Hoà mình vào sự phát triển giáo dụccủa cả nước, mỗi trường phổ thông đã và đang phấn đấu để nâng cao chất lượnggiáo dục trong quá trình dạy học, bằng cách đẩy mạnh phong trào dạy và học.
Trang 1MỤC LỤC
PHẦN I: ĐẶT VẤN ĐỀ 3
I.LÝ DO CHỌN ĐỀ TÀI 3
II.MỤC ĐÍCH NGHIÊN CỨU 3
PHẦN II: GIẢI QUYẾT VẤN ĐỀ: 4
I.Cơ sở lý luận của vấn đề: 4
II.Thực trạng vấn đề: 4
1 Thuận lợi 4
2 Khó khăn: 5
3 Thực trạng nhà trường: 5
III.Các biện pháp đã tiến hành để giải quyết vấn đề: 6
1 Phương pháp nhớ công thức 6
2 Chia nhỏ bài toán 7
3 Phương pháp vẽ sơ đồ 8
4 Phương pháp mô phỏng thí nghiệm 11
5 Sử dụng hiệu quả trang web http://violympic.vn 15
IV.Tính mới của giải pháp: 18
V.Hiệu quả SKKN: 18
I.Kết luận: 20
II.Kiến Nghị: 20
PHỤ LỤC 4: CHÚ THÍCH PHẦN VIẾT TẮT Stt Các chữ viết tắt Nội dung
Trang 3PHẦN I: ĐẶT VẤN ĐỀ
I LÝ DO CHỌN ĐỀ TÀI
Thế kỉ XXI là thế kỉ dành cho trí tuệ Chính vì vậy, mà Đảng và nhà nước taxác định giáo dục là quốc sách hàng đầu Hoà mình vào sự phát triển giáo dụccủa cả nước, mỗi trường phổ thông đã và đang phấn đấu để nâng cao chất lượnggiáo dục trong quá trình dạy học, bằng cách đẩy mạnh phong trào dạy và học.Muốn như vậy, ngay từ đầu các cấp học giáo viên cần phải trang bị cho học sinhnhững kiến thức cơ bản nhất, trang bị cho học sinh từ ý thức học tập, năng lực tựhọc, tự trao dồi, tìm kiếm kiến thức mới Trên cơ sở đó học sinh có thể vận dụnglinh hoạt những kiến thức đã được học vào cuộc sống và lao động Sự nghiệpgiáo dục và đào tạo (GD&ĐT) phải góp phần quyết định vào việc bồi dưỡng trítuệ khoa học, năng lực sáng tạo cho thế hệ trẻ Chúng ta đã bước vào thời kỳmới, thời kỳ mà yêu cầu cao của xã hội về mọi mặt Trong đó giáo dục đã vàđang chuyển mình sâu sắc, kể cả chất và lượng, phụ huynh, học sinh đều nhậnthức cao về vấn đề học của con em mình về các môn học nói chung và môn vật
lí nói riêng Theo chương trình chung của Bộ Giáo dục và Đào tạo, được sựquan tâm và chỉ đạo sát sao của Sở Giáo dục và Đào tạo Đăk Lăk, giáo viêntrong các trường trung học cơ sở (THCS) nói chung và trường phổ thông dân tộcnội trú (PTDTNT) THCS nói riêng đã có phương pháp dạy học đổi mới, lấy họcsinh làm trung tâm Song chương trình SGK, SGV và các loại sách tham khảochưa thực sự cụ thể hoá các phân dạng chương trình bồi dưỡng, hay nói cáchkhác là cách hướng dẫn cho học sinh nắm bắt dạng toán vật lí một cách nhanhnhất, có hiệu quả nhất Trong quá trình giảng dạy bộ môn vật lí cũng như ôn tập,bồi dưỡng HS giỏi để giúp học sinh tiếp cận kiến thức một cách dễ dàng hơn,nhận thức bài giảng nhanh hơn, tốt hơn và tạo cho học sinh có được hứng thúcao trong học tập
II MỤC ĐÍCH NGHIÊN CỨU
Để giúp học sinh tiếp cận kiến thức một cách dễ dàng hơn, nhận thức bàigiảng nhanh hơn, tốt hơn và tạo cho học sinh có được hứng thú cao trong họctập tôi giúp học sinh có được phương pháp làm bài tập Xuất phát từ tầm quantrọng của việc phát huy tính tích cực, chủ động sáng tạo của học sinh trong giờhọc môn vật lí nhằm giúp học sinh có thêm nhiều phương pháp học tập tốt, lĩnhhội được toàn bộ các kiến thức trong các giờ học, từ đó vận dụng được vào trong
cuộc sống một cách thiết thực và có hiệu quả tôi đã chọn đề tài: “Một số kinh
Trang 4nghiệm trong quá trình bồi dưỡng học sinh giỏi môn Vật lí tại trường PTDTNT THCS Krông Ana” để làm đề tài nghiên cứu.
PHẦN II: GIẢI QUYẾT VẤN ĐỀ:
I Cơ sở lý luận của vấn đề:
Trong giáo dục hoạt động cơ bản là dạy và học Trong đó hoạt động dạy họckhông chỉ đơn thuần là cung cấp cho học sinh kiến thức có sẵn và những kinhnghiệm xã hội mà còn góp phần tích cực vào việc hình thành và phát triển nhâncách của học sinh theo mục tiêu đào tạo
Môn học vật lí cũng như các môn học khác ở bậc THCS đóng một vai tròrất quan trong trong việc hình thành kiến thức phổ thông Các kiến thức và kỹnăng này rất cần thiết để các em có thể tiếp cận nhanh với các chương trình học
ở bậc cao hơn, cũng như giúp các em có một nền tảng kiến thức để có thể học vàtrở thành các kỹ sư, kỹ thuật viên lành nghề, đáp ứng nhu cầu ngày một cao củamột xã hội công nghiệp hiện đại
Việc giải tốt các bài tập vật lỳ có thể giúp các em hiểu rõ bản chất củanhững vấn đề lý thuyết mà các em còn khúc mắc trong các tiết bài học Ngoài raviệc giải tốt các bài tập vật lí còn giúp các em tăng niềm say mê học tập vànghiên cứu vật lí
Thực tế cho thấy hoạt động dạy và học vật lí đã phần nào gây hứng thú,giúp học sinh ham thích học tập và tìm hiểu môn học này Trên cơ sở nội dungbài học, các em đã biết làm một số bài tập đơn giản và vận dụng vào cuộc sống
để làm việc và giải thích một số hiện tượng vật lí thường gặp Tuy nhiên khi gặpbài tập khó thì các em lúng túng, chưa biết phương pháp giải như thế nào mặc
dù đã học chăm chỉ Vì vậy tôi cung cấp cho các em phương pháp giải bài tậptheo từng chuyên đề
Mục tiêu của bài viết này là học sinh nắm được vững vàng kiến thức vật
lí, rèn khả năng tư duy lô gíc và lý luận thực tế Đó là những phẩm chất củangười ham nghiên cứu khoa học, ham học tập… phải được hình thành ngay từkhi còn ngồi trên ghế nhà trường
Trang 5kế hoạch cụ thể từng năm, từng học kỳ, từng tháng Theo dõi, kiểm tra đôn đốcthường xuyên.
- Cộng tác chặt chẽ từ phía giáo viên bộ môn
- Kết hợp chặt chẽ giữa gia đình với nhà trường và giáo viên chủ nhiệmlớp
- Được sự quan tâm chỉ đạo sát sao của Ban giám hiệu, Tổ chuyên môn
- Bản thân luôn tích cực áp dụng đề tài trong từng tiết bồi dưỡng HSGtrên lớp
- Học sinh ngoan ngoãn, lễ phép có nhiều cố gắng muốn được vươn lênnhiều hơn nữa trong học tập
2 Khó khăn:
- Do đặc thù của trường nên đối tượng học sinh là con em đồng bào cácdân tộc ít người đang sinh sống tại Tây nguyên, nên ngôn ngữ mỗi dân tộc, mỗiđịa phương khác nhau, nên để các em nắm được kiến thức nâng cao là vấn đềkhó khăn và phức tạp
- Có một số em chưa thành thạo ngôn ngữ phổ thông
- Khả năng tiếp thu còn chậm, chưa nhanh nhẹn trong các hoạt động khác
- Là giáo viên dạy vật lí duy nhất trong trường nên còn khó khăn trongcông tác trao đổi, học tập kinh nghiệm của dồng nghiệp
- Số khối lớp bồi dưỡng HSG là hai khối nên khó tập trung trong giảngdạy
3 Thực trạng nhà trường:
- Trước khi thực hiện SKKN thì việc bồi dưỡng HSG trong nhà trường có
thực hiện nhưng kết quả không cao:
Năm học Vị thứ trong cuộc thi
HSG Văn hóa
Ghi chú
2011-2012 Xếp thứ 23/24 em
2012-2013 Xếp thứ 19/20 em
2013-2014 Không có học sinh tham gia
2014-2015 Không có học sinh ntham gia
Trang 6III Các biện pháp đã tiến hành để giải quyết vấn đề:
9 Đoạn mạch nối tiếp: I, U ngược nhau I là bằng nhau thì
U là tổng Và ngược lại
Trang 7= + + +
= = = =
2 Chia nhỏ bài toán
Trong quá trình bồi dưỡng HSG tôi nhận thấy các em khó khăn trong việcphân tích bài toán và đưa ra hướng giải hợp lí Vì vậy trong quá trình học chính
vì thế để giúp các em giải quyết bài toán này tôi thường biến đổi đề sao chothành nhiều bài toán nhỏ dễ hơn
Ví dụ 1:
Bài toán : Một thỏi hợp kim chì, kẽm có khối lượng 1 kg ở 1250C đượcthả vào 1 nhiệt lượng kế có khối lượng 1,6 kg có nhiệt dung riêng 250J/kg.Kchứa 1 kg nước ở 200C Nhiệt độ khi cân bằng là 250C Xác định khối lượng chì,kẽm chiếm bao nhiêu phần trăm trong hợp kim Biết rằng nhiệt dung riêng củachì, Kẽm, nước lần lượt là: 130 J/kg.K, 400 J/kg.K, 4200 J/kg.K Bỏ qua mọimất mát năng lượng
Bài toán được chia làm hai bài toán đơn giản như sau:
Bài 1: Một thỏi chì có khối lượng m1 ở 1250C được thả vào 1 nhiệt lượng
kế có khối lượng 1,6 kg có nhiệt dung riêng 250 J/kg.K chứa 1 kg nước ở 200C.Nhiệt độ khi cân bằng là 250C Biết rằng nhiệt dung riêng của chi 130J/kg.KTính khối lượng của chì
Bài 2: Một thỏi kẽm có khối lượng m2 ở 125 C được thả vào 1 nhiệtlượng kế có khối lượng 1, 6 kg có nhiệt dung riêng 250 J/kg.K chứa 1 kg nước ở
20 C Nhiệt độ khi cân bằng là 25 C Tính khối lượng của Chì Biết rằng nhiệtdung riêng của chì 400 J/kg.K
Ví dụ 2:
Bài toán: Một cốc nhựa hình trụ thành móng có đáy dày 1cm Nếu thả
cốc vào trong một bình nước lớn thì cốc nổi ở vị trí thẳng đứng và chìm 3 cmtrong nước Nếu đó vào của một chất lỏng chưa biết khối lượng riêng, có độ cao
3 cm thì cốc chìm trong nước 5 cm Hỏi phải đổ thêm vào cốc bao nhiêu chấtlỏng nói trên để mức chất lỏng trong cốc ngang bằng với mức nước ngoài cốc
Bài toán được chia làm hai bài toán đơn giản như sau:
Trang 8Bài 1 Một cốc nhựa hình trụ thành mỏng có đáy dày 1cm Nếu thả cốc
vào trong một bình nước lớn thì cốc nổi ở vị trí thẳng đứng và chìm 3cm trongnước Biết diện tích đáy cốc là 12 cm2 Em hãy tính khối lượng của cốc nước
Bài 2 Một cốc nhựa hình trụ thành mỏng có đáy dày 1cm, chứa 24 cm3
nước Biết khối lượng của cốc nhựa là 36g
a) Em hãy tính độ cao của mực nước trong cốc
b) Em hãy tính độ cao phần chìm của cốc nước
c) Em cần phải thêm hoặc bớt một lượng nước cao bao nhiêu để mực nướctrong cốc bằng mực nước ngoài cốc
Ví dụ 3:
Bài toán: Một hành khách đi bộ trên đoạn đường AB thấy: cứ 15 phút lại
có một xe buýt đi cùng chiếu vượt qua mình, và cứ 10 phút lại có một xe buýt đingược chiều qua mình Các xe khởi hành sau những khoảng thời gian như nhau,
đi với vận tốc không đổi và không nghỉ trên đường Vậy cứ sau bao nhiêu phútthì có một xe rời bến?
Bài toán được chia làm ba bài toán đơn giản như sau:
Bài 1: Một người học sinh đi bộ từ nhà đến trường với vận tốc 5km/h,
cùng lúc đó một xe buýt khởi từ trường đi theo hướng ngược lại với vận tốc 40km/h Hỏi sau bao nhiêu phút học sinh và xe buýt gặp nhau? Biết quãng đường
từ nhà tới trường là 2 km
Bài 2: Một người học sinh đi bộ từ nhà đến trường với vận tốc 5 km/h.
Sau khi học sinh đó đi được 2 km thì một xe buýt khởi từ nhà học sinh duổi theovới vận tốc 40 km/h Hỏi sau bao nhiêu phút học sinh và xe buýt gặp nhau?
Bài 3: Chiếc xe buýt thứ nhất xuất phát từ A đi về B với vận tốc 45 km/h.
Và cứ sau một thời gian thì có một xe buýt bắt đầu khởi hành từ A Khi chiếc xebuýt thứ nhất di đến B thì chiếc xe buýt thứ 7 xuất phát ở A Biết quãng đường
AB dài 45 km
a) Hỏi khoảng cách giữa hai xe buýt liên tiếp là bao nhiêu?
b) Hỏi sau bao sau bao nhiêu phút thì có một xe rời bến?
3 Phương pháp vẽ sơ đồ
Trong suốt quá trình giảng dạy và bồi dưỡng HS giỏi, tôi thấy các SGK,Sách tham khảo khi đưa ra các bài tập vật lí, các hướng dẫn giải khác nhau.Nhưng chưa đưa ra hướng dẫn chung trước khi làm các dạng bài tập cho họcsinh (ta có thể gọi là gây nhiễu) làm cho học sinh nắm bắt một cách mơ hồ,không rõ ràng, làm rồi nhưng có thể quên hoặc không nhớ lâu do không được
Trang 9định hướng rõ ràng Vì vậy với sự hiểu biết và kinh nghiệm của mình tôi thườnghướng dẫn các em tóm tắt bài tập theo dạng sơ đồ
- Lợi ích của tóm tắt bài toán theo dạng sơ đồ
+ Tóm tắt bài toán bằng sơ đồ giúp các tiết kiệm thời gian và ghi nhớ tốthơn đề bài
+ Giúp bạn sáng tạo hơn, vì bạn có thể viết, vẽ tùy ý theo bạn muốn,không bắt buộc phải theo khuôn khổ
+ Giúp bạn đưa ra các giải pháp để giải quyết bài toán
+ Giúp bạn nhìn thấy “bức tranh tổng thể” của nội dung bài toán
+ Tìm được mối liên hệ giữa các khái niệm then chốt
+ Ôn tập và ghi nhớ sẽ hiệu quả và nhanh hơn
Hình 1: Sơ đồ hóa dạng ài toán chuyên động hai xe cùng chiều và gặp nhau
Trang 10Hình 2:Dạng bài toán khoảng cách của hai xe chuyển động ngược chiều
Hình 3: Dạng bài toán hai xe chuyển động cùng chiều ở hai thời điểm khác
nhau.
Trang 11Hình 4: Tóm tắt sự chuyển thể của chất
Hình 5: Bài toán tạo ảnh của một vật qua hai thấu kính
4 Phương pháp mô phỏng thí nghiệm
Vật lí là một môn khoa học thực nghiệm, để học sinh có thể hiểu rõ hơn
về bản chất các hiện tượng về vật lí sau những giờ học lý thuyết đã được đề cập
là một yêu cầu hết sức cần thiết Do đó việc kết hợp giữa lý thuyết và thựcnghiệm trong dạy học vật lí là một phương pháp quan trọng Điều này khôngnhững mang lại hiệu quả trong việc dạy học, cũng như góp phần tích cực tronghoạt động nhận thức của học sinh
Một vấn đề hiện đang khó khăn ở các trường phổ thông hiện nay là tìnhtrạng thiếu thốn về cơ sở vật chất Không phải trường phổ thông nào cũng thuậnlợi được trang bị phòng thí nghiệm và dụng cụ thí nghiệm đầy đủ và hiện đại.Trường PTDTNT THCS hiện nay vẫn chưa được trang bị đầy đủ các dụng cụ thínghiệm hiện đại đặc biệt đối với một số thí nghiệm vật lí nên rất khó khăn choviệc truyền đạt các thí nghiệm trực quan sinh động cho học sinh nhất là với cácthí nghiệm phức tạp trong chương trình học Điều này dẫn đến một kết quả học
Trang 12thuyết Một phương án có thể giúp cho học sinh có thể quan sát trực quan đượccác hiện tượng vật lí thông qua mô phỏng lại các thí nghiệm ảo bằng cách ứngdụng một số phần mềm CNTT như Crocodile Physics 605, Flash, Optics Mar.03kết hợp với dạy học lý thuyết Đây là một giải pháp có lợi ích quan trọng trongviệc giảng dạy của giáo viên, đồng thời giúp học sinh có hứng thú trong học tập
và tiếp thu kiến thức nhanh chóng, sâu sắc
Kết luận được: Bản chất dòng điện trong kim loại là dòng chuyển dời có
hướng của các electron tự do dưới tác dụng của điện trường
Tuy nhiên về phương diện lý thuyết hay tiến hành một thí nghiệm thực tếchúng ta không thể thấy được bằng mắt quỹ đạo chuyển động của các electron nhưthế nào? Thông qua thí nghiệm ảo thì việc quan sát trực quan các quỹ đạo chuyểnđộng của electron trên hệ thống thí nghiệm đã được mô phỏng bằng phần mềmthông qua hệ thống máy tính như hình 6 sẽ giúp học sinh hình dung ra được cơ chếchuyển động của electron dưới tác dụng của điện trường, làm rõ được thuyếtelectron về tính dẫn điện trong kim loại, sự phụ thuộc của điện trở vào nhiệt độ Kếtquả sau khi quan sát học sinh sẽ tiếp thu bài giảng với hiệu suất cao hơn
Hình 6: Thí nghiệm mô phỏng chiều dòng điện trong kim loại
Trang 13Lực là một đại lượng vật lí không nhìn thấy được bằng mắt Thông qua thínghiệm mô phỏng ta biểu diễn lực bằng vectơ giúp học sinh dễ hiểu và nắm đượcnội dung bài học
Hình 7: Chiếc xe cứu hỏa chịu tác dụng của các lực cân bằng trong
hai trường hợp đứng yên và đang chuyển động
Trang 14và khắc sâu kiến thức chiều dòng điện trong mạch điện
Hình 9: Sơ đồ mạch điện đơn giản Kết luận được:
- Hai bộ phận quan trọng của máy ảnh là: vật kính và buồng tối
- Vật kinh là thấu kính hội tụ Ảnh trên phim là ảnh thật, ngược chiều vớivật, nhỏ hơn vật
Dụng cụ thí nghiệm trong phòng thí nghiệm có thể giúp học sinh nhận biếtđược cấu tạo chính của máy ảnh nhưng không diễn tả được sự tạo ảnh trong máyảnh Bằng thí nghiệm mô phỏng học sinh sẽ dễ dàng rút ra được nhận xét về sự tạoảnh trong máy ảnh Ngoài ra còn giúp học sinh khắc sâu kiến thức về sự tạo ảnh,đặc điểm của ảnh tạo bởi thấu kính hội tụ
Trang 15Hình 10: Cấu tạo và nguyên tắc hoạt động của máy ảnh
5 Sử dụng hiệu quả trang web http://violympic.vn
Trang web http://violympic.vn là trang web tôi thường sử dụng để các em
tự ôn tập và thi Nội dung kiến thức trên trang web được cụ thể, toàn bộ kiếnthức trong sách giáo khoa sẽ được phân chia thành các điểm kiến thức và cácđiểm này sẽ kết nối với nhau theo dạng cây kỹ năng
Các bài tập trên trang web toán được lồng ghép vào những trò chơi vớihình minh họa nổi bật, vui nhộn làm học sinh rất hào hứng Qua cuộc thi nàygiúp học sinh có thêm cách học khác tranh nhàm chán trong ôn thi và yêu thíchmôn Vật lí hơn và tìm được cho mình một sân chơi bổ ích để nâng cao chấtlượng học tập của bản thân
Theo Tập đoàn FPT, đơn vị tổ chức cuộc thi, điểm mới của cuộc thi nămnay là lần đầu tiên Violympic ứng dụng các công nghệ mới nhất như mô hìnhhóa kiến thức theo đồ thị, phân tích dữ liệu lớn để giúp cá nhân hóa việc học vàkiểm tra cho từng học sinh Violympic là cuộc thi online đầu tiên áp dụng côngnghệ hiện đại này để cá nhân hóa việc học của học sinh
Khi học sinh tham gia thi, hệ thống sẽ dựa vào kết quả thực hiện các bàitập thuộc mỗi cây kỹ năng để đánh giá điểm mạnh hoặc điểm yếu về kiến thứccủa học sinh đó, đưa ra gợi ý cải thiện