đất, hạn mức đất, đơn giá đền bù hoặc hỗ trợ, một số vấn đề phức tạp về đất đai do quá khứ để lại và về vị trí, chất lượng, giá cả nhà hoặc đất khu tái định cư Trong bối cảnh đó, chỉ cần một trường hợp xử lý sai (do chưa am hiểu các quy định, thiếu trách nhiệm, chậm giải quyết, vô cảm, thiên vị, tiêu cực hoặc nhượng bộ vô nguyên tắc) dễ dẫn đến phản ứng dây chuyền, có thể toàn bộ phương án bồi thường bị đổ vỡ phải làm lại từ đầu

Chính từ những sự bất đồng thuận với cách giải quyết các chế độ, chính sách

và xử lý những vướng mắc phát sinh của các cơ quan chức năng mà người dân trong vùng dự án dường như không quan tâm đến việc GPMB và bất hợp tác với các các cán bộ, công chức của cơ quan chức năng đến làm việc Đó là điểm đầu cho một xâu chuỗi phát sinh các vấn đề rắc rối khác kéo dài mà chính quyền phải tìm cách xử lý để hoàn thành công việc Trong trường hợp này, nếu chính quyền địa phương không quyết liệt và triệt để xử lý dứt điểm vướng mắc và đảm bảo trật tự,

an ninh trong vùng, chống các hành vi quấy rối thì tiến độ GPMB sẽ chỉ có thể dậm chân tại chỗ…

1.1.2.5 Tái định cư

Khả năng hoàn thành khu tái định cư, bố trí di dời mồ mả phục vụ cho công tác di dân, tái định cư và khu tái định cư được xây dựng có điều kiện bằng hoặc tốt hơn khu dân cư có đất bị thu hồi

1.1.2.6 Tài chính và năng lực quản lý, điều hành của nhà đầu tư

Khả năng tài chính và năng lực quản lý, điều hành của nhà đầu tư dự án trong quá trình tham gia triển khai công tác GPMB với tư cách là một thành viên trong Hội đồng bồi thường, hỗ trợ và tái định cư Nhà đầu tư phải đủ khả năng tài chính

để kịp thời chi trả bồi thường cho các hộ dân theo đúng kế hoạch, tiến độ đã được thông báo Ngược lại, công tác bồi thường sẽ bị trì hoãn và có thể tạo ra sự bất bình, phản ứng tiêu cực, thiếu hợp tác và khiếu kiện trong nhân dân Trong quá trình GPMB, sự tham gia tích cực, năng động của nhà đầu tư cùng với các cơ quan có thẩm quyền giải quyết các khó khăn, vướng mắc có vai trò rất quan trọng trong việc đẩy nhanh tiến độ GPMB

1.1.2.7 Công tác dân vận trong GPMB

Công tác tuyên truyền chính sách về pháp luật, về đất đai, bồi thường, giải tỏa khi nhà nước thu hồi đất chưa thường xuyên, sâu rộng, do đó sự hiểu biết về pháp luật của người dân còn hạn chế nên có suy bì khi người bị thu hồi đất lại coi đất đang sử dụng vào mục đích nông nghiệp như đất phi nông nghiệp theo dự án đang triển khai, so sánh khiếu nại về chính sách và giá đền bù giữa người được áp dụng theo thời điểm đã ban hành chính sách cũ với người đang được thực hiện chính sách mới Mặt khác, ý thức tự giác của nhân dân trong chấp hành quyết định thu hồi đất của Nhà nước để phát triển kinh tế trở nên nhạy cảm và phức tạp khi hình thành sự

so sánh về thiệt thòi của mình khi đất do mình đang sử dụng được giao cho người khác với khả năng sinh lợi cao hơn nhiều Từ đó đã nảy sinh nhiều khiếu kiện của dân về mức bồi thường, hỗ trợ, đồng thời tạo nên tâm lý nặng nề đối với nhà đầu tư khi thực hiện bồi thường, hỗ trợ, tái định cư để GPMB

Ngoài ra, vấn đề về quy hoạch sử dụng đất, giá đất cũng tác động đến công tác GPMB Trên đây là những vấn đề cần đặt ra và ưu tiên hàng đầu để giải quyết là cải thiện và khắc phục mọi vấn đề liên quan làm ảnh hưởng đến công tác bồi thường GPMB

1.2 Cơ sở thực tiễn của công tác bồi thường GPMB

1.2.1 Chính sách bồi thường GPMB ở một số nước trên thế giới

Bồi thường khi nhà nước thu hồi đất là một trong những nội dung rất quan trọng của Luật Đất đai 2013 [2] Thực tiễn triển khai thực hiện bồi thường rất phức

tạp, đòi hỏi kết hợp hài hòa giữa lợi ích nhà nước, lợi ích chủ đầu tư và người bị thu hồi đất Mỗi quốc gia có quy định và cách thức thực hiện riêng, cơ bản tùy thuộc vào chế độ sở hữu về đất đai và điều kiện thực tế ở mỗi nước

1.2.1.1 Trung Quốc

Theo pháp luật đất đai của Trung Quốc, chỉ có Chính phủ và chính quyền cấp tỉnh mới có thẩm quyền thu hồi đất Quốc vụ viện (Chính phủ) quyết định thu hồi đất nông nghiệp từ 35 ha trở lên, đối với loại đất khác là 70 ha trở lên Dưới hạn mức đất này, chính quyền cấp tỉnh ra quyết định thu hồi đất Đất nông nghiệp sau khi thu hồi sẽ chuyển từ chế độ sở hữu tập thể thành chế độ sở hữu nhà nước Trách nhiệm bồi thường thuộc về người sử dụng đất sau khi thu hồi

Có thể nói, mục tiêu bao trùm lên chính sách bồi thường, hỗ trợ, tái định cư ở Trung Quốc là hạn chế đến mức tối đa việc thu hồi đất, giải tỏa mặt bằng, cũng như

số lượng người bị ảnh hưởng bởi việc thu hồi đất để thực hiện dự án đầu tư Nếu như việc thu hồi đất là không thể tránh khỏi thì có sự chuẩn bị cẩn thận phương án đền bù, trên cơ sở tính toán đầy đủ lợi ích của nhà nước, tập thể và cá nhân, đảm bảo cho những người bị thu hồi đất có thể khôi phục lại hoặc cải thiện mức sống so với trước khi bị thu hồi đất [9]

1.2.1.2 Hàn Quốc

Vào những năm 70 của thế kỷ trước, trước tình trạng di dân ồ ạt từ các vùng nông thôn vào đô thị, thủ đô Xê-un đã phải đối mặt với tình trạng thiếu đất định cư trầm trọng trong thành phố Để giải quyết nhà ở cho dân nhập cư, chính quyền thành phố phải tiến hành thu hồi đất của nông dân vùng phụ cận Việc đền bù được thực hiện thông qua các công cụ chính sách như hỗ trợ tài chính, cho quyền mua căn hộ do thành phố quản lý và chính sách tái định cư [9] Singapore

Theo pháp luật thu hồi đất và bồi thường của Hàn Quốc, nhà nước có quyền thu hồi đất (có bồi thường) của người dân để sử dụng vào các mục đích sau đây:

- Các dự án phục vụ mục đích quốc phòng, an ninh;

- Dự án đường sắt, đường bộ, sân bay, đập nước thủy điện, thủy lợi…;

- Dự án xây dựng trụ sở cơ quan nhà nước, nhà máy điện, viện nghiên cứu…;

- Dự án xây dựng trường học, thư viện, bảo tàng…;

- Dự án xây dựng nhà, xây dựng cơ sở hạ tầng trong khu đô thị mới, khu nhà ở

để cho thuê hoặc chuyển nhượng…

1.2.1.3 Thái Lan

Ở Thái Lan, cũng giống như ở nhiều nước khác trong khu vực châu Á, quá trình đô thị hoá diễn ra nhanh chóng, mọi giao dịch về đất đai đều do cơ chế thị trường điều tiết Tuy nhiên, với những dự án do Chính phủ quản lý, việc đền bù được tiến hành theo trình tự: tổ chức nghe ý kiến người dân; định giá đền bù [9]

1.2.1.4 Singapore

Luật pháp Singapore quy định Nhà nước có thẩm quyền thu hồi đất và người dân có nghĩa vụ chấp hành quyết định thu hồi đất Việc thu hồi đất được thực hiện dựa trên quy hoạch tổng thể đã được phê duyệt và tuân thủ các nguyên tắc chủ yếu sau đây:

- Thu hồi đất bắt buộc để sử dụng đất vào mục đích công cộng;

- Hạn chế việc thu hồi đất thuộc sở hữu tư nhân (chỉ thu hồi trong các trường hợp cần thiết);

- Việc thu hồi đất phải được sự đồng ý của Chính phủ, sau khi đã thảo luận và tham khảo ý kiến của cộng đồng;

- Việc thu hồi đất được thực hiện theo quy trình chặt chẽ do pháp luật quy định Nhà nước thông báo cho người bị thu hồi đất biết trước từ 2 đến 3 năm trước khi ra quyết định thu hồi đất Trường hợp người bị thu hồi đất không thực hiện quyết định thu hồi đất sẽ bị nhà nước áp dụng các biện pháp cưỡng chế hoặc bị phạt theo Luật xâm chiếm đất công

Chính sách bồi thường khi nhà nước thu hồi đất của Singapore được tiến hành thận trọng (đặc biệt đối với đất thuộc sở hữu tư nhân) trên cơ sở các quy định chặt chẽ của pháp luật Nguyên tắc công bằng, minh bạch được đề cao trong quá trình thực hiện nên đã nhận được sự đồng thuận của người dân Tỷ lệ cưỡng chế khi thu hồi đất thấp (dưới 1% tổng số các trường hợp thu hồi đất)

Nhà nước chịu trách nhiệm thu hồi đất, sau đó cung cấp cho các đơn vị để thực hiện dự án theo quy hoạch (bán hoặc cho thuê) Giải pháp này giúp Singapore

tránh được tình trạng đối đầu giữa nhà đầu tư và chủ đất trong quá trình đền bù giải phóng mặt bằng [9]

1.2.2 Một số vấn đề cơ bản về vồi thường, hỗ trợ và tái định cư ở Việt Nam

1.2.2.1 Thời kỳ từ năm 1945 đến năm 1987

Giai đoạn này bao gồm toàn bộ thời kỳ Nhà nước Việt Nam Dân chủ Cộng hoà (1945-1975) Trong đó: từ năm 1945-1954, nước ta thực hiện Cách mạng dân tộc dân chủ; từ năm 1954-1975 nước ta thực hiện xây dựng chủ nghĩa xã hội

ở miền Bắc và tiến hành cách mạng giải phóng dân tộc ở miền Nam Đặc trưng cơ bản của chính sách ruộng đất trong thời kỳ này là: khai hoang, vỡ hoá, tận dụng diện tích đất đai để sản xuất nông nghiệp; tịch thu ruộng đất của thực dân, việt gian, địa chủ, phong kiến chia cho dân nghèo; chia ruộng đất vắng chủ cho nông dân Giai đoạn 1945 đến 1987, tuy chưa có Luật đất đai nhưng đã có nhiều văn bản pháp quy để điều chỉnh các quan hệ về ruộng đất với nội dung cơ bản là ngày càng tăng cường công tác quản lý đất đai Đồng thời cũng đã sơ khai quy định các nội dung quản lý Nhà nước về đất đai

1.2.2.2 Thời kỳ từ năm 1987 đến năm 1993

Sau 10 năm xây dựng chủ nghĩa xã hội theo kiểu kinh tế kế hoạch, đến năm

1986, dưới sự lãnh đạo của Đảng, đất nước ta bắt đầu công cuộc đổi mới, xoá bỏ bao cấp, chuyển sang nền kinh tế hạch toán kinh doanh Trước tình hình đó, ngày

29 tháng 12 năm 1987, Quốc hội nước Cộng hoà xã hội chủ nghĩa Việt Nam đã thông qua Luật đất đai đầu tiên - Luật Đất đai 1987

Tuy vậy, Luật Đất đai 1987 được soạn thảo trong bối cảnh nước ta bắt đầu đổi mới, vừa tuyên bố xóa bỏ chế độ quan liêu bao cấp nên còn mang nặng tính chất của cơ chế đó khi soạn luật; do đó đã bộc lộ một số tồn tại sau: Việc tính thuế trong giao dịch đất đai rất khó khăn vì Nhà nước chưa thừa nhận quyền sử dụng đất có giá trị; chưa quy định rõ những cơ sở pháp lý cần thiết để điều chỉnh về quan hệ đất đai trong quá trình chuyển sang nền kinh tế thị trường, trong quá trình tích tụ tập trung sản xuất trong nông nghiệp và phân công lại lao động trong nông thôn; chính sách tài chính đối với đất đai chưa rõ nét, đặc biệt là giá đất; chưa có những điều chỉnh

thích đáng đối với những bất hợp lý trong những chính sách cũ, trong việc thay đổi quy hoạch, thay đổi kết cấu hộ nông dân trong nông thôn; mới tập trung chủ yếu vào việc xử lý đối với đất nông - lâm nghiệp; chưa cho phép người sử dụng đất dịch chuyển quyền sử dụng đất

1.2.2.3 Thời kỳ từ năm 1993 đến năm 2003

Sau giai đoạn bắt đầu đổi mới (từ 1986-1991), chúng ta vẫn còn thiếu nhiều quy định và ngay cả hệ thống pháp luật đã ban hành cũng còn nhiều bất cập, chưa đáp ứng được tình hình đổi mới của đất nước Vì vậy, Hiến pháp 1992 ra đời, trong đó quy định: "Đất đai thuộc sở hữu toàn dân" (Điều 17), "Nhà nước thống nhất quản lý toàn bộ đất đai theo quy hoạch và pháp luật, đảm bảo sử dụng đúng mục đích và có hiệu quả" (Điều 18) Để phù hợp với giai đoạn mới và thực hiện đổi mới toàn diện nền kinh tế, cụ thể hoá Hiến pháp năm 1992, khắc phục những hạn chế của Luật Đất đai 1987, ngày 14 tháng 7 năm 1993, Quốc hội khoá IX thông qua Luật Đất đai 1993

Khẳng định quyền sử dụng đất có giá trị, được pháp luật và cuộc sống thừa nhận, do đó giá trị của quyền sử dụng đất là một yếu tố cơ bản trong sự vận động của quan hệ đất đai Khẳng định quyền sử dụng đất đai được tham gia trực tiếp vào

cơ chế thị trường, là một yếu tố quan trọng hình thành thị trường bất động sản của đất nước Đây là một phương diện rất mới của quan hệ đất đai ở nước ta so với trước đây

Phương thức sử dụng đất để tạo vốn xây dựng cơ sở hạ tầng còn nhiều bất hợp lý; thu hồi, bồi thường, giải phóng mặt bằng còn nhiều ách tắc, bất cập; nợ đọng, trốn tránh tiền thuê đất, tiền sử dụng đất còn nhiều; xử lý vi phạm về quản lý, sử dụng đất chưa nghiêm và không kịp thời

1.2.2.4 Thời kỳ từ năm 2003 tới năm 2013

Thực hiện Nghị quyết số 12/2001/QH về chương trình xây dựng luật, pháp lệnh của Quốc hội khoá XI (2002-2007), Quốc hội đã tiến hành xây dựng Luật đất đai mới thay thế cho Luật Đất đai 1993 Ngày 26 tháng 12 năm 2003, tại kỳ họp thứ

4, Quốc hội khoá XI đã thông qua Luật Đất đai mới - Luật Đất đai 2003

Luật Đất đai 2003 quy định Nhà nước thực hiện việc thu hồi đất, bồi thường, giải phóng mặt bằng sau khi quy hoạch, kế hoạch sử dụng đất được công bố hoặc khi dự án đầu tư có nhu cầu sử dụng đất phù hợp với quy hoạch, kế hoạch sử dụng đất được cơ quan nhà nước có thẩm quyền xét duyệt để chủ động quỹ đất cho đầu tư phát triển Đồng thời, Luật Đất đai 2003 quy định Nhà nước giao cho Tổ chức phát triển quỹ đất (do Uỷ ban nhân dân tỉnh, thành phố trực thuộc trung ương thành lập) thực hiện việc thu hồi đất, bồi thường, giải phóng mặt bằng và trực tiếp quản lý quỹ đất đã thu hồi đối với trường hợp sau khi quy hoạch, kế hoạch sử dụng đất được công bố mà chưa có dự án đầu tư

1.2.2.5 Thời kỳ từ năm 2013 đến nay

Nhằm đảm bảo tốt hơn quyền và lợi ích hợp pháp cho người bị thu hồi đất, giảm thiểu khiếu kiện trong bồi thường, giải phóng mặt bằng, Luật Đất đai 2013 [2] tiếp tục kế thừa những những quy định còn phù hợp của Luật đất đai 2003 đồng thời

đã sửa đổi, bổ sung một số quy định mới nhằm đưa chính sách về bồi thường, hỗ trợ, tái định cư đi vào cuộc sống

Một số nội dung chủ yếu có tính đổi mới trong lĩnh vực bồi thường, giải phóng mặt bằng quy định trong Luật Đất đai 2013 [2]:

- Quy định nguyên tắc bồi thường về đất khi Nhà nước thu hồi đất;

- Quy định cụ thể và làm rõ các điều kiện để được bồi thường về đất;

- Thể chế hóa cơ chế, chính sách bồi thường về đất, chi phí đầu tư vào đất còn lại thông qua các quy định chi tiết đối với từng loại đất, gồm: đất nông nghiệp, đất

ở, đất phi công nghiệp không phải đất ở và theo từng loại đối tượng sử dụng đất;

- Quy định cụ thể về bồi thường chi phí đầu tư vào đất còn lại , cho một số trường hợp không được bồi thường đất;

- Bổ sung quy định về việc bồi thường, hỗ trợ và tái định cư đối với các dự án đặc biệt;

- Về chính sách hỗ trợ:

+ Quy định các nguyên tắc hỗ trợ khi Nhà nước thu hồi đất;

+ Quy định về hỗ trợ đào tạo, chuyển đổi nghề và tìm kiếm việc làm cho hộ gia đình, cá nhân trực tiếp sản xuất nông nghiệp khi Nhà nước thu hồi đất nông nghiệp mà không có đất nông nghiệp để bồi thường;

+ Quy định về hỗ trợ đào tạo, chuyển đổi nghề và tìm kiếm việc làm cho hộ gia đình, cá nhân sử dụng đất ở kết hợp kinh doanh dịch vụ, khi Nhà nước thu hồi đất ở mà phải di chuyển chỗ ở;

- Về chính sách tái định cư:

+ Bổ sung quy định về lập và thực hiện dự án tái định cư;

+ Sửa đổi, bổ sung quy định về bố trí tái định cư cho người bị thu hồi đất ở mà phải di chuyển chỗ ở

1.3 Một số nghiên cứu liên quan đến giải phóng mặt bằng

- Theo Nguyễn Anh Vũ (2016) cho thấy: Công tác bồi thường và giải phóng mặt bằng dự án đầu tư xây dựng công trình: Tuyến đường giao thông nối các khu chức năng khu kinh tế Vân Đồn, huyện Vân Đồn tỉnh Quảng Ninh có bước đột phá

về tiến độ thực hiện so với các dự án có cùng quy mô đầu tư và phạm vi ảnh hưởng

do có những thuận lợi sau:

Công tác GPMB được cấp tỉnh và huyện đặc biệt quan tâm, coi là nhiệm vụ trọng tâm của tỉnh và các địa phương

Tỉnh ủy, Ủy ban nhân dân tỉnh đến Huyện uỷ, HĐND, UBND huyện đặc biệt quan tâm đến công tác GPMB, đặc biệt các dự án trọng điểm Trên cơ sở đó, Ban giai phóng mặt bằng, hỗ trợ và tái định cư huyện tĩnh Gia đã bám sát chỉ đạo sự chỉ đạo của Huyện uỷ, HĐND, UBND huyện để triển khai nhiệm vụ và giải quyết công việc Các phòng ban chuyên môn, UBND các xã, thị trấn rất tích cực chủ động và huy động cả hệ thống chính trị vào cuộc để thực hiện công tác GPMB

UBND tỉnh Quảng Ninh ban hành Chỉ thị số 04/CT “về việc tập trung chỉ đạo công tác giải phóng mặt bằng để triển khai các dự án trên địa bàn tỉnh Quảng Ninh” với nhiệm vụ là tăng cường công tác tuyên truyền, tập trung công tác giải phóng mặt bằng các dự án, nhất là những dự án trong điểm, tạo quỹ đất sạch để các nhà đầu tư hoàn thành tiến độ các dự án; tập trung kịp thời tháo gỡ các vướng mắc, tồn

tại của các dự án; đổi mới và nâng cao chất lượng công tác tiếp công dân và giải quyết khiếu nại tố cáo Qua việc triển khai thực hiện bồi thường, GPMB dự án nêu trên UBND tỉnh Quảng Ninh đã chỉ đạo các Sở, ban, ngành phối hợp với UBND huyện Vân Đồn kịp thời thác gỡ các vướng mắc liên quan đến chính sách bồi thường, GPMB

Huyện ủy Vân Đồn đã thành lập Ban chỉ đạo giải phóng mặt bằng của huyện nhằm huy động cả hệ thống chính trị vào cuộc đẩy nhanh tiến độ GPMB đã góp phần thu hút đầu tư thúc đẩy sự phát triển kinh tế - xã hội của huyện UBND huyện chủ động chỉ đạo các phòng ban chuyên môn, các địa phương, các tổ chức đoàn thể thực hiện tốt công tác tuyên truyền, vận động các tầng lớp nhân dân hiểu, chấp hành sách và pháp luật của Nhà nước về bồi thường GPMB để thực hiện các dự án Công khai minh, bạch trong công tác bồi thường, GPMB và tuân thủ nghiêm các bước, trình tự thực hiện bồi thường, GPMB khi nhà nước thu hồi đất

UBND huyện Vân Đồn đã tập trung, quyết liệt chỉ đạo công tác GPMB để bàn giao mặt bằng cho các nhà đầu tư triển khai thực hiện dự án đúng tiến độ đã đề ra, nhất là các dự án trọng điểm, tập trung giải quyết những tồn tại, vướng mắc trong công tác GPMB Chính sách bồi thường, GPMB mới được ban hành chi tiết, sát với thực tế cuộc sống hơn, phân cấp mạnh cho địa phương quyết định nên được đa số nhân dân đồng tình ủng hộ

UBND cấp xã, thị trấn rất tích cực chủ động và huy động cả hệ thống chính trị vào cuộc để thực hiện công tác GPMB, làm tốt công tác giải quyết khiếu nại tố cáo

và giải quyết vướng mắc kịp thời

- Theo Dương Thị Thu Thủy (2016) cho thấy: Công tác bồi thường giải phóng mặt bằng để thực hiện một số dự án trên địa bàn thành phố Lạng Sơn, tỉnh Lạng

Sơn còn gặp một số khó khăn, vướng mắc như:

Quy trình thu hồi đất của Hội đồng bồi thường GPMB dự án khu tái định cư khối 2, phường Vĩnh Trại đã đảm bảo nhưng việc chuyển các văn bản có liên quan (chậm giao Quyết định thu hồi đất) tới người bị thu hồi đất còn chậm trễ; quá trình thực hiện đo đạc kiểm đếm chưa đảm bảo (không đo đạc thực tế khu đất thu hồi mà

lấy theo số liệu bản đồ thu hồi đất) dẫn tới việc thắc mắc, khiếu nại của người dân, ảnh hưởng tới tiến độ GPMB dự án, cần rút kinh nghiệm trong quá trình thực hiện Công tác bồi thường là việc làm khó khăn nhậy cảm, nhưng còn một bộ phận cán bộ của một số đơn vị chưa quan tâm đúng mức Trình độ của một số cán bộ còn hạn chế trong thực hiện nhiệm vụ bồi thường, GPMB

Nhận thức, tư tưởng và ý thức chấp hành chính sách pháp luật của người dân nói chung và người bị thu hồi đất nói riêng vẫn chưa cao Một số người dân còn lợi dụng những sơ hở của pháp luật để lôi kéo kích động nhân dân khiếu kiện không chấp hành chính sách của Nhà nước, làm ảnh hưởng tới tiến độ bồi thường, GPMB

và thực hiện dự án

Do không có quỹ đất để bồi thường bằng đất cho người bị thu hồi đất nông nghiệp mà chỉ được bồi thường bằng tiền trong khi người dân ít có khả năng tìm việc làm mới và thu nhập ổn định Tình trạng không có việc làm và không đủ việc làm có chiều hướng gia tăng

Việc chi trả tiền bồi thường còn kéo dài, không dứt điểm, khi phương án bồi thường đã được phê duyệt nhưng không có tiền chi trả cho người bị thu hồi đất Dẫn đến tình trạng dự án “treo”, quy hoạch “treo” làm mất niềm tin của người dân đối với nhà đầu tư

Do trình độ quản lý còn nhiều bất cập cùng với nhận thức của người dân về thực hiện pháp luật chưa cao, chưa nghiêm dẫn đến gặp nhiều khó khăn trong việc xác định chính xác và công bằng các đối tượng được bồi thường và điều kiện được bồi thường thiệt hại, như việc xác định diện tích đất nông nghiệp có vị trí tiếp giáp với mặt tiền, diện tích đất vườn liền kề với đất ở để tính giá bồi thường

Mức giá đất được UBND tỉnh ban hành hàng năm thấp so với giá chuyển nhượng trên thị trường trong điều kiện bình thường Mức giá đất cụ thể để bồi thường do UBND tỉnh ban hành riêng cho từng dự án theo quy định của Luật Đất đai 2013 cũng chưa sát với giá thị trường trong điều kiện bình thường dẫn đến khó khăn trong công tác bồi thường GPMB, khiếu nại của người bị thu hồi đất

Công tác quản lý về đất đai, xây dựng chưa chặt chẽ nên người dân yêu cầu bồi thường thiệt hại với mức giá cao, đồng thời tập trung khiếu kiện để gây sức ép với Nhà nước trong quá trình thực hiện bồi thường GPMB

Giá bồi thường thiệt hại đối với các tài sản trên đất là tương ứng mức thiệt hại thực tế Tuy nhiên, trong thực tế giá của nguyên vật liệu, giá công nhân trên thị trường luôn luôn biến động do đó giá bồi thường, hỗ trợ vẫn chưa tương xứng với giá thị trường

Một trong những hạn chế quan trọng của chính sách bồi thường GPMB hiện nay là chủ yếu tập trung vào bồi thường thiệt hại về đất và tài sản trên đất mà chưa quan tâm đến việc ổn định đời sống và tái định cư của người dân bị thu hồi đất Nhiều dự án đầu tư không quan tâm đến việc thực hiện hỗ trợ và khôi phục cuộc sống cho người dân phải di chuyển chỗ ở, nhà ở tới nơi ở mới, mà ở đó thu nhập của người dân luôn gặp khó khăn Một số hộ dân chống đối, đơn thư, khiếu kiện kéo dài lại được cơ quan nhà nước xem xét, bồi thường, hỗ trợ bổ sung (hỗ trợ khác) cũng là một nguyên nhân khiến các hộ dân bị thu hồi đất không chấp hành bàn giao mặt bằng đúng tiến độ, gây khó khăn cho công tác bồi thường, GPMB Đối với đất ở đô thị, yếu tố giá bồi thường thiệt hại là nguyên nhân cơ bản dẫn đến khiếu nại của nhân dân trong việc chấp hành chính sách về bồi thường GPMB từ đó làm chậm tiến độ triển khai các công trình Đối với đất nông nghiệp là tư liệu sản xuất của nông dân khi bị thu hồi đất với quy mô lớn, người dân sẽ có nhiều bức xúc con cháu họ sẽ sống bằng gì, sống như thế nào khi mà đất nông nghiệp bị mất hết Bên cạnh đó các dự án thường có hình thức hỗ trợ thông qua một khoản tiền nhất định, khoản tiền này phát huy tác dụng khác nhau Đối với những người năng động thì nó phát huy tác dụng thông qua sự đầu tư sinh lời, còn với những người khác thì khoản tiền đó được tiêu dùng trong một thời gian nhất định và sau đó dẫn đến thất nghiệp Đây là vấn đề bức xúc hiện nay, không chỉ ảnh hưởng tới cuộc sống gia đình của họ mà còn làm ảnh hưởng tới toàn xã hội Do vậy, việc chuyển đổi nghề, tạo công ăn việc làm cho người dân sau khi bị thu hồi đất dành cho đầu tư các dự án

là trách nhiệm của Nhà nước và của chủ đầu tư

Trong khi đó, chính sách bồi thường thiệt hại của Nhà nước được áp dụng ở mỗi thời điểm khác nhau không nhất quán, đặc biết là giá bồi thường Cụ thể là, người được bồi thường sau được hưởng những chế độ bồi thường cao hơn người trước, đây cũng là nguyên nhân dẫn đến người dân cố tình trì hoãn, gây khó khăn trong công tác bồi thường GPMB

Theo Đinh Văn Minh (2017), cho thấy Việc thu hồi đất, nhất là đất nông nghiệp là công việc khó khăn, phức tạp, đặc biệt khi đã nảy sinh khiếu kiện, đòi hỏi các cơ quan có thẩm quyền phải tiến hành hết sức thận trọng, bao gồm cả trước, trong quá trình thu hồi đất và kể cả những vấn đề hậu thu hồi đất Mặc dù vậy, cần nhận thức rằng việc nảy sinh các khiếu kiện, thậm chí là khiếu kiện gay gắt trong quá trình thu hồi đất là điều không thể tránh khỏi và đòi hỏi ý thức trách nhiệm của các cơ quan nhà nước có thẩm quyền để giải quyết tốt các khiếu nại, bảo đảm lợi ích của người dân góp phần giữ vững ổn định xã hội, điều kiện quan trọng cho sự phát triển đất nước

Dự án Nhà máy lọc hóa dầu Nghi Sơn là một ví dụ Đây là dự án lớn, trọng điểm mà tỉnh thu hút đầu tư, đã cơ bản hoàn thành và sẽ đi vào hoạt động vào cuối năm 2016 Mặc dù các ngành, địa phương liên quan đã rất nỗ lực hoàn thành khối lượng công việc lớn cả về công tác GPMB và thi công công trình để đảm bảo tuyến đường giao thông phục vụ các dự án, tuy nhiên, hiện vẫn còn một số vướng mắc chưa được giải quyết dứt điểm nên tiến độ thông tuyến để phục vụ dự án vẫn chậm

so với yêu cầu Đường từ quốc lộ 1A đến điển đầu đường Đông Tây 4 chưa được thông tuyến nên ảnh hưởng đến hoạt động sản xuất của nhà máy

Dự án Nhà máy nhiệt điện Nghi Sơn giai đoạn 1 và 2 cũng như 2 dự án Đường Đông Tây4 đi Cảng Nghi Sơn – Khu kinh tế Nghi Sơn và Dự án Đường từ Quốc lộ 1A đến điểm đầu tuyến đường Đông tây đi Cảng Nghi Sơn, thuộc tuyến đường từ Quốc lộ 1A đi Cảng nghi Sơn đang nghiên cứu cũng có những khó khăn trong GPMB Thực tế cho thấy, trong quá trình triển khai dự án, công tác giải phóng mặt bằng luôn là vấn đề gặp nhiều khó khăn, phức tạp và là nguyên nhân hàng đầu khiến các dự án, trong đó có một số dự án trọng điểm chậm Nguyên nhân là việc giải quyết yêu cầu tái định cư chưa đồng bộ, có lúc có nơi còn bất cập, dẫn tới tình

trạng khiếu nại diễn biến phức tạp Việc công khai, minh bạch trong cơ chế, chính sách và tổ chức thực hiện còn hạn chế

Công tác tuyên truyền, vận động vẫn còn hiện tượng chưa sâu rộng, thiếu các giải pháp đột phá về trình tự, thủ tục, tổ chức thực hiện Người dân tại nhiều địa phương nơi có dự án đi qua vẫn có những đòi hỏi thiếu căn cứ, cố tình gây khó dễ cho chủ đầu tư, chính quyền địa phương

Trong khi đó, một số địa phương, cán bộ còn thỏa hiệp, ngại va chạm dẫn đến hiệu quả tuyên truyền, vận động, đền bù GPMB chưa đạt kết quả như mong muốn Cần xây dựng cơ chế, chính sách, sử dụng vốn Nhà nước và huy động các nguồn lực xã hội, tạo quỹ đất “sạch” chuẩn bị mặt bằng thực hiện các dự án Ngoài

ra, thực hiện tốt việc công khai, minh bạch các cơ chế chính sách, lợi ích của nhân dân trong giải phóng mặt bằng, tạo cơ sở để thực hiện giám sát, giúp người dân có đất thu hồi yên tâm thực hiện trách nhiệm của mình Đối với những hộ dân đã được tuyên truyền, hỗ trợ hết chính sách nhưng vẫn chây ỳ, cố tình gây khó khăn không chịu bàn giao mặt bằng thì cần kiên quyết tổ chức cưỡng chế…Vì thế, để đảm bảo tính công bằng, thực thi pháp luật, đã đến lúc cần có giải pháp đồng bộ trong công tác GPMB Để công tác bồi thường đạt hiệu quả, trước hết phải hỗ trợ, tái định cư,

ổn định cuộc sống cho người bị thu hồi đất; đa dạng hình thức tái định cư, tạo điều kiện cho người bị thu hồi đất được lựa chọn hình thức tái định cư phù hợp, từ đó giảm dần các vụ việc khiếu kiện, không để phát sinh “điểm nóng”

Việc thực hiện thu hồi đất vẫn luôn gặp không ít khó khăn Vướng GPMB, nhiều dự án kéo dài dẫn đến lãng phí tài nguyên đất và khiến dự án đội giá nhiều lần Nhiều ý kiến cho rằng Thanh Hóa cũng cần có nghị quyết về công tác này nhằm làm đòn bẩy đẩy nhanh tiến độ dự án, tăng tính hiệu lực, hiệu quả trong triển khai công tác GPMB vốn rất phức tạp, tác động đến mọi mặt của đời sống kinh tế,

xã hội… Đây là tiền đề vô cùng quan trọng để quảng bá hình ảnh và thu hút các tập đoàn khác đầu tư vào tỉnh Thanh Hóa

1.4 Thực tiễn việc bồi thường GPMB và tái định cư ở Việt Nam

Đất đai là tư liệu sản xuất đặc biệt, giữ vai trò rất quan trọng trong phát triển kinh tế - xã hội và sự ổn định đời sống của người dân Trong quá trình phát triển đất nước theo hướng công nghiệp hóa, hiện đại hóa, việc thu hồi đất để phục vụ cho lợi ích quốc gia, lợi ích công cộng và phát triển kinh tế - xã hội là một quá trình tất yếu,

tác động rất lớn đến người bị thu hồi đất Để bù đắp cho họ một phần thiệt thòi đó, Nhà nước ta đã ban hành chính sách bồi thường, hỗ trợ và tái định cư dành cho người

bị thu hồi đất, từng bước hoàn thiện theo hướng tạo điều kiện ngày càng tốt hơn cho người có đất bị thu hồi ổn định đời sống và sản xuất Do đó, việc thực hiện chính sách bồi thường GPMB ở Việt Nam đă và đang đạt được những hiệu quả nhất định

1.4.1 Về chính sách bồi thường, hỗ trợ và tái định cư

Bồi thường, hỗ trợ và tái định cư cho người sử dụng đất khi Nhà nước thu hồi đất được quy định như sau:

- Bồi thường hoặc hỗ trợ đối với toàn bộ diện tích đất Nhà nước thu hồi

- Bồi thường hoặc hỗ trợ về tài sản hiện có gắn liền với đất và các chi phí đầu

tư vào đất bị Nhà nước thu hồi

- Hỗ trợ di chuyển, hỗ trợ ổn định đời sống, hỗ trợ đào tạo chuyển đổi nghề và

hỗ trợ khác cho người bị thu hồi đất

- Hỗ trợ để ổn định sản xuất và đời sống tại khu tái định cư

* Việc bồi thường khi Nhà nước thu hồi đất phải bảo đảm dân chủ, khách quan, công bằng, công khai, kịp thời và đúng quy định của pháp luật

- Điều kiện để được bồi thường về đất: được quy định tại Điều 75 - Luật đất đai 2013 [2]

- Bồi thường tài sản: Khi Nhà nước thu hồi đất mà chủ sở hữu tài sản hợp pháp gắn liền với đất bị thiệt hại về tài sản thì được bồi thường (Nhà ở, công trình xây dựng trên đất, cây trồng, vật nuôi, chi phí di chuyển tài sản…)

1.4.1.2 Giá đất để tính bồi thường

Theo quy định của pháp luật hiện hành thì: Giá đất là giá trị của quyền sử

dụng đất tính trên một đơn vị diện tích đất Trong đó, giá trị quyền sử dụng đất là

giá trị bằng tiền của quyền sử dụng đất đối với một diện tích đất xác định trong thời hạn sử dụng đất xác định Nhà nước thực hiện quyền đại diện chủ sở hữu của mình thông qua việc quyết định giá đất Theo Điều 113 và 114 - Luật Đất đai 2013 [2], những “loại” giá đất làm cơ sở trực tiếp và gián tiếp để xác định giá đất tính bồi thường khi Nhà nước thu hồi đất là: khung giá đất, bảng giá đất và giá đất cụ thể

Ủy ban nhân dân cấp tỉnh quyết định giá đất cụ thể dưới sự tham mưu của cơ quan quản lý đất đai cấp tỉnh Trong quá trình thực hiện, cơ quan quản lý đất đai cấp tỉnh được thuê tổ chức có chức năng tư vấn xác định giá đất để tư vấn xác định giá đất

cụ thể Giá đất cụ thể được sử dụng để làm căn cứ tính tiền bồi thường khi Nhà

nước thu hồi đất

Việc xác định giá đất tính bồi thường khi Nhà nước thu hồi đất nhằm đảm bảo nguyên tắc “Quyền sử dụng đất được pháp luật bảo hộ” được quy định tại khoản 2 Điều 54 Hiến pháp năm 2013 [3] Mặt khác, việc xác định giá đất cụ thể để tính tiền bồi thường về đất cũng hướng đến việc bảo đảm nguyên tắc “việc thu hồi

đất phải công khai, minh bạch và được bồi thường theo quy định của pháp luật” quy

định tại khoản 3 Điều 54 Hiến pháp năm 2013 [3]

1.4.1.3 Chính sách hỗ trợ

Theo Điều 83 - Luật Đất đai 2013 [2] quy định như sau:

- Nguyên tắc hỗ trợ khi Nhà nước thu hồi đất

* Người sử dụng đất khi Nhà nước thu hồi đất ngoài việc được bồi thường theo quy định của Luật này còn được Nhà nước xem xét hỗ trợ;

* Việc hỗ trợ phải bảo đảm khách quan, công bằng, kịp thời, công khai và đúng quy định của pháp luật

- Các khoản hỗ trợ khi Nhà nước thu hồi đất bao gồm:

* Hỗ trợ ổn định đời sống và sản xuất;

* Hỗ trợ đào tạo, chuyển đổi nghề và tìm kiếm việc làm đối với trường hợp thu hồi đất nông nghiệp của hộ gia đình, cá nhân trực tiếp sản xuất nông nghiệp; thu hồi đất ở kết hợp kinh doanh dịch vụ của hộ gia đình, cá nhân mà phải di chuyển chỗ ở;

* Hỗ trợ tái định cư đối với trường hợp thu hồi đất ở của hộ gia đình, cá nhân, người Việt Nam định cư ở nước ngoài mà phải di chuyển chỗ ở;

* Hỗ trợ khác

1.4.1.4 Chính sách tái định cư

Người sử dụng đất khi Nhà nước thu hồi đất mà phải di chuyển chỗ ở th́ được

bố trí tái định cư bằng một trong các h́nh thức sau:

- Bồi thường bằng nhà ở

- Bồi thường bằng giao đất ở mới

- Bồi thường bằng tiền để tự lo chỗ ở mới

1.4.2 Những kết quả đạt được trong quá tŕnh bồi thường GPMB và tái định cư

- Pháp luật về bồi thường, hỗ trợ tái định cư khi Nhà nước thu hồi đất đã tạo

cơ sở pháp lý đưa công tác bồi thường, GPMB đi vào nền nếp; góp phần nâng cao tính dân chủ, công khai, minh bạch trong việc bồi thường, GPMB; góp phần giải quyết quỹ đất "sạch" đáp ứng nhu cầu của sự nghiệp công nghiệp hóa, hiện đại hóa đất nước; thể chế hóa quan điểm, chủ trương, đường lối của Đảng về lĩnh vực đất đai trong công tác bồi thường, GPMB; góp phần đáng kể vào việc bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của người sử dụng đất; giúp họ nhanh chóng ổn định đời sống và sản xuất và có những đóng góp tích cực vào việc duy trì ổn định chính trị và đảm bảo an sinh xã hội…

- Đối tượng được bồi thường, hỗ trợ, tái định cư xác định đầy đủ chính xác,

phù hợp với t́nh h́nh thực tế của đất nước

- Mức bồi thường hỗ trợ ngày càng cao

- Bổ sung quy định về quyền tự thỏa thuận của các nhà đầu tư cần đất với

người sử dụng đất

- Tŕnh tự thủ tục tiến hành bồi thường hỗ trợ tái định cư đă giải quyết được nhiều khúc mắc

- Vận dụng các chính sách bồi thường, hỗ trợ, tái định cư thỏa đáng

- Nhận thức về tầm quan trọng, ư nghĩa nhân văn cũng như tính chất phức tạp của vấn đề thu hồi đất, tái định cư

- Đội ngũ cán bộ làm công tác bồi thường, hỗ trợ, tái định cư có năng lực và

có nhiều kinh nghiệm ngày càng đông đảo; sự chia sẻ kinh nghiệm thực tiễn của công tác bồi thường, hỗ trợ, tái định cư giữa các bộ, ban, ngành có các dự án đầu tư ngày càng được mở rộng và có hiệu quả

1.4.3 Về những tồn tại trong quá tŕnh bồi thường GPMB và tái định cư

- Nhiều dự án đã mất cơ hội kinh doanh do chậm tiến độ;

- Thời gian thi công kéo dài gây ra sự lãng phí lớn và ảnh hưởng đến chất lượng công trình;

- Khiếu kiện của nhân dân kéo dài không thể giải quyết được;

- Việc tái định cư bị ảnh hưởng do việc thực hiện dự án gây ra;

- Vấn đề tạo công ăn việc làm;

- Công tác tuyên truyền chính sách bồi thường GPMB ở các địa phương còn nhiều hạn chế

1.5 Kết quả bồi thường GPMB và tái định cư trên địa bàn tỉnh Thanh Hóa

Việc thực hiện giải phóng mặt bằng là khâu quan trọng hàng đầu trong phát triển cơ sở hạ tầng, thu hút đầu tư, đẩy mạnh công nghiệp hóa, hiện đại hóa và đáp ứng nhu cầu sử dụng đất để phát triển kinh tế - xã hội của tỉnh; năm 2016 Ban thường vụ Tỉnh Ủy đã nghe và cho ý kiến chỉ đạo công tác bồi thường, hỗ trợ, tái định cư và các khó khăn vướng mắc trong triển khai các công trình, dự án trọng điểm thực hiện Nghị quyết Đại hội Đảng bộ tỉnh Thanh hóa lần thứ XIV

Để đáp ứng nhu cầu sử dụng đất phát triển kinh tế - xã hội của tỉnh, đặc biệt các công trình, dự án trọng điểm; tỉnh đã đưa ra nhiều giải pháp trong đó: Hệ thống chính quyền các cấp coi nhiệm vụ bồi thường, tái định cư và giải phóng mặt bằng là nhiệm vụ quan trọng; tập trung rà soát các công trình, dự án còn vướng mắc liên quan đến bồi thường, giải phóng mặt bằng, xác định rõ nguyên nhân, trên cơ sở đó

đề xuất biện pháp, giải quyết đối với từng dự án; thường xuyên rà soát cơ chế, chính

sách về bồi thường, hỗ trợ và tái định cư khi nhà nước thu hồi đất, kịp thời phát hiện những bất cập để điều chỉnh hoặc đề xuất cơ quan có thẩm quyền điều chỉnh kịp thời; chính quyền, Mặt trận tổ quốc và các đoàn thể cần tăng cường phối hợp trong công tác tuyên truyền, vận động, làm rõ lợi ích về nhiều mặt của dự án, qua đó thuyết phục nhân dân thực hiện nghiêm các quy định của Nhà nước về công tác bồi thường, giải phóng mặt bằng, thu hồi đất Kiện toàn và nâng cao hiệu quả hoạt động của Hội đồng bồi thường, GPMB cấp huyện, từng bước xây dựng đội ngũ cán bộ chuyên môn có năng lực, có trách nhiệm trong công tác bồi thường, giải phóng mặt bằng Hàng năm Ngân sách tỉnh bố trí kinh phí cho công tác bồi thường, giải phóng mặt bằng và đặc biệt ưu tiên nguồn vốn để lập quy hoạch, đầu tư xây dựng khu tái định cư chung phục vụ cho nhiều dự án (gồm tái định cư đất ở và tái định cư nghĩa trang); với phương châm: Xây dựng khu tái định cư trước một bước Đất xây dựng khu tái định cư, phải được ưu tiên tối đa cho đối tượng tái định cư

Từ những giải pháp trên, từ năm 2007 đến nay, UBND tỉnh đã tập trung chỉ đạo các Sở ngành, UBND cấp huyện để xử lý các tồn tại, vướng mắc đến nay công tác bồi thường, giải phóng mặt bằng đã được đẩy nhanh tiến độ đáp ứng nhu cầu sử dụng đất của chủ đầu, đặc biệt các Dự án trọng điểm của TW, tỉnh và xử lý một số

dự án kéo dài nhiều năm Cụ thể:

- Đối với các dự án trong điểm: Dự án hóa lọc dầu Nghi Sơn; Nâng cấp, mở rộng quốc lộ 1A; Đường vào nhà máy xi Măng Công Thanh; Đường ống nước thô phục vụ nhà máy hóa lọc dầu Nghi Sơn; Nhà Máy nhiệt điện Nghi Sơn và các dự án đầu tư cơ sở hạ tầng như dự án đường Bắc nam 2 Khu kinh tế Nghi Sơn; Đường Đông tây1; Đông Tây 2 Khu kinh tế Nghi Sơn; Dự án: Đường từ Quốc lộ 1A đến điểm đầu tuyến đường Đông tây 4 đi Cảng Nghi Sơn và Dự án Đường Đông tây 4

đi Cảng Nghi Sơn – Khu kinh tế Nghi Sơn

- Các Khu công nghiệp:,Khu công nghiệp Nghi Sơn Khu công nghiệp Bỉm Sơn, Khu Công nghiệp Lễ Môn; Khu Công nghiệp Đình hương - tây Bắc ga; khu công nghiệp Công nghệ cao Lam Sơn - Sao Vàng; Khu Công nghiệp Hoàng Long; Khu Công nghiệp Thạch Quảng; khu Công nghiệp Bãi Trành; Khu Công nghiệp Ngọc Lặc đến nay đã cơ bản giải quyết các kiến nghị của người dân bị thu hồi đất

và bàn giao cho các chủ đầu tư thực hiện dự án

- Các Khu Tái Định cư: Tái định cư xã Hải Yến, Tái định cư thôn Tiền Phong xã Hải Bình, Tái Đình cư Hải Bình Giai Đoạn 1; Tái định cư Thôn Thành xã Xuân Lâm; Tái Định Cư xã Tĩnh Hải; Tái Định cư xã Trúc Lâm Giai đoạn 1; Giai đoan 2; Tái định

cư xã Hải Thượng tại xã Xuân Lâm; Tái định cư Xuân Lâm – Nguyên Bình

Tuy nhiên, bên cạnh kết quả đạt được thì công tác bồi thường, hỗ trợ và tái định cư khi nhà nước thu hồi đất trên địa bàn tỉnh vẫn còn một số hạn chế tồn tại:

- Tiến độ lập, thẩm định, phê duyệt Phương án bồi thường, hỗ trợ, tái định và thực hiện giải phóng mặt bằng đã đạt kết quả tích cực (năm 2007 đến năm 2017), nhưng vẫn còn một số nội dung, hạng mục chậm so với kế hoạch làm ảnh hưởng đến tiến độ của dự án;

- Việc giải quyết tồn tại, vướng mắc trong bồi thường, hỗ trợ và tái định cư khi nhà nước thu hồi đất có lúc, có nơi chưa kịp thời; một số trường hợp chưa tạo đồng thuận cao của người bị thu hồi đất

Nguyên nhân chủ yếu:

- Công tác quản lý đất đai qua các thời kỳ gần như buông lỏng, công tác lưu trữ quản lý hồ sơ tại huyện và xã thiếu đồng bộ không có hệ thống, thất lạc nhiều đây là nguyên nhân chính dẫn tới việc đơn thư, khiều kiện và gây cản trở công tác GPMB;

- Một số tồn tại của Luật Đất đai năm 2003, nhưng nay thực hiện Luật Đất đai năm 2013 [2] cũng chưa được giải quyết, gây bức xúc cho nhân dân; chính sách về bồi thường, hỗ trợ tái định cư có nhiều thay đổi ảnh hưởng đến quyền lợi của người dân;

- Công tác tuyên truyền, vận động, thuyết phục nhân dân thực hiện nghiêm các quy định của Nhà nước về bồi thường, giải phóng mặt bằng, thu hồi đất để thực hiện các dự án đầu tư ở một số địa phương chưa tốt;

- Phần lớn các dự án chủ đầu tư và UBND tỉnh chưa chủ động trong việc xây

dựng trước các khu tái định cư, nên khi có dự án đầu tư vào địa bàn đã gây nên sự lúng túng, bị động làm ách tắc và kéo dài thời gian thực hiện dự án, đặc biệt là các

dự án lớn;

- Kinh phí phục vụ bồi thường, hỗ trợ và tái định cư cơ bản còn chậm, chưa kịp thời, hạ tầng các khu tái định cư chất lượng đầu tư chưa cao Đặc biệt là kinh phí đầu tư xây dựng các khu tái định cư tập trung

Để công tác bồi thường, hỗ trợ và tái định cư đáp ứng tiến độ của dự án và được sự đồng thuận cao của người dân bị ảnh hưởng thì hệ thống chính quyền các cấp phải coi đây là nhiệm vụ trọng tâm, rất khó khăn và phức tạp Do đó, tiếp tục thực hiện đồng bộ các giải pháp nêu trên; rà soát cơ chế, chính sách về bồi thường,

hỗ trợ và tái định cư khi nhà nước thu hồi đất, kịp thời phát hiện những bất cập để điều chỉnh và kiến nghị Chính phủ, Bộ Tài nguyên và Môi trường sửa đổi, bổ sung một số vấn đề bất cấp trong thực hiện Luật Đất đai năm 2013 [2]; tham mưu UBND tỉnh có những cơ chế, chính sách linh hoạt trong việc thực hiện, phù hợp với tình hình thực tế để tạo sự đồng thuận từ những hộ dân bị ảnh hưởng; lập quy hoạch, đầu

tư xây dựng khu tái định cư chung phục vụ cho nhiều dự án (gồm tái định cư đất ở

và xây dựng các khu nghĩa trang mới); từng bước xây dựng đội ngũ cán bộ chuyên trách làm công tác bồi thường, giải phóng mặt bằng của tỉnh (Theo Tin tức sự kiện

- Quản lý đất đai) [10]

1.6 Kết quả bồi thường GPMB và tái định cư trên địa bàn Khu kinh tế Nghi Sơn

Thời gian qua, trên địa bàn Khu kinh tế Nghi Sơn triển khai nhiều dự án đầu

tư xây dựng cơ bản, trong đó có các dự án trọng điểm quốc gia, của tỉnh Để đáp ứng yêu cầu cấp bách về tiến độ cho các dự án, công tác đền bù GPMB trở thành một trong những nhiệm vụ quan trọng và trở thành áp lực đối với Ban quản lý Khu Kinh Tế Nghi Sơn Trong năm 2017, trên địa bàn Khu Kinh tế Nghi Sơn có rất nhiều dự án được phê duyệt phương án bồi thường với tổng số tiền bồi thường, hỗ trợ trăm nghìn tỷ đồng Để hoàn thành nhiệm vụ quan trọng này, Ban Quản lý Khu Kinh tế Nghi Sơn và các Khu Công nghiệp thanh Hóa đã phối hợp với UBND các huyện nơi có dự án đầu tư và đặc biệt là UBND huyện Tĩnh Gia đã xây dựng và ban hành kế hoạch thực hiện công tác bồi thường GPMB và ưu tiên cho các dự án trọng điểm, đồng thời xác định mốc thời gian để hoàn thành Phân công nhiệm vụ

và trách nhiệm cụ thể cho từng tập thể, cá nhân liên quan Phối hợp với các cấp, ngành và hệ thống chính trị cơ sở vào cuộc vận động, tuyên truyền, chủ trương, chính sách để nhân dân chấp hành và đồng thuận trong công tác GPMB…

Tại các dự án trọng điểm quốc gia, của tỉnh, lãnh đạo Ban Quản lý Khu Kinh

tế Nghi Sơn và các Khu Công nghiệp Thanh Hóa đã phối cùng với Trung tâm Phát triển quỹ đất và lãnh đạo địa phương trực tiếp đối thoại, giải thích, vận động các hộ dân chấp thuận phương án bồi thường, tiến hành chi trả tiền kịp thời nên được đa số người dân đồng tình, ủng hộ Đặc biệt có một số dự án, sau khi đả thông tư tưởng của người dân, Ban Quản lý Khu Kinh tế Nghi Sơn và các Khu Công nghiệp Thanh Hóa cùng UBND các huyện nơi có dự án đầu tư đã phối hợp linh hoạt vừa thực hiện

di dời, vừa hoàn thiện hồ sơ, đồng thời GPMB theo tiến độ của dự án Với cách làm

đó đã thực hiện công tác bàn giao mặt bằng sạch cho các chủ đầu tư thực hiện dự án đúng tiến độ như: Dự án hóa lọc dầu Nghi Sơn; mở rộng quốc lộ 1A; Đường vào nhà máy xi Măng Công Thanh; Đường ống nước thô phục vụ nhà máy hóa lọc dầu Nghi Sơn; Nhà Máy nhiệt điện Nghi Sơn các dự án đầu tư cơ sở hạ tầng như dự

án đường bắc nam 2 Khu kinh tế Nghi Sơn; Đường Đông tây1; Đông Tây 2- Khu kinh tế Nghi Sơn; Dự án Nâng cấp, Mở rộng từ Quốc lộ 1A đến Đông tây 4 và Dự

án Đường Đông tây 4 đi Cảng Nghi Sơn … cũng đã hoàn thành

Một kết quả khác trong công tác GPMB, Ban Quản lý Khu Kinh tế Nghi Sơn

và các Khu Công nghiệp thanh Hóa và UBND huyện Tĩnh Gia đã xây dựng được cơ

sở dữ liệu, số liệu về thu hồi đất, bồi thường, hỗ trợ và tái định cư, theo dõi quỹ đất tái định cư, quỹ đất đấu giá, tạo thuận lợi cho việc phối hợp đền bù, hỗ trợ GPMB Cùng với đó, hoàn thiện hệ thống biểu mẫu các bước thực hiện bồi thường, hỗ trợ tái định cư GPMB khi Nhà nước thu hồi đất, nên tạo được chuyển biến rất tích cực trong quá trình thực hiện công tác bồi thường GPMB

Mặc dù đạt được kết quả khả quan nhưng hiện nay, công tác GPMB Ban Quản

lý Khu Kinh tế Nghi Sơn và các Khu Công nghiệp thanh Hóa cũng như UBND các huyện nơi có dự án đầu tư vẫn gặp rất nhiều khó khăn do thiếu kinh phí bồi thường GPMB, thiếu đất xây dựng các khu tái định cư và mức giá bồi thường về đất còn nhiều bất cập, việc xác định hạn mức đất ở đối với đất có thời điểm và nguồn gốc sử dụng từ trước ngày 18/12/1980 không có hồ sơ và các loại giấy tờ để thống nhất phương án xác định giá bồi thường, hỗ trợ khi Nhà nước thu hồi đất nông nghiệp,

đất vườn… cũng đang là vấn đề phức tạp đòi hỏi sự vào cuộc, nỗ lực cao hơn của các cấp, ngành, chính quyền tỉnh

1.7 Tŕnh tự và thủ tục công tác bồi thường GPMB và tái định cư khi nhà nước thu hồi đất

1.7.1 Thông báo thu hồi đất; thành lập Hội đồng bồi thường, hỗ trợ, tái định cư

và tổ giúp việc

- Quyết định số: 999/2015/QĐ-UBND ngày 26 tháng 3 năm 2015 của UBND tỉnh Thanh Hóa về việc ban hành Quy định về thực hiện trình tự thủ tục chấp thuận chủ trương đầu tư, thu hồi đất, giao đất, cho thuê đất chuyển mục đích sử dụng đất thực hiện dự án đầu tư trên địa bàn tỉnh Thanh Hóa [5] Cụ thể như sau:

1 UBND cấp huyện thực hiện Thông báo thu hồi đất theo quy định của Luật Đất đai và giao trách nhiệm cho Tổ chức làm nhiệm vụ bồi thường, giải phóng mặt bằng Việc thực hiện Thông báo thu hồi đất cho người sử dụng đất trong phạm vi thu hồi biết trước khi có quyết định thu hồi đất, chậm nhất là 90 ngày đối với đất nông nghiệp và 180 ngày đối với đất phi nông nghiệp Trường hợp người sử dụng đất trong phạm vi thu hồi đồng ý để cơ quan nhà nước có thẩm quyền thu hồi đất trước thời hạn trên thì UBND cấp có thẩm quyền quyết định thu hồi đất mà không phải chờ đến hết thời hạn nêu trên

2 UBND cấp huyện chịu trách nhiệm:

a) Thành lập Hội đồng bồi thường, hỗ trợ và tái định cư cấp huyện trước khi thực hiện Thông báo thu hồi đất (trường hợp chưa có Trung tâm phát triển quỹ đất) Hội đồng bồi thường, hỗ trợ và tái định cư cấp huyện do Chủ tịch (hoặc Phó Chủ tịch) Uỷ ban nhân dân cấp huyện làm Chủ tịch Hội đồng, các thành viên gồm:

- Đại diện Phòng Tài nguyên và Môi trường cấp huyện - Phó Chủ tịch Hội đồng;

- Chủ đầu tư - Uỷ viên thường trực;

- Đại diện Phòng Tài chính - Kế hoạch (hoặc Phòng Tài chính) cấp huyện - Ủy viên;

- Đại diện Phòng Công Thương hoặc Phòng Quản lý đô thị- Ủy viên;

- Đại diện Uỷ ban nhân dân cấp xã nơi có đất bị thu hồi - Ủy viên;

- Đại diện của những tổ chức, hộ gia đình, cá nhân bị thu hồi đất (từ một đến hai người);

- Một số thành viên khác do Chủ tịch UBND cấp huyện quyết định cho phù hợp với thực tế của từng dự án và địa phương mình quản lý

b) Thành lập Tổ giúp việc cho Hội đồng bồi thường, hỗ trợ và tái định cư có nhiệm vụ giúp Hội đồng triển khai thực hiện lập phương án bồi thường, hỗ trợ và tái định cư theo quy định (trường hợp thấy cần thiết)

1.7.2 Trình tự lập phương án bồi thường, hỗ trợ và tái định cư

- Quyết định số: 999/2015/QĐ-UBND ngày 26 tháng 3 năm 2015 của UBND tỉnh Thanh Hóa về việc ban hành Quy định về thực hiện trình tự thủ tục chấp thuận chủ trương đầu tư, thu hồi đất, giao đất, cho thuê đất chuyển mục đích sử dụng đất thực hiện dự án đầu tư trên địa bàn tỉnh Thanh Hóa [5] Cụ thể như sau:

1 Thời gian thực hiện không quá 07 ngày làm việc, kể từ ngày được giao nhiệm vụ bồi thường, giải phóng mặt bằng Tổ chức làm nhiệm vụ bồi thường, giải phóng mặt bằng có trách nhiệm:

a) Phối hợp với UBND cấp xã nơi có đất bị thu hồi và các tổ chức có liên quan

để xây dựng Kế hoạch tiến độ chi tiết giải phóng mặt bằng trình UBND cấp huyện phê duyệt theo quy định

b) Phối với Phòng Tài nguyên và Môi trường tham mưu UBND cấp huyện có

tờ trình, kèm theo hồ sơ đề nghị xác định giá đất bồi thường cụ thể nộp cho Sở Tài nguyên và Môi trường Trong thời hạn không quá 12 ngày làm việc, kể từ ngày nhận đủ hồ sơ hợp lệ, Sở Tài nguyên và Môi trường xem xét, tiến hành xác định mục đích định giá đất cụ thể, xây dựng phương án giá đất trình UBND tỉnh

Sau khi nhận được Văn bản và hồ sơ có liên quan của Sở Tài nguyên và Môi trường, Hội đồng thẩm định giá đất tỉnh thực hiện theo quy chế của Hội đồng

2 Tổ chức họp dân, công bố công khai

Tổ chức làm nhiệm vụ bồi thường, giải phóng mặt bằng phối hợp với UBND cấp xã nơi có đất bị thu hồi tổ chức họp dân, công bố công khai trên phương tiện thông tin đại chúng cấp xã; niêm yết tại trụ sở UBND cấp xã, nhà văn hóa của khu dân cư nơi có đất bị thu hồi

Thời gian thực hiện không quá 05 ngày làm việc, kể từ ngày phê duyệt kế hoạch giải phóng mặt bằng

a) Nội dung công khai:

- Thông báo thu hồi đất;

- Quyết định thành lập Hội đồng bồi thường, hỗ trợ và tái định cư; Tổ giúp việc cho hội đồng (nếu có);

- Kế hoạch chi tiết thực hiện bồi thường, giải phóng mặt bằng được UBND cấp huyện phê duyệt;

- Các quy định về chính sách bồi thường, hỗ trợ và tái định cư khi nhà nước thu hồi đất;

- Trích đo, trích lục hoặc trích lục, đo vẽ bổ sung bản đồ địa chính khu vực thu hồi đất;

- Các tài liệu khác có liên quan việc thu hồi đất

b) Phát mẫu tự khai của tổ chức, cá nhân bị ảnh hưởng (có mẫu kèm theo);

c) Thu thập các giấy tờ liên quan về đất nếu có

3 Tổ chức điều tra, khảo sát, đo đạc, kiểm đếm hiện trạng

a) Tổ chức làm nhiệm vụ bồi thường, giải phóng mặt bằng phối hợp với UBND cấp xã nơi có đất bị thu hồi tổ chức điều tra, khảo sát, đo đạc, kiểm đếm xác định diện tích đất, thống kê nhà ở, tài sản gắn liền với đất của từng tổ chức, hộ gia

đình, cá nhân bị ảnh hưởng bởi thu hồi đất và lập biên bản kiểm tra hiện trạng (có mẫu kèm theo)

Biên bản kiểm tra hiện trạng được lập thành nhiều bản đáp ứng yêu cầu lập, thẩm định và phê duyệt phương án hỗ trợ và tái định cư; trong đó: 01 bản giao cho

hộ gia đình, cá nhân, tổ chức có đất thu hồi; 01 bản lưu tại UBND cấp xã nơi có đất thu hồi; 01 bản lưu tại Tổ chức làm nhiệm vụ bồi thường và giải phóng mặt bằng;

01 bản lưu tại UBND cấp có thẩm quyền quyết định thu hồi đất và phê duyệt phương án; Thời gian thực hiện không quá 45 ngày làm việc, kể từ ngày tổ chức công khai