170 Hi~n d~i va dQng thai cua a'Vi~tNam: cach tiSp c~n nhan T~biah cung ~lr dvng rno hinh mandala dS xay d\l1lg rnN 19 thuySt v€ cac chfnh th~ a N~ A ,trnac ~ay, Ong gi,h thfch quy€n h
Trang 1BANBIENT!P
1 GS.TS LUONG VANHY
3 PGS.TS NGUYEN VAN TI~~P
4 PGS.TS PHAN THl YEN TUYET
A' ? XUAT BAN
Trang 2164 6'Vi~t Nam:
Shore, Cris and Susan Wright
1997 "Policy: A new field of anthropology," in Cris Shore and Susan Wright
Anthropology of Policy: Critical Perspective on Govemance and Power, pp
London & New York:.Routledge
Stoller, Paul
1995 Embodying Colonial Memories: Spirit Possession, and the Hauka in West Africa
New York: Routledge
Taussig, Michael
1980 The Devil and Commodity Fetishism in South Africa Chapel Hill: University
North Carolina Press
VO Qu6cThUc
1950 N€n kinh ti cong xti Vi¢t Nam, T(ip 1 (Ban dich cua L'Economie C0111111unaliste du
Vi¢t Nam, lUll gift t~i Thu vi~n cua Vi~n Xa hQi h9C)
l
Ph an 2
Trang 3QUYEN LT/C a VI¥T NAM NHIN Tir TRONG RA:
NIfONG CHUYEN DICH QUA KHONG GIAN vA THin GIAN vA
KHAI NIEM CDA NGuin VIET VE "NOI" • • • vA "NGOAI" •
167
£n'kHarlJ1s
Nguoi djch: lac gift Ngll'oi hi?ll dtllh: Truong TIm H&llg & Luong VUll By
Vi~c gia nMp VaG ASEAN ngay 28 thang 7 nam 1995 va WTO ngay 11 thang 1, nam 2007
to r~ng nha nuac Vi~t Nam dang ma cua cho th~ gi6i va dang hoa nh~p v6i nSn kinh t~
duo NhiSu nguCri da xem qua trlnh nay nhu mQt buac ca ban trong qua trlnh lam giam b6t di
hrc t~p trung cua trung uang Nhung cac 9 ni~m vS "quySn" t~i Vi~t Nam cho th~y qua
nay phuc t~p han nhiSu R~t nhiSuvf d\1 trong lich su Vi~t Nam cho th~y r~ng vi~c quan 19
M giUa "nQi" va "ngo~i" c6 mQt vai tro quan tn;mg trong vi~c gay dl,mg nen uy th~ chfnh tri
quySn h,rc: ch~ng h~n nhu H6 Chf Minh "ra di tim duemg Clru nuac"; lich su cua nha Tay San
bi~t thu hut S\f ung hQ cua nhiSu dan tQc khac nhau a ngoai nhilng trung tam quySn l\fc truySn
va sau d6la t~p trung quySn l\fc; m6iquan h~ gifra Dang Trong va Dang Ngoai trong th~ ky
va 18; va S\f hQc hoi va ap d\1ng cac "mo hinh Trung Qu6c" VaG cach t6 chuc xa hQi cua dan
Vi~t trong triSu d~i nha NguySn trong tuang quan v6i nhling kh:ii ni~m ban dia vS uy thS va
ehfnh th6ng
Trong bill nay, toi bi~n lu~n r~ng cac 9 ni~m vS quySn t~i Vi~t Nam dao dQng gifra hai 9 ni~m
tuang la nQi va ngo~i Toi bi~n lu~n r~ng nhilng buac ly tam khong nen duQ'c xem nhu nhfrng
dQng tr:ii v6i S\f t~p trung cua quySn l\fc NguQ'c l~i, nQi va ngo~i g~n b6 v6i nhau Hai ben
dQng Ifrn nhau Han nfra, nhfrng nguCri c6 tai quan 19 cac quan h~ gii1:a "nQi" va "ngo~i" se d~t
mQt lo~i quySn xa hQi hQ'P phap "QuySn l\fc" duQ'c d~t ra trong qua trlnh nay khong chi la
l\fc chfnh tti rna con Ia mN lo~i "quySn l\fc xa hQi" c6 hi~u qua trong nhiSu nnh V\fC trong
s6ng xa hQi hang ngay Ngoai Hnh V\fC quan 19 nha nuac, thl cae 9 ni~m vS S\f chfnh th6ng, uy
qUYSn l\fc xa hQi a cac dp dQ khac nhau trong dCri s6ng xa hQi a Vi~t Nam c6 th~ dUQ'c hi~u
vi~c nhilng thanh vien trong xa hQi thuang thao, su d\1ng, vi ph~m, va cU6i cling till san sinh
19 tuang van h6a v6n duQ'c diSn d~t qua S\f d6i ngfru gifra nQi va ngo~i D~ trinh bay 9 ni~m
toi se xay dvng mQt du truc 19 thuySt tren ca sa van h6a Vi~t Nam Mo hinh nay dung du
than tQc Vi~t d~ lien kSt mQt mo hlnh du truc lu~n v6i mQt cach tiSp c~n d~ giai thfch nhfrng
hanh xu trong xa hQi va S\f chu dQng cua con nguCri
L9 thuySt nay c6 th~ duQ'c gQi "du truc lu~n huang VaG dQng thai" (dynamic structuralis~)
cho biSt b~ng each nao mQt vai 9 ni~m 19 tuang vS quan h~ xa hQi dinh huang chonhilng tnii
hang ngay cua con nguCri, nhung chfnh con nguCri cling c6 th~ can nh~e cac 19 tuang nay
dCri s6ng th\fc tS thea nhilng each vua vi ph~m l~i vua tai san sinh nhilng 19 tuang nay Nhu
Bourdieu va Edmund Leach da cho biSt (trong nhilng b6i dnh khac nhau) thl nha nhan hQc
c6 th~ xac dinh nhilng du truc cua nhilng each hanh xu, vua d6ng thCri n~m b~t duQ'c vai tro·
J
Trang 4168 Hi~n d~i va cach ti8p c~n nhan
quan tn;mg cua Hnh t\I chu cua con nguCri trong du truc fty Bill viSt nay c6 hai khfa c~nh'
m~t toi mieu ta du truc noi/ngo<;ri va giai thfch vai tro cua n6 trong xa hoi va van h6a Viet'
sy an~ hu~g ~ua ~Aftu truc, ~a~ t61 suy nghl cua nhiSu nguCri Y,S m~t khac, tOi cling c~o t~fty
cau tf!1c nay bl nhieu nguO'l VI ph~J? hay vm;Yt: qua trong dCri song hang ngay Mot dieu rat thU
cua cau truc nay Ia,vi~c vuqt qua cau truc noi/ngo~i khong lam giam di vai tro cua n6 NguO'c
chung ta c6 the hieu vi~c di qua gi61 h~n cua du truc nhu mot qua trlnh dao dong gifra ~oi
ngo~i VI v~y, vi~c "di qua" d6 xay d\Ing l~i quySn l\Ic cua du truc xa hoi nay
Trong bill nay ~oi Slr d\lng ba lo~i vf d\l tu ba llnh v\Ic khac nhau Tnr6c hSt tOi nhln vao
da~ d~ng g~fra hai to chuc th~n toc Vi~t Nam theo rna hinh ph\l h~ va song h~ S\I dao dong nay
m9t cach de thu nh?n cac dieu thu?n lqi cua hai rna hinh nay Sau d6 toi nhin van mot vill thf d
tro~g ~ich s~ chfnh tri Vi~t Nam Toi bi~n l~?n r~ng nhfrng nha lanh d~o thuCmg dao d6ng gifra hJ
CU?I c~ng tOl" n~n va? mOl quan h~ gifra cac v~ng noi thanh va ngo~i thanh trong dia ban TP Hb
~~I Mi~h M~ hlnh n9I I ngo~i c6 mot vai tro rat quan tr9ng va d~t ra nhiSu cO' hoi cho con nguOi
gianh lay quyen l\Ic trong khong gian xa hOi
1 Ljeh sft efta IY·thuy~t v@ dao dQng khong gian va thm gian
/ ,C~ So' 19 thuySt cu~ bill nay c6 nguyen g6c trong vi~c nghien cuu cua Edmund Leach va sau
do l.a cua A Thomas ~rsch ve "dao dong xa hOi" (social oscillation) Trong tac ph~m n6i tiSng
Polztlcal Systems of Hzghland Bumw, Leach da dua ra mot rna hinh du true luan cho t6 chuc xa
hOi Mo hlnh nay cho biSt r~ng xa hoi luon luon biSn d6i nhung v~n tuan thea m6t khuon m~u cdu
t~~ ~uy xa
N hoi ~~qc ~~ chuc thea ~ot du truc xa hoi, Leach cho biSt cac nha nhan h9C cling nen
de y vao nhung bIen dOl trong dCri song Theo Leach, thl nhfrng mau thu~n cua mot du truc xa hOi
c~ v~.tro, ~h?t ~uan t:Qn~ tro~g vi~c t6 chuc xa hOi Ong bi~n lu~n r~ng "cftu truc ~a hOi ·trong thVe
t~ (tral ~O'l nhun.g mo h,mh ly tuang cu~ cac nha xa hOi h9C) gam c6 nhfrng 9 ni~m vS vi~c phan
caPNquyen l\I~ gifra nhieu nguOi va nhieu nh6m nguCri Cac ca nhan c6 thS c6 nhfrng 9 niem mau
.: Tro.~g nghien ct:u c~a o~g vS n:~i quan ~~ gifra cac nh6m Shan va Kachin trong vung nui IT
Mien DIyn, Leach da phat hl~n ra rang cac to chuc xa hoi rna cac nha nghien cuu tlUO'C da
nhu ho~n toan khac bi~t th\Ic s\I la g~n b6 v61 nhau trong mot h~ th6ng xa hoi 100 Su biSn d6i
t~~ng t~ ch~c xa hOi da :ra thanh "trung taI?" cua S\I phan tlch cu~ ong Ong ~ling ch~ biSt r~ng
gma hal nhom Kachm va Shan c6 S\I trao dai trong vung xa hOi mien nui Ong da phat hien nhi€u
tlUcmg h?p ~guCri ~a~hin '~tra t~anh" nguCri Shan cung nhiSu tlUCmg hqp khi mo hlnh giai dp
gumsa tm thanh mo hmh bmh dang gumlao Trang vung nguCri Kachin cac ca nhan c6 thS hoat
~on~ va: c6 m.O~ v~ tro trang nhiSu h~ th6ng xa ?Oi cung mQt luc ~guCri Kachin c6 thS chuySn dbi
t~ hy thong gla1 cap ~han sang h~ thong binh dang gumlao "N6i ve m~t t6 chuc chfnh tri thl cQng
don~ Kachm dao d9ng gifra hai c\Ic mot m~t la "dan chu"gumlao va mat khac 1a "chuyen
qu:en~ S~an" ~a~.h 19~4:.?) ~ifra hai C\IC khac nhau chung ta c6 thS tim ra'mo hlnh gumsa;la
n:?t h~ th?ng xa h9I thoa hlyp gifra ~ai }9 t~ang Shan va gumlao Trang 19 tuang xa hoi thl mQt
v:yc c~ lQ'lx tron~ mo hl~h S?an c6 the rat x~u trong rna hinh gumlao Nhung trong th\Ic tS thl cae
ca,nhan,van ph~1 c~uyen dlCh gifra, hai the gi61 van h6a nay Hoo nfra Leach bi~n lu?n r~ng 19
~OO? va :h\Ic te khac nh~u ~6 nhieu tlUcmg hqp cac ea nhan di trill nguqc v61 cac "Lu?t W' cua
xa: h91 'ya,,~~ch cho biet rang vi~c "di qua" cac lu?t l~ c6 mot vai tro r~t quan tr9ng trong h~
th~ng xa hQI nay Mot m~t, nhfrng 19 tuang cua M th6ng la mot cach dS t6 chuc xa hoi va trao
mai nguCri mot vai tro C\l thS trong du truc xa hOi Nhung m~t khac, thi hai C\IC trm'nguqc t~o
trong vi~c 16 chuc nhfrng bfra khanh ti~c 100 Kirsch cho biSt r~ng phong t\lC lam ti~c tren nui t~i Dong Nam A c6 hai nghla r~t kMc nhau: nghla thu nh~t 1a lam ti~c dS "chia se" v6'i nguCri va mot nghla khac la lam ti~c dS xay d\Illg uy tin rieng cho minh v6i M qua la gia tang phan h6a vi thS xa hoi Hai 9 nghla nay trai nguqc v6'i nhau va cac ca nhan trong xa hQi dao gifra hai C\IC Kirsch g9i qua trlnh nay la "dao dong xa hOi" (social oscillation) M6i nguOi
xa hOi can nh~c cac 9 ngrua khac nhau cu.a IS ti~c trong tiSn trlnh tim kiSm ""hi~u qua cua IS
bai," "s\I linh thieng," "vi thS IS giao cao hO'n" hay "mot m\lc dfch kMc chiu tac dong ton giao" (xem Keyes 1995: 41) Rai tac gia Leach va Kirsch n6i vS nhfrng dp dO xa hQi khac nhung eft hai.dSu dua ra mot rna hlnh vS "dao dong xa hQi" Mo hlnh nay cho biSt r~ng S\I dong giUa hai C\IC trai nguqc san sinh ra mot khong gian xa hQi r~t quan tr9ng trong vi~c phan do'i s6ng xa hOi Mo hlnh nay cho biSt r~ng xa hQi vua duqc t6 chuc theo mot du truc r~t ro,
v~n c6 khong gian cho con nguCri chu dong giai quySt nhfrng v~n dS trong xa hOi nay Cac dong cua con nguCri vua gay ra nhfrng kh6 khan cho rna hlnh du truc cua xa hQi vua san l~i rna hlnh nay
Leach da dung nhfrng quan sat nay dS giill thfch quan h~ cac dan toc a miSn nui MiSn Di~n,
va cac quan sat cua Kirsch duqc Slr d\lng cho miSn nui rong hoo n6i chung Nhung 19 thuySt vS dao dong xa hOi nay con c6 thS Slr d\lng duqc trong nhiSu llnh V\IC khac nfra, d~c bi~t trong nhfrng
hoan canh c6 mot du truc xa hOi duqc t6 chuc xung quanh hai C\IC trai nguqc v61 nhau HO'n nfra, dao'dong xa hOi khong chi la mot ho~t dong trong chfnh tri, tOn giao, hay cong vi~c lam an rna
1995: 4-9) Bill nay l~p lu?n r~ng s\I dao dong nay c6 thS giai thfch m6i quan h~ gifra nO·i va ngo~i,
giUa trong va ngoai, trong van h6a va xa hoi Vi~t Nam Hai C\IC noi va ngo~i thuemg duqc xem nhu hai ben trm ngugc v61 nhau Nhung s\I khac bi~tgifra hai ben nay dem l~i mot cO' hQi cho nhfrng ho~t dong t\I chu cua con nguCri Con nguCri dao dong gifra hai C\IC noi va ngo~i trang
Mot vai nha nghien Clm vS cac quan h~ chfnh tri trong lich Slr Dong N am A d~t ra mot tlUcmg phai 19 thuySt nfra Oliver Wolters (1999), Stanley Tambiah (1976), va Benedict Anderson (1990) dua ra nhfrng rna hinh vS quan ni~m a Dong NamA vS quySn l\Ic va uy tfn Theo nhu nhfrng tac gia nay thl quySn l\Ic va uy tin g~n b6 v6i nhau, quySn l\Ic luon luon duqc giao cho nhfrng nguOi
e6 tai trong vi~c quan 19 dao dong g~fra mot trung tam va cac vung xa Wolters cho biSt,
An DQ) di~n d~t rnQt tlnh tr~ngchinh tri d~c thu va thucmg bftt 6n trong rnQt vung dia 1y duQ'c xac djnh rnQt cach rna h6, khang c6 cac ranh gi6'i ,c6 dinh va Ia nO'i rna cac trung tam quy~n
h,rc nh6 hon c6 xu huong drn S\1' an toan a kh~p rn9i phia Mandala c6 thS rna rQng va thu h((p gi6ng nhu rnQt cay dan accordion M6i rnQt mandala bao g6m nhiSu nM cai tri d\l'a tren nguyen t~c c6ng n~p, vai ngm'yi trong s6 do se dC;lt duQ'c dia vi ba cM khi c6 CO' hQi va c6 xay
d~p nen m~ng luoi chu hAu cua minh Chi c6 vi ba chu mandala co dm;:rc d~c quySn tiSp d6n cac str doan triSu c6ng; ban than ang ta se gQi nhUng chu hAu va vi~c nay thS hi~n dia vi cao
hon cua chfnh ang ta (Wolters 1999: 28)
Trang 5170 Hi~n d~i va dQng thai cua a'Vi~tNam: cach tiSp c~n nhan
T~biah cung ~lr dvng rno hinh mandala dS xay d\l1lg rnN 19 thuySt v€ cac chfnh th~ a
N~ A ,trnac ~ay, Ong gi,h thfch quy€n h,rc giua cac trung tam cua cac chfnh th~ nhu la mot
thong g~rn nhieu "hanh tinh" nho (nhi€u vuang qu6c) vila rieng bi~t vila lien kSt trong mot'
MQt bt'l'c tranh thie,n ha v0 mQt hanh tinh trung tam bao quanh biJ'i cac v~ tinh khac nhau, v6n
la nhung chinh the it nhieu "tl,l' tri" trong quy d~o va trong vang khong gian anh huang cua
trung tam Gia day nSu chUng ta hiSu la khu ngo~i vi cua h~ th6ng nay co nhung diSm hay
hanh tinh trun;: tam khac c~nh tr~nh voi trung tam hanh tinh noi tren va nhung v~ tinh cua
nhung hanh ,tinh Lrllng tam khac nay, chUng ta se th~y dUQ'c Sl,l' hQP 19 cua mQt h~ th6ng: day
la mQt h~ thOng vo-i mQt tr~t tl,l' thu b~c cua cac diSm trung tam v6n lien tl)C khong ngung chiu
tac dQng cua h~ dQng ll)'c dua dAy va nhu'ng vting anh huang luon biSn d6i (Tambiah
1976:113),
Hai rno hlnh nay g~ai thfch quan h~ cua cac nM nuac "An DQ hoa" t~i Dong Narn A
khong ling dvng tlVc tiep duqc van truang hqp cua Vi~t Nam Nhung cac 9 ni~rn v€ S1,1' giao
nang dQng giua S1,1' rna rQng va thu hyp cua ph~rn vi anh huang, ho~c cill rna Wolters mieu
nhfrng ph~rn vi anh huang co tfnh ch~t "rna rQng va thu hyp nhu rnQt dan accordion", co th~
s~ dvng tro~g vi~~ gilLi thfch rn6i quan h~ giua nQi va ngo~i t~i Vi~t Narn Han nua, trong mot
ve 9 ni~rn ve quyen 11,1'c cua ngu01 Java, Benedict Anderson cho biSt chung ta co th~ kiSn ta~
rnohln~ "quy€n l1,1'c" noi c~ung tu nhfrng b6i canh van hoa va lich Slr d~c thu Co nghla lao
ta co the dung nhfrng, chi ~iet van hoa d~c thu dS kiSn t~o rnQt 19 thuySt v€ quy€n l1,1'c noi chung
ling dvng duqc a nhieu nen van hoa kMc nhau (Anderson 1990: 75) Trong khi rn6i xa hoi co
9 ni~rn va bi~u tuqng rieng v€ "quy€n" thl cac tac gia nay l~i d€u cho r~ng quy€n 11,1'c l~on
dao ,dQng giua rnQt qua trlnh "rna rQng" va rnQt qua trlnh thu hypo Cho du cac biSu tuqng
quyen l1,1'c t~i Vi~t Narn r~t khac so vai nhfrng xa hQi noi tren, trong xa hQi Vi~t Narn, S1,1' dao
giua cac qua trlnh nay v~n quan trQng trong vi~c kiSn t~o quy€n l1,1'c
M~c du cac bill tren phan tfch quy€n 11,1'C a nhfrng dp dQ khac nhau, cac tac gia nhix W
Tambiah va Anderson d€u d~t ra 19 thuySt v€ ngMthu~t quan 19 nha nuac, tfnh chfnh
m~t chfnh tq, va "linh h6n linh di~u" cua ngu01 co quy€n Cac vf dv d€u gi6ng nhau v€ rnQt di
trong cac trnang hqp khac nhau quy€n Ivc luon luon vila co du truc cling r~n vila linh dong
ni~rn nay duqc Tony Day tom l~i b~ng hai chu "s~t long" (1~y ra til rnQt cau trong 101 thAn ;hu
c~g l~l vua rnern Sat long "gqi 9 rang qua trlnh tMnh l~p nM nuac co th~ trai qua nhung
d?i: day la rnQt qua' trlnh co ca nhfrng khai ni~m co tfnh ep bUQc, cu5ng chS va nhfrng Mnh
doi khang" (Day 2002: 36)
y ~i~rn ~ren v€ S1,1' kSt hqp giua cill cling r~n va S1,1' Hnh dQng r~t th~~n lqi cho vi~c hi~u
ly thuyet ve 9uyen l1,1'c Vi~t Nam nen bat dau vai nhfrng bill 19 thuySt cua cac nha nghien CUll
Dong Narn A hQc Mo hlnh cua Leach va Kirsch cho biSt r~ng "quy€n" la rnN qua trlnh xa
smh cau truc nay nhung dong th01 cung duqc diu truc nay san sinh
2 Dao oQng khong gian va thM gian
Tren ca sa 19 thuySt cua cac tac gia'nhu Leach, Kirsch, Wolters, Tambiah, Anderson va Day
toi de nghi rnQt dinh nghla 19 thuySt v€ "quy€n" t~i Vi~t Nam nhu sau:
Trong doi s5ng xii h9i va chinh tri Vi~t Nam, quy@n h,l'C va uy thS la kSt qua cua mQt qua !TInh dao dQng giCl'a hai q.rc t6 cht'l'c xii hQi trai nguQ'c, Nhung ngU'ai kheo ~eo trong vi~c ~an nhac va van dl)ng SI,I' chuySn dQng gjij'a hai Cl,I'C nQi va ngo~i se d~t dU'Q'c "quyen" ehCl' "quyen" nay bao gbm v6n v~t ch~t va biSu tU'Qng, cung nhu rna h,l'c, u~ thS, sl,I' kfnh trQng cua nguai khac, hi~u
h,rc trong liinh VI)'C ton giao, va danh tiSng tro~g doi song xii hQi Qua trInh ~ao dQn~ nay l~ mQt kiSu t'rng phO r~t thl,l'C ti@n cua con nguo'i doi vo-i nhung ga b6 co tmh cau trUc bat nguon ttl' nhung mo h'inh 19 tuang hoa v@ t6 c~u'c xii h~i St.: dao dQng nay t~o ra ~Qt khong gia~ hanh OQng t\)· chu cho chi'! thS trong mQt cau trUc doi ngau dU'~mg nhu cung ngac, MQt m~t cau trUc xii h9i dinh hlnh mQt s6 kha nang cho ho~t dQng thl)'c tie~ cua con ngU'ai, nhung m~~ khac thl hanh dQng thl)'c ti@n cua con ngU'ai vU'a lam triJ' ng~i cho Ca? truc vu'a llii san sinh l~i cau trUc xii hQi ~y Noi mQt each don gian thl nhu'ng ngU'ai biet can nhac va v~n dl)ng Sl,l' dao oQng giu'a hai cl)'c nQi va ngo~i co thS xay d\)'ng du'Q'C anh huang trong thS gioi xii hQi cua hQ
171
Mo hinh quy€n 19c xa hQi nay co thS duqc rno ta b~ng hinh anh cua rnQt con quay M6i quan gitra nQi va ngo~i trong xa hQi gi6ng rihu rn6i quan h~ suc i trong rnQt con quay Uic ngu01 ta
mot con quay'thl nguai ta phai t~o cho no rnQt h,rc ly tam v6i huang bay ra phfa ngoai, lam
trill nguqc la l1,1'c huang tam Ll,l'c huang tam nay giup cho co~ quay dUng du?,c tren t11,lC dUng
v~y, chung ta co thS hiSu b~ng cach nao rna l1,1'c ly tam narn ngang ,a phan ngoai cua con
g~n bo v6i 11,1'c huang tam, t~o ra ca sa vfrng vang cho tru~g tam De bao v~ S1,1' viXng vang tf\lc dQc thl con quay phai quay ly tam a rnQt khoang cach deu d~n Noi rnQt cach kMc, thl S1,1' QQng giua nQi va ngo~i t~o ra l1,1'c rn~nh rna chi co Cl,l'C nQi hay Cl,l'C ngo~i thl tv no khong t~o
QuQ'c Chi khi chung d6ng th01 ho~t dQng thi rnai co thS t~o ra duqc
Mo hlnh con quay co hlnh nhu rnQt chop non nguqc Trung tam cua con quay dai va sau, va tam duqc biSu tuqng b~ng rnQt dong th~ng dling V€ tf\lC n~m ngang thl cang cach xa trung thl chi€u day cang giarn
Nhu v~y thl rnQt con quay co thS biSu trung cho rno hinh 2
l1,1'c xa hQi Nhung rnQt 19 thuySt v€ quy€n l1,1'c xa ~Qi t~i
Nam khong th~ dUng l~i vai rno hlnh thoi L9 thuyet can tam dSn nhfrng cach hanh Slr thl,l'c tS trong xa hQi va cac ci'mh van hoa, xa hQi d~c bi~t cua Vi~t Nam Trong ba con l~i cua bai nay toi se rnieu ta cac quan M nQi va ngo~i
ba lInh vl,l'c l~ than tQc ngu01 Vi~t, lich Slr Vi~t Narn, va chuc khong gian t~i TP H6 Chf Minh
Mo hlnh cua con quay co thS so sanh vai rn6i quan h~ 3 \ \ \
gian va th01 gian thl,l'C ti~n trong than tQc nQi va ngo~i \\
,
than tQc Vi~t Nam S1,1' dao dQng giua quan h? than t(jc n"777h"'~'" 7hm?7:7)
descent) t~o ra rnQt rn~ng luai than tQc vila hyp vila r9ng v€ khong gian Nh~g rnoi
h~ nay cung co rnQt chi€u kfch th01 gian Dong hQ nQi gan bo vai rnQt khong !Sian !Wp,
co chi€u sau v€ th01 gian Di€u do co nghla la, no co rnQt lich Slr Iau dhl vai nhieu the h~,
trong 19 tuang thl dong hQ chi thl,l'c S1,1' chfnh th6ng khi g~n li€n vai rnQt t? tien t~o ra no
miSng d~t cua rnQt dong hQ nQi hay khong gian c~ dong hQ khong t,he ;na rQ~g duQ'c
b&i vi d~t hQ nQi thuang phai c6 dinh trong mQt cho nm que huang Qat to cua gla dinh
d
Trang 6172 Hi~n o~i va oQng thai cua truySn aVi~tNam:
Trong hQ hang song h~ tbi rn5i quan M nay binh nhu ngm;rc l~i: rno binh nay dt rQng v~
khong gian nhung khong c6 b~ day Itch su
Ngon ngfr cua ngu01 Vi~t cho thAy r~ng nhiing 9 ni~rn v~ than tQC rAt g~n vrn 9 ni~m
khong gian Cac chu "ben nQi" chi ra dong hQ cua phfa ngu01 cha va eac chu "ben ngo~i" chi
dong hQ cua phfa ngu01 my Nhln ky VaG rno binh nay tbi se thAy r~ng h~ th5ng nay c6 mQt
nghIa g~n vm 9 ni~rn ngu01 dan ong lam trung tam cua rno binh nay Ngu01 cha cua cha 1a
nQi", ngu01 my cua cha 1a "ba nQi", nhung ben phfa my thl cha my cua my d~u 1a ngu01 "ngo1;li"
Nhiing tu nay cho bi~t rnQt di~u rAt r5 rang: trong than tQc 19 tu6ng a Vi~t Narn tbi c6 ngu01
va c6 ngu01 ngohl
Gia dlnh 19 tu6ng t~i Vi~t Narn coi trQng rno binh hQ nQi va duQ'c t6 chuc xung quanh
dan ong Nhung 19 tu6ng nay 10' di vai tro cua ngu01 VQ' (va ben ngo~i) trong vi~c till sfm
dong hQ nQi MQt gia dinh 19 tu6ng tbi n~rn ben phfa nQi nen ngu01 ta coi ngoi nha nhu rnQt
gian thu('>c "ben nQi" Nhung trong quan M xa hQi n6i chung thl khong gian trong nha cung
xern nhu 1anh vvc cua "nu" Th~t nguQ'c d01 1a ngu01 biSu tUQ'llg cho phfa "ben ngo~i" cung
nguO'i c6 trach nhi~rn qufm 19 khong gian "nQi" cua nha a Trong rnQt gia dlnh 19 tu6ng nay
dan ong tlr ben nQi ra va dan ba tlr ben ngo~i vao, nhung ngu01 VQ' c6 trach nhi~rn sfm sinh
dong hQ nQi, c6 nghIa 1a ben ngo~i sfm sinh ra ben nQi Sv rnau thuftn nay duQ'c truy~n th5ng
Nam quan tam nhi~u qua cac chuy~n c6 tfch, trong van h6a dan gian, va nhi~u bai hat v~ cac
khan trong vi~c lam dau
Han nua, nhu Luong Van Hyda cho thAy, pha h~ Vi~t Narn khong chi thea ben nQi rna
c6 hai h~ th5ng 1a rno binh ph\l h~ (Patrilineal descent) va rno binh song h~ (Bilateral)
VanHy 1990) C6 thS n6i r~ng rno binh cua dong hQ ph\l h~ 1a rno binh 19 tu6ng trong xa hQi
Nam Nhung trong d01 s5ng hang ngay tbi nhi~u gia dlnh thea rno hinh song h~ Hanh vi
dUQ'c mieu ta b~ng rnQt vf d\l C\l thS tu vi~c nghien Clru cua toi t~ Huy~n H6c Mon, rnQt
ngo~ thanh TP H6 Chf Minh T~i H6c Mon c6 nhi~u gia dlnh n6i r~ng dong hQ ph\l h~ 1a
tu6ng nhung trong thvc t~ tbi hQ thea rno binh song h~ Ch~ng h~n nhu rnQt gia dinh g5c Hue
dinh cu VaG vung ngo~i thanh nay each day 15 narn Hang dern thl mAy ngu01 trong gia dlnh
thuang ng6i trong phong khach vua danh dan ghita vua hat v~ nhiing vung dAt xua t~i que
minh M6i dern nh6rn nay k~t thuc vm bhl hat ~'Que huang":
Que huang ln6i nguai chi lnrt Nhu ia chi lnrt Mf} thoi Que huang n€u ai khong nha
Se khong Ion n6i thanh ngum
MQi ngu01 trong nh6rn nay hat cung vm nhau Nhiing 101 hat c6 tfnh thuang nhO', va
hat cua hQ rAt nghiern trang, gi5ng nhu hQ dang vua hat vua "nhO' ngu6n" Hai chu "Que
duQ'c hiSu thea 9 ph\l MIa "rn6i ngu01 chi rnQt" R6i tAt ca rnQi ngu01 trong nh6rn hat cung
rnQt cach hung h6n hai cau cu5i cung 1a "Que huang n~u ai khong nhO' se khong Ian n6i
ngu01." Trong vf d\l nay tbi rnQt vung "que huong" biSu tUQ'llg cho dAt t6 tien trong rnQt dong
ph\l h~ Trong 19 tu6ng nay tbi nhiing ngu01 khong nhO' dAt t6 tien khong phii 1a ngu01 DAt '
huong" biSu tUQ'llg cho phfa "ben nQi" bm vi dAt hQ nQi thuang phai c5 dinh trong rnQt ch6,
que huang dAt t6 cua gia dinh DAt nay coi nhu 1a nm san sinh ra dong hQ ph\l h~
Nhung mAy ngu01 trong "gia dinh" nay khong phai 1a gia dlnh ruQt MAy anh em 1a "anh
k~t ngrua" Han nua 1a trong nhi~u twang hqp khac tbi cac lang gi~ng trong x6rn nay c6 mQt
173
ngu v~ cac quan h~ trong x6rn t~i vung dAt n;m nay !rai, vm nhiing 9 ni~m v~ vai tro cua que
hQ dung mN cau t\lC ngu de danh gia rat cao ve rnoi quan h~ rnO'i: "Gia dinh xa khong hlng gi~ng g~n." Trong vf d\l nay tbi vai tro cua que huang duQ'c thay b~ng eac quan h~
d01 s5ng C\l thS 1a quan h~ lang gi~ng Tuy dong hQ ph\l M 1a 19 tu6ng nhung trong th\Xc dlit gia dlnh khong du cho nhu du sinh s5ng Sau nhi~u th~ h~ va sau khi chia dAt nhi~u l~n
que cha (dAt ben nQi) khong can du dS sinh s5ng DAt nQi vftn 1a 19 tu6ng nhung nhi~u b~t bUQc "ra di tim duang Clru kinh t~ gia dlnh" Nhiing suy nghI v~ gia dlnh 19 tuang phai
buO'c cho nhiing nhu du sinh k~ M5i quan h~ 19 tu6ng bi xao trQn bm nhfrng vAn d~ v~t
mQi ngu01 phai 10 l~ng v~ vi~c tim dAt cho eac th~ M rnm trong gia dlnh, troli.g khi dAt ngay
hi~m va gia dAt ngay cang cao Trong hoan canh nay thi ngum ta dang c5 g~ng vugt qua kh6
kinh ttf; va 19 tu6ng ph\l h~ v~ que cha chi 1a mQt 19 tu6ng rna thoi "Ly tu6ng m6i ngu01 ffiQt." Nhung trong n~n kinh t~ mm thl rAt ti~c 1a 1y tu6ng khong giup duQ'c tAt ca mQi ngu01
dm s5ng v~t chAt h6a D5i vm rAt nhi~u ngu01 tbi que huang khong t~o ra nhi~u cO' hQi lam
ben ngo~i/f.1goai va do d6 khong thS nfu chan con ngu01 ta a 1~i
Luang Van Hy (1990) da cho thAy r~ng cach xung ho cua ngu01 Vi~t (d~k bi~t trong Nam
dao dQng giua hai rno hlnh than tQc khac nhau Sv dao dQng giua hai mo binh nay ph\lc V\l nhu du trong nhfrng twang hqp C\l thS Gi5ng nhu nguO'i ta dao dQng giua mo hlnh ph\! h~
cung rna rQng va th~ hyp 1~ Con ngu01 dao dQng giua hai Hnh vvc khac nhau: ho~t dQng t6 xung quanh vi~c trong nha (san sinh l~i dong hQ nQi) va h01;lt dQng t6 chuc xung quanh cae
du cua vi~c lam a phfa ngohl (ki~rn ti~n va rna rQng rn~ng 1um xa hQi cua minh)
Trong bhl "Quan h~ dong tQc twO'c chuySn dQng do thi h6a t~i Thanh ph5 H6 Chf Minh" Ton
Quynh Tran (2000) cho bi~t r~ng rnuc dQ do thi h6a c6 anh huang d~n rn5i quan h~ trong
tQc Trong vung rnm c6 hi~n tUQ'llg do thi h6a tbi c6 nhi~u ngu01 nh~p cu va nhiing ngu01
ft c6 quan M ba con a vung nay Nhung trong cac vung do thi cu (ch~ng h~n nhu,trung tam ph5) tbi h~u h~t cac gia dlnh danh gia rAt cao v~ quan M dong tQc
Hi~n tU'<;mg 00 thi bOa tIl phat qua off anh huang nhlSu o~n m6i quan h~ gia oinh, than tQc
Ngo~i tnl' mQt s6 it anh huang tich qrc nhu vi~c xay nha thO' tQc, vi~c vi~t l~i gia pha, nhung
SI)' r~n nut tinh than gia oinh, dong tQc la h~u qua co th~ xem la n~ng nS cua chuy~ndQng 00 thi bOa TiSn b~c, lQi nhu~n off chung ta suc m~nh cua no, off lam cho baa gia oinh tan nat,
baa can nguO'i oao oien [ J Trong khi vi~c r~n nut m6i day gia tQc, dong tQc oang di~n ra t~i
cac vung oang 00 thi bOa thi t~i nQi thi, cUQc s6ng tuong d6i off 6n dinh, khong co SI,!' tranh gianh gia tai, can chau l~i ti~n o~n gfin nhau, c6 tim l~i mO' day ba can tnrO'c oay Sau mQt thai
bOn ba, can nguOi l~i hoai hi~m vS qua khu xa xua: cua cha ong (Ton Nfr Quynh Tran 2000,: 392)
Ket 1u~n nay cho thAy r~ng con ngu01 dao dQng giua hai rno binh v~ quan h~ dong tQc CUQc 6n dinh tbi con ngu01 nhO' ngu6n, cMp gia phi (la 1ich su cua dong ph\l M), va nhO' l~i vai ben nQi, t6 chuc l~i nha xung quanh rnQt nQi gia Chua 6n dinh tbi con ngu01 thuO'ng di ra
kiern ti~n, khong dS 9 duQ'c nhi~u v~ quan M dong tQc Tu ben 1'lQi no di ra, va khong gian dQng duQ'C rna rQng Sau rnQt th01 gian tbi n6 co l~i, xay l~i ben nQi Day 1a dao dQng xa hQi
Trang 7174 Hi9n d~i va dQng thai eua th6ng a Vi9t Nam: Nhfrng each
ph~ h~ ~vc: M9t in?t ~hl ~~ng ~<;> ph~ h~ duqc coi tr<;>ng bOi no co lich su dai duqc ti6p n6i
nh:eu t?e he; ~~g d~t n~l/que cha rat he;p va m~ng lu0 xa h9i cua ben n9i khong r9ng l~m
~~c Athl !lch s~ cu~ m<;>t.dong h<;> song h~ khong dang ke NI:ung cac quan h~ trang m~ng lu6i
h<;>~ rat r<;>ng ;.e ~ong gl~n Khi m9t nguOi Vi~t Nam bao ding "Toi co gia dinh a Ca-U" thl
p~an dang nOl ve q~uan he; h<;> hang hoi xa, thvc la nhfing quan h~ trang m~ng lu6'i h<;> hang
~e; ~h~g tra~g m?t tn;On~ h~ !<hac thl chfn~ n~uOi n~y co thS noi r~ng qu~n ~h~ h<;> hang ph\!
~al y m~n: nay khon~ ma~ thu~n v~ n~au Hai y ni~m nay biSu tuqng cho sv dao d~ng xa
tl~ong hal lmh vvc khong glan va thm glan Sv dao d9ng nay lam cho con nguOi co thS vua
r<;>ng ra m~ng lu6'i xa h9i cua minh vua bao v~ Itch su lau dai cua dong t9c ph1,1 h~
HAai M }h6ng t6 chuc quan h~ than t9C nay t~o ra hai each t6 chuc khong gian va t6 chuc
g~an rat khac nh~u: trang rna hinh phy h~ mai quan h~ than t9C g~n bo ch?t cM vai mot
g;an ~e;p~ nhung IlC~ ~u cu~ dong h<;> r~t sau va ~ai Trang rna hlnh song h~ m6i quan h~' than
r~t m~ f9n~ tra~g khong glan nhung rat nang ve m?t lich su M?t nay vua he;p vua sau, m?t
vua f9n~ v~a no?g Nhung nhin chung thl hai rna hinh so sanh ,duqc v6'i hai tf\lc dUng va
tr~ng mo hlnh cua con quay Nhung quan h~ trang than t9c giang nhu quan h~ suc m~nh
m<;>t con quay SV,dao d9ng gi~a ~ai cyc n9i va ngo~i t~o ra m9t Ivc r~t vfing ch~c B6 Ivc ly
thea tr\lc ~ngan~ thl ~on quay ~e r~ xuong B6 Ivc huang tam thea tf\lC ,dUng thi con quay m~t
quay: ~on~ co huang quay o~ dlnh Trang quan M than t9c, cling giang nhu v~y hai cvc n(3i
ngo~l ~an smh ra ~hau Sv kheo leo trang vi~c hoa hqp sv dao d9ng giua hai rna hlnh phu he
2.2 Quy~n 11)'c tir kha nang can nh~c gifra hai rno hlnh than toc va sir
chung cho m\1c ofch th1)'c ti~n oau phai la chuy~n moo
~ Theo ~ghien c~ m6'i cua nha su h<;>c SJeorge Dutton ~hI vao cu6i th6 ky XVI1I, ~mh em
Tay S~ ~a t~ay dOl ~<;> cua mi~h, tu h<;> Ho cua ben ~9i Mnp h<;> Nguy~n cua ben ngo~i H<;>
n~u V~y,:1 C? m~c dIC? thv~ tten',BOi vi " I:,<;> Nguyen se rat thu~n ~qi trong chi6n dich cua
TlO~g Cal nhln cu~ quan chung thl h<;> Nguyen khang chi giup h<;> gan han v6'i ho cua nha
quye~ (~hua N~uye~) n:~ conN duqc ~em la mQt di€m,lanh" (Dutt?n 2006: 84) vi~c g~n v6'i
n~o~l co ~1,1C dlCh la ch,Iern hUll quy.en l\Xc Sau khi lay duqc quyen Ivc chfnh tri thl anh em
buac dl ra nhung1~i ket thuc v6'i mot cuac "di vao"
2.3 Anh em Tay Son, Dang Trong / Dang Ngoai, "Mo hlnh Trung QuAc"
nhfi'ng s1)' ki~n trong Ijch sir Vi~t Narn
Thf d1,1 c.ua n~a ~~y San r~t thu vi b~ VI no biSu trung r~t 1'5 rang cho m9t qua tdnh r&t
tr<;>ng trang llch su Vle;t Nam Trang nhieu hoan dnh khac nhau thl quy€n chfnh tri chfnh
dUng tre~ ~?t ~~ sa vila t~p trung hoa quy€~ Ivc ben trang vua rna r9ng quan h~ v& ben
Trang ~a h~I VIe;t N~m n~fing nguOi co quyen lyc c~fnh th6ng thuOng co till nang d?c bi~t la
h?'p n?at hal Ivc ly tam va huang tam Trang phan tiep thea cua bai nay chung ta se nhin vao
Val thl d\l nua trang lich su Vi~t Nam Chung ta c6 thS b~t dAu v6'i chfnh nha Tay San
2.3.1 Tay Son
Tac phAm cua, George Dutton khong chi nh~c l~i vi~c l~y h<;> ben ngo~i cua anh em N
175
Nguy~n Hu~, va NguySn Lu rna can cho th~y m6i quan h~ giua cac Ivc xa h9i phan tan
cu6i th6 ky 18 va nhfing buac di t~p trung hoa quy€n Ivc cua nha Tay San Theo Dutton thi thS coi nha Tay San la "nhfing Hinh t1,1 nang dan vai m9t cai nhln v€ m9t tuang lai hoang , nhung d6ng thOi cling khang thS coi h<;> nhu "ke cu6'p nuac" nhu da duqc trlnh bay trang tac phAm lich su twac day Anh em nha Tay San khong phai la dan gian nhu th6 Trang th\Xc
h<;> giao tac v6'i nhi€u nhom xa h9i - nguOi Cham lfin Vi~t, nang dan lfin nha chua, nguOi co Ivc t~i trung tam lfin nguOi co quy€n t~i cac vung xa H<;> nhln ra phfa ngoai va nhin vao
tam cung m9t luc Nha Tay San xu~t hi~n tren san kh~u lich su trang m9t CU9C khllng hoang
t6 a xa hQi Dang Trang cu6i th6 kY XVI1I Uy tfn Clla h<;>la do kha nang vua hqp nh~t nhi€u nguOi ngoai trung tam quy€n Ivc truy€n th6ng, vua v~n h~mh trang "du truc chfnh tri thOi" (Dutton 2006: 58) Theo Dutton thl "nha Tay San gay dvng Hnh chfnh th6ng cua h<;>
nhi€u muc d9, g6m ca: nhfing y ni~m tlim tm;mg, nhu cac lai tuyen b6 co tfnh d~o duc va bf; nhfing y ni~m v€ xa h9i va kinh t6, nhu cac chfnh sach giup dO' nguOi ngheo va giai quy6t vfin d€ trang d~ truc kinh t6; va nhfing v~n hanh thS ch6, ch~ng h~n nhu h<;> thi6t l~p quap h~
rfit nhi€u c~u truc quy€n l\Xc duang thai" (Dutton 2006: 60)
2.3.2 Dutton cho th§y r~ng nha Tay Son thay oBi chi~n Imlc chinh trj "theo
nhu c§u clla hoan dinh, theo nhorn nglfOi, va theo obi hoi clla timg hie"
(Dutton 2006: 61)
Han nua, Dutton so sanh chi6n luqc chfnh tl1 nay v6'i r~t nhi€u tWOng hqp khac trang Itch su
Nam, nhu nha Ly (1109-1225) va nha Tnln (1225-1400) Dutton d6ng y v6'i Ralph Smith lich su Vi~t Nam la m9t qua trlnh "v6'i tfnh ch~t chu ky; dao d9ng giua cac ch6 d9 dva tren
sa Nho Giao va cac ch6 d9 xay dvng quy€n Ivc chfnh tri va ngay ca tfnh chfnh th6ng clla h<;>
nhfing ca sa khac" (2006: 62) Anh em Tay San su d1,1ng nhfing y ni~m dia phuang v€ quy€n thAn bf khi kh~ng dinh la h<;> da nh~n thien m~nh, dung cac tu til Nho Giao v€ d~o duc va duc xay dvng m9t viSn tuqng than dan va l~t d6 ch6 d9 chfnh tri t~p quy€n, gay dvng quan h~ v6'i lanh d~o Cham va cac t9C twang tren vung nui M9t m?t thi h<;>dua ra hlnh anh cua mlnh nhu
"ngoai," nguOi binh dan "m?c ao vai" c6 quan h~ v6'i nhi€u nhom dan t9c khac a ngoai tam chfnh trio M?t khac thi h<;> r~t thoai mai trong vi~c xay dvng m9t ca du hanh chfnh t~p
quy€n Ivc, va cu6i cung thl Nguy~n Hu~ tv xung hoang dS t~i Phu Xuan vao thang 12 nam
Th~t sv Ia nha Tay San bH~t dao d9ng giua hai cvc n9i va ngo~i, dua d6n m9t thay d6i chfnh nhung khang ph~i la hoan toan pha d6 du truc quy€n l\Xc chfnh trio Bffi vi sv dao d9ng chfnh la
sa cua du truc nay S\X dao d9ng nay giUa quy€n Ivc trang va ngoill cac trung tam chfnh tri duqc th~y trang nhi€u tWOng hqp khac, ch~ng h~n nhu trang tri€u d~i nha NguySn
2.3.3 "Mo hlnh Trung QuAc"
Trang tac phAm kinh diSn Vietnam and the Chinese Model (Vi~t Nam va rna hlnh Trung 1971), Alexander Woodside giai thfch vi~c gAy dvng Hnh chfnh th6ng v€ m?t chfnh tri trang dCri vua dAu tien clla tri€u d~i nha Nguy~n (1802-1847) Woodside cho thfiy r~ng ba dCri vua da dQng giua m9t "rna hinh Trung Qu6c" r~t t~p trung h6a duqc t6 chuc xung quanh mQt b9 may
chfnh dva vao Nho giao, va nhfing thvc tr~ng xa hQi da d~ng Clla xa hQi lang xa Vi~t Narn
~~"~"Jr: cho th~y vua Minh M~ng can b~ng t6t giua hai ben, nhung hai vua Gia Long va Thi~u
da khong can b~ng duqc hai C\XC Gia Long l~p quan M thvc ti~n v6'i nhi€u nhorn xa hQi khac Can Minh M~ng thi bi6t lien k6t quy€n Ivc a trung tam va nhCing quy€n l\Xc a ben ngoai
sau khi hqp nh~t quy€n l\Xc t~i trung tam thi Thi~u Tri khang ti6p t1,1C l~p quan h~ v6'i cac
J
Trang 8176 Hi~n o~i va oQng thai eua o'Vi~tNam: each tiSp e~n nMn
nhom ngohl Sau mN thCri gian thl quy6n l\Xc bi qua t~p trung hoa D~n thCri cua T\X Duc thl
quan h~ gifra "thanh nQi" va xa hQi xung quanh tan ra Gi6ng nhu trong mQt con quay thl colue
2.3.4 Dang Trong va Dang Ngoai
Di nguqc lich S11 thi chung ta cling se tim duqc them nhi6u vf dv v6 S\X dao dQng gifra nQi
ngo:;ti trong lich sft Vi~t Nam Nguqc V6 qua khu thi chung ta co th~ th~y m6i quan h~ nay
xu Dang Trong va xu Dang Ngoai trong th~ kY XVII va XVIII Trong thai di~m ~y thl hai
Trinh va Nguy~n tach bi~t vm nhau va hai xu cang ngay cang khac nhau v6 m~t chfnh tri l~n
hoa S\X kMc bi~t gifra hai vung van hoa nay pMt tri~n trong hai th~ ky nay Trong ngon ngfr
nguCri dan thuang thi cac vung dum nha Trinh duqc g9i la "Dang Ngohl" trong khi cac vung
nha Nguy~n duqc g9i la "Dang Trong" Nha S11 h9C Keith Taylor bi~n lu~n r~ng cac chfr
va "ngoai" khong di~n d:;tt nhfrng vi.til trong va ngoai h~ th6ng chfnh trL rna chi mieu ta
hoan canh d~c bi~t v6 m~t dia 19 Dang Trong n~m kyp trong nhfrng giai nui cao, giai h:;tn
chuy~n dich a nhi6u ch6 vm nhfrng deo nho hyp, va nguCri nao di "vao" Nam phai di "vao"
deo tIT d6ng b~ng song H6ng rQng 16'0 han Nhu v~y thi cac chuy~n di t:;to cho h9 mQt cam
r~ng h9 dang "di vao" mQt ch6 r~t ch~t va hyp do dia ly co l:;ti (Taylor 1998:958-960) Du cac
"trong" va "ngoai" nay khong co y nghia chfnh trL chung v~n mieu ta S\X cam nh~n cua con
Han nfra, thea Taylor thl cam giac v6 ben ngoai cua Co' th~ va cam giac trong tam 19 cua
dang s6ng t:;ti hai xu nay trm nguqc vm nhau
Taylor cho bi~t r~ng tfnh cach cua nhfrng nguCri "trong" d~t mi6n Nam nay r~t cm rna va
hi~m Tfnh cach cua con nguCri Dang Trong duqc th~ hi~n qua cac bhl thO' cua nha thO' Dao
Tir Cac tac ph~m cua nha thO' nay "mieu ta S\X vui suang cua ong trong vung d~t mm, thoat ly
l\Xc, tham nhling, va S\X b~t cong cua dCri s6ng 'ngohl kia' t:;ti xu cua chua Trinh a mi6n B~c" S
tac thO' 'trong' xu Dang Trong, nha thO' Dao Duy Tir mieu ta S\X h:;tnh phuc cua rn1nh b~ng
tir "r~t dan gian, r5 r~t, trong treo, va trong s:;tch g~n bo vm canh dyp t\X nhien d9C b(y'bi~n
Nam Cach vi~t nay bi~u tuqng cho s\x thoat khoi dCri s6ng phuc t:;tp, rna dvc va S\X tham
trong xa hQi 'ngoai B~c'" (Taylor 1998: 963,964) Trm vm dnh cach cm rna "trong" Nam thi
ph~m cua nha thO' B~c bQ Nguy~n Binh Khiem r~t khac Nguy~n Binh Khiem quy "s\X
ngoan cua nguCri a nha [thay vi fa di]" Trong cac bai thO' cua Nguy~n Binh Khiem thl ong
tr9ng "long nguCri" va nhfrng bhl thO' do l~y cam hUng tir nhfrng cam xuc nQi t:;ti ben trong
nguCri Nhu v~y thl Taylor cho th~y r~ng nguCri s6ng "trong" xu 8ang Trong co !fnh cach cm
trong khi cac nguCri s6ng "ngoai" xu Dang Ngoai hay co tfnh cach tham trAm han Noi v6
l\Xc chfnh tri thl nguCri lanh d:;to t:;ti Dang Trong l~p quan h~ rQng rai vm nhi6u nhom khac
trong khi t6 chuc chfnh tri t:;ti Dang Ngoai thea rna hlnh Nho giao va co mQt bQ may nha nuac
t~p trung hoa
Taylor cho th~y r~ng tfnh cach cua con nguCri trai nghich "m hoan canh ben ngohl Y.,
nay cling gi6ng nhu cac 9 ni~m v6 S\X khac bi~t cua cac vung vrm hoa t:;ti Vi~t Nam trong tM
20 Cac nha Vi~t Nam h9c t:;ti Vi~t Nam va nuac ngoai hay gifti thfch r~ng t6 chuc xa hQi a
B~c BQ hay hu6'og nQi trong khi t6 chuc xa hQi a vung Nam BQ cm rna han (xem Rambo 1972
Graw 1995) D~c di~m nay giai thfch t:;ti sao nguCri Vi~t dung chfr "ra B~c" d~ mieu ta mQt
di phfa B~c va "vao Nam" d~ mieu ta mQt chuy~n di phfa Nam Ai cling bi~t r~ng Ha NQi la ,
tam chfnh tri Vi~t Nam nhung nguCri Vi~t Nam l:;ti dung ill di "ra" chu khong phai di "vao" de
hanh trlnh d~n trung tam: "ra" Ha NQi va "vao" Sai Gon - TP.HCM Trong cac tmang hqp nay
s\x trm nguqc cua trong va ngoai trong dia ly co tfnh cach nghich vm nhau trong long
177
D~mg Trong hay nhln ra phfa ngoai va ng~Cri ~a~g Nfoai hay n~in v~~ ph~~ tr~ng T~ong
quan h~ gifra dia ly va tfnh cach cua con ngum thl van thay S\X dao d9ng gma n91 va ngo~n
S\l'dao d?ng gifra phfa tr?ng ,va phf~ n,go~i cling ~th~ ~i~n, trong ,~h~g sy ki~~ ~ich S11, Vi~: trong the ky 20 Vf dV n?i tieng n~at la cac chuyen dl nuO'~ ng~at ~cua Ho Ch~ t1ch Mu~ h~ Nguy~n T~t Thanh ill ben nha Rang le~ ta~ r~ nuac ngo~l, ~a na~ ~?41 m~ qua: tra ;e
Nam Trong lich S11 Vi~t Nam thi chuyen dl nay duqc g91 bang", cau ra dl.~m ~uan,g c~
' N~u danh cau nay vao G<?ogle thl se tim ra han 2790,0 tran~ tr~n m:;tng ~leu,do,chung to rAt nhi6u nguCri chu y d~n vai tro quan tr9ng cU,a chuyen ra,dl nay t,:ong ll~h s~ ca~? m:;tng
Nam Di ra ti~p xuc vm th~ gim ben ngoai mai lay duqc quyen t\X ch~ cho dan t9c V1Y,t Nam v~y thi vi~c "di ra" g~n bo vai s\x yeu nuac cua H6 ~hu tich ~h~:e~", di n~y ch? .th~y hi~~ dac biet cua su dao dong gifra nQi va ngo:;ti Han nfra la trong xa h91 htyn d:;tl ngu?I dan Vlyt nha v~ coi tr9~g s\x ki~n nay Ngay nay thi B~n Nha R6ng da tra thanh bao tang Ho Chf Minh' nam nao cling co l~ ky ni~m ngay 5 thang 6 d~ tucmg nha S\X "ra di tim duang CUo nuac" cua
mnh 1 L~ ky ni~m ngay 5 thang 6 nam 2004 d~ ghi nheY sl,l' ki~n "ra di tim drr~g eu]!
nrreYe" ella bae H8 Cae em thi~u nhi dang mua trrreYe bue tU'Q1lg "Nguyen Tat
Thanh - ra di tim drrong euu nrreYe" (Ngu611: vIJ.express.net)
Chi6u kfch "thing dung" va "n~m ngang" trong quan h~ quy~n ll,l'e trong nha nrreYe
Namhi~nd~i
Nhi6u nha chfnh tri hoc cho bi~t r&ng quy6n h,rc chfnh tri Vi~t Nam cling dao dQng gifra hai
"d9C" va "ngang" Tro~g rna hlnh ly tuang thi quy6n cua nha nua~ xuAt phat tir trung tam ,di thea cac dong th~ng dUng, co nghia la cac chfnh sach tir "cap tren" t:;ti trung tam vua
Yl1",,,~,, vira "ra" cac cAp "duai" t:;ti ~ac dia phu,O'ng trong ca nu?,c Nhung ca~ nha chfn",h :~ h~c
cho thAy r&ng rn6i quan M "chieu ngang" rat quan tr9n,g, cha~g h:;tn nhu cac quan ~y hen ,b9, quan M gifra dan va nha nuac t:;ti cac cAp, V.v Co the noi rang rna ,hlnh chfnh tn ly ;u<~ng
nhu rna hlnh "phv h~" trong khi m6i quan M chfnh tri trong th\Xc te tuang t\X n~u mo hlnh
he Trong thuc t~ thi hai rna hlnh khong trm vm nhau Th~t s\x hai rna hinh san smh ra nhau
~o thl troni vi~c quan ly nha nuac bi~t hoa hqp S\X dao dQng gifra hai rna hlnh nay
Trang 9178 Ri~n o~i va o<)ng thai cua truySn th6ng a v
2.4 NQi / ngo~i t~i vimg yen TP HB Chi Minh· Sai Gon
, Vi d\l cu6i c~ng cua bai nay xem xet m6i quan h~ giua nQi va ngoc;ti trong dia ban Thanh
Thanh pho gam co 17 qu~n nQi thanh va 5 huy~n ngoc;ti thanh Tren ban d6 thi cach t6 chuc
gian nay trong co ve dt hgp 1:9 Vung nQi thanh Ia vung do thi va vung ngoai thanh lam thanh
vanh dai xanh Trong 1:9 t~ang thi hai vung b6 sung nhau mQt trung tam ~an hoa kinh t~ va
vung non~ nghi~p lien ket thanh mQt thanh ph6 1:9 tm'mg Hon nua, rna hinh nay cling r~t
n~u M thong than tQc phl,l h~ Trong m6i quan M nQi va ngoc;ti thi "dong hQ" cua thanh
tc;tl t~ng ta~; va cac nguOi song tren dia ban co vai tro c\l thS trong h~ th6ng: co nguOi nQi va
ngu01 ngoc;tl
Tren ban d6 S\1' cach bi~t giua vung nQi va vung ngoc;ti th~t 1'0 rang Nhung trong thuc t~
ra~h g!6i gi~a do thi va non~ than ho?c n?i thanh va ngoc;ti thanh r~t kho tim th~y Ngoc;ti thanh
mQt vung IQn xQn: nay Ia dat a, nay Ia dat cong nghi~p; nay Ia bai rac Bong Thc;tnh, nay Ia
m~y nuac H~c Mon Nang da~ chuySn nghS lam cong nhan ho~c cac nghS ph\lc V\l Va cac
m~y duQ'c "tr~ng" vao ruQng dat nang nghi~p nhu Ia mQt V\l Bong-Xuan kiSu m6i Cae ngoi
kieu ~ua va dat gia dinh bi chia ra dS xay phong trQ cho cong nhan tit cac tinh thue hoac Ia bi
toa de xay duang Xuyen A Ron nua Ia nang dan bi nhiSu ke dAu CrY d~t dai 1m dung Ho mu~
Trong kho?g gian IQn xQn nay thi ruQng va vuan rau bi ngQ dQc do nuac thai cong
tr~l nh\1'a duQ'c dung chung giua nang dan dang chan trau va cong nhan nha may m~c ao
Bat hoang xung quanh cac nha may thanh ao ngam minh cho trau ho~c dung dS tr6ng rau
v~ ,ru?n~ !ua ~h~nh s~n b?ng d~, cho ,cong ?han; Nghla di,a t\1' phat vita Ia ch6 chon xac nguOi
d~ va ~Ol ~l cung Ia ~01 ngu01 ta lam gieng lay nuac uong Trong nghi'a dia dan cling phm
tr~~g va~ trong rau Bat nang nghi~p cua vung "nang than" a ngoc;ti thanh bi kyt trong
phat tnen, kyt trong cho dat it oi can Ic;ti dQc thea duang giao thong va giua nha a
N L~ t~ang va th\1'C t~ khac nhau nhiS? N~u cac vung ngoc;ti thanh khong phai Ia dM nang
n~a thl }c;tl sao chung ta giu Ic;ti :9 ni~m ral!g vung nQi thanh Ia vung do thi va vung ngoc;ti thanh
vung ~?ng than? Vi~c nghien Clm tc;ti cho c~a toi tc;ti huy~n Hoc Man cho th~y r~ng :9 ni~m
d~?c tl:P t\lc bfu vi no ve nen mQt 1:9 tuang on dinh va tr~t tv va che gi~u di dnh trc;tng IQn xQn
th~eu trc;tt, ~\1' cua vung ngoc;ti thanh L:9 tuang nay khong cho th~y S\1' lqi d\lng ngo~ thanh tit
th~nh 91O~g nhu 1:9 tuang amldu?TIg trong triet hQc, thl 1:9 tuang nay che d~y S\1' boc IQt
th~~h de xay mQt vung nQi thanh tot dyp, hi~n dc;ti Moi quan h~ giua nQi va ngoc;ti nay gi6ng
m~l qua~ ,h~ giu~ co dau (ben n~oc;ti) trong gia dinh ch6ng (ben nQi) trong h~ th6ng ph\l h~
thc;tt Ia vung ngOc;tl ph\lc V\l cho vung nQi Trong hoan canh nay thl nguOi nao bi~t quan 1:9
2.4.1 Cae 'y ni~m v~ ngo~i thanh
, T~i ~go~ th~nh, thi cac nha Hinh ~c;tO dia phuong ~t co quySn quan 1:9 khong gian tc;ti
Ca? tren (Ca~ bQ cap xii it co anh huang d~n chinh sach, ch~ng hc;tn nhu trong vi~c "quy
thanh pho thl hQ theo :9 cua thanh uy nhung it khi duQ'c mOi gop :9 tc;ti dia phuong K~t qua Ia
179
tnrong hgp thl dan dia phuong noi Ia vung cua hQ "bi" q~y hoc;tch trong khi phiSu ngm'ri n9i hay noi Ia vung ngoc;ti thanh "duQ'c" quy hoc;tch L:9 do rat ,don gian Ia eta so nhfrng chuang quy hoc;tch d~y mc;tnh s\1' phat, triSn cua trung tam thanh pho (co lqi cho nguOi nQi thanh) va len cac vung'ngoc;ti thanh (bat lqi cho nguOi ngoc;ti thanh),
Du 1:9 tuang cho th~y r~ng vung ngoc;ti thanh Ia vung xa?h thi ~ach Slr d\lng d~t ngo~i that;th thuc t~ Ic;ti ph\lc V\l nhu du cua vung nQi thanh Co the noi rang ngon ngfr quy ho~ch day
tu tit hay hoa my, nhung k~t qua Iuon Iuon Ia mQt gia! phap co lqi cho vi~c phat trien trung tMnh ph6 Trong cac quang cao nh~m thu hut nguai dau tu thi co khi cac vung ngoc;ti thanh
gQi Ia "nang than" bOi vi d~t n~n~ than :.e hon~ Co ~i thi ,,:,u~g ng~c;ti ~han~ duQ'c ~e~ ta
la mQt vung thuQc do thi hi~n dc;tl co lao dQng thong mmh V01 tnnh dQ van hoa cao san sa~g
dftu lam vi~c ngay Trong quang cao thl vung nay vita re mc;tt nhu mQt vung ,chua phat trien hien dai nhu mQt do thi co crY sa hc;t tAng dAy du Trong cac quang cao nhu the nay thi s\1' dao giua ~Qt hlnh tUQ'TIg "nang, than" va mQt hinh tUQ'llg "do thi" tc;tO cho vung ngo~ thanh m9t rat thu~n lqi trong thanh pho
Hon nua cac can bQ nha nuac tc;ti vung ngoc;ti thanh thuang bi coi thuan,g bOi nguOi'nQi thanh
khi ngum nQi thanh gQi can bQ ngoc;ti thanh Ia "nha que", ho~c noi rang nguOi ngo~i thanh
co trlnh dQ van hoa, khong co kha nang quan 1:9 vi~c cua dia phuang Trong nhfrng trnang nhu th~ nay thl cach noi vS tinh cach "nang than" cua ngo~i thanh khOng phai Ia mQt d~c
t6t No biSu tUQ'TIg cho mQt t6 chuc xii hQi chua duQ'~ phat triSn" chua hi~n dc;ti Bi nguOi coi thuang cho nen can bQ ngoc;ti thanh khong co quyen giai quyet vi~c quan trQng Trong bai phat biSu tc;ti hQi nghi vS do thi hoa IAn thu IT nam 1995, Thu tuang Vo Van Ki~t so sa13h
quan 1:9 nha nuac cua cac vung do thi va cac vung nang than Cach noi cua ong cho thay
bQ may nha nuac a nang than khong duQ'c danh gia cao:
"Mo blnh t6 Chll'C cua b<) may nba nuo'c hi~n nay 0' cac 00 thi khong khac gl t6 Chll'C b<) may
a cac huy~n, xii khong thS tiSp t\lC tlnh tr~ng 00 chung ta th\l'c hi~n cong nghi~p hoa, hi~n o~i hoa oilt nuo-c, nhung nSu chUng ta khong chfnh qui hoa qUlin 1:9 00 thi thl cac ,m\lc tren khOng thS o~t OUQ'C CAn co s\!, tinh thong va hi~n o~i hoa trinh 0<) quan 1:9, khong oe cho n~n
quan lieu tra tbanh manh oilt mau mo' cho t~ nhung nhlSu dan chung" (R D - T.A (1995),
Tu6i Tre 27-7-1995)
Bai phat biSu nay cho th~y :9 ni~m cua nhiSu ngum tc;ti Vi~t Nam Ia can bQ nang than (dp xii) khong b~ng can bQ thanh thi Trong logic nay thi v~ng nang than v~ vung do thi hoan khac nhau, va cac vung do thi hi~n dc;ti han nang than n~ieu Han nua Ia neu vung nang t~on
hi~n dc;ti b~ng do thi, va n~u can bQ nang than khong bang can ~Q thanh thi thl vi~c noi rang thanh Ia vung nang than co mQt:9 nghi'a r~t quan trQng tr~ng moi quan h~ giua nQi va ngoc;ti
vi~c quan 1:9 thanh ph6 Trong cach suy nghi' nay thi quyen ~\1'c cua cac can bQ ngo~i thanh - ,
b~ng can bQ nQi thanh bOi vi kha nang cua hQ bi danh gia thap
Trong cac trnang hgp tren thl nhiSu ngum coi vung ngoc;ti thanh nhu Ia thuQc, nang than
trong nhiSu trnang hgp khac thi co nguOi coi vung nay nh,,! Ia thuQc tha~h pho do thi h?a
cac bao cao trlnh bay cua Sa K~ hoc;tch va BAu tu tc;ti TP Ho Chi Minh ve,nhfrng d~c ~ieI?
cac vung ngoc;ti'thanh thl hQ bao r~ng dan dia phuong la dan tre va nhi~t huySt, co hQc van rat dc;ti va co trlnh dQ van hoa cao MQt Iuc thl cac "nang dan" trong vung ngoc;ti thanh khong ~o
kha nang tv chu Luc khac thl dan ngoc;ti thanh bi~u tuQ'TIg cho mQt moi trnang hi~n dc;ti san
dS ti~p xuc v6i nha dAu tlr nuac ngoai Y nghi'a c,ua ngoc;ti thanh dao dQng giua ,mN rna hinh than" va mQt rna hinh "do thi" Tuy thea nhu cau thi ngum ngoc;ti thanh co the thuQC thanh
ho~c Ia cling co thS Ia "ngum ngo~" thuQc nang than.,
J
Trang 10180 thai cua truySn th6ng a V' Nam: Nhfi'ng each ti6p c~n nMn
mnh tUQTIg v~ Hoc Man nhu rnQt vung nang than d?t can bQ dia phuang a Hoc Man
rnN vi tri th~p Vi~c nay d?t cac can bQ cao cap a nQi thanh a rnQt vi thS quy~n hanh trong
quy ho~ch vung ngo~i thanh v~ rn?t kinh tS thi ngum nao co thong tin v~ quy ho~ch thanh ph5
nhi~u thu?n 19i trong vi~c d~u tu trolig cac lInh v\l'c nhu d~t dai, phat tli~n va xay d\ffig NguOi
thong tin v~ luang lai cua quy ho~ch co th~ rnua d~t nang nghi~p gia re, cha rnQt thm gian rbi
l~i v6i gia cao han khi d~t nay duc,Yc quy ho~ch thanh vung do thi rn6i Vi~c chuy~n til vung
nghi~p thanh vung do thi khong chi thay d6i rn\lc dfch Slr d\lng d~t rna cling thay d6i gia cua
Ngum nao biSt qufm 19 nhfmg chuy~n d6i nay ho?c ngum nao co thong tin v~ cac chuy~n d6i
se n~rn duc,Yc quy~n h,rc C\l th~ Trong rn6i quan h~ nhu thS nay thi cac dinh ngma khac nhau
vung ngo~i thanh co th~ d~n dSn nhfmg kSt qua kinh ts khac nhau Han nua S\l' dao dQng
nhfmg C\l'C tieu bi~u khac nhau t~o ra nhi~u cO' hQi cho ngum kheo leo trong vi~c nay Ngum
biSt quan 19 S\f dao dQng nay se kiSm duc,Yc nhi~u ti~n va se n~rn duc,Yc quy~n l\fc MQt ngum
V?y se co nhi~u thu?n 19i cua hai C\fC trai nguc,Yc Vila nQi vila ngo~i thi khong gian ho~t dQng
ngum dao dQng th?t rQng va hinh nhu khong co gi6i h~n gi ca
2.4.2 Vimg ngo~i thanh: NQi/ngo~i
Cac ph~ tru nhu nang than va do thi ho?c nQi va ngo~i Ia nhfmg ySu t6 bi~u tUQTIg
rnQt chiSn Iuc,Yc t6 chuc rnQt M th6ng co ton ti Trong h~ th6ng ton ti nay thi 9 rnu6n cua nQi
di truac va cac vung ngo~i thanh di sau va thea nhu du cua nQi thanh Han nua la til "ngo~i
trong "ngo~i thanh" cho th~y r~ng rn6i quan h~ giua nQi va ngo~i khong chi noi v~ khong
thai Quan h~ nQi va ngo~i thl,l'c ra la rnQt quan h~ ton ti Vung ngo~i ph\lc V\l cho vung nQi
Trong vf d\l d~u tien cua bai nay Wi da cho th~y r~ng 9 ni~rn v~ nQi va ngo~i la trung tam
h~ th6ng than tQC Vi~t Narn, thuang duc,Yc gQi la rnQt h~ th6ng ph\l h~, tfnh thea cac t6 tien
gi6i Mau thu~n cua h~ th6ng nay duc,Yc th~y ro trong vai tro cua nguai vc,Y: ngum vc,Y thuQc
ngo~i nhung san sinh l~ dong hQ nQi Trong h~ th6ng nay thi ngum Vc,Y tuy bi 19i d\lng (nhu
ph?n cua cac co lam dau ki~u xua) nhung chfnh la ngum san sinh l~i chfnh h~ th6ng ap chS
co dau tuy co vai tro quan trQng va khong th~ thay thS n6i trong gia dinh nhung luon bi coi
va sai bao Mau thu~n nay cling xu~t hi~n trong rn6i quan h~ giua nQi thanh va ngo~i thanh
rn?t thi dan nQi thanh gQi cac vung ngo~i thanh la vung nghi mat, vung trbng rau xanh, "vanh
xanh", ho?c la "1£1 ph6i" cua thanh ph6 M?t khac dan nQi thanh hay noi r~ng cac vung ngo~i
co t~ n~n xa hQi nhi~u, nguy hi~rn, hay la thea tiSng long la "ghe qua" MQt rn?t no la vung x§u
nh~t cua thanh ph6; rn?t khac no la vling trong s~ch co vai tro quan trQng trong vi~c san sinh
rnQt thanh ph6 t6t d(fp
Nhu V?y thi rna hinh cua rn6i quan h~ giua nQi thanh va ngo~i thanhIa rnQt rna hinh co
9 nghTa trong van hoa Vi~t Narn bai vi no g~n bo v6i rna hinh trong quan h~ than tQc Nhung
hinh nay cling gi~u di Sl,l' 19i d\lng ngo~i thanh til nQi thanh Chfnh sach C\l th~ cho biSt r~ng vai
cua ngo~i thanh chfnh la d~ "ph\lC V\l" cho nQi thanh Y ni~rn nay duc,Yc Thanh uy gi6i thi~u
narn 1986 trong kS ho~ch narn narn cua Thanh ph6 Hb Chf Minh:
"dau tU' cho ngo1;li thanh chfnh Iii ph1,lc V1,l cho nQi thanh, cho cong nghi~p, hlnh thilnh CO' ctlu
cong - nong nghi~p Clla thiinh ph6", "nong thOn ngo1;li thiinh phai thay d6i r5 r~t vS kinh t6,
van Ma, xii hQi, ph1,lc V1,l co hi~u qua cho nQi thilnh" (D.H LiSm 2003: 118)
Gi6ng nhu trong h~ th6ng than tQc ph\l M thi "ben nQi" duc,Yc "ben ngo~i" ph\lc V\l
181
2.4.3 Dao dQng khong gian va thM gian trong thanh phB
Trong xa hQi va van hoa Vi~t Narn thi nh?n thuc v~ v,ung ngo~i thanh va vung nQi thanh hay
d6i thea hoan canh Co khi thi qlIa tdnh do thi hOa bieu tUQTIg cho "s\f van rninh" cua rnQt xa dang phat tri~n Nhung co khi thi cac vung do thi bi ngum ta coi nhu la vung t~arn nhli,ng', co
xa hQi, ho?c bi "rn~t g6c" (xern Robert 2005) Luc rna trung tam thanh pho tieu bieu cho di~u x~u thi ngo~i thanh la trong tr~ng, co th~ ~a s~ch "ngQ dQ9 cu~ chu nghTa th\fc dan rn6i"
2001) Nguy~n Vo Thu Huang cho th~y rang cac cach hieu ve cac vung nang than d~o
gifra hai C\fC khac nhau: rnQt C\fC thi nang than bi coi thuang ,nhu la "vung l~c ~?U thieu soc" khong co ai quan tam dSn; C\fC khac thi nang than la "nguon suc ~~nh co the san sinh
y thuc yeu nuac" (1998: 119) Trong cach suy nghT nay thi "Que huang" narn t~i nang than va
gia cling lien tuang v6i "g6c", "ngubn," "linh hbn qu6c gia" Vi V?~ no trill nghla vai cac
do thi lien tuang v6i s\l' hi~n d~i Nang than vila d~i di~n cho "Hnh han" cua ngum Vi~t vila
di~n cho rnQt Vi~t Narn chua phat tri~n MQt C\l'C nhi~ r~ phfa ngoai va mQt c\l'c nhin van Hnh
trong long ngum Vila rna rQng vila h(fp - ai rna biet rang dao dQng giua hai cl,l'c nay thi s,e bao v~ nSp s6ng rieng cua truy~n th6ng Vi~t Narn vila tiSn van nhfmg cO' hQi mm Nguai biet
dQng se n~rn duc,Yc thu?n 19i cua hai C\l'C nang than va do thi, ngo~i thanh va nQi thanh
2.5 K~t lu~n S\l' dao dQng giua nQi va ngo~i t~i dia ban thanh ph6 gi6ng nh~ Sl,l' da? dQng trong M th6ng toc truy~n th6ng Nhu da tdnh bay a tren, chung ta nen nha rang moi quan h~ gifr,a nQi v~
trong h~ th6ng than tQc lien kSt hai rna hinh v~ thm gian va khong gian Ben nQi rat sau ve thm gian nhung h(fp trong lInh V\l'c khong gian Ben ngo~i thi nguc,Yc l~i no kh?ng ~o lich Slr rna rQng ra dSn rnQt khong gian hinh nhu khong co gi6i h~n Ngum nao biet ~et h?p hai nay se vUQ't qua gi6i h~n cua thm gian va khong gian Ngum do se v~a co ~Qt n~uon goc sau vua co rn6i quan h~ rna rQng, co th~ vila nha ngubn, lUll gifr, bao ton truyen thong vua hoa van thS gi6i hi~n d~i Ngum do se co lich Slr va tuang lai, va biSt nhin van va nhin ra cung
hIe Noi chung thi rnQt ngum nhu thS se d~t duc,Yc quy~n ll,l'c xa hQi
Sl,l' cach bi~t giua nQi thanh va ngo~ thanh la ~O' sa cua S\l' dao dQng nay Khong co ?\l'c tr,ill thi khong dao dQng duc,Yc Nhu V?y thi quyen ll,l'c xa hQi duc,Yc xay tren rnN h~ thOng cau gbrn co nhfmg ph~rn tm trai nguc,Yc v6i nhau Khong gian giua hai ph~rn tm la khong gian
dQng, la khong gian can nh~c quy~n l\l'c S\l' dao dQng giua hai Cl,l'C nQi va ngo~i phat ra mQt quy~n l\l'c vila "tieu bi~u" vila "C\l th~" Vi~c hoa hQ'P gifra nQi va ngo~i la mQt cach thu hut
Trang 11
-000 -182 Hi~n oc;ti va o(>ng thai ella 0' Vi~t Nam: Nhu'ng each
rai lieu tham khao •
Anderson, Benedict R O'G
1990 "The Idea of Power in Javanese Culture," in Language and Power Ithaca,
Cornell University Press
2006 The Tay Son Uprising: Society and Rebellion in Eighteenth-Century
Honolulu: University of Hawai'i Press
Graw, Steve
1995 Nam Tien and the Development of Vietnamese Regionalism Masters Thesis,
University
Keyes, Charles
1995 The Golden Peninsula: Culture and Adaptation in Mainland Southeast
Honolulu: University of Hawai'i Press
Kirsch, A Thomas
1973 "Feasting and Social Oscillation: Religion and Society in Upland Southeast
"Vol Data Paper Series: Number 92 Ithaca, NY: Cornell University Southeast
Program
Leach, Edmund
1964 [1954] Political Systems of Highland Bunna: A Study of Kachin Social
Boston: Beacon Press
Luong, Hy Van
1990 Discursive Practices and Linguistic Meanings: The Vietnamese System of
Malarney, Shawn K
1993 Ritual and Revolution in Viet Nam Ph.D Disseltation, University of Michigan
Nguyen-vo Thu-huong
1998 Goveming the Social: Prostitution and Liberal Govemance in Vietnam
Rambo, A Terry
1972 A Comparison of Peasant Social Systems of Northem and Southem Vietnam:
183
2005 "Social evils" and the question of youth in post-war Saigon Ph.D Dissertation, Cornell University
1976 World Conquerer and World Renouncer: A Study of Buddhism and Polity in
1998 "Surface Orientations in Vietnam: Beyond Histories of Nation and Region," The
2001 Fragments of the Present: Searching for Modemity in Vietnam's South Honolulu:
University of Hawaii Press
1999 Van hoa lang xti truac Sl! thdch thuc cua ao thi hOa t(1i Thanh ph6 H6 Chf Minh
[Village Culture facing the challenge of urbanization in H6 Chi Minh City] Thanh ph6 H6 Chi Minh: NXB Tn~:
, Thaveeporn
1995 "Vietnam: The Changing Models of Legitimation," in Political Legitimacy in
Trang 12184 thai cua truySn & Vi~t Nam: NhCi'ng each
VAN HOA LUY¥N T4P THE Dl)C THA.M MY
GiOi, C~ th~ va v~~ d~ thU'O'llg m~i hoa t~i mot diu lac bo
the dl}c va tham my 0' Thanh ph8 HB Chi Minh' ·
All/z Marie Leshlc
NgifOi dieh: Tran Th! Thu Nglfoi hifU muh: TS Nghiem Lien Ngu'oi hifU mnh lan euai: Lmfllg Van
Nam 1993, mQt t6 chuc qu~n chung va mot nha d~u tu ca nhan' , A A
~Yhalec, ~Qlt trun~ tam cham s6c suc khoe va th~m my danh cho ph\l nuc~~ ~~~ha~~Pp~6u~~c
thanh ph6 'h _ , f , A xa~ vng mQt Ql ngu thanh vien la cac ph\l nu trung
, , ' ~, ung nguO'l muon Cal thltfn suc khoe va hlnh dang cling nhu mU6n thS hien d'
tmang da kh' f mQht gOhC, nhl~ de xe~ xet b~ng cach nao cong cUQc cM cach thea dinh hu~g
lap trung lUll thanh thi th A _ A g Y uang co tm c mh t11 ve nu tfrih cua tang
ph:it tri6n nay cling chUn~n~ ;~~gn~~~ !:~ ~~~~~ tt~~m;g mC;li giua nha nuac v~ tu nMn Nhtrng
~Fh~a?ao~hh:~~~~~:~~::a~O~~~~~::~': ~:~~l,a~6~i n~~t bt~ B:~: a~~Uh~:gl ~~ ~:::!
[cua h_an~ ho~].· SU d\!ng each ti~p c~n k~~a ~~:~~ ~Z~ l~;~~gmh~ac~~on~:~ bibS~ Rhi~n tlhVC tS
nhfrng hlnh anh d6i la ' ~ _ a~g cO' the :ua hQ cung nhu c~u dQng thuO'ng thao [hay giai qu
ti~p tuc ph6 bi~n cO' ~r;~::; t~nh ~ua, VH;C nay M~c du tliet 19 luy~n t~p cua cau lC;lC bQ Royale
con c6 th6 thoa ~an mot nhu c:~a no ~a s~ cC;lnh ~r.an~ ?gay mQ~ tang c6 nghla la cau IC;lc bQ khong
nhu du dat duO'c va th~ hien d' u ~:~ cua nguO'l VH;t ~am_ tang lap,trung luu thanh thi: day la
cua thf ; Ia VI ong qua sv tham gla de nh~n thay vao cac xu thS luyen tap
Nam 1995 Jane Fond to' 1 VA N
Ha Noi vao ~' A a 1O'!1 ~tft _ a~l nhung trong mQt hoan canh khac so vm chu ~n di
F d' na~ 1?7~: mQt chuyen dl da khlen ngum ta gQi ba vm cai ten la "Jane Ha N A.} J
on a quay trO' lC;ll Vltft Nam vao nhling nam 90 duai dan A , " Ql ane
Jane Fonda v~ luy~n t~p thS hinh ban ch hf f ," g mQt ?lnh.~nh ao: :ac dI~ video cua
tren san tap a cau lac bOA R I A C;ly ~ at t~e glO'l duQ'c chleu hen t\lc tren chiec ti vi treo
nam a hung tam Thanh ph6 H6 Chf'Minh 1 M~ d' , h' h A oe ;ra t am my danh cho ph\! nu,
khon bit chuac _ ' A , C;lC u cac t an Vlen cau lC;lC bQ thuang chi xem chu
c~aw~ord va Clau~i~U~~h~f~e~~:~cc~~~o~t~~.a~an~rf v~~~~~~~~a va Anhi~u ~nh ~~h ~ua ~~n~y
dieu mong moi cua cau lac bo R I d : g A , , ong cau IC;lC bQ Dleu nay nOl len
lam dtfp va luy~n t~p th~~ my'qu6~~{ UQ'C gan hen VO'l cac chuyen gia cua nganh cong nghi~p
1 Ten clla cau Ipc bQ n~y khOng phiii la ten th\!'c
185
Dlrac chinh thuc biSt dSn nhu mQt "diu h,lC bQ th~ d\lC va thfin~' mY", cau IC;lC bQ Royale duQ'c
I~P vaG thang 12 nam 1993., Cling gi6!lg nhu c~c cong ty rnm duQ'c thanh l~p trong th~p
dAu thvc hi~n chinh sach "doi mm" nen kinh te thea dinh huOOg thi tmcmg, diu IC;lC bQ duQ'c t6 chuc dum hlnh thuc lien doanh thuang mC;li giUa Nha nuac va tu nhan Cau IC;lC bQ duQ'C xay dvng tren n~n d~t cong va toa nha cua mQt t6 chuc qu~n chung trong M~t tr~n t6
Vi~t Nam, tuy nhien cau IC;lC bQ duQ'C hoan toan d~u tu bOi mQt ca nMn d~ mua thiSt bi va nay cling tf\l'C tiSp qUEm ly cau IC;lC bQ hang ngay Cau IC;lC bQ Royale c6 r~t nhi~u dich V\l phong t~p vai thiSt bi hi~n dC;li, eac hu~n luy~n vien daqua dao tC;lo, mQt bac S1 tC;li ch6, phong hoi, matxa, lam t6c, phong hQc khieu vli va c~m hoa, thvc hi~n cac chuySn di du lich "Phong thoang mat - D\lng C\l d~y du - Huang dfin t~n tam - Ph\lc V\l an dn" la nQi dung quang ba hang cua cau lC;lC bQ
Khong gi6ng vm cac cau lC;lC bQ thfim my pM tmong kMc n&m trong cac khach sC;ln dang len ngay cang nhi~u trong thanh ph6, cau lC;lC bQ Royale thu hut thanh vien h~u hSt la ngum Nam Khi toi tra thanh thanh vien vao nam 1995, cau IC;lC bQ da c6 4000 thanh vien dang kyo giam d6c cau IC;lC bQ, c6 khoang 500 ngmli trong s6 hQ di t~p luy~n d~u d~n Qua cUQc khao b&ng bang hoi, toi duQ'c biSt nhling ngum nay c6 trlnh dQ van h6a cao va kinh tS dam bao? 90% t6t nghi~p ph6 thong trung hQC va kho~mg 40% c6 b&ng cao d~ng ho~c dC;li hQc M~c du thu nMp khac nhau, trung blnh m6i hQ gia dlnh c6 thu nMp khoang 2 t1i~u d6ng m6i thang,
g~p doi thu nMp blnh quan cua Thanh ph6 H6 Chi Minh vao thai di~m d6? Ph~n 100 hQ la trf thuc nhu can bQ cong chuc nha nuac, kS toan, giao vien, hOC;lt dQng kinh doanh, ho~c
cac ngh~ doi hoi ky nang (thQ' lam t6c, thQ' may) Ai cling c6 du thu nMp d~ c6 th~ bo ra mQt
ti~n la 100.000d d~ tra phi dich V\l khOi di~m cho 12 bu6i t~p m6i thang4•
C6 mQt s6 ySu t6 lam cho nguQ1 ta tra nen quan tam dSn cO' th~ va dang ve b~ ngoill Thu nhAt, trong n~n kinh tS rna cua, con nguai c6 di~u ki~n su d\lng cac san phfim va dich V\l rna tmac day, thm ky ngay sau khi hSt chiSn tranh, tUng bi xem la xa xi va tu san Thu hai, muc thu nh~p
cao han tmac da khiSn gim trung luu c6 khuynh huang va hi~u biSt qu6c tS, mQt giai trung lUll ngay cang tang, mu6n th~ hi~n vi thS cua mlnh Thu ba, c6 ve nhu cUQC s6ng mm nay d~ dem lC;li stress nen vi~c t~p luy~n tC;li mQt khong gian khac vai a nha va cO' quan giup hQ duQ'c nghi ngO'i thu gian D6 1[lly do tC;li sao cau lC;lC bQ cung cAp cac dich V\l khac ngoai luy~n t~p Di~u nay con giai thich cho vi~c nhi~u ph\l nu su d\lng phuong phap luy~n t~p nhtf nhang rna Wi thAy dUQ'c qua quan sat.s M\lc dich la nuoi du5ng cO' th~ nha cham s6c n6, chu khong phai lam cho cang th~ng
hay keo cang cO' th~ thong qua cac bill t~p mC;lnh qua suc
Trong vong 15 nam tiSp theo, trao luu luy~n t~p th~ hlnh tiSp t\lC thea da di len Bao, t~p chi
va sach cung cAp nhling 1m khuyen C\l th~ v~ dinh du5ng va luy~n t~p dS c6 th6 giu gin mQt cO' thS manh mai va c6 th6 phong ch6ng lC;li b~nh t~t Cac cong vien cua Thanh ph6 v6n la nm ngum
ta choi du long va cac C\l gia thl t~p khi cong (taichi) vao bu6i sang trong vong nhi~l1 nam, nay tra thanh san t~p ph6 biSn cho th6 d\lC nhip di~u (aerobics), cac bai t~p keo gian nguai, di bQ va
2 Bay muO'i tam thanh vien (khoang 15% thanh vien tfch C\1'C cua cau I~c bQ) da tra Ib'i bang hoi dai 3 trang giAy Bang hOi nay dugc d~t (y mQt hQp g~nclra ra VaG va cac thanh vien dUQc mb'i tham gia
3 Thu nh~p hang tMng t\1' khai cua ca nhan tll' 1 00.000 d~n 30.000.000 d6ng Muc thu nh~p thAp nhAt la sinh vien dang s6ng cung b6 my Cao nhAt la nhfrng doanh nhan c6 ctra hang, nha hang, ho~c trong mQt truong hQ'P, c6 san truQ1 bang Vi~c
nhfrng ngub'i tra IO'i ng~i cung cAp them chi ti~t v~ nhfrng ngu6n thu nh~p ph\! va c6 xu hu6ng chung che giAu S\1' giau c6
khi~n toi tin rMg ph~n thu nh~p khong dugc khai d~y dU
4 Sinh vien va cong nhan dugc giam 20%
Spielvogel 2003 thAy tlnh tr~ng tU'O'ng t\1' (y Nh~t Ban
Trang 13186 Hi~n d~i va d9ng thai eua th6ng a Vi~t Nam: Nha'ng each ti~p e~n nhan
eh~y b9: Me>t 10,~t ~ae trung tam ce>ng d6ng rna ra (bOi cac dp chfnh quy~n phuOng va
quang cao cho cac lop yoga,
V 6i s~ Ian ~dm cua tdlo luu luy~n t~p, tMt la ng~c nhien khi thAy r~ng vi th€ cua cau lac
~oya!~ x~ong cap m~nh me vao nam 2008 Khong tu b61~i ca sa v~t chAt cling khong mua'
bl mO'1: ca~ l~c ~e> me>t thOi danh gia nay trong kha la am d~m s6 luqng thanh vien da giam
60% va thanh vIen chfnh la cong chuc nha nuac va cac ba noi tm v6i thu nhap 6n dinh nh
oi ~au l~c b~ kh?ng con rna cac lap ngoai thS d\lc, cac chuy€n du lich, va khong co~ co b~g
~hung phy nu thanh d~t trong xa he>i dli tUng tham gia cau l~c be> Royale van nhilng nam 90
d~ sang, ~ac "cau l~c hi~n d~i do nuac ngoai d~u tu hay la luy~n t~p t~i nha hay a cong vien
than~ vIen "lau n~m cua cau l~c be> cling nhu,me>t vill thanh vien m6i noi r~ng hQ phai chAp
ca ,sa ht ta~g kern vi cau l~c be> thu phf thap, co dia diSm ti~n IQ'i, lich t~p luy~n linh hoat
, Sg t?ay .d6~ trong v,~n may rui cua cau l~c be> Royale cho ta me>t goc nhin thu vi dS co
kh~m ph,a hm tr~o luu ~oi l~n a thanh thi Vi~t Nam tu nhilng nam 1990: (1) sg tham gia cua
nua~, Da~g, chmI~ quy~n dla Rhuang van nhilng ca sa kinh doanh mang 9 nghIa vanhoa; va
sg ~bun~ no qua~ tam d~n ve be ngoai nil' tfn~, phan anh qua vi~c tieu th\l thOi trang, my phfrm
ch~mAsoc ~a th~ C\lA th~, th~nh co~g buac dau ,cua cau l~c be> khi€n chung ta phai suy nghI t~i
mQt to" chuc ~o~n the cua Dang I~I q~an Him den,vi~~ rna, me>t cau l~c be> suc khoe cho ph\l nil',
s:o ~Qt,ca sa ~nh ?oanh nhu v~y dau tien l~i hap dan doi vai nhilng ph\l nil' kha gia v~ m~t
t~, va t~I s~o m~c du xu huang luy~n t~p ngay me>t tra nen thinh hanh han, cau lac bo lai
g~il' du?~ S? l~~g t?anh vi~n nh,~ ban d~u M~c du co thS thu~g m~i qu6c doa~h v~ hlnh dang
b~ ngom co ve la hm xu huang neng bi~t va chi tinh ca dfnh ket v6i nhau qua viec mot s6 ca sa
kinh ?oa~h ~ua Nh~ nuac ban cac san,phfrm va dich Vl,l cham soc suc khoe va s~c 'dyp, ~hung cau
chuYyn ve cau l~c bQ Royale cho ta thay thgc ra chung co lien quan ch~t cM v6i nhau
Ph~~ d~~ c?a bai ~i€t ~ay d~t sg tham gia cua me>t Li~n doan Lao de>ng van cau l~c be> Royale
trong mQt bO! canh rna ngon, tu va cac cue>c v~n de>ng quan chung cua Nha nuac van nhilng narn
9~ dua ra n~iln,g mo hinh venguOi,ph\l nil' trung luu s6ng co qui t~c, sill hang ngo~i me>t each
thI~h h??,' va ~I thea ?h~g cach tiep c~n khoa hQc hi~n d~i trong vAn d~ suc khoe va tinh d\lC
nh~m gim ~uyet ca~ van de d~t ra bOi thay d6i kinh t€ Qua cac lien k€t thuang m~i Nha nuac _ ill
n~a~ nhu cau I~c, ?Q Ro~ale, sg than; gia cua Nha nu~c yao cac dg an tg hoan thi~n minh cua ph\l
nu da vuQ't ra khO! sg quan 19 trgc tiep va chfnh qui de ket hQ'P ca moi tmOng thuang m~i
T~! sao cau I~c be> Royale I~i thanh cong trong vi~c thu hut cac thanh vien trong nhilng narn
90? Pha? thu hai cua bill vi€t tra lOi cau hoi nay b~ng cach xem xet cac vAn d~ ap buc va tac nhan
tr?ng "moi,quan h~~giil'a hinh anh duQ'c thuang m~i hoa v~ ca thS ph\l nil' va nhilng dg an lam dc:p
c~ ~~~~ cua ph\l, nu: Dga tren nhilng phan tfch cua William Mazzarella (2003) v~ "hinh anh hang
h~a , ( C?mmO?ItY.Im~fe") .trong" chu n~hIa tu ban tieu dung to~m du, Wi cho r~ng vAn d~ ca thS
da tr~ th,anh" mQt ~la dIem smh dQng ki~n t~o ra nhilng 9 nghIa, chfnh vi cling nhu a hang hoa, a
ca, the :o,~Qt kho~n~ cac~ giil'~ thgc tien v~ 19 tuang BOi vi m6i nguOi d~u trai nghi~m ca thS a
~uc d? nen? tu v~ v~t chat, moi c?ung ta deu co me>t ca sa v~t chAt co s~n [la trai nghi~m ca thS
cu~ chmh mmh] de thuang thao ve 9 nghIa [lien quan d€n ca thS] va tham gia vao qua mnh san
xuat van hoa [lien quan d€n ca thS]
" V}~c x~c din?" 'cac ~nh hu~g cua xu huang qu6~ t€ v~ hinh thS doi hoi chung ta phai quan
tam den nhung dleu kiyn C\l the thong qua do me>t so hinh anh ca thS duQ'c thuang m~i hoa da
ra va duQ'C gi6i thi~u d€n nguOi tieu dung Ph~n thu ba cua, bai vi~t nay dga v~o nhilng
t~~ dan te>c hQc trong g~n me>t nam van 1995 va nghien ctl'll tiep thea van thai diem
2007-~A xem xet cac quan diSm cua giam d6c va nhan vien cua cau l~c be> bfu vi hQ da rut ra
~~n thuc v~ khoa hQC va tieu dung tren cac muc de> kMc nhau trong vi~c xay d\l'llg hln~
thS nil' tfnh dS quang ba dich V\l cua trung tam va t~o ra nhilng m\lc t!eu luy~n t~p duQ'c ca
h ' Ph~n thu tu cua bai vi~t se tom t~t v~ nhil'ng phan U'ng tfch cgc d§u tien cua nguai tieu
d6i vai cach ti~p c~n khoa hQc cua cau I~c be> Trong boi d'mh ngay ,me>t tang ap" gc cu~
kinh t~ cua nhilng hlnh thuc ben ngoai" (",eco~om~ 0: a~pea,ran~es"; !Sl?g 2005)" ca~ l~c, bQ
da tao ra me>t moi tmOng thuang m~i hap dan va co ve phI chfnh tn rna t~ong do cac than~
, thS dm thAy cac ki€n thuc chuyen man chiu tac de>ng (mediated) cua nhieu thu va t~m that
bl)] duQ'c chAp nh~~ ml)t cach rl)~g rai~ ~~y th~ ,t~i,1ao so l~uqng" tha~h ~~en, c~a cau l~c ,~Q l~l
mot cach dang ke nhu v~y? Phan cUO! cua bm VIet cho rang cau tra 1m co hen 9uan, to'1 mQ~
th6ng qua sg pho bay vi~c tham gia van luy~n t~p
dung th~n trQng va sU'C khoe theo hU'Ong khoa hQc: xily dl}'llg van hoa nfr giai c§p trung Ill'll clla Nha nU'O'c vao nhfrng nam 90
me vS dao duc, van hoa va dinh m~nh xa hQi cua dan chung Vlyt Nam trong thm kY rna
co cac lubng hang hoa va van hoa tu kh~p toan duo Hinh anh nguai ph\l nil' tra thanh tam trong cUQC tranh lu~n v~ tuan& lai cua qu6c gia Thong qua vi~c xac ~inh ,~il' tf~h ~i~~ ~am:
truySn th6ng, y~u 't6 nuac ng~ai va ban s~c dia phuang (Drummond 2004; Gammeltoft 1999; 2003; Nghiem 2004; Nguyen-Vo 2002; Pettus 200?; Rydstr~m 2003; Weme~?0?,,5) ~~\l
thgc sg tra thanh d6i tuqng giao d\lc van hoa sua cac to chuc quan ~hun~ nhu HQI LI,en ~~p
nil' (LHPN), Lien doan Lao dl)ng, va cac cuon sach nho, quang ca~, cac chuang tnnh glao tuyen truySn ch6ng t~ n~n xli hQi nhu rna tu9, m~i dam va AIDS
Nhilng m6i quan tam co lang kfnh gi6i vS cm hi~n d~i, ti~n trlnh toan du hoa, va van hoa khuc xa (refracted) qua cac goc nhin co tfnh giai dp va dia 19, cac goc nhin da ~ay d\l'llgpen
loai chu 'thS nil' tfnh khac nhau Vf d\l, thea ml)t rna thuc duQ'c ghi nh~n a, khap cMu A va nm khac nil'a (Mills 1999; Mohanty 1997; ang 1987; D Wolf 1992), dau tu nuac ng?ai
d~n vi~c tan duang nhil'ng cong nhan tre di cu ill nang· than, cha~ c~i l~m ~i.~c: co, trac~
tuy khong co tay nghS cao nhung ky lu~t, lam vi~c t~i cac khu che xuat de nuO! gla dmh va
ph~n van sg phat triSn cua dAt nuac (NghieI? 2004; Nguyen-Vo 2002; Rosent~a12?02: Tra~
) Vi~c cung nhilng nguOi ph\l nil' nay co the tra thanh gai m~i dam hay tham gta van hanh VI khong duQ'c xa hQi chAp nh~n da tra thanh m~t cau chuy~n ~o :fnh
A ca?h ~a~ ia 19 _do cho ~~
thi~p co tfnh cu5ng buc han cua Nha nuac, chang h~n nhu bo tu, de co the bIen nhung nguO'1 nil' kho bao tra thanh nhilng cong nhan ngoan ngoan (Nguyen-Vo 2002)
N€u nhu ca thS cua nguOi ph\l nil' a t~ng lap lao dl)ng vua dn thi€t va nguy hiSm cho sg P?::\,at thl ba ne>i trq cua t~ng lap trung luu thanh thi l~i la hi~n than cua nhil'ng uac vQng Dlen
Trang 14188 thai ella truySn th6ng o· Vi~t Nam: NhCi'ng each
ngon cua ~a nuac dang ngay mQt chuySn d6i ill "cai nhln vS ngm'ri phl,l nu nhu nhfrng
nhan san xuat sang vi~c d~t h<;> VaG vi th~ cua nhfrng nguOi vq h~p d~n va nguOi mY' quan
cham soc con cm" (Nghiem 2004: 299) Ph~n 100 cac thao lu?n chinh th6ng vS nu tfnh
nhfrng nam 90 mo t~ nguOi phl,l nu nhl!' nhfrng nguOi quan 19 trong gia dinh vS tiSn b~c va tlnh
cam, nhfrng nguOi can phai duy, tn S\1 on dinh gia dinh trong thOi bu6i bi~n d6i kinh t~, xli hoi
nhanh chOng Vf nhu, tren cac bien bao va to' wi cua cUQc v?n dQng "Gia diph h~nh phuc" co hinh
anh cua cac gia dinh d~t duqc mQt muc dQ nao do vS ti~n nghi V?t ch~t nhu la xe may, tivi, nbi
com di~n va cha my co thOi gian gilim sat bai va cua con eai hay cung nhau tham gia cac hoat
dQng giai trf (Drummond ~004; Gammeltoft 1999; Pettus 2003) Cac chuong tnnh co tfnh giio
dl,lC va eac c~Qc thi duqc to chuc bai HQi Phl,l nu, mQt t6 chuc n~m trong M~t tr?n T6 qu6c Viet
Nam, cung co 9 tuang la vq va ~y la nguOi dll,t~o ra nhfrng ho~t canh gia dinh nay (pettus 2003:
9P-102) Chuong,tnn~ cung n~an m~nh VaG ke ho~ch hoa gia dinh bai vi cha my co thS dap Ung
t~t h~n cac nhu cau ve V?t chat va tam 19 cua con cai khi gia dJnh It con Qua vi~c k~ ho~ch hoa
gia dmh ~UqC, coi la tr~ch, n~i~m cua phl,l nu la chfnh, nhfrng kien t~o cua nha nuac vS nu tfnh t~p
trung n~Ieu v~o ~a the va t:nh, dl,lc ~ua P~l,l ?U (Gammeltoft 1999) M~c du cac ~hong trao nay
~n ~i~h ,mm ~o th~ ~~t d~qc :9 tuan"g n~y ~iSu ?ay khac h~n vai nhung t~yen truySn c~ch m~ng
a thm ky truac khi tang lap cong nhan va nong dan duqc d\Xllg len thanh dien hlnh thi dua
~ Ca thS nfu~ f"vq t~ng lap trung l~u can duqc sOi, xet ky tro~g nhfrng ~n phAm ngay cang tang
n,ham cun,g cap, ben thuc ~oa h<;>c ve qu~n h~ vq chOng Nguyen-Vo Thu Huong (2002) l?p lu?n
rang cac an pham I,lay, phan 100 duqc xuat ban bai cac doan thS trong M~t tr?n t6 qu6c, tnnh bay
nhi?,ng, thong tin ve quan h~ tinh dl,lc giua nam va nu nhu nhfrng th\1c t~ vS m~t sinh h<;>c dugc
NhUng tai li~u vS suc khoe va s~c dyp ?ung nh~n m~nh d~n khoa h<;>c qu6c t~ mQt cach
tuong t\1 Nha nu~c a Vi~t Nam tu lau dll gap vi~c luy~n t?P thS ch~t vm chu nghla qu6c gia
) (national~sm), tu to chuc tha?h ni~n trong thOi ky Vichy cua nha nuac th\1c dan Phap d~n cac
nhom t~e thao trong D~i chien the gim 2 (Raffin 2003: 313), r6i ca H6 Chi Minh va Ngo Dinh
VaG cUQc chien trong !!hfrng nam ,60 v ,a 70, h<;> cung phai phiit huy suc m~nh ca thS Thay vi dugc
cham soc ban than de tang dQ hap dan va giu gin voc dang, nhfrng doi hoi vS mat thS ch~t cua
cUQc chi~n va vi~c hel trq cUQc chi~n dli cuap di cua nguOi phl,l nu S\1 tum tre va S\1 thu~n khi~t rna
cac nha tha cach m~ng ca ngqi la nhfrng phAm ch~t lau bSn cua phl,l nu Vi~t Nam Ve dyp va nu
tfnh duq~ dua VaG trong danh sach nhfrng thu rna nguOi phl,l nu dll phai hy sinh cho dan toc trong
~gOaI nhu la su dl,lng my pham hay 18:' m~c quan ao thOi trang thi bi coi nhu la nhfrng hanh vi co
tmh tu san
:s.~t ~~u tu nhfrng nam 90, mQt dong nhung ~n phAm thuQc lo~i huOOg d~n nguOi d<;>c t\1 lam
dll phO bien ~Qt lOgic khac cho r~ng ve dyp cua phl,l nu dn co S\1 nel l\1c cua ban than Vi du nhu,
mQt tai li,~u ve h~nh phuc gia dinh do Lien hi~p eac hQi Van h<;>c Ngh~ thu?t Thanh ph6 ri6 Chi
Minh x~at ban dll ~anh bao phl,l nu co gia dinh khong nen qua la la vS hlnh dang cua minh b~ng
cach nhac nha h<;> rang: "Khong co phl,l nu khong dyp, chi co phl,l nu khong bi~t lam dyp cho minh
6 Phv net thui)c tfulg lop nong dan va lao di)ng ngay nay c6 nhung quan di~m tU'ong III v€ sU'c khoe va cai bM 100i v€ mat th§m
my cua lao di)ng chari tay (Gammeltoft 1999: 107; Nghiem 2004: 311)
thoi" (Anh Trfm 2007: 89) Tai li~u nay cung gqi l~i 9 ni~~ tu duc tr~yS~ th6?g cua,phl,l nu va
Ul mN trong tu duc, chu "dung" doi hoi phl,l nu giu gin ,be ngoai hap dan bang cach t~r minh dyp a mQt chung m\1c thfch hqp vm hoan dmh kinh te xll ~Qi cua h<;> Nhu: toi se de C?P a
, cac thanh vien cua Cau l~c bQ Royale cung thuang l?p l~i rang mQt each hieu hi~n d~i ve tu
se giup h<;> tra nen h~p d~n va thanh cong trong thai ky rna cua
nu co thS cM thien hlnh dang b~ng cach an uong kieng khem va luy~n t?p Bao chf thuang dua tin k~t qua' cua nhung nghien cuu mm nhfrt vS b~nh t?t va dinh du5'ng a B~~ My, Chau
va chau A Cac tai li~u vS an kieng dua ra nhfrng lOi khuyen gia?1 beG hay giam so luqng vao ca thS, nhfrn m~nh d~n mQt s6 th\1c phAm giau vitamin va tam quan tr9ng cua luy~n t?p
ca-Ian cac lOi khuyen nay dSu pha trQn giua cac each ti~p c?n "~ong", va ,"Tat· Vi dl,l n,hu mQt lieu mo ta dua h~u la mQt lo~i hoa qua co ca tinh han (mQt pham chat gan lien vm thuoc Nam
th6ng) va l~i giau Vitamin C va Canxi (VO Mai L9va NguySn Xuan Quy 2006: 31) ColOi
l~i duqc tnnh bay thea chu thuy~t phat triSn (~eve~opmentalist), keu g9i ngum Vi~t Nam
nh?n cac thoi quen an kieng hay luy~n t?P dll phO bien truac day a Nh?t Bc'm, My va Chau (xem To Minh Chau 2008)
Cho du cac chi~n dich v?n dQng qu~n chung hay eac ki~n thuc chuyen man tu cac vi~n
nghien cUu cua Nha nuac hay bao chi co c6 vu qu~n chung (rng xu thea nhung cach nao do chang
nua, thl cung khong thS khong nh~c mQt y~u t6 quan tr9ng cua d6i mm la Nha nuac rut lui khoi viec diSu ti~t tieu thu Theo nhu Vann (2005: 483), "Nha nuac khong can xac dinh cai rna ngum da~ "dn", cung nh~ Nha nuac khongJ\1 coi minh la nguOi cung cfrp hang hoa cho nguO'i dan."
thai bao cfrp Nhung cl,lm tu "t\1 coi minh" rna Vann dung la dang lUll 9 Nha nuac khong can
kh~ng dinh S\1 kiSm soat ro r~t cua fl1lnh d6i vm dong chay hang hoa tieu, dung, nhung cac chI~h
quySn tlung uong, tinh, thanh ph6 va dia phuong cung nhu cac doan the cua Dang l~i trvc tiep tham gia VaG kinh doanh trong nhung nam 90 thong qua cac ho~t dQng cua cac ca sa kinh doanh ki8m 1m
N~u rna hinh kinh t~ thea chu ngma t\1 do mm thuang chuy~n giao trach nhi~m quan 19 sang cac co sa tu nhan, thi D6i mm a Vi~t Nam dll lam nguqc l~i: bien Nha nuac thanh mQt tac nhan thuang m~i thong qua vi~c t~o ra cac cong ty trong nuac hay lien d?anh vm nuac ngoai.7 M~c du ti8n trlnh c6 ph~n hoa cac doanh nghi~p nha nuac dien ra rat ch?u: VaG nhfrng n~m 90 (Gainsborough 2003; Rosenthal 2002), chinh quySn dia phuong va cac to chuc doan the trong thvc t8 huang (rng cM cach kinh t~ thong qua vi~c tham gia tfch c\1c VaG ho~t dQng kinh doanh c6 tfnh heln hqp Gainsborough (2003: 16) canh bao r~ng xu huOOg thuang m~i hoa tran Ian cu~
chfnh qUYSn trung uong va dia phuang VaG nhfrng nam 90s dll lam cho nhlln mac thuang duqc su d\lng nhu 'nha nuac' va 'tu nhan' dS gay nh~m l~n, bai vi "cac cong ty thuang duqc coi la cu~ 'tu
nhan' thi lai co mot t6 chuc nha nuac la c6 dong trong khi cac cong ty nha nuac trong'thvc te l~i
duac diSu 'hanh bfu 'tu nhan;" Do do, duang nhu co nhiSu doanh nghi~p dia phuong co ve tu nhfin nhu cau l~c bQ Royale, song tren th\1c tS chung l~i do c~c ca quan cua Dang ho~c chinh quySn dia phuong sa huu ho~c giam sat trvc ti~p Nhu giam doc caul~c bQ giai thich: "tu nam
7 NhCing hlnh m§u thong thuong cua chu nghia til do mui cOng dang di~n ra a Vi~t Nam Vf dv ,nhu Nguy~n-V6 quan sat r~ng
b,k sy, y ta, cac tac gia vi~t v€ v~n d€ SU'C khoe va cac can bi) cong tac xa hi)i ap dVng cac k~en thli'c chuyen man cua nu6'c ngoai vao trong cac chi~n dich y t~ cong ci)ng do nha nuuc bao trq duqc quan Iy ngay m9t nhieu b&i cac don vi tu' (thf dv nhu
a cac b~nh vi~n tu rna b~nh nhan phai chi tra vi~n ph~ (Nguy~n-V6 2002: 132-137)
Trang 15190 Hi~n o~i va o9ng thai eua th6ng o· Vi~t Nam:
1?95 d@n nam 2000, nhi6u cau l~e bQ b~t d~u duqe thanh l~p Qu~n nao trong Thanh ph6
deu rna mQt cau l~e bQ." Cac ca quan nha nuac co d~t va nha cua va hQ cling gop v6n va tham
vao ghim sat quc'm 19 dich V\! (a nhilng muc dQ khac nhau)
Cac ca sa thuang m~i co lien quan d@n Nha nuac tra nen tfch qrc ngay ca trong llnh vuc
trang va lam ~yp Vi d\! ta t~p chi duqc yeu thich ThOi trang tre do £)oan Thanh nien cQng ~an
Chi Minh phoi hqp vrn Ringier Thuy' Sy phat hanh T~p chi co nhilng trang va bai v6 thCYi
ba~ dia, hang lo~t cac bill v6 s~c dyp, thCYi trang, va nhan v~t n6i ti@ng qu6c t@, duqc dich tir cac
pham nuac ngoai Ta bao cua HQi Lien hi~p ph\! nu Thanh ph6 H6 Chi Minh, d~c biet la tap
cu?i tu~n, k@! hqp bao cao v6 cac v~n d6 kinh t@ vrn n~ilng bai, vi@t v6l6i s6ng nhu a~ kie~g,
the d\!c, va sac dyp Cac t~p chi nay da dua mQt each tiep c~n doi vrn suc khoe thS ch~t va s~c
nhat Trong khi do, khau quang cao cac san pham C\! the co lien quan d@n nhilng hlnh anh h~p
rna khong di qua trOO v6 nu tinh hi~n d~i ChAng h~n, hlnh anh quang eao dai 2 trang tren t~p
ThOi trang tre thuc d\!c ph\! nu hay tra nen "tv tin va duyen dang" b~ng each mua xe may
Viva 110 Lo~i xe ~ay duqc Savico, mQt dan vi thuang m~i thuQc sa hfru cua Thanh ph6,
trach nhi~m phan phoi
Thong qua hlnh th~c lien k@t thuang m~i Nha nuac -tu nhan, Chinh phu va cac ca quan
I quan rna rQng nhilng no l\!,c xac dinh mQt nguCYi ph\! nu trung luu thanh thi 19 tuang sang ca
truang thuang m~i NguCYi ph\! nu 19 tuang nay di thea huOOg d~n cua nha nuac va cac riha
mon, khang c\!' l~i s\!' cam de> cua v~t ch~t qua thm va phat triSn ki@n thuc khoa hQc dS tra
mQt nguCYi W!, nguCYi my, nguai tieu dung va b~n tInh lanh m~nh thfch hqp d6i vrn Vi~t Nam
co nhilng kieu ph\! nu khac c6 g~ng co duqc than hlnh manh mai va ch~y thea cac m6t thCYi
Theo phu Nphiem Lien Huang, n~i6u cong nhan may cling da c6 g~ng an kieng va lao dQng
, l\!,c de co, the co duqc than hlnh giong nhu cac thanh vien giau co acac cau l~c bQ thS hlnh
thanh pho (Nghiem 2004: 311) Nhilng cong nhan khac co thS chi mQt khoan 100 trong thu
cua hQ vao qdn ao va cac san pham lam dyp khac dS co thS g~n gi6ng vrn nhilng hlnh anh
mieu ~a trong cac qUYSn t~p chi thCYi trang b?ng nhoang (Drummond 2004; Nghiem 2004:
Nguyen: V5 2004) Cac hanh vi cua hQ cho thay anh huang quan trQng cua cac phuang ti~n
thong ve thCYi trang, duqc Nha nuac bao trq £)6ng thCYi, nhilng l\!,a chQn tieu dung th\!'c s\!'
nguCYi ph\! nu co the vtra tm t~o 9 nghia vira chi trfch cac chuan m\!,c nay trong truy6n thong
chung, va cling thS hi~n nhung cam giac mau thu~n nhau, l~n lQn s\!' hai long, cam giac xa
(alienation), va cam giac [ca thS] bi tra thanh v~t thS [=hang hoa] (Drummond 2004;
200~; Nguy~n-V5 2004, 2006) Them vao do la nhilng mau thu~n nQi t~i trong eac phuang
truyen thong giua cac hlnh anh nhu Ia ba nQi t1'9' kin dao va nguCYi ph\! nu xo~c chan tren
Suzuki Co du b~ng chUng dS xac nh~n lu~n diSm cua Mary Steedly r~ng nha nuac, trong vai
mQt tac, nhan t~o ra van hoa, khong phai Ia mQt th\!'c thS th6ng nh~t (Steedly 1999:440-3) va
san pham cua t,ac nhan nay co thS duqc di~n giai thea nhi6u goc dQ khac nhau T~i cau l~c
Royale, mQt phan cua s\!' phuc t~p nay phan anh nhilng ho~m canh khi nguCYi ta g~n 9 nghia cho
hlnh anh thuang m~i hoa v6 nu tfnh trong ti@? trlnh san xu~t, chuySn tai, hay ti@p nh~n cac
anh nay Nhilng 9 nghia ~ay khien cho ca the tra thanh phuang ti~n h~p d~ri va d~ ti@p c~n
thong qua do ph\l nu co the tim cach xac dinh nu tinh va giai dp.cua lieng hQ
Hinh iinh hcmg hod g{ip hinh iinh hinh tlzi
Khi k@t n6i nhung 19 tuang C\! thS v6 nguCYi vq va nguCYi my trung luu thanh thi vrn b6i
xa hQi tieu th\! hi~n d~i, nha nuac Vi~t Nam 1'5 rang dang d6i pho vrn nhilng di6u ki~n van hoa,
I chinh tri va lich su C\! thS [cua Vi~t Nam] £)6ng thCYi, Nha ,nuac cling,danp ,dS tai di~~
t~, 100 h;n va'co tinh toan cau, mo hlnh tiSp thi hang hoa bang each gan kef chUng val
~~;~Qng v6 16i s6ng v~ nhilng hlnh anh v~ nu ti~h 1,9 ~an~ ":il1i~m ~azz~rel~a (2003) , ,:, g tiSn trlnh toan cau hoa quang cao co nghla la cac v~t the v~t chat tm thanh quan
han bao gia h@t trong vi~c ngum ~a dinh hlnh ban ,s.ac, va Vl t : cua ~m i uy n ~ len: c, ung nhfrng v~t thS nay ngay mQt nhieu han khong ph~l la nhu nhun~ mon do C? the ,rna la qua cua] nhung "hlnh anh han~ hoa."duqc mo ta va duqc ch\!P.I~1 [t.rong q~an~ c~o] Tron~
, h c6 diSn cua Marx, trong tien trlnh hang hoa h,oa (commodlflcatlOn), gm tq su d\!~g v~~
tIC mQt V?t] dong vai tro th~ y@u so vrn gia tti doi, cha~ trir~ tuqn~ S\!, t~ tuqng n~'y C~l
cho dSn khi no duac the hi~n l~i durn d~ng cua mQt v~t C\l the duqc s'-: d\!ng bm m9t Theo Mazzarella (2003: 48-49), qu~ng eao da khai thac khoang ea~h na~ ban,~ e~ch t~o :a hlnh anh g~n k@t mQt kh~ng dinh ve gia tri [cua hang hoa duqc quang cao] v~ t11 nha cua
d~y anh huang nhung thuang t~m bq va ,kh~ng chac chan gm~A Cal ~ :uan~ va ~~l vA~t
giua cm cong va eai rieng tu, thong qua vi~c ket noi nhilng kinh nghlym va tmh cam ca nhan cau chuy~n v6 san pham va nhan hi~u hang hoa
Chuy~n gl xay ra trong truang hqp hinh anh h~ng hoa cling la hinh anh ~~ ~~~ fgu~, d~~ bi~t
anh C\l thS ngum ph\! nu? Bordo 1~1? lu~n rang chung ta khong ?a~ gw ~l.et h~~c ~Ol ~W~
thS mQt cach dan gian hay twc tiep - khong nhilng la than the cua ngum ~ac m,a ke ~a th~ minh Cai ca th~ rna chung ta tn'ti nghi~m va nh~n thuc luon luon qua lang kiJ.nh :ua khai ni~m, nhilng lien k@t, nh~g hinh an~ to ,tinh van ~o~:: (B?rdo 1~93:35)~ Ne~ hl~h
hang hoa la ne> luc mong manh de giai quyet moi quan hy gma hang hoa, nhu la mQt truu
va hang hoa nhu mQt V?t th~ hfru hlnh, thi phai chan,g cac hinh anh ca t~e d~ d~qc t~um:g (hang hoa hoa, commodified) cling la nhilng ~ai de ngum ta thuang thao cac y nghla van
co goc dQ girn, qua vi~c v~n d\!ng C\! thS cm ca the cua con ngum?
o Vi~t Nam vao nhilng nam 90, cac nha binh lu~n van hoa -, xa hQi, clin~ n~u ca~ quan,~h~c
gia Iuon 10 l~ng r~ng qua trlnh thuang m~i hoa dang khien P~\l nu I'm vao nhung _cat bay ti~n va thm gian nh~m duy trl nhilng ve be ngoill 19 tuang de c~nh tranh trong Imh V\l'~
mon va dnh cam Vi d\l, t~i Thanh ph6 H6 Chi Min~ va Ha NQi trong nhiln~ cUQ~ tro
thOng thuang cua toi vrn mQt s6 giao su nghien cUu ve 'ph\l nu Vi~t Nam, ~Q ~am th~ay I? r~ng ph\! nu Vi~t Nam khong ch6ng dO' duqc vrn ve guyen rU cua ~Q; ca ~~e hI?h mau va
19 tuang vS s~c dyp khong thS d~t duqc Ca Fahey Hin Luang g9'1 y ~'~ng t1en_t11~h thuang
hoa hlnh anh ph\! nu qua nhilng hinh anh gqi tinh cua ph\! nu (ngum P~\l nu, ?ung tr~n~
cao d~ ban hang hoa) dong gop vao vi~c gia tang t~ n~n m~i dam do thl: ngum ph\l nu la
hoa (Fahey 1998: 230; Luang 2003: 11-12)
Sv 10 I~ng nay co th~ duqc ung hQ tir cac tillli~u h9C, thu~t ~i nu (feminist~ q~6c tS" vfn.~hi
cae hlnh anh quang cao va truy~n tho~g d~i chu~g ve ca ~~e ~?\l ~u nhu la c~ng G~ de gta~
tro cua ph\! nu xu6ng muc chi con la ~o v~t-ca the, ho~c d~l h~l m?t s\!' qu~~ t~ ~ua ~h\l n~
d~ng ca th~ cua minh mQt cach ton kern thm gian, myt mOl den c~n klyt ve xuc cam, va huy hoai chinh mlnh (xem diin chUng Battky 1990, Brownmiper 1984, Chapkis 1?86);
mo ta ~~n d6 hinh anh ca thS con nguCYi chinh la mQt tien trinh thuan,g m~l hO,a
\Tnn'~rI' >vL\ •• >v ) : vi~c t?P th~ d\!c tren may co th~ "la I~~i ~nh ha~~ ~~a ph~t"ttien ~ao nha!
hi~n g~n day nh~t c~a th@ girn tieu dung tu ~an vao :uo~ the fY 20 b~ VI?~ ~ua ?en sy co
ea nhan, t~t ca C;hi nham vao vi~c t~p trung no ly-c mQt cach tOl uu, hua?g tm ~l.YC san xuatAra San phAm ca th~ tinh hoa" (1991: 69) Trong boi canh cua cac xa hQi nam ngoat phuang Tay,
Trang 16192 Hi~n d1;li va th6ng 0' Vi~t Nam: Nhli'n
nhfrng sv phat tri~n nay thuemg duQ'c giai thfch nhu la sv tham nh~p cua nhfrng 19 tuang la
ngo~i lai Day la mQt lu~n di~m h~p d~n d6i v61 cac nha chfnh tri thea chu ngh1a qu6c gia '
chi~n d~u vai nhfrng anh huang cua to~m du hoa, (Becker 1995; Brownell 1995; Hooper
Kim 2003; Miller 2006; PuruShotam 1998; Ruhlen 2003), H9 thuemg chi uich nhfrng xam
nay la mang nhfrng 1(ri hua hyn gia d6i d~n v61 ph\! nu v6 sv tv do du61 mnh thuc tv cai thien
dang ban than rna trong thvc t~ di6u do l~i khi~n h9 1'01 VaG c~m b~y cua n6n kinh t~ duO'c
m~i hoa va tieu chuan hoa v6 dang ve ben ngoai (Douglas 1994, N Wolf 1992)
, T~y nhien, SQ' hai tmac ap Ivc cua vi~c khong d~t duQ'c 19 tua~g khong phai la phan trng
nhat doi v61 sv tang tmang cua nganh cong nghi~p suc khoe va sac dyp a Vi~t Nam Nhi6u
nu toi noi chuy~n a TPHCM da don nh~n sv pMt tri~n nay nhu la mQt pMt ui~n cho phep phu
VN th6 hi~n nu tfnh va muc s6ng cao han g~n day cua h9 Co nhi6u nghien cuu h6 trq cho
di6m nay Cac nghien Clru dan tQc h9C v6luy~n t~p cO' th~ d~co mQt hinh dang nhu mong
hay d~ th6 hi~n hinh anh co ky cuang d~ tv lam chu ban than cling co th6 mang l~i suc m~nh
nhfrng lqi fch C\! th~, cling nhu co th6 la chi~n luQ'c giai quy~t nhfrng ap Ivc v~t ch~t va tinh
mau thu~n nhau trong dCYi s6ng hi~n d~i va toan du hoa (xem Bolin va Granskog 2003,
2003, Gimlin 2002, Markula 2003, Spielvogel 2003, Alter 1992, Miller 2006, Ossman
Spielvogel 2003) Cac h9C gia nay phe pMn nhfrng c~p d6i ng~u thi~u linh dQng giua y~u t6
va ngo~i, giua truy6n th6ng va hi~n d~i H9 keu g9i chung ta dn quan tam v6 vi~c lam th~ nao
luy~n t~p th6 mnh l~i co th~ cho phep nhfrng chu th~ tv 9 thuc giai quy~t hay thuang thao
ngh1a rna h9 g~n v61 cm nQi va cUi ngo~i, cUi truy6n th6ng va hi~n d~i Dfmg thCYi, tfnh cM
hay tac nhan (agency) cua nhfrng nguCYi tieu dung khi thvc hi~n cong vi~c co lien quan d~n cO'
du la r~t co 9 ngh1a d6i v61 ca,nhan, nhfrng cling r~t d~ bi chim ng~p trong tac nhan co quy6n
Ian han cua cac cong ty (xem Markula 2003; Miller 2006)
Cac 9 ki~n do mo ta tac nhan cua nguCYi tieu dung va tac nhan cua cong ty la luon tham
VaG mQt cUQC c~nh tranh rna a do phf.a cong ty luon la nguCYi chi~n th~ng Vi~c tim hi6u sv lien
giua mnh anh hang, hoa va mnh anh cO' th6 co th~ dua d~n mQt hi~u chinh quan tr9ng Gi6ng
hinh anh hang hoa dva van vi~c n6i li6n khoang cach giua 9 ngh1a 19 tuang v61 cac hanh vi
ch~t trong mQt k~t n6i t~m thCYi, khong ch~c ch~n, nhung cling r~t quy6n Ivc, nhfrng hinh anh
cO' th6 du61 d~ng hang hoa (co th~ dUQ'c g9i la mnh anh cO' th~ hang hoa) co th~ co anh huang
nhung l~i cling mong manh Vi~c m6 xe quy6n Ivc dUQ'c cho la n~m trong cac mnh anh cO'
nhu hang hoa va cac tac nhan thuang m~i phfa sau quy6n Ivc nay doi hoi chung ta phai chu y
hoan canh san sinh ra mnh anh thea cach ti~p c~n nhan h9C: Ai bi~n cO' th6 tra thanh hinh anh
hanp hoa? Vi 19 d,o gi? Thong qua qua trlnh nao va v61 sv chu dQng a dau? Tom l~i, di6u
khien chung ta phai xem xet cach thuc cau l~c bQ Royale, vi giam d6c va can bQ cong nhan
cu~ ca~ l~c bQ da san xu~t va ti~p thi mnh anh cO' th6 ph\! nu dang mO' uac trong mQt thCYi di6m
the nham thu hut thanh vien cau l~c bQ
Di~u himh diu l~c b{) Royale: suc khoe, kinh nghi~m khoa hQC va
guong mfiu dttp
Vao nhfrng nam 90, ban quan 19 va nhan vien cau l~c bQ Royale da quang cao cau I~c
Royale la mQt phuan& ti~n dS }ang cuemg suc khoe cua ph\! nu thong qua mQt h~ th5ng
luy~n duQ'c giam sat ve m~t y te va dUQ'C phat triSn mQt cach khoa h9c Di6u nay nh~t quan
vi~c Nha nuac tan duang cac ki~n thuc chuyen mono Tuy nhien v61 tu cach la mQt t6
thuang m~i, Cau l~ bQ Royale cling co th~ tv mo ta cau l~c bQ nhu mQt dich V\! dap U'ng
193
tieu dung da co sgn cua ph\! nu 6 cuang vi mQt t6 chuc thuang m~i, CLB co quy~n tv trong vi~c di thea nhling thvc t~ cua thi tmemg rna chfnh phu thuemg cho la va van va dang phai khao khat
yeu nguCYi ph\! nu Vi~t Nam," vi giam d6c CLB ~oyale da tuyen b6 t~ong bu6i, phong tien cua chung toi van nam 1995 "Do do toi muon giup cho h9 co kien thuc ve chfnh d6 ho co th~ khoe m~nh han." Trong nhfrng nam d~u sv nghi~p cua minh, a cuang vi mQt xuat phim va chuang trlnh truy6n hinh, vi giam d5c diu l~c bQ nay, da d~c mQt bai t~p chf
nu di~n vie,n c~n phai thu nho vong b\!ng, nang mong va ngvc de chuan bi cho J?Qt bQ
s~p ra dCYi Sau ba tMng lam vi~c v61 mQt hu~n luyen vien rieng a New Yark, cO' the co da
to~m thay d6i "Tu manh tin nho do, toi ngh1 t~i sao minh kho?g rna mQt cau l~c bQ nhu v~y
V\l cho ph\! nu?" Dng ta b~t d~u mQt thCYi kY ng,hien cuu ve luy~n t~p va dinh ~uong, bao
dl d9C sach va cac bai bao tu kh~p m9i no1 tre~ the gi61 va ~em cac ~an& video ve luy~n t~p
A va B~c My ang nmn th~y mQt cO' hQi ket hQ'P cac k,ien, thuc ve the t~ao rna ph\! nu a
Nam co th~ co dUQ'c, v61 nhfrng thong tin khoa h9C C\! the ve xay dvng the hinh thong qua chuang trlnh luy~n t~p co m\!c tieu Dung s5 v5n co dUQ'c tu nganh giai tn, ong lien doanh
mN t6 chuc qu~n chung d~ rna ra mQt cau l~c bQ
Vi giam d5c hinh dung ra vi~n canh cau l~c bQ dem d~n cho nhfrng nguCYi ph\! n~ nhfrng c~
khoa hoc v6 suc khoe th6 ch~t va tv cham soc ban than d~ t~o cho h9 sv tv tin Dieu n~y ~hat
v61 ca~ chi~n dich g~n day cua Chfnh phu d6 ph6 bi~n nh~ng ki~n th,uc khoa h9C quoc te va ICYi Ie hoa my xa hQi chu ngma da co tu lau, v~n dQng quan chung ve tv cai thi~n minh Tuy trong khi hung bi~n nhu v~y, 'vi giam d6c phu nh~n vai tro cua CLB trong vi~c t~o ra
tieu chuan m61 v6 cai dyp trong hoan canh da dUQ'C thuO'ng m~i hoa CLB Roy~le khon&
ph\! nu la h9 dn phai co ve dang nhu th~ nao, rna chi dan thu~n cung c~p cho h9 kien,thuc de vien h9 nMn ra nhfrng ti6m nang trong v~n d6 suc khoe, va thuc day sv tv tin, tiem tang
con nguCYi h9 M~c du vi giam d5c cling nh~n m~nh r~ng ong ta dap U'ng nhu diu ~ua c~c
vien la mong mU6n co mQt moi tmang xa hQi vui ve, twng tam cua ong ta trong c~c cu9c
khoe th~ ch~t va sv tv tin ang ta chu tr9ng d~n 19 do khoa h9C va y te, chu khong phai la cac
dS tham my hay van hoa, nhu la mQt dich V\! rieng cua CLB
CLB nh~n m~nh r5 rang d~n ban ch~t khoa h9C cua chuang trlnh luy~n t~p Sau khiNdang ~Y
nhfrng nam 90, trong chuy~n vi~ng tham l~n d~~ tien, thanh vien d:rQ'c bac s1 t~i c~o tu vat)
ta ghi l~i cac con s5 th5ng ke nhu nhip tim, huyet ap, can n~ng, chieu cao va cac so do v~ng
, eo va mongo Ba hoi vS cac b~nh tmac day va thao lu~n v6 m\!c dfch ,cua khach ha~g, gom
m\!c dfch giam can, ho~c, d5i v61 khoang mQt ph~n tu 10ach hang" muon tang ca~ de co suc
t5t han Sau do co th~ ba se g~p cac hufin luy~n vien de cho h9 biet, nhu ba ~a ke ch~ toi la:
t~p nao thich hQ'P cho suc khoe va phu hQ'p vrn yeu c~u cua thanh vien." f)i~u nay rat quan
bai vi "yeu du cua m6i ngm1i va th~ t~g cua m6i nguai khac nhau." Dong thai bac s1
m\!c dfch v6 th~ d~ng tuang tv d~ cac huang d~n vien co the co chuang trlnh C\! the cho tUng C\! th6
Cac phep do luang thvc hi~n b6'i bac sy chu khOng phai cac huang d~n vien khi~n nguai ta thS d~ dang mo ta sv can thi~p [cua CLB] la huang t61 suc khoe, va chi VI SU,C khoe thOi M~c
hac s1 va cac thanh vi en noi v6 vi~c mong mu5n d~t dUQ'c ve dyp, nhung che dQ luy~n t~p l~i ti~p c~n nhu la v~n d6 y t~, chu khong phai la v~n d6 tham my Nhu bac s1 da n6i vrn Wi: I j
i
J
Trang 17194 Hi~n oC:li va 09ng thai eua truy~n a Vi~t Nam: Nhu'ng each tiSp e~n nMn
":rv:~nh quan ni~m ph\l nu dyp tmac ,hSt 1a phai co sue khoe co suc khoe thi khuon mat
m~ dyp duqc." Tron& nghien cw ve cac CLB thS d\lc nhip di~u (aerobics) cua Nhat Bim'
Splel:og~l c~ng d~.th~y ~Ot diSm.nh~n ~~~h tuong tv v~ s~e khoe (2003) DiSm nhAn na; e6
~hu ~a mQt ~ac~ no; de nang cao dla vIla Chl~h: trong khi bat cu ai cilng co quan diSm v~ th~
la ~Qt cO' th~ hay dan; n~ung chuy~n m~n y te la mOt llnh vvc chuyen bi~t cua mOt s6 ft nguOi
c~u trQ?g v~ ~~t y te cun~ nang tam no l~c cua CLB til mN dv an vi ky va phu phi~m v~
dang be ngoa! thanh mOt no Ivc co gia hi ve m~t khoa hQc dS nh~m dam bim mot suc khoe t~'
~ CaAc ~~An l~y~n vie~n ca ~Mn va huang dftn vi en ,thS d\lc cua CLB Royale cilng l~p l~i
n~an v~.kl~n :huc ~?uyen m~n cua nMn vien CLB
N
de giup ~ac th~nh vien cai thi~n suc khoe,
be n~oa~ va cac mOl quan hy xa hOi Cac huang dan vien, tat ca deu la phu nu trong do tuBi
mum, d~u co, cac, chUng chi thvc hanh giao d\lc thS chat va v~ nhfrng vAn d~ sinh hoc cu~ viec
IUY~,n.; I~au ~et deu ~o chUng chi cua ~ruCrng D~i ~Qc Su ph~ ThS d\lc ThS tha~ M?c d6
n~um co~ the ,mon~ ran~?Q ,chu trQng den cac ~hi tie,t ti mi cua,t~p luy~n thS chAt, trong tAt ca
tr~ chu~yn cua c?~ng t01 ~ao ~.am 1:95, hQ ~eu khang dinh rang m\lc, df~h lUY,~n t~p dan gian
de kh~e,m~n~ n?l d~ng,cua C~l khoe m~nh nay duqc coi la ai, cilng biet roi Moi quan tam sau
hon la lam the nao de co ngo~l hlnh dyp cilng co lien quan den cac muc dfch v~ khoe manh
.~~ dy~ lu~~ l~o~, duqc n:o ta nhu sv thS hi~n ben ngoai eua cM nSt ben trong MOt hUck
tan; long" eua ,~Q "tUc ~~ tam long ben trong chu khong phai hinh thuc dyp v~ ben ngoai Ma
p'ham ch~t, n?l len ?~l dyp d?, l~ sv d!u ~anNg, chung t~~y, ~am dang." Ngum ~hac kh~ng
~n~ t~u~ ben, ngoa~ thea thm ,glan thl no cung thay dOl nhieu rna v&i cai tam hon minh cao
thi no se VIM CUll khong thay doi thea thai gian."
~~n x~t cu~ h? ~ v~ ~e ,dyp ben tron~ dftn till mOt ve dyp ben ngoai cilng l~p l~i cac cach
ha?, d~en n~.on P?O bIen ve t~nh c~ch va be ngoai a Vi~t Nam, cac 9 tuang duqc mo ta v~n t~t
n:Qt cau n01, thuon& duqc cac huan luy~n vien va cac thanh vien cua CLB trfch dftn cho toi'
net d~nhAche: cM dyp.,,8 Nhfrng 1m kh~ng dinh nay v~ cai dyp ngay cang nhi~u trong su6t thap
~Os va ~au n~am?OOOs la,m?t cau tra 1m co tfnh van hoa d~c thu d6i v&i 10 ng~i quanh nhfrng'
tam ngay mQt Ion hon ve be ngoai cua ph\l nu di kern thea toan du hoa kinh tS Mot huAn
v,ien ~oi vill t~! tro~g n~m 20~8 r~ng 9 tuang cua co, v~ ~uc khoe, tfnh cach va s~c dyp b~t
t~,~h~g n~h~en c~ cu~ c~ ve,~~? Ph~t MOt bai viet ve ca~ dyp trong bao Van hoa Ph~t giao
g~at th~chA ro r~ng ve log~c nay: Cat dyp khong chi a than the rna con a tam h6n, va cai dyp a
hon thl ben ,vung hon, sau xa hon, can ban hon, nen cai dyp cua tam h6n la cM n~n gifr gIn cho
dyp than the a ben ngoai" (NguySn ThS Dang 2007: 38)
Gifr~ cM, be~ trong va cai, ben ngoai trong thanh ngu thl cM ben trong thuCrng duqc Uti
~on ~un~ y tuang ?a~ co the co ,nghYa la tfnh cach ben trong dinh hinh cai ben ngoai, ho?c
tmh cacwh b~n ~~on~ v~ hln~ thuc be r:,goai khong tum;g Ung, thl ve dyp ben trong vftn quan
h~ ~~c <;l~ 10'1 nOl c~a cac huang dan vien co ve giong vill nhfrng 1m noi cua bac sY, dc
d~n vle~ kh~ng Zho rang vi~c tfnh cach ben trong t~o ra ve dyp b~ ngoai chi hay chu ySu la
s~c :moe t~e chat Nguqc l~i, "ben t;ong" nghYa la nhfrng khfa c~nh cua tfnh cach va phfim
k~:a s~ da~ da~g va chu~g thuy" von co thS dua dSn nhfrng ne> Ivc co chi~u sau trong vi~c tv
thlyn ban than de t~o ra mQt cO' the khoe m~nh Nhfrng 1m noi cua hQ la mOt biSn thS cua fin d\!
8 Ste~~anie Fahey dll g?P nhilng pMt bieu tuang tt)' vS m6i quan h~ gifra Ve dep n6i tam ben trong va Ve dep hlnh thu'c
195
~t duac neu a tren, trong do suc m~nh cua tinh cach co thS t(lo ra mO,t tinh th~n lam vi~c
~uaen tip va tu do, cho phep t~o ra mOt cO' thS dyp hon M~c du cac huan luy~n vi,en cho la
UY~h~g ne> Ivc nay t~o ra cam giac hai 10n!S, p~~n,Ian yh~n thu6ng [thvc raJ l~i den til vi~c
khac ph~m Ung nhu thS nao d6i v&i mOt the chat hap dan va m~ khoe
Theo l~p lu~n cua cac huang dftn vien, thl VI cac 19 ~o kinh tS va xa ~Oi, v~ dYP,da t~'a t~anh ~v thiSt, va v~n dOng cO' thS da tra thanh phuong ti~n de ~~t duqc lqi the Nh~~ thuc n~y ?a khle,~
J huang dftn vien di trech huang ra khoi cai logic ve cai ben trong san smh ra Cal ben ngoa!
ho da tan thuang, va kh~ng dinh vai tinh than hi~n thvc duy 19 ve suc m N cua ve yp Qt
iuy~n vien noi v&i toi, "Ngum rna co hinh thuc ~~ n~oai dyp thi nguai ta de ?~ang t~anh co~~
trong ngh~ nghi~p, trong sv nghi~p HQ se giao tiep de da~g han ~a duO'ng ~en ph~g ~gU~l
ou dyp thi hQ rAt tv tin." D6i nghich v&i 1m cU,a vi giam doc cho ding sv tv tm xuat phat tu ~uc
quan diSm nay co ve cho r~ng sv tv tin xuat phM til th~nh cong, ho~c ru: sv kY vQ~g tha~
rna mOt ngum trai nghi~m duqc khi ngum kMc phim ho~ Hch cvc, den dl~n m~o ben ng?a!
d§n cua mlnh MOt huAn luy~n vien khac noi r~ng, phM trien kinh t,e da lam ~ang ky vQng ve dyp va sv c~nh tranh nay l~i khiSn ngum ta mong uac co duqc muc song kinh te cao han:
Clmg ngay thl nhu du lam Oyp e~ng cao va dt ~uQ'c quan tam: I~10ng~ pluii ch! pl1\! ~u· tha2~
ph6 ma P~1\! nu' nong thon cung r~t quan tam: c1~ang ,Iwn nlm ?l lam rAuQn~~ ngl~'o'l ta,( cu~g ~e y
oSn bo 00 oi lam cua ho Nhu cau lam o~p ngay cang cao la do oleu klyn k111h te gla omh, kinh t~ bim than trong x~ h9i ngay cang cao thl nhu du lam o~p cang nhi~u
Trong moi tmang nhu v~y, h~u qua cua vi~c khong tra nen h~p dftn, cho dU,la tfnh cach cua d6 c6 mftu muc dSn dau, th1 cilng tMt tan kh6c Khi toi hoi ve dyp trong thvc te anh huang nhu nao, mOt hU6ng dftn vien tra 1m: "Nam mum ph~ tram la bi anI; huang NSu c6 mOt chi hQ~
rAt la co trinh do nhung co mOt ldmon m~t nhieu m\ln thi chi ay se g~p kho khan trong khl
vi~c, lam vi~c." MOt s6 huang dftn vien noi v&i toi r~ng ph~ nu la nh\ffig b~ng ho~ van ~phong:
mot huang dftn vi en 19 1u~n, m~c du nhung bong hoa can "co nhieu phfun c~at, ·khong ChI
ng~~i hlnh rna con nhi~u thu khac,", nhung hlnh thuc l~i 1a mOt tieu chi chinh de danh gia gia chuyen nghi~p cua ngum ph\l nu
T~m quan trQng cua b~ ngoai cilng r~t r6 rang trong cuOc tro chuy~n cua cac huAn luy~n vi~n cac m6i quan M ca nhan M~c du h~u hSt cac huAn luy~n vie~ chua l~p gia dinh, ~Q I<?a s~c
trong nhan thuc m6i quan tam cua nhfrng ngum ph\l nu Ian tuoi han ve sv trung thuy cua cac ch6ng c~a hQ Tren thvc tS, do la chu d~ chfnh trong cuOc tha~ lu~n cua toi v&i cac thanh vien Royale, mOt diSm rna toi se tral~i a ph~n sau MOt huang dan vien da mo ta Vi~t NaI?' d!c
1a khu vuc do thi nhu TP HCM, nhu la mOt nm rna nhfrng ngum ph\! nu tre tao nha hap dan tren nhfrng chiS~ xe may, nhfrng ngu~ co thS cufm hut cac ong ch6~g van cac cuOc ngo~!
Cac m6i 10 ng~i nay cang r6 r~t hon doi v&i nhfrng ngum ph\l nu a tang lap, thuqng lUll, va lUll, biJi cong vi~c kinh doanh [cua ch6ng hQ] thuCrng xuyen phai lien quan den vi~c an uong cac quan bar, ca phe va cac quan karaoke, nhfrng cO' sa co cac dich V\l "om" haY,la thue ph\! nu
b~n trong cac cuOc giai trf nay v.v M~t trong s5 kS toan ~ua ~LB da su ,d\lng loi noi "gia, dln~
phuc" til cac chiSn dich tuyen truyen cua Nha ~uac de nhan m~nh tam quan trQng cua ve cua ngum ph\l nu d6i v&i sv chung thuy [cua chOng hQ]:
D6i v&i m9t nguo'i eh6ng thi nguoi ph\! nfi' m~p thl bao gia cung imh huon¥ o~n nguai ~h6ng
va nhu v~y se anh huang oSn quan h~ IWnh phuc Cho nen nguol ph\! nu' rat can phiii glu gin sU'c kh6e va s~c o~p oS mlnh bao v~ hC:lnh phuc gia olnh
J
Trang 18196 Hi~n Ol;li va oQng thai cua &Vi~tNam:
Cac huan Iuy~n vien ung hQ quan di~m Ut vi~c duy trl ve b@ ngoai hap dfrn c6 th~ giup
toa? gi,a dinh nha giu duQ'c Sl,l' quan tam cua ngum ch6ng Tuyen b6 nay nhu da n6i a tren
pho bien rQng rai trong cac tai Ii~u do cac ca sa cua Nha nuac xuat bim v@ van d@ tl,l' bao ve
~h~ vi~c cung,cap~kiSn !huc chuyen m~n d~ nhfrng kMch ha~g Ian tU6i c6 th~ chinh sua
ca the de sao ~ho hap dan nhat" cac huang dan vien da t?n dl,mg thea chi@u huang c6 IQ'i cho
cai phuc ti;lP bat nguon ill cai tiem nang hQ chinh Ia IOi;li hinh nhfrng ngum phl) nu tre quySn ill
n~frng ngum r,hl) nu kSt hon Ian tu6i phai 10 I~ng Thay vi tra thanh dich thu cua nhfrng phu
ke! hon Ian tuoi nay, cac huang dfrn vien da c6 g~ng su dl)ng chinh ca th~ hQ d~ cho mQi
thay IQ'i fch cua vi~c thl,l'c hi~n chS dQ an kieng va t?P luy~n MQt trong s6 huang dfrn vien
CLB Royale twac day la v?n dQng vien th~ dl)c hang d~u cua Vi~t Nam Nam 1997, mQt ta
dia phuang da dang mQ,t cau chuy~n tren trang nhat v@ co, va c6 giai thich r~ng co dang
chuyen mon cua minh de giup ngum khac luy~n t?P khoe mi;lnh a CLB Royale Khong c6 gl
nhien khi hang IOi;lt ban sao co Ian cua bai bao nay nhanh ch6ng xuat hi~n tren cac buc·tuang
CLB Royale
MQt huan Iu~~n vien khac cam thay co dn phai tra thanh mQt tam guangv@ th~ di;lng,
vai tro rna co thay vila ti;lo them dQng Il,l'c cho chfnh minh nhung cling doi hoi n6 ll,l'c cao
chfnh co:
Trong m~t nhll'ng nguo'i h9C vien minh 1ft pI1\! nu' Oyp MInh phai co than hlnh hAp d~n oS dl;ly
ng_uai khac !mo'c m~t h9c vien thl mlnh c6 g~ng hoan thi~n mInh, t~p Iuy~n oS tr& thanh
mau nguoi oe h9c vien c6 g~ng h9C Thf d\l nhu'ng nguoi ph\l nu' m~p phai c6 g~ng t~p o@ cho
than ll;li Tl,li em p~ai c6 g~ng t~p nhu thS nao 00, o@ phong cach cua mlnh lam tAm guong,
m~c du chua phai tat ca la hoan hao,
Ruan Iuy~n vi en kMc mieu ta ap Il,l'c mQt cach s6ng dQng han: 'Tl)i em phai t?P trung
mQi cm va cai thi~n nhfrng ch6 rna ca th~ minh con khuySn khuySt Ngay nao cling phai t?P
khong t?P khong duQ'c, minh t?P ngum ta mO'i t?P thea minh."
MQt c~ch kMc rna cac huang dfrn vi en c6 g~ng h6 trQ' khach hang cua hQ la tu van tam 19
h?p vO'i dien giai nhfrn¥ ky thu?t Iuy~n t?P d~ c6 th~ lam m6i quan h~ than m?t han MQt
dan vien da cho minh gan nhu Ia mQtnha hi li~u:
~Qt nguo'i m~p ma Cll' ngh! Ia t~p cho nguo'i kh6e thOi thl h9 se thiSu t\l' tin, MInh hy ~9ng
ding nhfing nguai h9C vi en dn S\l' quan tam Clla huAn luy~n vien, RuAn luy~n vien dn phai
giai thfch cho nguoi ta hi@u 1'5 o@ nguo'i ta t~p t6t ho'n, Va khi nguo'i huAn luy~n vien truySn
ol;lt, chia xe cam ~uc voi nguo'i h9c vien oang co nhung phiSn mUQn, thl nguoi h9C vien cung
se,chU y, kien n?an luy~n t~p, danh thOi gian thu gian, nghi ngoi, va ap dl,lng chS oQ an u6ng
oieu oQ; va thl rai h9c vien se co kSt qua t6t han,
Ngum khac mieu ta v~ cach thuc tu van cua minh ca ban Ia diSn giai nhfrng kiSn thuc v@ sue
khoe, ~~c bi~t khi thfch nghi va di@u chinh ky thu?t thl,l'c hanh cua nuac ngoai Co n6i vai toi: "C6
mQt so bai t?P k~6 thl,l'c hi~n, nhip di~u qua nhanh, hQC vien binh thuang kh6 thl,l'c hi~n," Vi 19 d~
d6, cac huang dan vien thfch cac bai video t?P keo cang cua Jane Fonda han Ia nhfrng bai t?P the
ill_nh nhip di~u (aerobic) cuang dQ cao cua ba, B~ng cach thong cam vO'i khach hang, cac huang
dan vien ?y Y9ng hQ c6, th~ giup khach hang thl,l'c hi~n ml)c dfch khoe m~mh han, nhung toi cilng
nh?n ra rang, nhfrng moi tuang tac d6 da xoa diu Sl,l' cang th~ng b~t ngu6n til vi~c ca huang
efi~ ca nhan cua tUng thanh vien, cac huang dfrn vien d6ng 9 r~ng ong da: lam vi~c vat va d~
ra " mQt moi twang quan M xa hQi t6t cho cac thanh vien va nhan vien Vi dl) nhu cac
di xa Ia ca hQi d~ cac thanh vien va huan Iuy~n vien g~n b6 vO'i nhau C6 nhfrng thanh
khong c6 di@u ki~n di chm vO'i gia dinh till cau Ii;lC bQ se Ia ngum dUng ra t6 chuc cho hQ di Heh." Cau Ii;lC be> Royale cling t6 chuc nhfrng bU6i ti~c vao ngay IS cho thanh vien va con cm
ho Mot trong s6 cac huan Iuy~n vien dii giai thich v@ nhi~m Vl) cua cau Ii;lC bQ nhu sau: "SSp minh khong dan thu~ chi lam dich Vl) luy~n t?P rna mU6n lam sao minh biSn moi twang
khac da: so sanh ki~u luy~n t?P mQt minh cua toi vO'i cm rna co dii khm quat nhu la cach thuc
Vi~t Nam: "0 day t?P phai c6 bi;ln, nSu khong c6 bi;ln thi rat Ia bu6n Bi;ln cling Ia mQt dQng khuySn khfch hQ t?p."
Thong qua tai li~u quang cao, quy trlnh danh gia suc khoe, s~p xSp khong gian luy~n t?P, cac
hQc, cac dich Vl) phl) trQ' va d~c bi~t qua ca,c m6i quan M tuang ta~ gifra ,cac ca nhan, ban qu~n
nMn vien cau Ii;lC bQ Royale da: cung cap cho cac thanh vien rat nhieu logic lien quan ~en
khoe, nu tfnh va th~ dl)C M~c du hinh anh ca th~ hang hoa duQ'c "ban" t~i bat ky thm diem
ding d@u phai trong manh de va hap dfrn, nhung nhfrng 9 ngh1a g~n cho "19 tuang nay" li;li d6i dang k~ Trong khi ong giam d6c nhan m~nh dSn moi twang nuoi duang 6 nai rna m6i tam chu dao cua ong c6 th~ tang ngu6n suc m~nh cho m6i phl) nu d~ hQ tran trQng ban than
va do d6 thl,l'c hi~n ti@m nang v~ suc khoe cua minh; vi Mc s1 su dl)ng chuyen mon y tS d~
M mQt Sl,l' khoe mi;lnh giup ngum ta tra nen dyp han Con nhfrng ngum huang dfrn vien thi e6 nhfrng quan di~m xem hinh th~ hap dfrn la mQt IQ'i thS trong b6i canh c6 tfnh toan c~u va thu cang ngay cang c6 th~ dung d~ trao d6i nhu hang h6a
Dang chu 9 Ia cUQC thao Iu?n v~ ca th~ va ve dyp nay Ii;li chua bao gia d@ C?P r5 r~t dSn vi~c
ca th~ dn phai nhu thS nao Khac vO'i cac cau I~c bQ cua My thuang nhan m~nh cac do luang
quan" nhu chi s6 trQng Iuqng ca th~ (Body Mass Index), can n~ng, ho~c ty I~ rna trong ca
cau l~c bQ Royale l~i mU6n thuc d~y mQt khai ni~m rna h6 han, cho la nguy~n vQng cua m6i
v@ ca th~ cua minh phl) thuQc vao nhu du suc khoe Cl) th~ va cach s6ng cua m6i thanh
NSu ca th~ cua m6i ngum la khac nhau va ml)c tieu Cl) th~ tren thl,l'c tS Ia tuy thea tUng
till cac thanh vien de nh?n thay thanh cong cua minh til nrttmg tiSn bQ nho nho Di@u nay the la mQt cach tiSp thi khon ngoan d~ tang s6 thanh vien tham gia b~ng cach hi;l thap cac m~c
vQng xu6ng, song d6ng thm cling cho phep cau I~c bQ mo tao ca sa cua minh la nm cung cap thuc chuyen mon v~ ky nang quan 19 suc khoe va 1m khuyen v@ suc khoe, chu khong phai la chu dQng tac dQng dSn cac 19 tuang v@ ca th~ Di@u nay r5 rang la song song vO'i cac chuang
chfnh thuc cua Chfnh phu t?P trung vao vi~c cung cap kiSn thuc khoa hQc d~ quao 19 cac ap cam nh?n trong thi twang D6ng thm, ca th~, hanh vi va cac m6i quan h~ cua cac huang dfrn d6i vO'i khach hang cling xac nh?n r~ng ve illnh thuc ben ngoai la mQt tieu chf quan trQng khi
gia phl) nu Thay vi phu nh?n di@u nay nhu mQt anh huang xau xa cua thi twang nhu cac chuc c6 the n6i, tfnh thuang m~i cua Cau ~c BQ ti;lo ra mQt moi twang rna trong d6 cac
tam cua minh Thl,l'c tiSn nay c6'the giup tran an cac thanh vien r~ng nhfrngquan tam cua hQ
,
d
Trang 19198 Hi~n d{li va thai eua truySn th6ng o· Vi~t Nam: NhCi'n each tiSp e~n nhan
vS hinh dang cua minh la xac dang, nhung no cung dS cu6n hQ vao mQt cUQc cliinh tranh co th~
lam soi man nhfrng nh~n mliinh chfnh th6ng dSn suc khoe va S\f he> trQ' cho tUng ngum
Thay ilJi finh nit finh truyJn thang thong qua t(ip lUYin - goc nhin c ua cae
thanh vien
Cac thanh vien diu l~c bQ nh?n thuc nhu thS nao vS cac thong di~p kMc nhau vS suc
thS ch~t va nu tfnh duQ'c truySn tai bOi nhfrng hlnh anh vS cO' thS n~ng tfnh thuang m~i do cau Il;lc
bQ Royale t~o ra? Toi khong co du che> trong bai nay dS tdnh bay chi tiSt vS diSm nay, tuy nhien
co vai diSm chfnh tu cac cUQc tro chuy~n van nam 1995 dn duQ'c luu tam.9 Gi6ng nhu nhGng
ngum huang dgn t~i Cau l~c bQ'Royale, cac thanh vi en cung xac dinh ve d~p n~m a ca trong nQi
tam 19n hinh thuc ben ngoai HQ cung chia xe cam nh?n cua huang dgn vien vS vi~c ve h~p dfin
[ben ngoai] co h~ qua kinh tS - xa hQi quan trQng C~nh tranh cung la mQt m6i quan tam, tuy
nhien, nhiSu ngum cho r~ng Iuy~n t?P Ia mQt ky thu?t t~o giup cho hQ trong chuang tdnh t\f luy~n
dS hoan thi~n chfnh minh Luy~n t?P cung la mQt hinh thuc giai tri, mQt S\f xa xi, danh rieng mQt
khoang thm gian cho vi~c tv cham soc minh NSu qua tdnh chuySn d6i kinh tS t~o ra nhfrng ap I\fc
va S\f phuc t~p, thi cung dem l~i cO' hQi giai tri va t\f cham soc rna 10 nam tmac thi ngum ta chua
thS lam duQ'c Khac vO'i thm ky cao diSm cua xa hQi chu nghla ngay sau khi kSt thuc chiSn tranh,
nhiSu phl,l nu trung nien ngQ'i ca nhfrng cO' hQi giup cho hQ cam th~y nhiSu nu tfnh a minh han qua
vi~c su dl,lng thm trang, my ph~m va nhfrng thu rna cau l~c bQ Royale dem l~i
Tuy nhien, r5 rang la co mQt nguy cO' khi nh~n m~nh dSn hinh thuc ben ngoai va mQt s6
nhfrng quan diSm Cl,l thS vS nu tfnh Nhu cac huang d~n vien da cam nh?n, t~t ca 23 thanh vien
CLB rna toi Qa ph6ng v~n dSu noi r~ng hQ dn t?P luy~n va dn tra nen h~p d~n dS thanh cong
trong tinh cam va hon nhan Co mQt than hinh khoe m~nh va manh mai giup phl,l nu dQc than
kiSm duQ'c ch6ng va phl,l nu da co ch6ng gill dUQ'c ch6ng Trong khi nhiSu phl,l nu cho la s\1'
khong chung thuy cua dan ong b~t ngu6n tu nhfrng cam de> cua thanh ph6, mQt s6 khac l~i chi
tnch phl,l nu da khong biSt cach cham soc ch6ng Cham soc ch6ng bao g6m ca vi~c chu 9 dSn bS
ngoai cua minh dS nh~m duy td hUng thu tinh dl,lc cua ong ch6ng vO'i minh Luy~n t?P la mQt
chiSn luQ'c chfnh dS th\fc hi~n ml,lc dfch do
NhiSu thanh vi en cung nh~n m~nh dSn vi~c dn phai kiSn t~o mQt dinh nghla hi~n d~i vS ve
nu tfnh Vi~t Nam, d\fa van nhfrng ySu t6 truySn th6ng va cung dn nhfrng diSn giai mO'i vS nhfrng
ySu t6 nay Han mQt nua s6 phl,l nu toi ph6ng v~n cho r~ng nhln nh?n cua hQ vS mQt ngum ph\!
nu co cai d~p 19 tuang co lien quan dSn vi~c phai tuan thu tu duc (cong, dung, ngon, h~nh) cua
d~o Kh6ng Khi dUQ'c yeu du giai thfch 1'5 han, nhfrng ngum phl,l nu dSu noi r~ng nhfrng kh,}i
ni~m nay trong d~u hQ cung da duQ'c d6i mO'i "Cong", ngoai 9 nghla truySn th6ng la S\f kheo leo
nQi trQ', can co nghla kha nang quan 19 till chfnh va lam vi~c ben ngoill dS he> trQ' gia dinh "Dung"
noi vS ve bS ngoai trang nha va s~ch se, tuy nhien, hQ cung b6 sung them la "dung" g6m ca vi~c
an m~c hqp thm trang, duy td mQt hinh dang h~p d~n - 1'5 rang la phu hqp vO'i vi~c hQ Ia thanh
vien cua Cau l~c bQ Royale "Ngon" Ia cach noi nang Iich S\f, phu hqp vO'i tdnh dQ van hoa va h9c
9 Toi ti€n hanh cac cUQc ph6ng vAn tieu su theo kieu ban c§u truc v6i 23 thanh vien cau I~c bQ Cac cUQc ph6ng vAn deu duQ'C
ghi am M~c du nhung nguai dU'qc ph6ng vAn khac nhau ve tu6i tac, dia vi va Y ki€n ve nhfrng thay d6i gful day, toi t~p trung
VaG nhung cM de chung xu§t hi~n trang ph§n 16n cac cUQc phOng vAn
vdn cua ngum do.10 Trang qua khu, "h~nh" co nghla Ia ngum phl,l nu ch~p nh?n dia vi th~p han trong xa hQi, nhung ngay nay, diSu do co nghla la hQ co thS cu xu sao cho thS hi~n dugc s\f ton
tr9ng cua hQ vO'i ngum khac
Nhfrng nguai phl,l nu thanh vien CLB rna toi da ph6ng v~n dSu dua ra khai ni~m tu duc d6i
rom nhu la mQt khuon mgu phl,l nu hoan hao M~c du b6n ph~m ch~t nay, d~c bi~t la Dung, b6
xung nhiSu quan diSm cua cac nhan vien cua C§u l~c bQ Royale, nhung phai n6i 1a khong nhan
vien nao cua CLB da trao d6i vS ve d~p thea cach n6i vS ill duc cua mQt s6 tMnh vien CLB, du ring HQi LH Phl,l nu va mQt s6 hQc gia da b~t d~u n6i vS vi~c ck phai bao t6n va khoi phl,lc tu
duc nhu 1a mQt ph~n cua di san van hoa d~o duc, diSu co thS giup ngum Viet Nam ~Ung vfrng
tnrac tiSm nang tac dQng nh~t thS hoa cua qua tdnh toan c~u hoa (xem Pettus ~003) Bieu nay g~
9 r~ng cac tuyen b6 chfnh thuc da anh huang dSn cac phan tfch cua phl,l nu ve hoan canh kinh te
xa hQi cua hQ Tuy nhien, diSu quan trQng 1a mQt bQ pMn phl,l nu, nhfrng phl,l nu co khuynh huang qu6c tS va va d~t dUQ'c nhfrng thang tiSn trong xa hQi, tra thanh cac thanh vi en dong phi cho.mQt
cO' sa co kinh doanh dm 1<;Yi nhu?n, chu hQ khong tham gia van cac chuang tdnh cua HQi phl,l nu hay cac chuang tdnh van hoa chfnh thuc k~ac cua Nha nuac C,au l~c bQ Royal~ ch<? pM~ ph\! nu t\1' giai quySt nhfrng hinh anh mau thu~n ve nu tfnh, t\f g~ai quy~t hay quan 19 de khang dlnh :'l ~rf
U'U thS cua hQ trong chfnh cai thi tmang da lam hQ 10 lang Bong thm, d~c tfnh thuang m~l cua
cau l~c bQ Royale cho phep mQt doan thS cua Nha nu?,c gian tiSp xay d\fllg mQt chuang t~nh ren luy~n hlnh thS nh~t quan vO'i chu tmang chfnh thuc de cao khoa hQc va quan 19 d\fa tren nen tang
19 tn
Xem xet I~i If tU'Ong va v~t ch~t: Call I~c bq Royale suy thoai
Tu 1995 dSn 2008, nganh cong nghi~p thShlnh cua Thanh ph6 H6 Chf Minh phat triSn va tra
nen da d~ng M~c d~u nhiSu cO' sa do qu?n rna ra bi dong cua hay h~n chS ho~t dQng, cac cO' sa
khac thi I~i rna rQng; co nhiSu thiSt bi han va nhiSu lo~i lap hQc han nhu Ia yoga Cac khach s~n
tiSp tl,lC rna cac lap thS hlnh trong khung canh sang trQng va vO'i muc thu !1h?P tan& le~ thl nhieu
ngum dan dia phuang quySt dinh tham gia van cac lap nay Cac cong ty the ~inh quoc te cung rna
cac chi nMnh t~i cac trung tam thuang m~i bong loang Phf hQi vien co the len tm 1009 do rnQt nam hay cao han Cac cau l~c bQ nay co khong khf techno tre trung vm hang day cac thiet bi mO'i
nh~t, cac man hlnh thea d5i ca nhan, cac giai di~u nh~c pop qu6c ts va cac ti~n nghi sang trQng
NhiSu cau l~c bQ mO'i han can phl,lc Vl,l ca nam 19n nu Cu6i cung, bao va t~p chf da quan tam ngay
mot nhiSu han dSn suc kh6e Cac muc bao vS dinh du5ng cho r~ng tu th?p kY tmac con ngum ta da' phai ganh chil,l h?u qua cua S\f thfra thai va ph6n vinh co duQ'c g~n day; ngum ta an qu~ nhiSu thit, db beo va db ngQt Cac m6i 10 ng~i ngay mQt cao vS cac h?u qua cua S\f thua th~i va'phOn,vinh
d6i v6'i suc kh6e nhu thua can, nhfrng rui ro m~c b~nh ung thu va thuc an bi a nhiem hoa chat, da
khiSn cho nhiSu nguoi dan thanh thi thay d6i thoi quen an u6ng eua minh NhiSu tac gia ~gay t;IQt
thai thuc ngum Vi~t Nam dm l~i S\f diSu dQ va can b~ng b~ng cach kSt hqp d~o Ph?t, thuyet Khong
Tu va tam 19 tv giup minh cua Chau Au (xem Nguy~n ThO' Sinh 2007)
Nhfrng s\f phat triSn nay cho th~y s\f thanh cong cua thong di~p vS nhfrng lQ'i fc~ cua vi~c luy~n t?P hlnh thS ma ong giam d6c cua CLB Royale cho la, minh da di tien phong Ay Y,?y rna
dSn nam 2008 thl CLB duang nhu khong b~t kip da phM tlien cua nganh cong nghi~p the hinh
10 Til' ''van hoa" dUqG dung i'J day v6i nhil'ng y nghTa c6 ph§n ph an xet, va c6 nghTa cv the la st,r thong th,~o nhfrng ki€n th~c dU'q~
coi trQng cOng nhu vi~c bi€t hanh xu Nhfrng nguai hanh xu 16 mang hay n6i nang ma khong c6 kiiln thtl'c thuang b! xem la thi€u van hoa
d
Trang 20200 Hi~n d~i va dQng thai ella a Vi~tNam: Nhu'ng each
Ca sa ~?t ch~t n~n vao thl th~y khong co gi thay d6i ca MQt lOp san m61 va vlli chinh su
trong b6 tri xap xep khong che gi~u duQ'c S\1' ki~n thiSt bi da ch~y 15 nam nay, den chiSu sa~g
n~heo ~an, mm ~Qt.;a toa nha khong co di€u hoa Vi giam d6c thu nh?n r~ng s6luQ'llg thanh
g~am ?l 60~ Lat glan: Cau l~c bQ khong can co bac sy rna chi can cac hu6ng d~n vien tiSn
c~c da?h gla ca,ban ve suc khoe va theo d5i s?,c,khoe Phf thanh vien tang khofmg 50%, d~
kip muc l~m p,hat, nhung khong co th~ng du de dau tu vao ca sa vat chk Ca sa cua t6 chuc
c~~ng du~c ~oi tep, nhun~ t6 chuc qu§.n chung nay co ve nhu kh~ng thiSt tha vm vi~c d§.u tu
thlyn ca sa v~t chat cho cau l~c bQ Royale MQt trong nhfrng nguOi qufm 1,9 cua cau lac bo noi
toii "C?un~ toi ~?O~g th~ ~ang po/ thanh vien cao han n?a ~Su chung toi khong cai thi~n ~a sa
chat, va chung tot cung khong the cai thi~n ca sa V?t chat neu chung Wi khong tang phf thanh
m~nh han nua."
, Thai gian cling khong co anh huang gi m~y t61 tliSt 1,9 cua cau Ii;lC bQ DiSm nh~n mlii
v~ khoa AhQc, su~ k?O: va g~ao d\lc cling da dUQ'c mai s~c them Vi giam d6c noi v61 toi vS 1,9
t~l ~ao cau li;lC bQ cua ong van can rna trong khi cac cau l~c bQ tu nMn-nha nu6c khac trong
ph~ da dong cua: "C~ung,toi co chuyen mon! Vf d\l, khi mQt hQc vien dSn CLB th~m my,
chan AhQ q~an ~tam _den the hinh ,va suc khoe cua, hQ nen hQ mm dSn CL~ co nhfrng hiSu
c?~yen mon ve nhl}'ng :nong muon cua hQc vien ve suc khOe vS thS hlnh, va trao d6i v61 ho dS
blet cach gia! quyet v~n dS ra sao." Vi~c cau I~c bQ sa hfru kiSn thuc chuyen mon duQ'~
m~nh ~~ th_on? qua cach CLB mo ta khach ha?g cua hQ Vao nhfrng nam 90, vi giam d6c va
nhan vlen da su d\lng tu "thanh vien" va "huan Iuy~n vien" cling Iuc v61 cac tu "hoc vien"
"giao vien." Vao nam 2008, chi co hai tu "hQc vien" va "giao vien" dUQ'C su d\lng
Uy qu~~n ~~a,nhfrn,g hu6ng d~n vien r5 rang_Ia d\1'a vao kiSn thuc cua hQ vS cac tiSp c~h
khoa h~c d~l vm, ~uc khoe Trong khi cac hu6ng dan vien nhfrng nam 1990 cong nh?n t~m quan
tr.~ng :ua ~e n~~at ~YP de nhu mQt, dQng I\1'c ,m~nh me giup nguai ta Iuy~n t?P, thi cac hu6ng
vleAn va nAhan.~len ~a~ 2008Ii;ll khan~ dinh rang suc khoe Ia quan trQng hang d§.u Vf d\l nhu
~uan I~yyn vlen not rang co chQn nghe nay bfu vi co cong nh?n r~ng: "Khi mot ca thS khoe
tn~h th~~ s~ng kh~ai se mang !~i cho cac bi;ln mQt bS ngoai v61 mQt ve dyp t\1' nhien Toi
I~on not ~m ~Q~ Vlen cua ,toi rang, 'Khoe thl se dyp ", MQt trong nhfrng nMn vien hanh chfnh
cau Ii;lC bQ not rang con so ngay mQt tang cac ca b~nh ung thu va cac benh tat khac da khiSn
ph\l nu Vi~t nam nh?n ra t§.m quan trQng cua suc khoe, suc khoe a day i~ su~ manh va su bSn
"HQ ~oi Ia ~~ hQ ~oe :hi hQ se dyp" Co kh~ng dinh ,MQt sin~ vien di;li hQc tre' aa tha~ gia
Ii;lC bQ thea 1m khuyen cua my cua bi;ln trai minh da nMc Iai triet 1,9 nay : '''Co suc khoe thl m61
duQ'c cai dyp." Sau do co tiSp t\lC nh~n mi;lnh r~ng co va ca~ thanh vien khac hoan toan nh~t trf
tuye~ ngon c_ua cau ,Ii;lc b? Ia ~uc khoe ,khfch l~ S\1' t\1' tin va, ve dyp: ''Theo em quan ni~m vS
~gum 'ph~ n~ -<dyp ~a ~hal t~ tm, co kien thuc xa hQi ~a kien thuc chuyen mon, dS rna biSt
ung xu gl,ao hep, va co ngQat hlnh gQn gang, Si;lch se de nguOi ta co ~n tuang t6t vS minh ngay
Clin,g gi.1ng ~hu t~6c kia, cac nMn, vien cau Ii;lC bQ da g~n nhu du Iuy~n t?P v6i nSn kinh t~
da~g ~hat_tn~~ c~a V~yt Nam va ,nhu cau gi~m stress MQt hu6ng d~n vien tuyen b6: "Bi;ln
k~ong ~a hQl ngay cang phat tlien thl nhu cau con ngixOi cling pMt tliSn theo, khi da du an
t?l hQ blet 10 cho suc khoe va cai dyp." Co cling nhfrn m~nh r~ng nhfrng tiSn bo kS tren da lam
hch cong ~i~c tra nen cang th~ng MQt trong nhfrng diSu d§.u tien rna co noi v61 hoc tro cua
~a h~ Ch.i can ~~a~, ~anh mN tiSng trong mQt ng~y dS Iuy~n t?p "Cong vi~c, gia di~h, con cm"
ay ke li;ll cho tot, lam cho con nguOi bi cang tMng C\1'C dQ nhung nSu ai biSt giai quySt b~ng
phong t?P, thi sau khi, kSt thuc bai t?P nguOi ~y da gia~ ~tress di r~t nhi€u va s~ tha phao nh5m." Theo cach tiep c?n cua co v61 cong vi~c, co co gang tra thanh mQt hlnh mau cho hQc th~y chS dQ va vi~c phan ph6i thOi gian hqp 1,9 giup nguOi ta duy til suc khoe va S\1' can b~ng thS nao D6ng thOi, co cling c6 g~ng quan tam dSn hQc tro khiSn hQ co thS coi trQng gia tri vi~c cham soc ban tMn hQ Cu6i cling, giam d6c va nhan vien cua cau l~c bQ noi v61 toi r~ng th§.n dich V\l ki~u nay thfch hQ'p han trong mQt moi tmemg chi co mQt gi6i thoi "Ch6 cua toi
ra danh rieng cho nu," mQt hu~n luy~n vien giai thfch "Thoai mai han khi nu v61 nu t?P vm thea phong t\lC phuang Dong." Sau do co nh?n xet them la cac cau l~c bQ co ca nam l~n nu thea phong cach phuang Tay" Cho phep ca nam l~n nu cling t?P co thS 6n vm mQt s6 nh6 nhung d~mh rieng cho ph\l nu mQt khong gian la quan trQng
NSu nhu thong di~p cua cau l~c bQ Royale v€ suc khoe ngay cang r5 va duQ'C ch~p'nMn rQng
tU 1995 dSn 2008, thl t~i sao s6 ph\l nu luy~n t?P a do l~i giam di? Vi gHim d6c dua ra nhi€u giai thfch Khung hoang kinh tS Chau A vao 1997 da giang mQt cu m~nh me vao cac doanh
a khu V\1'C ill nhan da tham gia vao cau l~c bQ Nhi€u nguOi trong s5 hQ thoi khong lam vien nua B~ng cach cho th~y r5 nhfrng rui ro cua mQt n€n kinh tS thi tmemg khong duQ'c tiSt, cUQc khung hoang da nang cao vi thS cua cong chuc nha nu6c nhu nhfrng nha quan 1,9 1,9 cua S\1' ghat tri~n va d§.u tu Nhom nay tra thanh nhom thanh vien nong c6t cua diu l~c bQ
vi hQ danh gia cao cach tiSp c?n th~ng th~n va r5 r~t cua cau l~c bQ v€ suc khoe va luy~n
Nhung d6ng thai, ban tMn nhfrng nguOi nay cling co thS t\1' thu th?p kiSn thuc v€ suc khoe va tiSp c?n d€u d~n vm cham soc y tS, vi V?y nhi€u nguOi co thS t?P mQt cach dQc l?p ho~c (]
lOp ngoai trOi a cac cong vien Nhfrng nguOi con l~i hay m61 vao trong cau l~c bQ khong cac bai luy~n t?P kiSu cach mam ra rna t?P trung vao cac thong tin chu ySu va hu6ng d~n nhan M~c d§.u vi giam d5c va quan 1,9 d€u kh~ng dinh la cau l~c bQ Royale vuqt trQi v€ m~t
y, hQ cling cong nh?n anh huang cua S\1' qnh tranh ngay mQt tang tu nhi€u ca sa va cac mo hlnh luy~n t?P hlnh th~ khac
Trong khi kh~ng dinh r~ng s\1' h~p d~n cua cau l~c bQ Royale luon n~m a cach tiSp c?n khoa hQC va ca nMn hoa, giam a5c va nguOi quan 1,9 ne tranh mQt th\1'C tS da khiSn cho thong di~p nay nen h~p d~n vao nhfrng nam 90: cau l~c bQ mang Ii;li mQt moi tmemg cho phep nguOi ta thS mQt cach r5 rang S\1' giau co va S\1' thu gian cua hQ Vi~c giam d6c va nguOi quan 1,9 CLB
nh~c dSn di€u nay (co thS duQ'c gQi Ia symbolic capital - tu cach thanh vien Ia biSu tUQ'llg eua S\1' giau co va thu gian) khong co nghla Ia ySu t5 [biSu tUQ'ng] nay la khong quan trQng S\1' im
I~ng nay chi phan anh S\1' yeu ghet l&n IQn d5i vm nhfrng khac bi~t giai dp m61 n6i len nhung li;li kha la ph6 biSn trong D6i mm (Leshkowich 2006), kSt hQ'P vm mQt xu huOOg rQng 100 han trong'giai dp trung hru mm n6i len: xu huOOg xem dia vi m61 di;lt duQ'c cua hQ nhu Ia kSt qua cua
ch~t di;lO duc (Liechty 2002) Trong qua trlnh do, cac t~ng lOp trung lUll thuemg tach hQ ra
khoi v€ dam dong D~ng cach phM triSn nhfrng nai thu gian trong nha v6i chu dfch d~c bi~t (Earl
2004) M~c dli khong phai Ia d~c bi~t thanh Iich, cau l~c bQ Royale trong nhfrng nam 90 da la mQt
nai thu gian v61 chu dfch d~c bi~t nhu V?y Khong gian trang nha cua CLB danh rieng cho mQt s6 ng;rOi cho phCp cac thanh vien co thS duQ'C nhin nh?n la co du thOi gian va ti€n bi;lC dS ren luy~n
th~hlnh, mQt hlnh thuc tieu dling m61 d~y thu vi, co thS giup tang cuemg cac quan h~ gia dinh va
trien vQng ngh€ nghi~p D6ng thOi, vi~c cau I~c bQ Royale chu trQng vao cac cach tiSp c?n khoa hQc d6i vm suc khoe thS ch~t cho phep cac thanh vien co thS tuyen b5 v61 nhfrng nguOi khac r&ng
vi~c luy~n t?P, thOi gian va tiSn bi;lC rna hQ bo ra khong phai la do m6i quan tam dSn hinh dang bS ngoai, cling khong phai do nhu c~u thS hi~n vi trf kinh tS xa hQi hay la do mong u6c tach bi~t ra
khoi cac t§.ng lOp th~p han
,
rl
Trang 21202 thai eua truySn a Vi~t Nam: Nhu'ng eaeh
Trong khi nganh cong nghi~p thS hinh cua Thanh ph6 H6 Chf Minh m& rQng va tr& nen
qui t\l trong "hinh anh hang hoa" cua cau l~c bQ Royale, nay da tach rm thanh nhfrng l\l'a
khac nhau xoay quanh vi~c luy~n t~p hlnh thS S6 luqng thanh vien cau l~c bQ da giam xu6ng,
can l~i nhfrng ngum gAn kSt v6i triSt 19 cua cau l~c bQ va, m~c du co nhiSu lap & trong cac
vien xung quanh, nhfrng ngum ph\l nu nay cAn co s\l' thea doi ch~t cM hon vS eac chuO'ng
luy~n t~p cua h9· M~c du 19 tuoog cua cau I~c bQ van can co anh huoog, cO' s& xu6ng c&p cua
co nghia Ia diu l~c bQ Royale khong can co thS chuySn tai duqc kiSn thuc co Hnh uy qUYSn
vi~c co thS t~o ra mQt cO' thS h~p dan nhu thS nao trong 11lvt 11loi trU'ifng rna cac thanh vien co
tim th~y mQt cm gl do ti~n nghi vS m~t v~t ch~t, d6ng thm hilu fch cho vi~c pho truong kiSu
dung thea phong each trung luu cua h9
K~tlu~n
Nhfrng 1m noi va hanh dQng cua Ban quan 19, can bo nhan vien va thanh vien cua cau I~c b9
Royale trong nhfrng cuoc trao d6i lien quan dSn gi6i va van hoa dSu thS hi~n tfnh trung tam cua
hlnh anh vS cO' thS trong mot hoan canh rna xu huang thuO'ng m~i hoa hay hang hoa hoa ngay
cang gia tang Trong bai viSt nay toi da 19 Iu~n r~ng hlnh anh cO' thS co duqc vai tro trung tam d6
VI no co chung v6i nhfrng hinh anh hang hoa khac - v6n Ia mQt d~c diSm n6i b~t cua chu nghia tu
ban toan cAu - S\l' cang thing giUa 9 nghia 19 tuoog va tfnh v~t ch~t ho~c trill nghi~m C\l thS Do s\l'
cang thing nay t~o ra S\l' phuc t~p, S\l' chuySn dQng va S\l' thiSu bSn vfrng, chung ta cAn phai xem
xet nhilng hoan canh chfnh xac rna hinh anh cua cO' thS duqc t~o ra va tiSp nh~n dS co thS hiSu
duqc 9 nghia va h~u qua cua nhfrng hlnh anh nay
Cau I~c bQ Royale lien kSt ch~t' c;M v6i mQt t6 chuc qu~n chung cua Dang, til nhfrng nam 90
dSn nay duqc d~u tu thuong m~i va triSn khai nhilng 19 Ie d~y thuySt ph\lc vS lqi feh cua luy~n
t~p, t~o d\l'llg nen hlnh anh ngum ph\l nu manh de, h~p dan, hi~n d~i, thuoc giai c&p trung lUll
thanh thi Tuy nhien, nhfrng hinh anh nay xu~t hi~n trong nhiSu d~ngthuc kha da d~ng Jane
Fonda, ngum hu~n luy~n vien thS d\lc qu6c gia huang dan lap h9C, va qua trlnh hlnh thanh m\lc
Mu bai t~p ca nhan C\l thS thong qua d6i tho~i giua bac si, huang dan vien va khach hang, d~y HI
nhfrng thm diSm cau l~c bo Royale khing dinh nhfrng 19 tuoog cua mInh Trong tiSn trlnh nay,
cau l~c bO Royale cung da d6ng thm t~o ra khong gian cho vi~c xay d\l'llg van hoa [vS cO' thS va
gi6i], mot khong gian rna trong do cac khach hang co thS can nhAc, thfch ling, ho~c phu nh~n
nhfrng nh~n dinh co tfnh thuong m~i Cac thanh vien co thS gAn kSt mot cO' thS 19 tuoog vai suc
m~nh nQi tam H9 co thS di thea mot triSt 19 thvc tiSn, xem ren luy~n hlnh thS la mQt chiSn lugc
C\l thS dS d~t duqc lqi thS ho~c dS giu duqc ong ch6ng chung thuy tren thuong truemg ngay mot
c~nh tranh Ho~c h9 co thS noi vS cac lo~i may t~p bong Ioang nhu mot phuong ti~n dS t~o ra mot
cO' thS kSt hqp duqc cac ySu t6 nu tfnh truySn th6ng v6i hi~n d~i, dia phuong va toan duo
Trong mot thm gian, eac san ph~m van hoa [qua thong di~p] da d~ng va co thS tranh cill cua
cau l~c bO Royale da thanh cong vS m~t chiSn Iuqc tiSp c~n thi truong chfnh bm VI h9 da cho phep
nhiSu hinh thuc tham gia khac nhau cua khach hang, loi keo duqc nhiSu Io~i thanh vien tra phf
CLB khac nhau D6ng thOi, cau l~c bO tm t~o l~i cac diSn ngon chfnh thuc phan bi~t anh 1moog
qu6c tS thanh hai lo~i: kiSn thuc khoa h9C b6 fch va cac gia tri tieu C\l'C hon bAt ngu6n til c~nh tranh
thi tffiemg va chu nghia v~t ch~t T~l Vi~t Nam trong nhfrng nam 1990, S\l' tham gia cua eac C?
quan nha nuac, chfnh qUYSn dia phuong va cua cac doan thS cua Dang vao cac ho~t dQng kinh t~,
cho th~y thuong tffiemg da t~o ra mot dia diSm mai dS luu hanh nhfrng hlnh anh d~y 9 nghia ve
m~t crunh tri vS ban Hnh ph\l'nu VN va van hoa Cac hinh anh nay da tiSp c~n duqc v6i nhilng
203
da khong tham gia vao cac chuong trl~h v~n dQng qu~n cM~g cu~ ch~n? phu: Th1 trU<J~g tr& mot nO'i quan tr9ng trong vi~c khap noi nha nuac v6i chu the (subJectIvIty) cua cong dan Nhu William Mazzarella da 19 Iu~n, cac hlnh anh hang hoa thuong m~i than~ c~ng ~hi c~un"g
.> "t cach co hieu qua eac 9 nghia ca nhan va van hoa vai mQt V~! C\l the nao d~ KhI ;~t h~~;~ay trong hl~h anh nay Ia cO' thS nguOi ph\l nu, no cung co ,tM~ lam ?hO rgUO'l tao cam , h nhu cac nha 19 Iuan vi nu (feminist) canh bao, nhung no cung ~o the dem I~l cho
x~ c~~ ~ong cu cu thS (chf~h I~ cO' thS cua h9) rna thong qua ,do h9 C? the tham g~a ~~o cac
n~ mh 9" Ian h~ tao ra y' nghia va mang I~i nhilng Iqi fch ve kinh te, van hoa, ,:a h9~ [Ch?
ho] Bm VI cac hlnh anh hang hoa thuong m~i cung ,co tac 9~g t ~ng ~ua n, A ,
th,.{ xa hoi viec tham gia vao vi~c xay d\l'llg hlnh tM trong m9t IO~1 mOl t~ongA C\l ;he" co
Vl ~e m6; n ~Oi chinh sua ban than va I~i duqc nguOi khac nhln nh~n Ia :hu9c ve ~9t t~~g
c~~rd'! Mot ;h~n cua su h~p d~n cua cau I~c bQ Royale Ia no da t~o r~ m9t phong ca~h ~eu
n :Ua ~hfrng ~gum co tiSn: mQt cach rna trong ~o ~~u t6 ?hfm t~n~ ~iai cap duqc che phu bang
vo bQc cua kiSn thuc khoa h9C va khach quan de glUp Vlyt Nam dl len
S6 han cua cau l~c bQ Royale trong v?ng 15 na~ qua ,ch~g ~inh" cho,.{ ~a~h ~ao ?ua
p ~ A " hI' hoa'y l<e,.{t hrYn nhieu thu ca ve mat Iy tuong Ian v~t chat cua hlnh anh
lal.L'(l"'H~ rang cong vlec YJ:' , A " 1 d' h' thuong mai la khong em dinh va phu duo Cac tr20 luu da khien cau I~c b9 Roya e ra O'l~
CL~ada nuoi dU5ng, van tiSp t\l~ va th~m chf can tr& nen m~nh me hO'n ~au.l~~,bo R?yale d~
Iai b~n cach to dam thong di~p vS suc khoe, ve dyp va ~oa h9C rna Vl gla~ d~c"co~ la
nha~ cua thanh cong buac d~u cua CLB Tuy nhien, banI? cach dlnh nghla I!l ~th~nh
1, "h l'e"n " chie,.{n luO'c nay han chS qui mo vS ren luy~n the hlnh rna cau l~c bQ da, ~un~
cho ng~Oi ta th~y duO'c t~m quan tr9ng M~c du each tiep c~n cua cau ~c 9 oya e" A '
lu en tap can h~p d~n, no khong can chuySn !ai duqc 19 tu~g cua C~B t~ong m9~ mo:
~6 kha nang thoa man nhfrng u?,c v9ng v~t chat cua nhun,g d~l t':fUg cu~ chm~h C~B thoa cach dS ho tham gia vao tien trlnh doi thO~1 tuong tac de kien t~o y nghla thong qua xay d\l'llg I~i hinh dang cO' thS
WORLD ECONOMIC DEVELOPMENT 37(1): 49-87,2008
Trang 22
-000 -204 thai eua truySn aVi~t Nam:
TM lifU tham khao
Alter, Joseph
If92 ,Th,e w,rest~er' ~ Bqdy: Identity and Ideology in North India (Ca th€ VO SI dau vat; B'
Bartky, Sandra Lee
1?90 Fe}nini1~ity ~nd D~minati01~: Studies in the Phenomenology of Oppression (Nil'r h
va S\I thong t11: Cac nghien Clnl ve hi~n tU9'11g hQc cua S\I cUm ap) New York: Routledg~~
Becker, Anne E
1:'~5 B~dy, Self: ~oci~ty: '0e View from Fiji (Ca th€, chu th€ va xIT h9i: Quan di€m tu
FIJI) PhIladelphia Umversity of Pennsylvania Press
Bolin, Anne, and Jane Granskog (eds.)
~~O~.~thl;ti~AIntr;:tders: l!thnographic Research on Women, Culture, and Exercise
N g Iyen cUUp an tQc hQc ve ph!,l nil', van hoa va luy~n t~p) Albany: State University of
ew ork ress
Bordo, Susan
19?3 ,!nb;~rab\e We~ght: Feminism, Western Culture, and the Body (Trong luang khan
Lothe Cdhll) nOl: Chu nghla nil' quyen, van hoa phuang Tay va ca th€) Berkel~y, Lo~ Angele:
Brownell, Susan
t~~5 Training fhe Body for China:, Sports in the Moral Order of the People's Republic
d
A ao tlit0 ca the cho Trung Hoa: the thao trong tr~t t\I dlito duc cua nuac Cang hoa nhfin
Brownmiller, Susan
1984 Femininity (Nil' tfnh) New York: Simon and Schuster
Chapkis, Wendy
1986 B:a~ty Se~rets.: w,om:n and the Politics of Appearance (Bi quy~t v~ s~c dep: Phu nil'
Douglas, Susan J
1~94 A~~r~ th~ Girls Are: ?ro~ing up Female with the Mass Media (Cac ca gai (y dau:
cac co gat Ian len trong truyen thong dliti chung) New York: Time Books
Drummond, Lisa
2004 ''Th "M d " V'
Viet N e" ~ em." I~t~amese Woman: Socialization and Fashion Magazines (phu nu
am hlyn dlitl : Glao dl)C va cac tlitP chi thm trang), trong Gender Practic~s in
Helle Rydstr¢m (eds.), pp 158-178 Singapore: National University of Singapore Press
", ,.,rv,n Shari L
2003 "A Woman's Place Is in the Cardiovascular Room? Gender Relations, the Body and the Gym" (Nai danh ph\! nil' la (y trong phong b~nh tim mlitch ? Quan h~ gim, ca th6
va luy~n t~p), trong Athletic Intruders: Ethnographic Research on Women, Culture, and
Granskog (eds.), pp 131-158 Albany: State University of New York Press
Earl, Catherine
2004 "Leisure and Social Mobility in H6 Chf Minh City" (Vui thu va thay d6i dia vi trong
xa hQi (y Thanh ph6 H6 Chf Minh), trong Social Inequality in Vietnam and the Challenges
to Refoml (Bat binh d~ng xa h9i (y Vi~t Nam va nhfrng thach thu~ vm D6i mm), Philip Taylor (ed.), pp 351-379 Singapore: Institute of Southeast Asian Studies
Fahey, Stephanie
1998 "Vietnam's Women in the Renovation Era" (ph\! nil' Vi~t Nam trong thm ky d6i mm), trong Gender and Power in Affluent Asia (Gim va quySn l\Ic (y mQt Chau A giau co), Krishna Sen and Maila Stivens (eds), pp 222-249 London and New York: Routledge
Gainsborough, Martin
t~ chinh tri dang thay d6i (y Vi~t Nam: TruOng hQ'P cua Thanh ph6 H6 Chi Minh) London
and New York: Routledge Curzon
2003 "Neo-Confucian Body Techniques: Women's Bodies in Korea's Consumer Society" (Cac kY thu~t ren luy~n ca th€ theo dlit0 Kh6ng mm: Ca th€ ph\! nil' trong xa h9i tieu dung
Han Qu6c), Body and Society 9 (2): 97-113
Trang 23206 Hi~n d1;li va d9ng thai cua truy~n th6ng o· Vi~t Nam: Nhu'ng each tiSp c~n nhan
Leshkowich, Ann Marie
2006 "Woman, Buddhist, Entrepreneur: Gender, Moral Values and Class Anxl'ety
S l' V' oCla 1st letnam (phu nu ph&t " ill va doanh nhan' Gim giLl tri dao du ' I n ' :::- 1 I'
glat cap a Vlyt Nam trong thCri k5' xa hQi chu nghi'a h~u k5'), Joumal of Vietnamese
1(1-2): 277-313
Liechty, Mark
20?2 ~uita~ly M~dem: Making Middl~-Class Culture in a New Consumer Society
d?~ m9t cac~ thlch hqp: xay d\fI1g nen van h6a trung luu a mQt xa hQi tieu
Pnnceton: Pnnceton Universi~y Press
Luong, Hy V
2003 "?e~de~, ~elations: Ideologies, Kinship Practices, and Political Economy"
q~an hy ve glm: L9 tuang, t~p qmln than tQc va n~n kinh t~ chfnh tti), trong
Vl:.tnam: Dynal1llCS of a Transfonning Society (Vi~t Nam sau chi~n tranh: Nhfrn
that cua mQt xa hQi dang chuy~n minh), Hy V Luong (ed.), pp 201-223 g
Markula, Pirkko
20~3 "~ostmo~ern ~ero~ics: ,Contradiction and Resistance" (Th~ dl,lc nhip di~u h~u
d?1 Nhung mau thuan va khang c\!'), trong Athletic Intruders: Ethnographic Research
Women, ~ulture, and Exercise (Nghien cuu dan tQc h9c v~ phl,l nu, van h6a va luyen
Anne Bolm and Jane Granskog (eds.), pp 53-78 Albany: State University of Ne~
Press
Mazzarella, William
20,~3 Sl:oveli~zg ~mo~e: ~dve,!i~inf an~ Globalization in Contemporary India (Kh6i
mu Quang cao va toan cau h9a a An D9 hi~n d?i) Durham and London: Duke Uni
Press
Miller, Laura
20~6 ~eau~ Up: l!xploring Contemporary Japanese Body Aesthetics (Lam dep:
pha tham my ca the a nuac Nh~t hi~n t~) Berkeley: University of California Pre~s
Mills, Mary Beth
1999 ~ Tha' WI , 1 omen 111 the Global Labor Force: Consuming Desires, Contested Selves (Ph\!
nu That tron~ l\!,c 1uQ'llg lao dQng toan cftu: khat v9ng tieu dung, va chu th~ mau thufrn)
,
Mohanty, Chandra Talpade
J99? "Wnnen Workers and Capitalist Scripts" (Nu cong nhan va kich ban tix ban chu
, ,~ng :ml11;st enealogles, Colomal Legacies, Democratic Futures (pha M cua
chu thuyf.,( VI nu, CilC Um du thuQc dia va tuang lai dan chu), M Jacqui Alexander and
Chandra Talpade Mohanty (eds.), pp 3-29 London: Routledge
Lien Huong
2004 "Female Garment Workers: The New Young Volunteers in Vietnam:s Modernization" (Ole nu cong nhan may: Nhfrng nu thanh men xung phong mm trong tien trlnh hi~n d?i ho<i a Vi~t Nam), trong Social Inequality in Vietnam and the Challenges to Refoml (S\!, b~t binh d~ng xa hQi a Vi~t Nam va nhfrng thu thach cho cong cUQc d6i mm), Philip Taylor (ed.), pp 297-324 Singapore: Institute of Southeast Asian Studies
Th~f)ang
2007 "Cm dyp cua con nguCri," Viin hoa Ph(it giao 40: 34-37
Vo, Thu Huong
2002 "Governing Sex: Medicine and Governmental Intervention in Prostitution" (Quan 19 tlnh dl,lc: Nganh Y va can thi~p cua chfnh phu vao nganh m?i dam), trong Gender, Household, State: Doi Moi i;z Vietnam (Gim, hQ gia dinh va nha nuac: D6i mm a Vi~t
Nam) , Jayne Werner & Daniele Belanger (eds.), pp 129-151 Ithaca, NY: Cornell University Southeast Asia Program
2004 'The Class Sense of Bodies: Women Gannent Workers Consume Body Products In and Around He, Chi Minh City" (Cam giLle giai dp v~ ca th~: Nu cong nhan nganh maya trong va quanh Thanh ph6 He, Chi Minh tieu dung cac san phAm danh cho ca th~), trong
Gender Practices in Contemporary Vietnam (Cac t~p quan v~ gim a Vi~t Nam hi~n t?i), Lisa Drummond & Helle Rydstr¢m (eds.), pp 179-209 Singapore: National Univeristy of Singapore Press
2006 "The Body Wager: Materialist Resignification of Vietnamese Women Workers" (Ca
Culture 13(3): 267-281
1987 Spirits of Resistance and Capitalist Discipline (Nhfrng Hnh hem cua s\!' phan khang
va ky cuang trong tu ban chu nghi'a) Albany: State University of New Yark Press
Vietnam (Giua s\!' hy sinh va khat V9ng: Ban s~c dan tQc va ki~m soat nu tfnh a Vi¢t Nam).New York and London: Routledge
1:"''''''''HYl Nirmala
1998 "Between Compliance and Resistance: Women and the Middle-Class Way of Life in Singapore" (Giua s\!' tuan thu va phan khang: Ph\-l nu va 16i s6ng cua tAng lOp trung luu a
Singapore), trong Gender and Power in Affluent Asia, Krishna Sen and Maila Stivens
(eds.), pp 127-166 London and New York: Routledge
Trang 24208 th6ng a Vi~t Nam:
Raffin, Anne
2003 "Domestic Militarization in a Transnational Perspective: Patriotic and
Youth Mobilization in France and Indochina, 1940-1945" (Quan Sl,l' hoa gia dinh theo
quan diem xuyen qu6c gia: V~n dQng thanh nien tham gfa vao ho~t dQng quan Sl,l' va
cac phong trao yeu mrac a Phap va Bong Duong), tron'g Irregular Anned Forces
tro cua hQ trong chinh tri va hinh thanh nM nuac) , Diane E Davis and Anthony
Pereira (eds.), pp 303-321 Cambridge: Cambridge University Press
Rosenthal, Mila
2002 "Facil,1g a New Revolution in Vietnam: State Textile Workers in the
Economy" (B6i m~t v6'i cUQc each m~ng m6'i a Vi~t Nam: Cong nhan d~t nM nuac
nSn kinh t~ sau cai cach), trong Women and Work in Globalizing Asia, (PhV nil' va
vi~c trong mQt Chau A toan du hoa), Dong-Sook S Gills and Nicola Piper (eds.),
112-130 London and New York: Routledge
Ruhlen, Rebecca
2003 "Korean Alterations: Nationalism, Social Consciousness, and '
Clothing" (Nhil'ng sua d6i a Han Qu6c: chu nghla dan tQc, nh~n thuc xu hQi va qu~n
'TruySn th6ng"), trong Re-Orienting Fashion: The Globalization of Asian Dress
huang l~i m6t: Toan du hoa trang phvc Chau A), Sandra Niessen, Ann
Leshkowich, and Carla Jones, (eds.), pp 117-137 Oxford and New York: Berg
Rydstr0m, Helle
2003 Embodying Morality: Growing up in Rural Northem Vietnam (Hi~n than eua
duc: LOn len a mQt vung que B~c Vi~t Nam) Honolulu: University of Hawai'i Press
Spielvogel, Laura
2003 Working Out in Japan: Shaping the Female Body in Tokyo Fitness Clubs (Luy~n
co the a Nh~t Bim: T~o hlnh co the nil' gi6'i a eac cau l~c bQ the dvc a Tokyo) LJ'UUIUUl
Duke University Press
Steedly, Mary Margaret
1999 "The State of Culture Theory in the Anthropology of Southeast Asia" (TInh hlnh
thuy~t van hoa trong Nhan hQc vS Bong Nam A), Annual Review of Anthropology
431-454
T6 Minh Chau
2008 "Bi lui khoe tim," Tu6i Tre, January 17, p 9
Tran Ngoc Angie
2004 "What's Women's Work? Male Negotiations and Gender Reproduction in
Vietnamese Garment Industry" (Cong vi~c eua phV nil' la gi? Nhil'ng thuong IUQ1).g
nam gi6'i va tai sim sinh gi6'i trong nganh may Vi~t Nam) , trong Gender Practices
Helle RydstrS?lm (eds) Singapore: Singapore University Press
209
2005 A / 1'" h~ toa'n c~u) Princeton and Oxford: Pnnceton Umverslty Press
danh: Hbi uc vS chi~n tranh cua B~c Vi~t Nam) New Yor : 0 n 1 ey
G d th Gl bal Economy' Examples from letnam
2005 "Domesticating Consumer 00 s 1ll e ~ h / t ' A • Nhil'ng vi du tix Viet
Nam va Nga), Ethnos 70(4): 465-488
2006 CJm nang Khoe a?p gicun beo tl! nhien Ha NQl, NXB PhV Nu
, Jayn~, atters' Gender Studies and Vietnam Studies" (Gi6'i dong vai tr~ ~u~n
2005 Gender M A • , , h'" 'Viet Nam) trong Le Vietnam au Femmln,
trQng: Cac nghien cUu ve gWl va ng len CUll ' ' Indes Savantes
Gisele Bousquet and Nora Taylor (eds.), pp 19-41 Pans Les
York: Routledge
nghi~p hoa nong thon a Java) Berkeley: University of Cahfoffita Press
Trang 25210
Dfinnh~p
Hi~n d~i va dong thai eua th6ng (] Vi~t Nam: Nhfi'ng eaeh
, XULY DIED CAM KI:
Cac tiep c~n p~lfO'ng phap Ill~n khi"nghien Clfll
hiep dam tai Viet • • Nam
Nguy~n Thu
v ' Sa-m mai len lUii hai
G«p thang phdi gi6, n6 ae em
(Ca dao Vi¢t
Ch~ng biSt bai ca'dao tren c6 tu kh' ' h - ,
NguOi ta c6 the th~y thOi ian bu'" ,1 na~ n un~ 1'0 Aran~ n6 mo ta mQt canh tuqng hiSp
hQi nguOi bi hai (co ai ht ,( }.,01 sa~g som); nm chon xay ra V\l vi~c (tren d6i cM), dia vi
co gai xu6ng dAt) ph ~, c~e/ tan~.lap lao dQng), dQng thai cua hai ben (ke la matlxa~ hal
, an ung cua ngum bl h~i (van nai xin tha) va r6t C\lC la hanh ~i gi·ao'du
Bai ca dao gai tm chuyen h' A dA A
dSu len an Trong khi nhan thu:e~~ b~m'h~Qht tr~~~ ,nhv~g hanh vi tQi ac rna ph~n dong nhan
au n u chua c6 nghien cuu rieng biet }., A d}., A '., , gc n~ng cao
chua c6 nha nghien cUu nao tim hi€u'm~~ ~:~h ~tt~~ h~1 ;m~;t\l~ :~~c te cho thay, tm nay
trQng nay trong b6i canh xa hoi Viet Na~ MV d' ?ng ~an e, xa hQl ,an nhung vo cung
v~n d~ xam h~i tInh d\lc (Goodstei~ 1996): ba~\a~~~~' ~~n~ co AmQt so t~c gia buac d~u
Nguyen Dinh TuySn 2006)' kh,,; th' t' h'd' , gla 10 (U Thl Quy 1996; Rydstrom
, LU ac 10 uc tre em (H' B' Th' h (Michaelson 2003); tinh duc truac h A hA '(G oang a ,In 1999); l~m d\lng tre
nhan (phan Thu Hi~n 2005)' qu~y rA ~~ ~ ~n (~~eltoft 2~02b); tmh d\lc cuang buc trong
hiSp dam (Vli Manh Lai 1999) ,01, 1~ h ~c uat Thu !long 2004); b~o hanh gim bao g6m
Phuan Mai 1998') T', , va a.~ uang c~a n6 den suc khoe sinh san phu nu (U
tuqng tham gia V~n dS la 0 ch'X g.r, na~ g~~ ~~aJ ~ong It kho khan trong vi~c tim kiem
Ltyu nguOi ta c6 san long n6i v~ mot chu d}., h " A V P \l nu tung l xam ,
d~o duc nao trong viec n hien cUu A e ~ ~y cam nh;r v~y chang?', them nua "c6 van
(2003), the hien tinh ;h~t pg huc tap ~ay ,khonhg,~' N~lin~ va~ de nay, nhu Lee va Stanko chi
huong ngoai dv li~u, v6n it th~y 0 cac ~:i h~~~ln~~~e~U~~d~~!~~(~~cO~~~~g g~p phai nhling
D€ lam sang to nhling v~n d~ tren bai tham 1 A - d}., A A A
,d\lng khi tiSn hanh nghien cuu v~ cac n~n nha h' A u~~ se ~~~p ~Q~ ~o phuan!? phap tac gia
lu~n van th~c SI cua toi) va nam 2005' (n hi;n lep a~ t~1 a NQl g!aJ do~n c~~i nam 20?3
trong p~uang phap nghien cUu na' y h' hgl' A cm: bdo sun~ d~ ?uy Toyota tat tfg) Diem
-:-_ _ _ _ _ _ c_g_l_a_m_u_o_n nham den haJ m\lC dich MQt m~t d€ thu hut sv chu 9 cua' cac
I Xem ~9t s6 d.i ban kMc cua bai ca dao trong Nguyen Hung Quoc (1999)
th6ng' trong nhan hQc vS d~o duc va phuong phap nghien Clm diSn da dan tQc hQc, d~c
v6i nhling dS tai hSt suc nh~y cam nhu hiSp dam ch~ng h~n
c~n nghien CUu trU'Ong hQ'P Nhu d~ c~p 0 tren, phuong phap chu d~o nh~m tiSn hanh hghien cuu nay chfnh la cach tiSp ttUemg hQ'P D~ c6 th~ thu th~p nhling thong tin nh~y cam v~ trai nghi~m cua cac n~n nhan dam cling nhu each hQ duong d~u v6i cai ap Ivc van h6a - xa hQi sau d6, huang tiSp c~n hQ'P c6 Ie thfch hqp hon la phan tfch dinh lugng Hon nua, thu dugc mQt m~u kha thi la ea
d~ khi nghien CUu v~ hiSp darn boi chu dS qua u nh~y cam, rna ca n~n nhan l~n thu ph~m
phai chiu ap lvc dinh kiSn Thvc tS cho th~y trong khuon kh6 thOi gian va ngu6n Ivc c6 h~n, khai di~u tra vS cac n~n nhan hiSp darn tren di~n rQng thvc khong don gian Do d6 ph~m vi
nghien Clm nay chi gim h~n t~p trung phan tfch mQt s6 twang hqp ca nhan, nhfrng' nguOi s&n chia se trai nghi~m rieng vm nha nghien cuu
1.1 Tim !dim n(ln nhan hiip dam: van ilJ thlJ'c tiin
Day thvc sV la mQt cau hoi h6c bua lam toi tran tro ngay tu bu6i d~u phat xu~t 9 tuang v~ dS nghien Clm hiSp dam R5 rang, trong Nhan hQc phuang thuc nghien Clm chu ySu la di~n da;
tQc hQc dva tren quan sat tham gia, rna nSu ap d\lng vm d~ tai hiSp darn duang nhu kh6 kha Cling dn luu 9 r~ng cac nghien Clm vS tQi ph~m, nh~t la hiSp darn, v~n thuemg dva VaG ngu6n
cUu quan sat vS cac hanh vi sai ph~m nhu nghi~n hut, an c~p hay buon l~u, khi nha nghien c6 the quan sat t1'\l'c tiSp diSu gi diSn ra, khi nao Tuy nhien v6i ph~n l&n cac tQi ph~m rna
vi b~o Ivc 0 muc dQ phi nhan tinh cao thi vi~c thu th~p du li~u b~ng quan sat t1'\l'c di~n g~n
v~n thuang dva tren h6 sa cua canh sat (Sanders 1980, Pro Health 1994, Gregory & Lees
M~t khac, vm cac nghien cuu v~ tam 19 t~p trung tim hi€u tac dQng cua vi~c bi hiSp dam cac hQi chUng h~u ch~n thuang dSn cUQc s6ng cua n~n nhan, cling dSu dVa tren ngu6n thong duyc thu th~p t1'\l'c tiSp tu cac cUQc phong v~n tiSn hanh 0 nha t~m lanh hay b~nh vi~n tam thful
& Holmstrom 1979; Russell 1990; Koss & Harvey 1991; Herman 1992; Winkler 1994)
hQ c6 the chia se tam sv rieng C6 mQt huOOg la kSt hgp vm canh sat khi hQ diSu tra cac V\l dam Nhung cach nay doi hoi mQt nghien Clm dill ky bOi cac V\l hiSp dam thuang hiSm khi ding khong dS g1 c6 th~ bao canh sat nhu nhling tQi ph~m khac Han nua, kh6 rna bao dam
r~ng nguOi ph\l nu se thoai mill tam sv vm nha nghien Clm khi c6 canh sat hi~n di~n MQt
an khac Ia tim kiSm n~n nhan thong qua h6 sa luu cua canh sat ho~c toa an NSu dva tren
du ki~n ch~t lQc tu ngu6n nay thl cling khong h~n la khong tim dugc 'n~n nhan' d~ nghien Nhung toi se t\r gim thi~u vm n~n nhan va gia dlnh hQ thS nao day? Va r6i phan Ung cua hQ
sv xu~t hi~n cua t6i se ra sao? 6 day dn phai can nh~c ySu t6 d~o duc khi tiSn hanh nghien v§.n d~ b~o Ivc tinh d\lc ph\l nu NguOi ta v~n cho r~ng ph~n 100 cac V\l hiSp dam d~u bi im
, ,
Trang 26212
di, chi n:Qt s6 ft tlUOng hop bao canh sat Phan h6i tu mQt s6 b<;1n be toi, nhfrng nguOi co
trong nganh ~hoa hQc xa he-i, tu phap va bao chf khi m&i nghe v~ d~ till nay thuc khongng
'~hu~g thl~ sau ~~ XlI' Ia V1,l vi~c coi nhu ~ong, khOng ai mu6n nh~c dSn nCi'a f)6i v&i phOn
v~en cung" v~y thOl MInh chi thea V1,l an de dua tin viSt hai ThS thai Ch~ng ai hoi han the~
gt ~~n .nhan, sau,;: khl ~oa x~· V ~i n~? nhan va ca gia dinh h9 ciing thS, ngU'<'ri ta cang mu6n
que~ dl ~~u ~hang ~l.muon nhac den cai chuy~n khong ra gl Minh nghT day cang Ia d~o d(l'c
nghe nghiyp cua ngu01Iam bao nU·a."
(Nha baa nit; Didn dii nam2003)
"Chuy~n nay c6 hay ho gi dau rna n6i, thS nen chi nghT ch~ng ai nguoi ta mu6n nh~c dSn dau."
(Nuc/zuyen gia nghien ClfU vd tlnh dl,lc, Didll dii nam2003)
"f)ay~ Ia "d~ t~i kh6 d~~ ~~ s9' Ia khong ai mu6n kS chuy~n nay dau Khong ai I~i di hOi v~
chu~yn a~ ca Em ng~l VO'J nhang truong h9'P nay se c6 hai d~ng phim (mg V &i phu nCi' hinh
th,~'on~ t~ h9 ~hi ~uon s~6m ~ue~ di ~hoi, m~ thS thl h9 cang dau c6 mu6n nh~c I~i Nhung
v~~ ~9t so ~hac !hl ~huyyn ~ay co the dua day h9 van con duong m~i dam, nghi~n hUt V &i
do~ tU9'll~ nay thl h~'l kh6 h?t chuy~n VI t1,li no danh da, h6p chat I~m C6 khi hOi n6 con hi
chm cho ay ch(l' The nen chang ai lam nghien clm v~ cai nay ca."
(Sinh vielllllrlllo'i ra truong, Didn dii nam2003)
" ~? r~ng la tIm" ki€~ d6i, ~u~g t~eo cach nay dn ph~i tfnh d€n tac dQng cua cUQc phong
do} VO'J ~ac n~~ nh~n kh~ phm hOI ~ tuong qua ,khu dau bu~n cua hQ Nhu Currie va MacLean
th,ay, n~a ng~:en c;rn phm xem ~uQc phong va~ nhu mQt Ian "ch<;1m tran gi&i," thea do v~n d~
duc khl nghlen CUll cac chu de lien quan den con nguOi dn duO'c "dam ba'o dA kh"
nghle"n c~ ve b<;1o 1\1'"c vO'J ph~ nu la can thiet ke mQt h~ phw:mg phap thu tMp tu li~u dS co
khuyen khl~h n~n nhan ~hla se (Cume & ¥acLean 1997) Hien nhien, cong vi~c nay doi hoi
p~uon~ phap 1~<;1~ d<;1t den dQ nh<;1y cam nhat ~inh tlUO'C nhfrng dQng l\1'c co tfnh gi&i trong hanh
xam h<;1l ph\l nu cung nhu chfnh cUQc phong van, nol t<;1o di~u ki~n cho vi~c chia se
1.2 ~hi~t k~ va phan phat to- roo: dat tram b6 duae eung soi dU'O'e mot
Sau khi nh~n duqc phan h6i kha tieu c\1'c tu nhi~u ngu6n khac nhau toi lua chon mot kenh
m,,~ c~ ve ~hu :a thu~~ han cit dS ti€p c~n cac n<;1n nhan Do la thong qua' mQt ~an phong tu
TOI d;n ~<;1P ~?t ~gU01 ?<;1n eu, co van phong l,u~t rieng chuyen v~ cac v~n d~ kinh doanh va
S\1", de ba~ v~ y dln~ .rnO' mQ: van phong tu van nhan d<;1o Toi hoi xem li~u co thS su d\lng
ph?ng IU<;1t "cua_ ng~o: b~n nay !am blnh pho~g phap ly cho "ho<;1t dQng" cua tOi Thvc t€,
ph~ng tu v,an se ch! la dla chi ?e ~h~n phan hoi tu nhfrng nguOi nh~n duqc to' rol rna toi du
ph~t sau n~y N~u~ b<;1n da rat tot khi cho P?ep Wi su d\lng ca di~n thO<;1i va may fax c~a van
phong Th<;1m C~l con khuyen toi dang rnQt mau tin nho tren mQt s6 to' bao Ian dS quang ba dich
v~ tu va? cho,cac ~<;1n ~han bi xam h~i tl~ d\lc Tuy nhien tOi g~p phai v~n d~ till chinh Chi mdy
don~ quang c:,o t~en b~o thoi cung mat xap xi 4 tri~u d6ng (tuong duang 200 euro) Ma thea
ng~ly~ b<;1n t01, ~~ ~hu~g phai ~ang bao trong vong hai thang nguOi ta rn&i chu y Day thuc s\X III
n:Qt tm ng<;1l bO'J t01 khong co ho tr9' tai chfnh nao hon nua thOi gian toi lam thuc dia er Vi'et Nam
c~~g c~ h<;1~ (ba than~) B} eo hyp ca v~ thOi gian l~n ngan sach nen toi quy€t di~h t~y~n tai
dlyp den cac n<;1n nhan bang cach phat to' rol thay vi quang cao tren phuong ti~n thong tin
213
Dia diSm ph at tOi rol Ja nhfrng nol cong cQng nhu b€n xe, nha ga, tlUong hQc, chq, b~nh
v.v.'D6ng thOi toi cung c6 vuon t6i khu VI,l'C ngo<;1i thanh Ha NQi bOi thea y ki€n cua nguOi
co kha nhi~u.v\l hi€p dam xay ra (y do
Nghien elm chu d~ nay doi hoi muc dQ tinh t€ nhAt dinh, cho nen ban, than tOi cung h€t suc trQng khi thao thong di~p, nhAn m<;1nh d€n tfnh bao m~t !hong_ tin rna doi rn.qng tham gia chia thOi lUll Y y€u t6 tu thi~n cua 10<;1i hlnh dich V\l tu van mien phf nay De tIm cac n<;1n nhfm dam toi , "tuy~n" ba sinh vien m&i ra tlUOng di phat to' rol thay VI dan , (y nol cong cQng beri yay se phai xin phep chfnh quy~n (va cung ton thOi gian hon) Hoa ra vi~c dua to' mi t~n tay
gan day! Ky th\1'c ban dfiu toi dinh t\l' mlnh lam va_nhO' mQt so tha~ huu phat giup Nhung toi nghi' n€u dS sinh vien lam vi~c nay thl ban than moi nguOi se nghiem nhien trer thanh mQt
truy~n tin' ra ngoai, t<;10 d\l'llg mQt 'm<;1ng lu&i' truy~n mi~ng co hi~~ Ung h<y? Thai gian se thAy cach nay co kha thi hay khong, toi t\1' nhu Ngoai ra, t\1' toi cung den mQt so di tfch lic~ su
Ha Noi nhu chua chi~n , mi€u mao, nha thO' noi thu hut dong khach du lich ngo<;1i tinh tham ,
D€n ch6 nao, tOi cung nhO' nguOi ban ve dua kern to' rol cung ve cho khach thilln quan (tat
toi phai giai thfch dS hQ hiSu v~ m\lc dfch nghien cuu cua toi va hfiu h€t mQi nguOi d~u d6ng
)
Ben c<;1nh do, nh~n thuc du9'c r&ng xam h<;1i dnh d\lc tre em co thS dua dAy n<;1n nhan van con
m<;1i dam (U Thi Phuang Mai 1998; Michaelson 2003), Wi quy€t, din~ tham do ca kenh
Qua b<;1n be va nguOi than toi lam quen mQt s6 ca sl, nh<;1c cong hay bieu dien t<;1i cac san nhay
Mp dem (y Ha NQi - tAt ca d~u l~ nam gi&i HQ nh~n lOi gi~p toi d;ra to' roi ~ho cac ~u 'nhan , t<;1i cac tl,l diSm nay HQ cho biet doi khi cac co cung dm den hQ de tam S\1' ve cUQc song cung phan nan v~ nhfrng phi~n toai ngh~ nghi~p T6ng cQng trong vong 2 tufin cua thang 9 nam chUng tOi da phat duqc 5000 to'rol quanh thanh ph6, chua kS d€n 30.000 to' nua trong khuon
d\X an Quy Toyota tai trq nam 2005
Philn hBi tir ngum dan tren duiYng ph8 - M{Jt chit ttJ gi{it gan
B&ng cach nhO' cac sinh vien (hfiu h€t t6t nghi~p nganh khoa hQc xa hQi) phat to' rol, t6i mu6n
ghi chep l<;1i phan Ung cua nhfrng hQ g~p tren duOng Toi cung mu6n bi€t chfnh suy ~gh1 cua
than hQ v~ d~ tai nay Tren th\1'c t€, toi yeu du hQ ghi nh~t ky th\1'c dia m6~ ngay, viet l<;ti ,chi
mQi chuy~n xay ra trong ngay lam vi~c va cam nh~n th~ang n~~t cua hQ ve c~ng vi~c Dong toi cung canh bao ngay, d~c bi~t v&i cac sinh vien nu, ve rnQt so nguy cO' co the xay ra do Hnh nh<;1y cam cua d~ tai Toi g~p "cac trq If' cua mlnh hai lfin mQt tufin thao lu~n ve ,cong vi~c
nhu dS hQ co thS chi a se cam tuang v~ muc dQ tac dQng cua vi~c nghien CUu doi v&i ban
hQ
DiSm thu vi (y ch6 m6i nguOi hiSu v~ hi€p dam m6i khac nen thai de> va nMn t~uc eua ngum
v~ ke gay tQi ph<;1m cung nhu n<;1n nhan khong gi6ng nhau MQt trq ly nam 28 tuoi er cong ty tu
lu~t cua b<;1n toi phlit biSu sau khi bi€t d~ tai nghien cUu cua toi:
"V&n d~ nay nh~y cam I~m C6 }<hi n6 I~i gay phim (mg tieu C1,l·C NSu rrllnh Ia con g~i di
ngoai duong rna ai dua cho mlnh to' wi Io~i nay ch~c rrllnh vut di Iuon Con bao phat vO' van."
(Didn dii nam 2003)
MQt d6ng nghi~p nam tre khac ti€p them:
zr1
Trang 27214 Hi~n d~i va o'Vi~t Nam:
"T~i sao u? BO'i vi do la diSu xau h6, ch~ng ai d~i gi rna di k~ fa, Ai rna bi 1'6i thl dSu mu6
n giau, NSu ngue)'i binh thucmg rna dua cho hQ cai nay, hQ I~i ch~ng thay bi xuc ph~m ay Chll'?"
(Did!l dii !lam
Qua th\Xc r~t thu vi khi don nh?n phan (mg da d"lUg tu nhfmg ca nhan khac bi~t vS Iua
gi6'i t{nh, trinh dQ h9C v~n cung nhu vi thS kinh tS-xa hQi, MQt s6 nu sinh trung h9c co ve hoi
khi nh?n ta roi Phan (mg ban d~u cua cac em thuang Ia: "Eo ai, khiSp qua!" Theo H~ng2,
sinh vj(~n nu phat ta rai t<;li cac twang trung h9C a Ha NQi, cac em gai phan (mg nhu thS VI
chuy~n nay th\Xc S\X "kinh khlmg," V6'i cac em thl nhu'llg vi~c nay chi co th~ xay ra v6'i ai do,
khOng bao gia t6'i ban than mInh, MQt em cho hay: "Co Ie t<;li cach con gai minh xu s\x, Phai
nao thl nguai ta [dan ong] m6'i V?y chu," Theo quan sat cua H~ng, m9i nguai nhin chung dSu
to rna vS dich vv tu v~n chUng toi cung dp cang nhu dQ nh<;ly cam cua dS tai
Cac nam sinh vien I<;li thuang dua ban khi nh?n ta rai Thinh, nam sinh vien m6'i t6t
duqc phan cong phat ta rai a ky tuc xa cac twang d<;li h9c, da ghi I<;li cUQc trao d6i du6'i day:
- 'Tin nong s6t, m6'i ra 10 day! Be gai nam tU6i hiSp ong gia tam muoi" MQt b~n nam rao to,
tay dm to' wi vay vay trong khong kill
- Cai gl thS?
- HiSp dam, van phOng to' van!
- Xem nao Tao cling dang mu6n bi em nao hiSp day
- Xu6ng baa em ca-ve 3 duo'i quan c~nh tmong ay
(Didll da !lam 2003)
T<;li mQt bSn xe buyt, nQi dung ta I'm t1'a thanh chu dS nong bong cho canh dan ong xe am:
"TO' van tfO V()' v~n gi thS? Ai rna khang mu6n bi hiSp co' cM'? Ch~ng thfch b6 m(f l~i con lam
bQ thS khac."
(Didn dii !lam 2003)
Thai dQ nay th~ hi~n cai quan ni~m nam Hnh kha ph6 biSn coi hanh vi hiSp dam nh~m
man Hnh dvc Can v6'i mQt nhom phv nu ng6i cha xe buyt thl s\x chu y l<;li huang vao khfa
hlnh ph<;lt d6i v6'i ke hiSp dam Du6'i day Ia dO<;ln hich tu cau chuy~n cua h9:
- Xem nao Gio'i ~, sao bay gio' I~m cai bQn mat d~y thS, BQn day Cll' pMi cho 1'li tu M6'i
hom tm6'c toi cling nghe cai V\) can be 12 tu6i bi hiSp day, ThS rna th~ng kia dau nhu XLI' co
vai nam thai., co b6i thuong muo'i tri~u tiSn danh d\)' cho can be, V\) day ch~ng §m T len a,
- Chi pMi day BQn nay nM 1'a pMi bo tu Hiu m6'i dung cM' Vai nam thi co an thua gJ Ra tu
noI~i di ph~m t<)i, ai rna biSt dU'Q'c,"
- Sao chUng no khong sang Nguy6n Van CuA ay, co nam muo'i ngan thoi, rna l~i di pha h~i dO'i
can gai nM nguo'i ta nhu thS Chll'!
(Did!l dii !lam 2003)
DO<;ln hQi tho<;li tren cho th~y phv nu noi chung dS d6ng cam v6'i n<;ln nMn hiSp dam hoo 18
narn gi6'i, DiSu nay kh6'p v6'i tu li~u nghien cUo chi ra r~ng dan ong thuang co xu huang tin'vao
nhfrng nSp ngh! sai l~ch vS hiSp dam (Jenkins 1990) va nhin chung Ia ft co s\x cam thong vai n~n
nhan hiSp dam (Deitz et aL, 1982 trich tu Allison and Samuel 1993:115)
2 Ten cac nhan v~t trang bai d~u dil thay d6i M<;>i Sl,1' trung hqp chi la ng§u nhien,
3 Tir ,16ng tir nghTa tieng Phap 'cavaliere'nghTa la gai nhiiy 6 cac hQp dem ho~t dQng m~i dam tra hinh,
4 PhO Nguy~n Van Cir thuQc qu~n Gia Lam thanh ph6 Ha NQi du'qc m<;>i ngm')'i biet den nhu lit 'Khu den do' day d~c quan
massage va nha nghi
215
sat mQt nhom phv nu ban hang, rang dSn :u t~nh ~am Djnh: Kha~~ -,nu,~~q Iy cua toi / At so/ m6'i chi lunt qua chu "hiep dam" tren to' r01, nhung co ngu01 tW nol
-thaym9
"Oii nay rna cling di quang cao dUQ'c a? Kinh O'i Ia kinh," (Did!l da !lam 2003)
Nguai kMc binh pham:
"Tu' van nay d~ iam gi? Khong co gi dang noi ngoai hiSp dam u'? Sao bQn coI~i phai noi vS cai
nay, DSn cong an can ch~ng lam gl dUQ'c nli'a la,"
(Didn da lla1ll2003)
Khanh th~y sau khi nh?n ta rai, h9 ban tan, r~t soi ~6i vS n~n ~ai dam, !Ian tfS, t~eo I~ mQt uai thi hiSp dam ph~n nao cang la th\Xc te cUQc song: "Den c~ng an c,~n c~ang I~m,~ duQ'c n
g
" Phai thua nh?n r~ng do la mQt phan (mg tieu c\Xc twac van n<;ln hlep dam t<;l1 Vlyt Nam thai
Duang nhu ai cang ngh! chi co con gai chm bai m6'i dS bi hiSp H~n la_do h9 co, :hai ~? d~ng
ha cach an ban ha hang nen t\X chu6c 0 h9a vao ban than M9t phV nu tIun~ men, no~ than~
~6'i b<;ln sinh 'vien phat ta I'm "Chau phii dua thu naY,~h~ m~y dua,d(mg, d~ang ,kia k1~, c~~
hai cac col" (DiSn da nam 2003) Co kMc noi: "Cm nay anh huang g~ den mm~, ba~ g~O'
co ~on gm ngbi ba h6 m6'i dn!" (DiSn da nam 2q05) ;tIai ng~ai pay ~~n,~am tha~ bl xu~
khi nMn duO'c ta I'm Mot co ban hoa qua d<;lo, tam bon mum tUOl, m01 hec ~u~ do~g chu hai tinh duc" tren ta I'm d~ nhan m~t, nem di luon r6i bao ngu?1 phat: "Xam h<;l1 Agt, to~~ ~?n
"I " I/ tW', co' hu hong mai bi xam hai Nghien CUo tro va van nay lam gl." M9t ngu01 ,an
trung nien d<;lp xfch 10 chern vao: "Nhieu nguai co phai bl dau, gm m<;l1 am cung
la bi xam h<;li (DiSn da nam 2005),
"Chi co cach la tiSp c~n nhom d6i tUQng d~c thu, nhu m,Ay co ~ cac ~ru~~ t~m o~, 06 ~\t!~y
fa em can hOi duQ'c hQ chuy~n nay, chu nguo'i binh thuo'llg khong al nOl dau, Lam de t y
em phai bO cong nhiSu day,"
Thuang ngum ta hay cho rang chi phV nu hanhpg e rn<;l1 ' - , h A , dA a~ m~ , ' 'nguy co' bi xam hai cao co , " , , ~hai"
tfnh ch~t "nghfj nghiep" Iuon bUQc h9 phai xuat hi~) 1 tMt hap dan truO'~/ kh,~ch l;mg, A '
cach suy Iuan nay thi chfnh nhCi'ng dQng tac khCu ggi hay cac bQ do thleu Val ~han,n:~ ga~ tom cho h9: MQt Iy do khac nua la vi ?gu?i ta ,th~ang ~g~! ?AhV nu ha~h ~ghe m<;l1 am se rna han khi ban vS "chuy~n do" (y noi hiep dam va r;:ac chu de hen quan den tmh d\lc)
Qua do hoi toi lien he duO'c v6'i hai co gai hanh nghS m<;li dam ban thai gian: Kh_a thu vi la rnh~
cac cuoc tan g~u thea ki~u chi em, phan (mg tai nh<;ln duQ'c co ve trill nguqc h A, h d
neu tren Hai co dSu khuyen tai 'phat cho tVI tre con - n ung, 01 11'
chu 'dua b9n minh Jam gi.' Uri noi cua cac co chua d\Xllg ve bat man:
"Di lam cai nghS nay r6i can xam h~i gi nna, cha biSt qua f6i can gl."
"Day Ia cai s6 ph~n phai di lam, t\)' nguy(fn rol sao gQl a xam A • I' A h' d ' ~l UQ'C, P hai chap nhfrn thOi."
Trang 28216 th6ng a Vi~t Nam:
~~9n ~m ~i la~ t?S nay cling la vi CU9c s6ng Oli nay chi oua cho b9n tre con, chung n6 chua
le,~ ,~1, ~01 ~e ~! 11;1m dl,mg, xam h1;1i Chll' con t\li em oi lam cai nay thl va cham qua r6i ~y
, f)~i v6'i ~~V ~u lam Angh~ :n~i dam ,thl hi~p dam gi~ng ~hu la m9t kieu nli ro ngh~
chJI khong phat mQt sv xam h?l den quyen con nguoi Van de nay kha phuc tap bOi Ie mot :
theA tv cho _~nh la ,~~ng ~a gl nen cling khong dang duqc tOn trQng VI yay, ~hu ham' so
kh~ng Angh1 la h? co t?~ k~l thvc hi~n hanh vi do v6'i gai m?i dam f)i~u nay'phan a~h quan
p~o thong ch~ ra~g VOl dlc~ vV,m?i dam t~l ban than cac co gai dVqc nguOi ta tnt ti~n/mua d€
than,h n~n nhan tm~ d~~, rna hiep dam c~ang qua chi la m9t ph~n cua thuong vu Khong co
IG;?a~ na~ trong lu?t ~lep ~am neu cv the truong hqp cac phv nu hanh ngh~ m~i dam; hi~
gat ban d,am duqc, ngam dl~h nhu vo t9i bOi chfnh ban than nguOi nu xet a muc do na Pet'
ph?m phap Do do, trong tat ca cac d?ng thuc hi~p dam co the co tW truan h , 0 0
1.3 CuBi cung la 'khach hang'
, Sau ~9t, tu~n ph.at to' fO'i
A thOi diem thang 9 nam 2003, tOi nh?n duqc phan h6i qua buu
v~ thu dl,~n tu .c~~ ha~ n?,~ nh"an .~~m A h?i tlnh dv~ Ca hai d~u cho bi~t la hQ s6ng khep kin, tu
~.n\khOl.mQ~ h~n hy VOl the glO1 ben ngoai suot m9t quang thOi gian dai ke tu sau "vu vie~"
d at ld~u chl~ cu soc 100, cam giac danh m~t h~t "gia tfi" ban than trong khi phai chiu d~ng bu~
U, u?~ tru?C VI~C hQ bi xam h?i tlnh dvc Khi cu9c s6ng tra nen "vo nghIa" v6'i ho ho h
" cua neng mm Tuy nhien, giO' hQl?i mong mu6n duO'c "tra lai" cuoco
bm~ th~ong nh~ bao ngu0 ~ac Toi gill thu d9ng vien, an ui hQ Trong thu'tOi dat ~~n d~'n~u
~uon tam ~V ve ~h~,~ n?i n~e~, rien? tW Atoi cling s~n sang l~ng nghe DI nhien tOi phai the
~o c~~ kh~ng ~o ve thuc glVc , chu khong l?i khien hQ e ngai Thu tha rna lam duang nhu
1.3.1 Nghien cUu trU'Ong h(}'P: n6i len t/iJu khong thi n6i
1.3.1.1 Thiit [(ip quan h?
, N~u Cu~e ::a MacLe~n (1997) d~ C?P, n~u ban ch~t thong tin dn tIm ki~m thuoc loai
ca~ v: nhu tI:t l~Achu~~.n ~l xum h?i.tInh ~vc hay bi ch6ng danh d?p tW nguO'i phong'v~n
pha~.da~ kh~ n~lel,l t~~_~la~ ga~ dvng moi quan h~ v6'i d6i tuqng cho d~n khi ho cam th~ co
thoat ~at n~~t ~ln?de glat ~ay noi dau rieng Theo do, sau khi nh?n duqc phi'm hbi ban d~~tu
n!n nh~~, to: tr~ 101 ~¥~y ~ang thu tay ~o~c di~n tu tuy tUng truang hqp Ngoai nhfrng lOi an
dQn~ vle~, tOl cung glat thlCh cho hQ hieu mvc dfch nghien Clru cua rnInh la "tIm h'A
cua' A A ? A~O m?t tong tm la ~au cot,yeu nen tOi cam k~t se khong dung ten
chu ~Q Dan ?~n c~.u~~ tOl
A t?O d~g ~~qC niem tin ve nhau K~t cvc, hQ ch~p nh?n g~p m~t
' A yy~ trvc tIep VOl tOl, th?m ChI ngoat sv mong dqi cua toi, co nguOi can s~ l' , A'
"E ~ ~ \l'c, h Sl,l' muon cling chi lam ' vi~c ttl' thi~n nay Em mu6n giup nhu'ng ng'U'<)'i do~ng ca'nh
ngo , ·b~! a mmh chu ~ a ~o ~ac ' , c uyen gIa tu van ve van oe nay nen nhu'ng ngm')'i bi thS thuong ra1 h A ' " "
v,ao e t~c ~eu C?! ~!~ me)' van ph~ng tu van nhan 01;10 thl em s~n sang tha~ gia Em thu'c
long muon g1;1P chloe nm chuy~n nhieu hon." (Didll dii llam2003)
, ~goai ra q~.an s;at cho th~~ khoi'mg thOi gian tu luc hQ ti~p nh?n to' fO'i d~n khi ho phuc dap
VOl tOl tuong dOl ngan Nhu Hang, m9t trong s6 nhfrng sinh vien giup toi pMt to' rai:cho bi~t:
"NSu h9 cam th§y dn chia se thi h9 se lien h~ vO'i chi ngay thOi Ch~ng dn phi'li 09'i m9t hay
hai tMng lam gl Nho' h911;1i d@ mat to' wi thil§y dau ra s6 rna g9i?" (Didn dii Ilam 2003)
217
ThS nhung ph~n 16'n cac rl?n nhan khong lien h~ tn;rc tiSp ngay khi dQc duqc to' fO'i D~u tien
girl thu qua email ho~c buu di~n ,R6 dmg ?Q rnu6n I?em nghi~m d9 nghiern tuc v~ sv h6 tfC! chung toi Gi6'i nghien cuu cho rang cac doi tuqng de tv thu?t lC,li nhfrng hanh vi nhC,ly cam ve
xa h9i khi a trong hoan canh "ftn darih" (Curie & Mac Lean 1997:162) Theo do, ca hai hlnh
dSu co ty l~ bQc 19 cao (DeKeseredy & SchwatiZ 1998) Tuy nhien trong di~u ki~n thOi gian
da khong nhi~u cling nhu ph?m vi gi6'i h?n cua nghien cuu nay toi chua co cO' h9i thu tfnh hi~u qua cua cac phuong phap tren
.,{
van
Tfnh d~n cu6i chuy~n di~n da cua toi h6i mua dong nam 2003, toi nh?n duqc t5ng c9ng ba.Ia gill qua duang buu di~n, b6n bue qua thu di~n tlr va bay cU9c di~n tho?i T5ng c9ng toi thvc duqc narn cu9c phong v~n sau trvc di~n v6'i nhung phV nu vi~t thu lien h~ Ty l~ phan h6i cho th§.y ngay do d~ tai nghien cuu qua nh?y cam khi~n nhi~u phv nu khong mu6n tham gia
tS nay sat v6'i k~t qua rna hQC gia Romkens chi ra trong m9t nghien Clru c~p qu6c gia v~ n?n dai vq a Ha Lan (1997) Cling co 19 khi cho r~ng cai 9 nguy~n ti~t 19 cac trai nghi~m d
lien quan d~n xam h?i tlnh dvc a Vi~t Nam se th~p hon cac nu6'c phuO'ng Tay do sv khac
van hoa (xem Russe111990; Romkens 1997)
M6i cu9c phong v~n sau keo dai ba d~n b6n ti~ng Toi khong giOl h?n thOi gian c6t de d6i cam th~y th?t thoai mM noi chuy~n VOl toi B6i canh phong v~n cling thien bi~n, tu)' tUng hqp, co khi a "van phong" cua toi, luc ngoai quan ca phe hay nha hang Toi cling thu th?p thong tin til cac cu9c noi chuy~n di~n tho?i va thu ill Cai kho la d~t cau hoi va tC,lO b~u khf nhu th~ nao dS bu5i tro chuy~n giua nguOi phong v~n va d6i tuqng duqc cai rna va
bi gian do?n (Holstein 1995) Toi thien v~ cach tiSn hanh phOng v~n thea kiSu di~n giai tv (gQi t~t la BNIM- the biographic narrative interpretative method (Wen graft 2001)), b~t dfiu m9t cau hoi 'rna' da duqc thiSt k~ kY luOng
Do d?ng thong tin toi rnu6n tim kiSm tu nhfrng phV nu nay v6n dI h~t suc tS nhi nen r~t dn nen m9t khong gian thu?n lqi cho vi~c se chiao Do do, toi cling tranh khong ghi chep gl trong tanh phong v~n Nhu Emerson (2001) cho th~y, phuong phap thu bang t6n nhi~u chi phf rna
l~ thu9C VaG may moc, doi khi g~p tf\lC tr~c b~t thuang Th?rn chf nhi~u nguOi to ve 10 ng?i khi nghien Clru rut gi~y but ra ghi l?i lOi noi, hanh vi cua hQ (sdd 360) M9t nhuqc diem chfnh
la ghi chep lam gian do?n m?ch noi chuy~n giua hai nguOi (Schensul 1999) M~c du tranh khong ghi chep trong khi noi chuy~n, nhung ngay sau khi ti~n d6i tuqng v~, tOi c6 g~ng vi~t l?i mQi chi ti~t vv vi~c, cac tu ngu hay phan Ung rna toi co thS nha Ky thu?t nay giup toi ghi l?i
nhung thong tin dn nh6', rna l?i khong xen ngang VaG m?ch kS cua hQ f)6ng thOi, nhu h~u h~t cac nha dan t9c hQc khac, toi cling nh?n th~y r~ng kha nang h6i tuang cac sv ki~n, cu9c n6i
ch~y~n cua ban than tang nhanh chong thong qua quy t~c triSn khai rna r9ng 9 tu cac mftu ghi nh6' ngan (cf Spradley 1979; Emerson 2001)
, Hon th~ v6'i Uti th~ la phV nu nen toi cling co duqc d9 'nh?y cam' dS ti~p c?n thong tin chi tiet Theo nh?n xet cua Currie va MacLean (1997), cac d6i tuqng nWn nh?n nguOi phong v~n nu nhu the bi~t dim thong, quan tam va giup d6', do do khi~n hQ d~ dang giai bay hon Russell (1990)
Trang 29218 Hi~n d~i va thai cua truy~n
chi ra dng trong llnh vuc bao Mnh h N h ' A , A , , , ' ,
muc do lien he dn thiSt d~ thu dA ~A~ nu, p o~g, yan Vlen cung glO1 co kha nang bao dam
khi chi'a se ch~yen bi xam hai ~6iay 0: ,turg nu Jlet l~ th~n~ tin Phl,l nft h~n thAy thoai mai
danh d6ng v6i n~m thu A ngu?; p ,~ng ;an nu bfu neu, do la dan ong thl anh ta se d~
v6i d6i tw;mg nghien cU:h~m nen S\1 hlyn dlyn cua anh ta co the gay tro ng~ti qua trinh tuong
Can Hanmer (1994) luu y r~n t th A 'A ,
ep nSu khong tri~n khai mot cach t~ A \1 t an htnt~nh nghien cuu co th~ tro tMnh d~ng thuc
cling chu y khong qua di s~u van ca:; h~~:g ~1~C trong ,C:reg~rYA19f9: liS)" Khi phOng vAn
cam xuc cua hQ van thCri di~m thfch h9'P v' ~ ay ~~ V~AV~~~ m,~ co ~ang de doi ttyQng t\1 thu~t
hQ nh~p d~ kha nhanh va ~n n A a A' eo n 1P , Q, A len h~~ cua hQ Th\1~ te cho thAy
nhu trong luc ho dang c6 g : hu ?<e ?ho A ~01, ngh~ C?l t!et S\1, VlyC mQt cach rat t\1 nhien
chong va ro rang trong ta;:~g ;5>: ~a ho~ ,:rc ~hl ~ac :mh ~iet Vl,l ,vi~c ~ai hi~n tuang d6i
bi xuc dQng m~nh trong qua t~ln~1 ~~ng p AaI xu t2 nhung t~~h huong bat nga nhu khi d6i
noi chuy~n v6i toi- khoc th6n th! on~ ~a~., Chh~ng h~n V01 !h~mh - mQt n~n nhan d6ng y d€n
t A'd kh suo UOI pong van Khl co khoc rung " tA' : '
ay, r01 ua an cho co lau nuac m~t Nh h' ?;' A ~, "A ngu01, 01 nam nhe
tro l~i khong gian an binh nm din ph " ~ ~ an~ ,vo ve, t01, ?IUP co vUQ't qua nhfrng h6i tuong v~
Ia l~ng nghe cau chuyen cua co nh~~ ~~~~ J~IA ~a~g ng:~: Tu~g ~hUn& vi~c duy nhAt cua tai
nhfrng gi Wi h~ng nghI.· e 01 con p at an U1 co Dieu nay th\1c vuqt qua
Nhimg miinh ghep h8i uc
Du6i day la mQt s6 cau chuyen di~n hl h d d' , ' A , ,
tUQ'ng co hoan canh xa hoi trinh etA hAn 'N uQ'c uc ~t tu ket qua phong van sau v6i b6n d6i
d~u co chung mot di~m' t~ ? QC ,v~n cung n?u dieu ki~n vi~c lam khac nhau Nhung 6' ho
"phong tu vAn" ~ua tae' gia \~l ~671~:~ ~~h ~l,lC ~a ~uan trQ?g ~an la, hQ, da quyst di!1h tim d€~
nghien c¥ti, tac gia buac d~u tim hi~u trai n' ~~y va, tr~~ ca sa, ~uar rhu cac nguyen tac d~o duc
anh hu6ng cua no t6i cuoc s6ng ho sa d' Vg ,l~m ~ua on ngu~ N
ve chuy~n da xay ra" cling nhu
kh' A ' u o m twang h9'P ho gm kin thl A h" dV
" A
len ho quyet dinh lam VA C' A h , , " cau 01 ~t ra la dleu gl
, ~y onn€u on01rathla1SelanguCrih h' , "A ,
ngu01 xung quanh phan Un thS nao A.'" , • A " Q c la se truac hen? Va mQl
chfnh do, tac gia c6 g~ng ;ghien {l'J~e VlyCI~? tung bl x~m,h~l tmh dl,lc? Xoay quanh cac cau hoi
h d" Cu u xem leu suy nghl cua nhfrng ph N ' A
t ay oi va lieu rang cach ho Mnh u " , ' l,l nu nay ve nam gi6i co
, x V01 mQl ngu01 xung quanh co g1 khac hay khong
Cau chuYfn thu nhiit: An (52 tuJi)
Chuy~n xay ra lau r6i Toi van nha t~m than 9 nam 1981 ' , N:" '
khong quen duQ'C hu6i chi~u dinh "nh d' g HA d' A.' ~ c,? Ie d:n SU?t ~uQc deri cling
dan vj chiSn d~u cli Lang chi ~ya ~~ kia 0: O~A 0, t?1 dl :ham ~9t chJ dong dQi, cling
chuy~n quen ca trm t6i Chia 'ta " di< sOdn?: ~u ngaY,khong g~p nhau, b9n toi mai n6i
: " ' y nguOl ong 01 tren chuyen do chi c6 da b kh' h r'\
sot ruot ve nha nen do vim cap her r tA' , h" h ' m a ac, LIang
toi th~' : a Ol rao UO'C t ~t nhanh ve pilla lang mlnh B6n dun
" y gan gqn song lung, c6 cam giac ai d6 a d~ng sau Toi bll'ac nh<inh ¥: g
ru9ng ngo, thl ngll'm d6 vUo't len vAt tA' N d" A":" ,han Gan den
d6n khOn A ',! ' ~ Ol n~a ra uang TOl chong ql' quyet liet Nhun ifi'a
n~; gifi'a :u:ongc~u~n~ chan,g aI n~he th!y c~: ~au 9ua toi lim di Tinh d~y toi th~yg !nh
ngay kinh hoan!' d6° ~~~~g 1un~g d~y" qUi<an V~l C~1 quan Iva ~au nhT d~ 1St v~ nha Sau cai
hon dS ngueri ta biSt' Chuy~:~ta na;n : gan ~aI t~~n., Tr~ng" dau i< luon, nghT r~ng tha chSt can
toi th~y cling kh6 rna tu bo ~ .a ung c~: n~ lla,~o m9t mam song a trong bVng minh,
thang sau, bung to len .,~U9c',N~ung ,blet,an nOl sao vai lang nuac v~ di thai? Vai
Wong trInh ~~ tac gia c'a~:hUa~ltI~~n~1 b::~ ~~ :a~, d~~~at~~i ~~::n~~\~~ic~~ h~;~ii~:
Jl: T6 chll'c xii h(Ji
toi bi ra khoi Bang, dch ch(l'c dQi tfU'ong dQi si'm xu&t NhiSu khi chi mu6n tim dSn cai chSt, nhu'ng nghT dSn dua con trong bVng nen toi I~i ttl' bo y dinh Nhung rbi khong chiu n6i tiSng ac cua x6m li'mg, Wi bO ra Ha NQi buon ban v6'i nguo'i ba con, DAn dAn ding ch~t b6p, danh dvm duQ'c di nha dS mt( con c6 ch6 tnl mua, tnl n~ng BuQ'c di con be ngoan chiu kh6 h9C va d6 vao d~i h9C Nhung kh6 tam nh~t In m6i khi n6 hoi toi v~ b6 n6, toi c(l' phai n6i d6i la b6 bi b~nh m~t sam Toi khOng hinh dung n6i n6 se nghT sao nSu biSt n6 la kSt qua cua mQt V\I hiSp dam Toi giCi' ch~t diSu nay trong long khong h~n vi ban than x~u h6 rna bO'i toi khong mu6n nguo'i ta I~i thlrong IWi con be N6i dU9'C ra thS nay, toi cling th~y hS
ha trong ngU'oi"
219
Sv vi~c nghe nhu An kS th~t dan dau Sau khi bi cuang buc, co 6m n~m nha mAt hai tu~n
dli V1,l iam h~i di~n ra khong h~n la lau, nhung imh hu6ng cua no thl mai deo d~ng An: Su6t toi khong bao gia co thd quen du9'c bu6i chiJu d;nh 111?nh do Khang hidu sao gdn day nhfmg imh do nc 9P vJ lien tl;lC Cimh tU'9'llg vdn ro m6nllu5t trong tam trf tai nhu thd no 111m xay ra
nghien coo cua Herman (1992) r~ng rAt lau sau khi Vl,l vi~c xay ra n~n nMn v~n h6i tu6'~g 1~i
th~ no dang tai di~n Sv vi~c thuang s6ng d~y trong tam tIi nhi~u nguai, cling v6i cac hQi
h~u ch~n thuang khiSn hQ kho co th~ tro I~i cUQc s6ng binh thuang Thai gian nhu ngung
kS tu khoanh kh~c dau dan Ay HQ th~y kho ngu rna cu h~ ch9'P m~t thl ac mQng I~i ~p dSn dmh tuqng hiSp dam
Tuy nhien v6i An, t6n thAt co phai chiu d\1llg VU9't ra ngoai nhfrng dau dan th~ ch~t Ma tren
Ia v~ m~t tinh th~n VI cobi tuac do~t sv trong tr~ng, Bi cu5ng hiSp, An khong chi bi xam h~
thS xac rna can bi h~ thAp ill goc dQ van hoa, "Tai dil mdt di S?f trinh tr&ng va long t?f tr9ng"
ch6t vAn ct~ n~m 0 sv trinh tr~ng cua An VI co di thanh nien xung phong phl,lc Vl,l tren tuySn duang man H6 Chf Minh trong cUQc khang chiSn ch6ng My nen v~n chua I~p gia dinh M~c dli thvc An dil qua cai tu6i l6y ch6ng, co v~n bi chi ph6i bm quan di~m truy~n th6ng r&ng phl,l nC'r
duc h~nh nen cha dSn khi kSt hon m6i quan h~ tinh dl,lc R5 rang An bi tuac mAt 'dm con gm' mQt tinh hu6ng hoan toan ngoai dv li~u Theo 1m co ta thl th~y ban tMn nhO' nh6p va cho
th€ la mAt hSt (Tai tha chit con honla dd 1119i ngum bidt chuy?n xciy ra Toi S9' dan lang se xem nhu m(jt ngum 1ilw nhu6c) 6 day khong th~ khong k~ dSn cm y ni~m xAu h6 boi "do chfnh 1a keo gi~ng ch~t n~n nMn trong sv im I~ng b~t bUQc, mQt h~ qua cua Ie tv nhien v~ nghla Vl,l d~o duc con nguai," nhu Gil & Anderson tung chi ra trong nghien Clru v~ vAn n~n hiSp dam 0
a nong thon, Vl,l hiSp dam mQt phl,l nft "qua lua" se thanh Xl ciing dan Bm mN Ie ngm'yi ta thuang
nghI phl,l nft hAp d~n d~ bi hiSp han, can nhfrng n~n nhan It 'nhan s~c' I~i thuang bi d6 cho da khlch dQng hanh vi ph~m tQi (vf dl,l, xem Allison 1993) Trong tinh hu6ng cua An, chfnh co cling
d~ bi quy trach nhi~m VI li~u di v~ khuya mQt minh Ben c~nh do bua quanh An la ri6i xAu h6, ho~i nghi, co bi gi~ng xe gifta mQt ben la trai nghi~m cua chfnh ban than vai nhfrng dinh kiSn v~
hiep dam Co 10 ng~i dan lang se khong nhln nh~n mQt cach nghiem tuc nhfrng trai nghi~m kinh hoang cua nlinh Niu tai bao chfnh quyJn, h9 se yeu cdu toi 1110 ta thu plu;un Uun sao tai th6y tJU9'C 11l¢it l1&n khi trm t6i den nhu m1;fc con tai thl dang S9' nt111? Du sao thl toi ding khOng tin la
c6 ai hidu du9'c hoan canh luc do cua tai Vi thS An gift kin chuy~n nay
Trang 30220 th6ng a Vi~t Nam: Nhli'ng each
Tuy nhien khong Hlu sau khi phat hi~n minh c6 thai, An quySt dinh giu l~i dua be
chuy~n cua An phan anh tinh canh mQt phV nu don than c6 con ngoai gia thu - chu dS <Iuac
tfch !ilia nhiS~ trong mQt s6 cong trinh (U Thi, Nhat,n TuySt 1?93; Phinney 2000; Bel~nger
Khuat Thu Hong 2002) Trong cUQc khang chien chong My, rat nhiSu phv nu tre chua lap
dinh xung phong vao cac tit~u dQi thanh nien xay d\ffig, sua chua du duang dQc tuySn du~g
Chf Minh ho~c lam, gia? lien Khi cUQc chiSn kSt thuc cung la Wc qua mUQn dS hQ tim mot
chong giUa thm bu~i dat nuac m~t Gan d6i nam-nu td.m trQng do qua nhiSu nam thanh nien
sinh trong cUQc chi.en MQt phV nu 30 tu6i chua ch6ng duQ'c xem nhu la 'YO vQng" Nhu
Va? Bfch da ~hi ra (1999), gia dinh a Vi~t Nam vfin la t6 chuc duy nh~t lam ch6 dva khi vS
Dieu nay khien nhfrng phv nfr chua ch6ng them quan ng~i Giai phap duy nh~t la kiSm con
gia thu po ,d6, phV ~u tfun cU6i 30 dfiu 40 chua c6 gia dinh, rna chu ySu la do hoan canh
tranh, bat dau tim kiem 'xin' va nuoi con trong khi vfin don than Thvc tS thl vuQ't tren ca
ch?ng tim den nham d~t thien chuc lam my cua minh Sau xa hon: nhfrng ngum phV nU nay
thay hQ c6 kha pang thay d6i cm quan diSm c6 huu vS dQ tu6i cung nhu mvc dfch sinh san
mQt xa hQi ~ong giao gia trnang (theo Phinney 2000) ThS nhung, trong b6i canh rna s6
con ngum van chiu sv phan xet tlr cac quan ni~m d~o duc cUng nh~c thl quan M tinh dvc tiSn
nh,an, c6 con ngoai gia thu va ngo~i tinh, khong kS 19 do gi, dSu bi coi nhu trm luan thuang dao
Ne~u bi phat hi~n nhfrng ngum d6 se chiu ph~t n~ng rna h~ IVY la hQ se khong bao gia l~y l~i
chO dUng trong xa hQi cung nhu ph~m gia ban than dum m~t mQi ngum (cf Khu~t Thu
1998; Ph~m Van Bfch 1999) Khong c6 gi ng~c nhien khi An bi khai tnx khoi Dang va each
dQ! trnang dQi s~n xu~t Phan Ung nay phfin nao c6 thS 19 giai do 9 thuc h~ chfnh tri thm d6,
moi dang vien can phai nghiem chinh ch~p hanh kY lu~t cung nhu biSt kim nen ham mu6n
tham vQng ca nhan cho lqi fch t~p thS Lqi fch t~p thS Ia tren hSt, can chu nghla ca nhan thl bi
till; do d6, ~v tuan thu duQ'c dS cao Nhu Ph~ Van Bfch neu b~t (1999), nguyen t~c nay
v&,i Dang cam 9uy€n Quy dinh nay thay thS vai tro diSu chinh hon nhan cua gia dinh b~ng
kiem soM cua to, chuc chfnh tri, nh~m chi ph6i cac v&n dS lien quan dSn gia dinh, biSu duong
tang cuang tfnh on dinh cua gia dinh T~t ca khong ngoai mvc tieu thuc dAy sv tiSn bQ xa hQi
An kS vm toi r~ng luong tam da khong cho phep co pha thai [vi¢c trai v6i a(1o auc] bCri
xa hQi Vi~t Nam t~ySn th6ng, c6 !inh pha thai la c6 tQi ,va ngum nao lam v~y r&t d~ hi !en
Nhu KI;uat Thu Ho~g (1998) c6 de c~p, thm kY trnac doi mm (nhfrng nam 1980), n~o pha
d:rQ'c tien hanh t~ b~nh vi~n B~nh nhan phai xu~t trlnh dfiy du gi~y ta rieng, g6m gi~y dang
ket hon, chUng minh thu; va thuang kern thea mQt lo~t cau hoi cua bac S1 Theo 9 kiSn ca nhan
thl chfnh nhfrng,kh6 khan trong tiSp c~n cac dich vv y tS n~o pha thai, nh~t Ia v6i phv nu
than nhu An, phan nao tac dQng dSn quySt dinh giul~i dua con cua co
Di sau phan tfch trnang hqp nay, ngum ta c6 thS ngfim hiSu r~ng nhfrng can nh~c vS luang
cung ban nang lam my la nhan t6 crunh ngan An pha thai Co cung 9 thuc duQ'c cm dirih ki~n
m9t bit m?, aan than ch6ng kem gz vi l1(1n I1han hi€p dam; tuy nhien, An thit chiu aii~ ti€ng tmac
con han Trong hoap canh cua An, mQt "gai gia" trong lang, ngum da c6ng hi~n ca tu6i xuan cho
s,,! nghi~p bao v~ dat nuac, m~c du chuy~n c6 thai dS lQ vi~c khong can trinh tr~ng cua co
van c6 kha n~ng nh~n duQ'c thai dQ cam thong; hon la dS mQi ngum biSt r~ng co bi hi~p, vi
mQi ngum, biet th~ d6 se la n6i 0 nhvc khong chi cho minh co, gia.dinh co rna ca dua' con sau
Cai logfc an sau ay, nhin n~~n tlr phuong di~n thai dQ cong lu~n va eac suy xet d~o duc vS
h~nh cua ngum phV nu, khien co quySt tam giul~i dua be
ll: T6 clni'c x{i hri
cttu chuYfn thlf hai: Thanh (32 tuJi)
Muai nam tm6'c, toi dO'Q'c nh?n vao Ulm thO' ky giam d6c a mQt cd quan nha nO'6'c M6'i t6t
nghi~p d?i hQc, l?i duQ'c ch6 lam n?O' thS, t~i ml'l'r:g l~m H~~ n,li'a, c?ng vi~c l?i ph?,( hQp ;,6'i chuyen man VI toi hQc nganh ngO?l glaO Sep thO'ong dU'a t01 cung dl dll <:,ac buOl tIep khach sang trQng Dan da, toi nh?n thfry c6 eai gl khong blnh thO'ang n~u toi van nghT Toi cang tranh ne thl Hio l?i cang lfrn t6'i, v6'i mong mu6n chinh ph\lC t~i bang dO'Q·c :roi a trong tlnh thS rfrt kh6 XLI', 1'frt b\l'C mlnh tmo'c thai dQ cua Hio, nhung van phai ttl' choi mQt cach nhtt nhang MQt lan, giam d6c bao toi di cong tac Sai Gon cung vo'i ong tao T~i ng?i, nhung ong ta bao dfry la mN phan cong vi~c cua toi Ch~ng can Iva ~hQn nao khac Ben Sai Gon mQt ngay tru6'c hQi tha~, t6i, ong fry gQi di~n bao toi mang bai dien van qua phong Luc d6 cling 21 gia
rbi Ong fry bao toi ngbi dfry sU'a l?i mQt vai ch6 trong bai diSn va-?, m~c du chinh tay ong !a
da phe chugn tu hOm tmo'c khi di Ong fry mo'i toi mQt ly mQu Dong xong, t\I nhien toi thay ch6ng m~t, ch6ang yang dau 6c Toi khong nh6' chi~h xac cam 9iac, cua mlnh luc d~, nhO'n~
c6 cai gi d6 bUng bUng trong ngu'O'i toi T1'?ng luc da~, ong ta bat dau man tron, ~uot ve tal
Toi mfrt hSt tu cM Khi tinh d?y, toi thay lao ta nam ben, ngu say sua Toi co nh6' xem
chuy~n gi da '~ay ra nhung dau 6c toi hoan toan t1'6ng r6ng Va vQi qu~n ao m~c, to~ ch?y
th~ng vS phong mInh, lao ngay van phong t~ll Dong nuo'c !?nh khien toi djnh than tr<':)'
lai.Thvc khong th@ tin duQ'c la toi l?i ngu vo'i lao tao Tv nhien thay ghe t6m co' t~e mlnh Lam
s~o diSu d6 c6 th@ xay ra ca chu? Su6t ca dem toi ~r~n trQc voi cau hOi, d6 Co nho' l?i ~Qi
chuy~n, toi doan ch~c la a trong ly ru'Q'U c6 cai gi day, bai Ie toi cam thay t~ong ngum rat I? sau khi u6ng Khong biSt ten va l?i d6 da gia t1'o gl? Bau don, tui nh\lc, toi nam khoc ca dell Sang hOm sau toi khOng dV cUQc hQP duQ'c Lao ta gQi toi di an tma cu~g, cu ~O' khong c~
chuy~n gl xay ra Toi noi la khong mu6n nhln thfry m~t lao nll'a: Lao n6i rang muon g~p toi ve
chuy~n dem tmo·c Toi bao se keu len nSu lao dam bu6'c l?i gan toi NhO'ng vO'i cai giQng bi 6i, lao bao toi khong nen gi?n dCi' lam gi VI n6i cho cling lao dau c6 du?g vii l\l'c ep bUQc toi Toi noi se ki~n Hio vS tQi l?m d\lng tlnh dl,lc Khi d6lao m6'i cho toi biet la Hio ~a d~t camera, quay l?i S\f vi~c dem d6 T6t nhfrt toi nen gili' in; l~ng thl can ~uQ'a nang do' Ban~ khong l~o
se gui cu6n bang cho nguo'i yeu toi Cam gi?n lam, toi chi muon tat van bQ m~t ~eu cang c~a
lao Sau d6, vS Ha NQi lao can dung cu6n bang ep toi quan h~ vo'i lao them vai lan Ban dau toi can nghT la mQi chuy~n dSu do l6i cua toi, r~ng toi da d@ cho lao co co hQi lQ'i d\lng C~
d~n v~t ban than Bau kh6 va cam thfry khong xung dang vO'i nguo'i yeu Nhung toi khong t~e
lua d6i anh fry nen n6i hSt chuy~n ,xay ra M6'i nghe toi giai thich ly do toi q~a ph,ong lao ta toi
00, anh fry can khong tin toi va b~o "dang Ie em nen tranh" Th\!'c ,S\l' toi rat that vQn~ tmo'c phan ung cua anh fry MQt thang sau khi chuy~n d6 ~ay ,fa, toi yiet don gU'i Vi~n ~em sat Noi th\l'c, toi cling c6 vUQt qua cam giac xfru ho, tQi loi de c6 the n6i l:a MQt ,chi tham pha~
oUQ'C chi dinh thea tmong hQ'p cua toi Cong an hQ h6i toi xe~ c6 bat cu' dau hi~u nao de ch(mg t6 la Wi bi cO'ong buc khong C6 tray xO'o·c, sttO hay vet ~ham gl khong? T~i bao la khOng c6 Bai Ie eai vSt SttO Ion nhfrt no dau c6 n~m tren than the t?i N6 a mQt cho rna chi mlnh Wi nhln thfry duQ'c thoi Ro rang, c6 mQt ban tay nao d6 thu xep mQi ~huy~n, nen it la~
sau toi nh?n duQ'c thOng bao bac dan t6 cao cua toi v6'i ly do khong c6 bang chung Cl,l the Th?m chi toi can bi mang tiSng vu kh6ng mQt quan, chu'c c6 uy tin ~ ~oi ciing chia tay ngO'm yeu ngay sau khi n6i chuy~n v6'i anh fry Ttl' d6 den gia toi ciing c1}ang yeu ai Toi c6 kh,a nhiSu ban trai nhung toi khong mu6n co m6i quan h~ sau hon vo'i bat ctr ai M~c du toi biet diSu dfry la va ly, nhung trong sau th~m tam h6n toi thl v~n cho r~ng dfry la each an toan nhfrt Sau s\!' vi~c nay, toi cam thfry kh6 c6 th@ tin ai duQ'c nCi'a, nhfrt la dan ong
221
C6 thS th~y r~ng Thanh bi qu~y r6i tinh dvc trnac khi vv cu5ng hi~p xay ra Nhung co khong phiSn rna Iva cach tu ch6i kheo trnac sv t&n cong cua sSp Nhu Russell (1984) chi ra, phv nu
sa la mvc tieu cho du d~ng hanh vi quAy r6i tinh dvc HQ ~ong thS d~ dang nghi lam ho~~
vi~c Phv nu cang sa la cm 'dfch ng~m' thea ngrua la du the nao thl hQ cung se quay l~i cha
Trang 31222 th6ng 0' Vi~t Nam:
Jill? va thuemg khong, c6 phan ling ~ay g~t truac Mnh vi sach nhi~u tinh d\lc, V Oi Thanh, co
nhien, Thanh cling cam nh~n di~u b~t 6n khi mQt minh di cong tac cung sSp Thanh mu6n tir
nhung sSp mQt mlJc cho r~ng, d6 la ,mQt ph~n cong vi~c cua co, Co khong can SlJ IlJa chQn
khac H~u qua la co da bi chuoc thuoc me va quan ~~ tinh d\lc vOi ong ta Sau khi chuy~n xay
Thanh thlJc slJ choang, caP1 giac minh bi lira, Co thay ghe t&m chfnh ban thfm minh VI da bi
ph?m va lam 0 nh\lc, Thanh c6 ly giai t?i sao xay ra chuy~n d6 Tam trf co khong chi xoay
cau hOi ,"t?i sao chuy~n nay l?i x,ay ra?" rna can "t?i sao chuy~n nay l?i c6 th~ xay dSn vOi
than?': Ap hJc~ tIm cau tra 1m ~ien Thanh tr& nen tlJ trach minh va m~t di long tlJ ton, Thanh
l?i: 't,at ca la loi, & t,oi ~m ~oi de minh rai van hoan canh khiSn nguai ta lqi d\lng duQ'c minh
dm lam' Co do het loi ve minh Thanh cho r~ng mQi chuy~n se kh:k nSu t6i hom d6 co
vao phong ong ta, nSu nhu co tir ch6i c6c ruQ'u mm Rai van khung hoang, Thanh tlJ v~n v~ gia
ban than, co nha l?i: Toi rung th~ khong bao gia kSt hon VI Wi da bi "t6n h?i" khong can
dang vOi tInh yeu cua ngum ch6ng chua cuOi C~n luu y mQt di~m r~ng tac dQng cua mQt cu
tam ly cling tuy thuQc van merc dQ kien cuemg cua ngum chiu thuang ch~n (cf Herman
Allison 1993) V6i Thanh, nguai bi bo thu6c me nen khong th~ khang ClJ hanh vi xam h?i,
hi~,n r5 cam, giac bi xuc ph?m l~n tuy~t vQng Trai l?i, An, n?n nhan trong cau chuy~n thu nh~t,
cho~g ClJ het kha nang c6 th~, nen duemg nhu cling ft chiu tr~m cam m~c du mQi n6 IlJc tlJ v~
co deu khOng thanh
V\l Thanh bi sSp cu5ng hiSp cha th~y mQt hinh thuc l?m d\lng quy~n hanh ph6 biSn voi
ong thong qua nhling cO' hQi hQ gianh duQ'c trong mQt xa hQi ton ti gia truang va trQng nam
mxa, tlJ than V\l vi~c lam n6i len cai n~n van h6a nh~n m?nh net ngay thO' niX tfnh, SlJ ph\lc tung
kha nang phan d?an kern coi & phai niX Ai rna ch~ng biSt eai manh khoe mm mQt ph\l niX d~n
phOng ti~ng !uc Wi 10uY,a, qUYSn ru hQ b~ng each I?m dung ~6 u6ng Co thu ky khong mu6n lam
ph~t y s~p neu tir choi coc ruQ'U d6, co lam v~y phan nao xuat phat ill SlJ kfnh trQng tu6i tac va vi
trf cua sep Lam sao co c6 th~ tir ch6i ly ruQ'u mm tir mQt ianh d?o nam 160 tu6i han co? Thanh
thu~t l?i cam giac cam gi~n ke lira g?t co: 'Toi chi mu6n tat van bQ m~t de ti~n cua ong ta'
Han thS, sau d6 co v~n phai h~ng ngay d6i m~t vOi ngum dan ong nay T~ han niXa, ong ta
can quay l?i chuy~n h?m ~6 va dung cu6n bang d~ de do? co Thanh k~ l?i: "Sau d6, khi chUng
toi tr& ve Ha NQi, hai Ian han dung cu6n bang ham do? ep toi phai quan h~ vOi h~n"
Cau chuy~n nay ch~ng khac gi Mnh vi cu5ng buc tinh d\lc ch6n cong sO', nai rna niX nMn
vien phai tlJ ban re ban than khong phai vi ti~n rna d~ d6n nh~n nhiXng uu ai v~ cong vi~c hay
duQ'c tra luang cao
Trong dau d6n e chS, Thanh tIm dSn b?n trai d~ duQ'c an ui va bao v~ Chia se trai nghi~m
dau thuang vOi ngum khac la tiSn dS d~ n?n nhan tIm I?i y nghra s6ng Bm Ie khi rai vao hoan
canh d6 n?u nhan thuemg cam th~y r~t d~ bi t6n thuang, y ni~m v~ cai toi va v\ln HQ cling dn
ngum khac trQ' giup thea nghra d~ cung hQ x6t xa cho nhiXng m~t mat cua ban than Luc nay thai,
dQ cua nhling ngum than quanh hQ la r~t quan trQng TiSc thay phan ling d~u tien Clla nguai yeu
l?i x~ay the~ van n6i dau cua Thanh: "Khi toi giai thich If do toi l?i van phong sSp t6i hom d6,
luc dau anh ay khong tin dau Anh ~y n6i, 'Em v~n c6 th~ tranh duQ'c chuy~n d~y' Phan ling d6
tir ngucvi ~an ong v~n luon thuang yeu, d6ng cam voi toi, ngum rna toi tin tu&ng th6 IQ bi m~t
khung kh~ep cua minh, thlJc dau ch~ng khac gl bi hiSp Cu6i cung thl anh ~y cling tin r~ng toi bi
cl1ang h~e:o nhung anh ~y th\ic SlJ khong giUp toi vUQ't len cam giac c6 tQi va tui h6" Qua Uyi
Thanh ke hi co thlJc SlJ th~t VQng truac pMn ling cua b?n trai V Oi co, diSu d6 ilau khong khdc gl
223
Mot thang sau k~ tir khi bi hiSp, Thanh d~ dan ki~n len vi~n ki~m sat Co thu~t l?i cam , minh: "K~ cho ai d6 nghe chuy~n xay ra vOi mInh, c6 dUQ'c SlJ ung hQ cua hQ rna ~h~~g cU:ang quy kSt nQ kia qua thlJC r~t dn d~ giup toi thoat ~ho~ cam ~iac"tui ~h~c ~a t~1 l~l"
h' An dan an cua Thanh bi CO' quan phap ly bac bo VI "thieu bang chung L?l la ,van de bang
n Ie Th~t khong d~ gl chling minh duQ'c la hiep dam xay ra, ua ra, ang c ung -:e , , d b ~ h' A ~W a~ vt tA ly' nhu SlJ ham dQa tinh th~n rna co phai chiu Trong truemg h<!p cua, T~anh, khl m~ ng"um }a
thu&c me d~ thlJc hi~n Mnh vi xam h?i t,hI kh6 rna c6 cac ~hung c~ ton th~O'ng ,ve th~ chat
b~ ngoru, Thanh duemg nhu kh,on~ c6 to~ thuan~, tha~ t~e" ch~ nen ~O'n ~n ho~n ~oa~ dlJ~
Uri cao bUQc cua co Chung ta bi~t rang nhieu V\l ~01 khl co du b~ng ,chun~ ton ~?l veAm?t ~he
cling chua bao dam da kSt tQi hiep dam dUQ'c',Dieu nay cling ~ha~ anh c:ch ~hl~ nh?n, dan~
him ling cua minh khi d6: "Lam sao toi c6 the ,chung minh d~Q'c :ang to~ t, A an./ uo: n:e
p rna k~ duQ'c tam tr?ng toi l,uc d6? ThlJc SlJ that v,Qng, m~c ,~u ~Qt, cht ~(O' Vl?n ,~lemA sat) tIm rieng toi d~ dQng vien toi tiep t\lC thea dan (Sau nay ,ngh~ n01 cht ~ay ~ung ~t dl~~ d~ng san,~
tri cong tac khac khong can lam thAm phan niXa) D~ rat that vQng, VI khon~ ,the ~hlen ?ng ~a tr~
nhung du sao toi cling dam lam dan" Phai n6i ding slJ phan tang xa h~l thuang la n~an to dinh trong cac V\l hiSp dam, khi rna bi cao thuQc giOi c6 dia vi, duQ'c ne trQng han, con n?n th~Qc giai t~ng th~p, thucmg la r~t ~re (xem them Gil ~ A~d:rson 199?; ~all /981) Tr~n~
hu&ng nay, mQt chu6i nhiXng dinh kien cung tac dQng Nao la,( VI T~a~~ c~n l~ t~01 trong ~l ?t
thl 160 han nhiSu, l?i n~m gift mQt chuc v}l quan trQng; may co, gat Atre thl lam sao ~a t~n
cho nen r~t c6 th~ la dvng chuy~n Lm to cao ,cua Than,h do do khong ~uQ'c xem ~et mQt nghiem tuc, H~ I\lY la Thanh bi sa thai do vu khong lam ton h?i danh dlJ lanh d:;to, mQt quan cao d.p dang kfnh
Nhin tir g6c dQ tam ly, trai nghi~m dau thuang ill V\l xam h?i la~ tan AVa ~1Qi gi~ dinh c~~
vS S\l' an toan xung quanh, vS giei tri ban than cling nhu y ng,hta cUQC ~~ng Co ~hay do~
toan cach thuc ling xu, quan h~ vOi mQi ngum.,Co cling sam chta tay ngu~??n ;rat sa~ ~l
viec va 1& Thanh dam ra nga VlJC mQi ngum, nhat la dan ong Co tam SlJ: ''T01,khong t~e ~an
b~t ky ngum nao Toi biSt la thS thi th~t bU6n cum - C? phai dan ~ong ai ~?~g IQ'l d1,lng ~~ dau ~
tham tam mach bao Wi d6 la cach an toan duy nhat Toi v,an tlJ hOI lam sao, ng~m ta c~
lira hai minh thS M6i khi c6 ai d6 mu&n lam than toi l?i cam thay ghe sQ' Ngay ca vm ph\l n~
kh6ng han gl Toi th~m ghen vOi cUQc s&ng binr l~~f c~a h~, m~ c~~g t~i ph~n minh" Ro cac di~n biSn trong cau chuy~n cua Thanh cho thay hlep dam l~ mQ~ ?l~n co ~uan AtrQng ~ron,(g
n6 khong chi am phei chuc nang tam 1y cua n?n nhan trong mQt thm glan dm, th?m chi suot
dm hQ, rna can tOi kha nang thich ling xa hQi cua hQ
Cilu chuy?n thu ba: PhU'O'1lg (23 tuBi)
B6 mv ly di khi em 14 tu6i Em a v6i mv, anh trai di thea b6 vao rci~n N~~ Hai ~am ~au, ,mv lfiy ch6ng NgU'oi d6 cling g6a vq, c6 mQt d{l'a co~ trai~ be ?o~ em ba tu~l r;rv co quay h~ng
xen ngoai chQ', nen thuOng d~y tlr to' rna sang de chuan b, hang hQ r;rQt ~em,em/hQ~ tm~
gific, thfiy c6 ngm'ri chui vao trong man, sa sO;;t~g n&\l'c em ~m SQ'Arun len, co rna n;at nhln ;hi
ra b6 duang Hoang h6t, em b~t d~y, keu len Ong ay bit mam khong cho em la, day ~m ,nam xu6ng gi~'Ong, thl tham n6i la 'cho dt;Q'll9 So' mQt ty.' ~6i ang t~ ?O len g~U'Ong: en: co 1ay ra nhung khang dU'Q'c Gng ta dQa giet neu, en: kh?ng ,1m,., ~ ~ng,~a ~unf d;;ty, ong a~ l~
cai khan lau ban lau dui em Em gia b6 ngat dl Luc do, em dau co blet gl ve sex Em chi blet mang mang v~ hanh kinh, r6i la c6 e~ be v~y thai Cho, ne~ e~ t~fiy ng;;ti khan? d~m ~6i vai
ai Lan thu hai, ham d6 em dang ngu tnra, ang ta l;;ti mo vao gmang em Em nm la mach m¥
t
Trang 32224 th6ng 0' Vi~t Nam: Nhu'ng each
nhung ong ,ta bao la dil hOi mt( em r6i va mt( em cho phCp Em khong tin thi bi ong fty bit
mi,~ng,., Toi hom d6, em kS v6'i mt( Mt( th"l'c SV' chO<lng yang Mt( d~n em dung dS cho ~i
biet Mt( n6i chuy~n v6'i ong ta, Ong ta hll'a se khOng lam gl em nita, Hai thang sau, em bi mftt
kinh, Mt( ~an hai t~ lua, lfty ti~n dua em xu6ng b~nh vi~n huy~n pha thai Tin d6n Ian ra, l~ em
ngu v6'i bO dUQng, c6 thai Mt( lam don ki~n ong fty Toa XLI' ong ta 10 nam Mt( hoan toan suy
svp, Mt( lam don khang cao xin giam an cho ong ta, nhung toa khong chftp thu~n Gia dlnh
tan nat Khong thS o'lang ?u'Q'c nu'a, em hO di 6 thanh ph6, khong b~n be, khOng hQ hang, em
thuong xu~en bi d6i Cuoi cung em xin dUQ'c chan ru'a bat cho mQt quan com binh dan 0
trong chQ', It ra thl cung dUQ'c bG'a an, l~i c6 ch6 rna ngu, khong phai di lang thang Lam d6
m,Qt tho'i gian, c6 nguo'i mach quan cafe dang tuySn nhan vien Em xin VaG d6, rna khOng bi@t
d~y la mQt nha chll'a tra hlnh Ngay dem dAu tien, ong cM dil ep em ngu vo'i h~n, r6i b~t em
tiep khach H~n dQa danh em n@u Cll' buong binh, khong nghe 1m., Bay gio' em lam 0' va
tmong, Til' h6i lam ngh~ nay, em v~n thuo'ng bi khach hang hanh hung Nhung bi@t lam sao
dUyc, ~hi rna 0' trong phong mQt mlnh v6'i khach thl phai chftp nh~n thai VI th@ em t1,l' giai
thoat bang cach tv' tach rO'i tam til mlnh trong luc than thS bi nguo'i ta day va Gia tu'ong nhu
mlnh dang 0 no'i khac Ho~c nhln len trAn nha, coi nhu mlnh khong can 0' d6, Em thuong
x~yen lam,th@, Em ~6ng mQi cam giac l~i Cam tuong nhu cai than xac n~m d6 khong phai la
cua em Rang em de cai than xac d6 0' l~i can mQi suy nghT, cam giac cua em d@n mot nm
!<?ac Em cam thfty khinh ghet dan ong, Th~m chi chan ghet ca cai cUQc s6ng rna em' dang
s~ng, cai cach mQi nguo'i nhln em Nhung em khong can SV' Iv'a chQn nao khac, Em v~n phai
tiep tvc , ,"
C6 th6 th&y mQt s6 net tieu bi6u trong nhfrng truemg hqp IO'iln luan nay Tn~ em thmmg
l~ thuQc ~ao ,cha Am~ va n,hfrng n&uOl 16n }<hac Do c?n nh6 tu6i, ySu du6i nen cac em cung d€
de dQa, tran ap ve tmh than va the h,rc, Dieu d6 c6 the giai thich, t'ili sao Phuong l'ili khong th6
gl.khi bi cha dUQUg ep bUQc phai quan h~ dnh d\lc, Qua 101 k6 cua Phuong thi me co la mot
~u luon_ b~n biu, m~~ m~i DiSu nay ng&m §.~ r~ng, ba da khong lam trQn b6n ph~~ nguOl ~Q'
ung nhung ham muon smh 19 cua nguOl chong Nhfrng gia dinh c6 nguOl cha xam hai dnh
con cai ~huemg c6 ~f\lC tr?c vS dOl s6ng tinh d\lc giua hQ ho?c nguOl vq 6m ySu, v~ng nha lau
ho?c mac chUng tnlm nhuqc, Hinh cam Khi nguOl vq khong lam cho ch6ng th6a man thl anh ta
t\f ch<: ml~h duqc cm quySn tim kiSm b&t ky S\f thay thS nao sgn c6 Va n6la nguyen nhan
nao d,an den nhfrng dQng ca cua vi~c IO'iln luan Theo nh~n dinh cua nha tam th&n hoc Herman
cai nen cua cac "chuy~n dnh IO'illi luan" v~n la S\f thiSu v~ng cua nguOl me Su l~n Ion vai
trong gi,a dlnh, c?n gm s6m quan xuySn vi~c nQi trq, 'can nguOl cha lam nhiem 'vu cha~ s6c
trong hOi canh gan gUi than th6 dS "leo thang" dung con gai thay thS vq, TInh hu6~g duqc rna
trong truemK hqp nay khong phai la mQt ngo'ili l~ Phuong c6 nhi~rn V\l quan xuySn viec nha vi
em b~n ~Qn v~ cong vi~c lam an D6i v6'i em, nghTa V\l dap Ung nhu c&u dnh d\lc c~a ngm'ri
dUQUg cung glOng nhu th\fc hi~n vai tro nhu "nguOl my nh6" trong gia dinh An sau 101 k6
Phuong, em c6 x~ hu6ng quy trach nhi~m cho my vS b&t cu 'r~c r6i' gl xoay quanh chuy~n
the cua,my v6'i bo dUQUg, cung nhu my da khong cm rna trao d6i v6'i con gai trong cac v&n dS
quan den dnh d\lc, suc kh6e sinh san (do quan ni~m cu coi dnh d\lC va nhfrng chu dS lien quan
IG;?n~ p~u ~qp, cho cac thao lu~n gia dinh) ThSn?ung kh~ my Phuong biSt chuy~n xay ra v6'i
gat thl ~a v~ cung choang yang C6 Ie ba cam thay bi chong va con gai phan boi Ngoru n6i
d6n, phan u~t d6, nguOl my can phai d6i di~n v6'i nguy ca hon nhan.tan va Cu~g c&n luu 9
n~~01 ?h~ nu nay tUn,g mN l&n ly hon V6'i 101 t6 cao cua con gm, nguOl my bUQc phai tIVc
vm k?a nang ly hon Ian thu hai, la vi~c nuoi con mQt minh, la bua riu du luan va tham chi
c6 ,th~ bi, truy t6 truac phap lu~t Do v~y, my Phuang l\fa chQn phuang an ~iu kin ~huy~n
nha va bao Phuong khong duqc n6i ra vi danh dV va S\f t6n vong cua gia dinh Cau h6i d?t ra
225
Ulli~u nguOl my ~6 khai bao han~ vi IO'iln luan c~~ ch6n~ hay, ~hong ~.Su nh~ P~uong khon;.g hoac gia tin don chua Ian ra Y nghl dua V\l VlyC ra toa khlen ngum 111,y vo cung dau kho:
x6 gifra mQt ben ch6ng va rriQt ben con cung ,:,6'i nguy ca hon nhan do va my Phuong tm
holm toan suy sw·
C"u chuyen cua Phuong can la minh chUng cho th~y nguy ca tra thanh n'iln nhan tiSp d6i v6'i aern gai 's6m bi l'ilm d\lng tlnh dyc ~h:r Ph;Xong sau nay con bj ong ch~ cu~g" ep ~~ v~o
dubng mill dam, Khong nhfrng the, dau an tuoi tha bi l'ilm dl,mg yn~ d\lc tac ~~l lau dal ~en
tfnh dnh d\lc cua Phuong D6 tr6n ch'ilY kh6i cai th\fc t'ili khong the chlU d\filg nOl, Phuong tim d6 toan bQ M th&n kinh tach rOl kh6i hi~n tlwc:
VI thS em t1,l' giai thoat b~ng cach t1,l' tach ro'i tam til mlnh ,trong luc ~han thS, bi ng~o'i ta,da~
va Gia tuong nhu mlnh dang 0' nai khac Ho~c nhln len tran nha, COl nhu mmh khong co~ a
do Em thuo'ng xuyen lam thS Em d6ng mQi cam giac l~i, Cam tuong nhu cai than x~c na~
d6 khong phai la cua em R~ng em dS cai than xac d6 0' l~i can mQi suy nghT, cam glac cua
em dSn mQt no'i khac
nnh hu6ng nay tUng duqc nha nMn hQc Winkler mieu ta (1994), cai cam giac d~ nh,,&t d6 tam trf va th6 xac m?c du v~n hO'ilt dQng cung ilk nhung thea c~ cach duemg nh,! la phan kh6i nhau, chu khong gi6ng nhu binh thucmg khi rna tam trf va the xac hoan toan gan quy~n
eftu chuy?n thu- tll': Hit ( 20 tu8i)
Em la nan nhan cua t6i ac tho bi d6 Su6t bao nhieu nam em rai VaG tr~ng thai hoang lo~m tinh thAn Chuyen d6 xay'ra khi em mO'i 9 tu6i Em nh6' mQt ngay, bQnn6 b6n dll'a, 0 cling khu, dua ~m d@~ san v~n dQng BQn n6 liSm va dut tay VaG ch6 kin cua em Ngay hOm sa~, illQt
th~ng trong nh6m l~i du'a em ra san v~n dQng, de em xu6ng Em ?hi nho' mQt ca~h m~ hO, kh~
rna kS lai chi tiSt, chinh xac chuy~n gl xay ra, BQn n6 khong he da~ em !h~m, chi, sau do chUng n6 can cho em kt(o va it ti~n, Luc dfty em c~i la dll'a be con, chang biet gl ~at MQt nam sau dfty, em can cam thfty thich m6i khi nghT den ~hu¥~n d6, I§m !hu?ng t~'ong tUQ'ng, r~
nhu'ng di~u tuong tv' Khi em 11 tu6i, cam giac d6 mat dan Em van rat Mn nhien, vo tu: va It khi nghT d@n chuy~n d6 Tuy nhien d@n tu6i 13 d~y thl, nhm:g ca~ g}ac kY l~ qu~y t~o'l~1 Em til'ng c6 mQt tho'i gian dai bi am anh boi sex TMm chi em con thu dam trong khl tuong tUQ'll~
chuy~n d6, M~c du hi~n gia em khong can bi am anh hO'i nhGng suy nghT d6, nhung em thl thoimg vftn thu dam
Can chUng n6, kS til' khi em 100 len, chung n6 to ra rftt ng~i g~p_ en; C6 Ie, c~ung n6 SQ' em se t6 cao, Em cam thO chung n6, em chi mu6n giSt ch~t tvi n6, moi, Ian nhln thay chUng n~ E~
d~n vat mlnh tai sao lai c6 thS ngay tho', khong hieu gl het, de chung n6 lam, nhu v~y VOl mInh, 'Nguo'i d~u tien ~m chia se la mt(, khi d6 em 15 tu6i Mt( dil rftt s6c khi biet chuy~n, mt(
trach em khong n6i cho mt( biSt sam dS bao cong an, Mt( cang khuyen em ?ung p6i v6'i ai, n@u khong se anh huong dSn tuong lai em sau nay Mt( dQn& vien, an ui em r~t nhieu N~ung
em chi cam thfty thftt vQng, hvt hftng, VI mt( thv'c kh6ng hieu em Em tIm ~en duong da~ tu vftn tam ly, Ban dAu ho cung kien nhftn l~ng nghe em nhung sau mQt vai Ian hl~ nhu la hQ phat chan hay sao ft; Em rai VaG tr~ng thai trAm cam, khong mu6n gAn gGi v6'i bat kY ai M~
rftt 10 cho em me bao chi dau n6i chuy~n vO'i em, xem c6 giup dUQ'c gl khOng Nhung mQ~
nguo'i khong ~hS hlSu n6i 'dau sau ~n c~a em Em nh~n ra mlnh bi ~o "l~p Mt(, ch} da~ c?,th~
thOng cam nhung khong thS n~o hie~ noi Ba nam tr~'6'c, ~m ~ung co t:m s~' c~uyt(n d? VOl ~o
b~n hang x6m Khi d6, b~n ay buon chan cUQc song gla dmh, fIluon bo d1 ~m cam tha~
thuong b~n fty nen dil chia se v6'i b~n fty bi m~t cua rieng mlnh nham an ui b~n ay BQn em da
d
Trang 33226 Hi~n d?i va dQng thai clla th&ng 0' Vi~t Nam:
am nhau kh6c, N6i cho b?n ~y xong em lai th~ an han 'b A , ,
-ngu01 gW'I01 cho I~m Em r~t 10 b?n ~y se kS ch: mQi ~gU'~~ v~~;~~~ c~: ~:,g khong phai la
dsau S\l' vi~c d6, em th~y kh6 c6 thS tin tU'ong dan ong c6 cam giac la cai ho muA h')"
uc rna thai Em sa bi t - V' h I ' , on c I a tmh
liSn he Ban'th" ' 'J? ~ua, , I t e, em thll'Ong giil' khoang cach v6'i hQ, rna cilng hiSm khi
hanh ~~a em :r~te~: I vandt~'ong tU~Qng ~hiln¥ canh lang m?n nh~t, khac xa v6'i thuc tS b~t
: b" " , ' I'" a~, e~ an co mmh I?I, hiem khi chia se suy nghT cua minh v6'i ~i N
c~ ay gl~ em ,uon ~~ay co ~on, Em chi mong c6 ai d6 dS chi a se tam tu' tinh c' : g~y
cua em vao mQI ngU'O'l tan bien nhu kh6i nhaAt I' h-' " A am, ~ong tm
ch'l m A I " , a n ung al to 1a men em Em tU' nhu cha~c la' h
, ,," 01 0 e VI t e rna b?n be thu'ong n6i la tfnh e r d' H' - '
em tfO' nen qua nhay cam ,, nh-' ' d' , A m?p " on mra,
h " ' ' " ,VOl un¥ gl mh dang den chuy~n nay, Chi biSt khong m~' kh'
ng e nguO'l ta rao bao ve cac vu hi' d" , b' '" ' , , 0 1 1
haL Blnh thuon n6i chu en :, ep ~m, em}oan ,,' g!?t m;nh, cam thay hoang mang, SQ'
bay gia ng6i da~ n6i chu:~n :6~1 ~~n ~~, ~m dt~'anh nOI ~e~ may ~ll' 19m chmg _nQ kia, Nhu'ng
cilng c6 n U'o'i hiSu _ " c _, v~ leu 0, em nghl la em da vU'Qt qua noi SQ' d6 VI ft ra
~ hg A ~,nhung gl em da chlu dv'ng trong bao nam qua, ThU'c long rna n6i h'" , "
em gan n U' on rOI Nhu'ng thi th ' ~ b ~ , ' H(n glO
hoan toan binh thu6ng, N6 thuoc O~?g e:n ~~~ ~on, ,~6, Ie :m ~an them thO'i gian dS tro' I?i
man rna em d " " ,'" e ~,ua u, mQt Cal gl do khong r6 rang, nhu mQt con ac
chi v~ mot lfin, :~~oquen ,dl B,ay~ gla ~m, hQ~ 0' tren nay (Ra NQi: chu thfch tac gia), thang
hon bon ~6, Bon nghien ng ~o~ ~Q ~?Ph}VI no ~U'a, Em nghT tll'Ong lai cua em ch~c ch~n se t&t
, , ,ng?p uO se c ang ra gl dau","
Nhfrng mo ta ban dku cua H' ~ , '" , '
~~~Y;~n n::~6tr~ee:~t 1~ mi)t~t~~~ ~: ;~~:~;~n~md~~:g e~U6¢;a;~~ ~~ :~gc:~:
t6n th~ong tam 19 chu ;~~~e J:Pc~~n~ ~~c ;an ~~ b~?h ~9:mi t~ang,thanh (Herman 1981),
gi6i an toan, cac gia tri tfch cuc vS 'ban th" _ ' , In ~an an cua hQ ve mQt
xam h?i tu nha, & Ha d~n hInh thanh mot ~~ c~~g ~hu nh~g say d~t day 9 nghia cua t?O h6a, Bj
tin b~t kY ai niXa, d~c bi~t la nam gi6i vi h~~nnt~~ntI~~ ~l,l'C v~ nhunfo n~u01 ~~ng quanh, Em
than, Hoo niXa su c6 d6 da tac dong s" :, t" d" A ,p mmh nham tIm kiem Sl,l' an toan cho ban
, , au sac 01 01 song tInh dl,lc cua Ha, nhu 101 em chia se:
Em tlmg c6 mQt thO'i gian dai bi sex a 'nh Th' , " ' "
chuy~n d6 " , m a , ?m chi em con VU'a thu dam Vll'a tU'ong tu'Qng
L6'n len Ha m6i nhan thuc du h" " '"
trinh tr~ng cho nen cang tu trach b~c ?~ qu~ tu ~hu~yn bl "xam h?i, Em th~y mInh aa m~t di slJ
long thU han, Ha c6 g~ng c·o' d'''O'c m~tthand~ahqu~,ngo: nghych Vuqt tren cai m~c cam c6 l6i va
cua ban than ki~m tim th~ ca"n b'a~n ' ,_ "~ ~o ?p y va cong bang ve each xu sU'
trach nhJem dao duc De ly' gl'a'J' ca'J' ~ , " mac cam co v , ;l~' O! Ha can su t ' on ' , ong co t ?t va phu nhan mOl , h - ,~ :
em rang c6 chuyen nhu th~ xay ra h _ " " A ~ rQ' glUp cua n ung m san long tm
thukn tuy l~ng ng'he em gJ'-aI' b' S' n unh~~ ng~01 c~!he g?t qua mQt ,ben cac dinh ki~n hay chi
tam tr~mg tuyet vong Ha nhan ra r~ kh" h' A 0 cung a nguOl em tm tuoog nhat Trong
khuyen em nSn gitr krn VI d~nh du ;~ ;y h ~~? ~e,u ~uQ'c ~nh, canh ~ua em: Thay van d6, my l~i
duQ'c em, Do dau ngu01 me lai c6 t~:i ~~ d' ?J~~ 0 ~o ~~h~a la" ~y cunJS chlu thua khong bao v~
nghi nuac doi cua ba me La' ngu' ' 'b' 0 ~ ~u tla ~Ol co the tIm thay khi phan tfch each suy
nhien ba mU6n bao ve c~~ Tuy ~ "my, ~ a rat S?C twO'c Sl,l' th,~t con gai mInh bi xam hai va t~t
' n mm, can nguyen sau xa khien ba my di d€n quy~t dinh khong
cong an chfnh la n6i 10 tuoog lai con mInh se bi anh huang n~u chuy~n va 1& Hoo niXa, Sl,l' xay ra du lau, ba my cfing khong ch~c vS kha nang truy t6 ke phc,tm tQi twac phap lu~t Ba 10 d~n h~u qua khi n6i ra Sl,l' vi~c; nhAt la khi diSu d6 se lam phuoog h?i danh dl,l' gia dinh va
lai con gai ba t?i no1 hQ s6ng, Vo cling dau kh6, Ha c~y d~n Sl,f giup da tu ngu01 ngoai, day la 101 em mo ta cam giac sau khi ti~t lQ bi m~t v6i mQt b?n gai:
"N6i cho b?n ~y xong, em I?i th~y an h?n vi b?n ~y c6 ve cilng khong phiii la ngU'o'i giU' 101
cho l~m Em r~t 10 b?n ~y se kS cho mQi ngU'o'i vS bf m?t cua em",
Em cfing tim ki~m Sl,l' h6 trQ' tir cac dich Vl,l tu v~n tfl,l'c ti~p qua di~n tho?i DiSu Ha mong nhAt la c6 ai d6 giup da em, c6 thS hiSu va an lli em Th~t khong may, I-Ia du khong nh~n
Sl,l' giup da rna em trong dQi, Ha nha r~ng cac chuyen vien tu v~n hi~m khi an ui em, doi khi
to ra khong kien nhfrn l~ng nghe chuy~n cua em, Tuy nhien, chinh chuyen vien tu v~n au giup
nh~n thuc r5 hoo nhfrng gI xay d~n v6i em, dS it ra cfing la gQi duQ'c ten n6 va hiSu d6 la bi
hc,ti tinh dl,lc tre em Tranh khong nghi tai chuy~n cfi va lam nhfrng ,vi~c c6 fch duang nhu la giai phap cho Ha, Em khong s6ng & que niXa rna len Ha NQi hQc, no1 rna Ha gkn nhu ~n d~nh m~t xu hQi Em mo ta:
Bay gio' em hQc a tren nay, thang chi vS mQt I fin , Em khong can SQ' g(tp tvi n6 nil'a, Em nghT tll'O'ng lai cua em ch~c ch~n se t&t hon bQn n6, BQn nghi~n ng?p d6 se ch~ng ra gl dau "
Qua cau n6i nay, ngu01 ta c6 thS th~y cai suy nghi tuang tUQ'ng cua Ha vS mQt Sl,l' dSn bli kh6a l~p v6i khat khao vuoo len thanh d?t han nhfrng ke xam h?i em, Chinh diSu nay phkn giup Ha xoa diu nhfrng sang ch~n tam 19, Khi cai 9 ni~m vS mQt Sl,f dSn bli hi~n hUu 1'5 rang
se bao ham cac y~u t6 tam 19, nhtrng thu c6 9 nghia d6i v6i n?n nhan hoo la vS m~t v~t ch~t
twcmg hqp nay, d6 chfnh la tuang lai t6t ac;p han cua Ha (v6i b~ng dc,ti hQc) so v6i nhilng
Cau n6i ng~n gQn -Em can phiJi quen - c6 thS coi nhu la biSu hi~n cu6i cling cua giai doc;tn ph\lc, Ha khong can bi qua khu am anh ntra; em l~y l?i kha nang tl,f kiSm soat Ha cfing phkn hiSu hoo vS con nguai mInh tm6'c day va nhfing thuong t6n em phai chiu dl,l'fig tu Sl,l' c6 trong
khu, Va gia day, nhi~m Vl,l cua em la tra thanh nguai nhu em mong mu6n
Dang chu 9 la ngay khi cac n?n nhan thira nh~n vi~c hQ c6 nhfrng chuySn bi~n tfch Cl,l'C han eac sang ch~n tam 19 thi diSu nay cfing khong lien quan d~n chuy~n hQ nhIn nh~n trai nghi~m
la "t6t" hay "tfch cl,fc" thea nghia ,thong thuang, Dung han, each hQ danh gia thS hi~n r~ng hQ n6 ll,l'c vuqt len n6i dau va cam th~y m?nh me han twac,
Twang hqp cua Ha cfing gi6ng nhu r~t nhiSu twang hQ'P c6 kha nang phl,lc h6i sau sang ch~n
9 trong nghien CUu cua Herman (1992), Nhu mQt h~ Il,ly tu sang ch~n d6, hQ thuCmg cam thAy duQ'c khfch l~ d6ng g6p cho xu hQi nhi€u han HQ nMn ra di khfa c?nh xu hQi tu n6i b~t h?nh eua ban than, r~ng hQ c6 thS thay d6i 9 nghia cai bi kich ca nhan b~ng cach bi~n no thanh tiSn dS eho cac ho?t dQng thi~n nguy~n, nhu Ha tUng n6i: "Em thl,fc sl,l'mu6n cling vai chi lam vi~c tu kiSu nay , Em mu6n giup da nhiXng ngu01 cling canh ngQ nhu minh Chfnh VI & mInh chua e6 cac chuyen gia tam 19 tren llnh Vl,l'C nay, cac n?n nhan thuCmg cam th~y nhu 1'01 van tuy~t vQng,
chi dl,l' dinh m& mQt van phong nhan d?o, em tham gia v6i nhc" N~u khOng co each nao doi , d~p cho tQi ac gay ra v6i eac n?n nhan thl c6 Ie each t6t hoo la dling nhfrng trai nghi~m rieng
de lam diSu gI d6 giup da ngu01 khac, N6i dau se vuqt qua khi n6 tr& thanh 'ngu6n' giup hQ thl,fc trQng trach xu hQi Ha cho bi~t:
r l
Trang 34228 Hi~n d~i va th6ng (] Vi~t Nam: Nhil'ng each tiSp c?n nhan
''Em tlnh co' nh?n dU'Q'c to' wi va sau do em quySt dinh lien I~c v6'i chi Em nghT la em co tM
lam gI do giup do' mQi ngu'o'i hon la CII' ng6i khong, tiSc nu6i cho ban than"
Thong qua vi~c tham gia VaG dv an nghien Clm nhu mQt nguCri cung cAp thong tin, Hit
V9ng n,hfrng d6ng g6p cua ~m se giup nang cao nh~n thuc cu~ cQng d6ng v~ v~n dS nay Ngay
lam dieu nay, Ha nh~n ra rang chfnh cach d6 giup em han vet thuang long V 61 mong mubn
se, giup do nhfrng nguCri chung canh ngQ, Ha hy VQng c6 thS tIm th~y chut g1 cua cong 19, sv
nh~n va dnh yeu thuang, nhfrng di~u em tha thiSt kiSm tIm subt bao nam kS til sau sv c6
hoang d6
1.4 Trai nghi~m tir nghH~n cUu hi~p dam
Nhu da d~ c~p, phuang thuc phat to' rai ph\lC V\l hai m\lc tieu: tiSp c~n n<;1n nhan hiSp dam
d6ng thCri nh~m hiSu sau han quan ni~m cong chung v~ v~n d~ nay trong bbi dnh Vi~t Nam
nhien, hi~u nang cua to' rai can thS hi~n qua thai dQ, phan trng cua cong lu~n t6i chung toi (cac
19 nu va chfnh ban than Wi), v6i tu cach 1[1 nM nghien Clm v~ mQt chu d~ c~m ky' ThCri gian
day gi6i chuyen mon b~t d~u nhln nh~n nhfrng tac dQng khi nghien Clm b<;1o hanh ph\l nit dSn
than nha nghien Clm, nhung van It ai dS 9 dSn cac phan trng thuang la tieu C\l'C cua nguCri dan,
bi~t (y mQt xa hQi ph\l quy~n nhu Vi~t Nam c6 anh huang thS nao dbi v6i nha nghien Clm, C\l
la nhfrng nghien cuu vien nu nhu toi va cac trQ' 19 cua mtnh Dinh kiSn xa hQi Ia tra ng<;ti
nh~t chung toi phai dbi di~n, nhung khong thS khong nh~c dSn cai cam giac nhu la mQt '
ch~n tam 19 thu c~p' (secondary tra~matic stress dforders)- van thuang th~y (y nhfrng nguOi
vi~c trvc tiSp v6i cac n<;1n nhan hiSp dam
Cam ghic d~ hi Ulm h~i
Tham gia van cong vi~c nhu thS nay, chfnh chUng toi (toi va cac cQng S\l' nu) khong chi
li~u v~ cac dinh kiSn xa hQi rna can dbi m~t v6i nguy CeY bi qu~y rbi, hay th~m chf bi xam h<;1i
nguO'i b<;1n g6p 9 khi biSt cong vi~c Wi dang lam:
"NSu dU'Q'c thl C?U khong nen noi mlnh lam nghien clm nay, nhftt la v6i nam gio1, Noi th?t
cht.'r, hQ rna biSt I~i nghT thS nay thS kbac co thJ ngU'o'j ta cho la C?U rftt 'thoang' trong
chuy~n fty, th?m chi la d~ dfii r6i I~i co nhling cu' chi nQ kia cho nen c~u phai din th?n"
(Didl! da lla11l2003)
MQt nguCri b<;1n nam khac canh bao:
"NSu hQ biSt co thJ hQ se nghT la 'A co nay lam v~ cai nay thS thi dJ xem co ta phong tranh
nhU' thS nao hay co biSt cach tV' v~ khong Nhu v~y thl co phai Ia em li~u khong?"
(DiJn da /lam 2005)
Buac van th\l'C dia, toi mubn mtnh xu~t hi~n cang than thi~n, dS g~n cang tbt NSu gia
cua nguOi b<;1n nay ia dung thl kha nang canh dan ong se hiSu sai S\l' than thi~n cua toi chi t<;1i
d~, toi nghien Clm ThS nhung Wi cling khong VI thS rna thay d6i cach xu S\l' cua mtnh du la
kieu nao Toi nghT cu xu S\l' blnh thuang, giu nguyen tfnh cach than thi~n cua mtnh R5 rang
hiSu sai l~ch tren b~t ngu6n til nhfrng dinh kiSn xa hQi ng\l 9 mQt co gai 'ngoan' khong n6i
khai v~ chuy~n d6, nhu co b<;1n toi c6l~n nua dua nua th~t bao Wi:
"Urn di nay co khi C?U phai nhO' Minh, [m9t co b~n ~han khac cl\a to~, ~fi 1~~ ~h6n~] ~6 ~ftn
f hU" No co nhi~u kinh nghi?nI thw te hon la cai chaco NhU'ng neu co al hot c~u co gla dmh
ay c , ' " b ,,( , dA " "
chU'a thl CII' bao co roi di Khong, hQ I~i nghT la nunh con mt Jet gl au rna not
(DiJn da lla1ll2003)
229
Nhu Uri co b<;1n tren thl mQt ph\l nu tn~ chua l~p gi~ dlnh duQ'c ng~n: dinh Hi nf ~ay, theY ~~ tl~h
, ) hu Ia 'kieng' khong dueYc cong khai ban den nQi dung nay xet trong bot canh van, hoa
Nam Bm mQt Ie hanh vi Hnh d\lc thucmg gan l~en v6i hon nhan - rna m\lc l~ C U Ayeu ;
dS duy trl noi gibng nha ch6ng - cho nen bat cu dQng thai nao vUQ't ra ngoal khuo~ kho con '/,t d7< bi 'dan mac' vS m~t d<;1o duc xa hQi Dieu nay 19 giai t<;1i sao trong t m glan len ' h , d' A da ,
, luon hoi toi: "Ch~ng hieu sao mQt giang vien tre nhu em 1<;11 1 am VH(C nay CeY cu ngum sinh vien nu phM to' rai cho toi, cling nh~n duQ'c phan trng tuang D , dA l' t ' h d n
11,1' um ay a nc 0<;1 k9 th\l'c dia cua H~ng:
."Bang nhe phai hoi v~ ho~t d9ng cua phong tU' v~n t~i ng~~O'i tao to~.n h~i em,hQc ~r~'ang na~,
n nha' ai que o· diu sao lai di pbat to' wi nay rna khong tIep th! Cal khac Cac chI ay khuyen
ph\l nu V~y toi lam thS nao dS thuySt ph\lc doi tUQ'TIg ng?ien cu~ ran~ to~ am hle~ v~n ~e
chung toi dang ban? L9 do n~m (y ch6 nguCri duQ'c phong v~n c6 the nghl ~Qt ph~ nu ~re d9C nhu toi h~n se khong hiSu duQ'c nhfrng frn sau cua cUQc song tlnh dyc VI d\l m~t C,~l ~run,~
bao toi: "N6i chuy~n nay Ia kh6 d~y nSu em chua c6 gia dlnh" Th~A nen, toi pha~ n~l r~ yo:
dy la trua~ khi b~t tay van lam dS tai nay, toi kh~ng ~hi tIm dQc, ~ghl~n c~ rat ky ~e no n:~
go trao doi v6i cac chuyen gia ~rong nganh Dleu nay th\l'c ~\l' tac A d9n~ t1:h c~c ~en Ang~CY1
pMng v~n, giup hQ c6 thS thoai mill bay to mQi suy nghT, cam nh<;1n ve mQt chu de vo cung cam nhu hiSp dam
Bi 'dan mac' nan nhan
Nhfrng dinh kiSn d<;1ng nay lam toi va cac cQng S\l' nu phiS~ nao khong it trong ~ua ~rln~ tliSn
nghien Clm: nguCri ta ng~m doan chung toi la n<;1n nhan hiep dam Trfch dO<;1n tu nh<;1t ky th\l'c
cuaH~ng:
"Ro nhin em mot each kh6 hiJu, nhftt la nam gi6i C6 m9t anh tAm.25 tubi hoi rftt tho 16: Ch~c
em 'cling bi thS ~en m6i d6ng cam dU'Q'c, dung khong?"
(DiJ/l da /lam 2003)
Khanh chiu di~u tuang t\l', nhu em ghi l<;1i:
"M9t ngU'oi dan ong o· bSn xe bao em la: Trong em nhU' thS rna khong hiSp m6i la l~"
(DiJn da /lam 2003)
Trong nh~t k9 cua Mui:
Trang 35230 Hi~n d~i va thai clla truySn th6n 0' Vi~t Nam:
"H9 hOi di lam thS nay khOng ng~i ha chau, Co chi bao sinh vien rna dua c,H nay khong tMy
kinh a? Chua co ch6ng rna cling gan nhi Nghe chi ~y noi co cai gl Clf chua chat, cay nghi~t Va
mia mai thl phai H9 nghT gl v~y? BiSt va lam la nhil'ng diSu hoan toan khac nhau, Ch~ng nhe
nhling diSu vS tlnh dvc l~i phai im l~ng, phai co ch6ng mo'i dU9'C noi con con gai nSu noi tuc
la co v~n dS! Minh bao cling khong ng~i nhung doi khi cling th~y bU6n va ding th~ng khi g~p
mot s6 ngu01 h9 treu dua cuo'i c9t, " hlnh nhu m9i nguo'i Cll' nhln th~y hai chil' tlnh dvc la se
nghT dSn tuyen truYSn dan s6, dSn phat bao cao su, Cung co thS h9 nh~c dSn bao cao su la dS
c6 tlnh treu nhilng du'a con gai tn~ nhu rillnh chang? Toan nhilng du kiSu: Nhln em xinh th8
kia rna phai di lam cai nay ha em? Hay: Em cu' phay phay thS kia thl lam sao b9n anh chiu
dU9'c rna phOng",
(Didn da nam 2005)
.f)uang nhien nhling g1 chung Wi tnli qua khong thS so sanh vai diSu rna cac n~n nMn
phai chiu d\l'llg, Nhung th\Xc s\x chung toi cam thAy bi xuc ph~m ghe gam, m?c du th\Xc t~
toi cling da chu~n bi vS m?t tam 19 cac Hnh th~ c6 kha nang phat sinh nhu ngum ta dua cqt b~y
th6t ra nhung 1m blnh ph~m cay dQc, kh6 chiu nhu th~ lAy hi~p dam lam tro cum Tuang
Walker cling dS c~p trong ph~n gi&i 'thi~u cu6n sach Xtlln h9i tl12h d1:lc (1976), chung toi coi
nhu la mQt tro ch~ nh~o dam d~t, theo d6 ngum ta boo cqt vS cong vi~c cua chung toi va cho
cac chuyen vien va nba nghien Clm vS hi~p dam dSu c6 nhling dQng ca Hnh d\lc ~n sau
Tuy nhien, nhling hiSu l~m tren, & trong Hnh hu6ng nhAt dinh, vai mQt nh6m ngum nao
thl diSu nay l~i c6 thS bi~n thanh lQ'i th~ cho nha nghien cuu Nhu mQt anh b~n n6i vai Wi:
"NSu nguo'i ta nghT em la n~m nhan thl cling khong sao ca, bO'i Ie nSu h9 (nli' 'nhan vien' trong
cac quan bar, hQp dem) nghi em la nha bao, hay cong an thl con nguy hon Th~m chi t\li bao
ke ch~ng 'xu'If ngay ~y chll' khong chlrng em I~i thanh n~n nhan thl sao , T~t nhien anh
khOng bao em noi d6i vi~c nghien clm cua mInh, nhung cling khOng co gl phai s6c, cung
dung gi~n nSu bi coi la n~n nhan duong nhien anh chi doan v~y thoi nhung rna em cung nen
luong truac m9i kho khan, tr& ng~i tmac m~t" (Didn da nam2003)
f)S 19 giai t~i sao nghien Clm vS dS till nh~y cam nay dem I~i nhiSu phiSn toai cho chung toi
ngum nghien clm - chung ta dn l~n vS cQi re cua cac nh~n dinh sai l~ch xet trong b6i canh
h6a - xa hQi Vi~t Nam M9i ngum thuOng nghT r~ng n~u ai d6 lam nhling vi~c thi~n
nhung vi~c duQ'c coi la giOi ai ddt hOi - thl co/anh ta h~n phai c6 dQng ca ca nMn nao d6,
tWOng hgp chung Wi thl khong lo~i tm kha nang ban than tUng bi hiSp dam Cac nft cQng s\l'
ban than toi luon c6 g~ng giai thich cho ngum dan hiSu r~ng nghien cuu rna chung Wi th\Xc
ngoai m\lC dfch khoa h9c, khong hS 'g~n vai bAt kY 19 do ca nMn, kinh t~ hay chfnh 11i nao
nhien chung Wi hiSu r~ng c6 nhfrng ngum t\X nguy~n tham gia cong tac nMn d~o ph~n nao tIT
nghi~m ca nMn cua h9 Ch~ng h~n mQt s6 b~nh nMn IDV/AIDS tham gia chi~n dich
AIDS, nhling ngum khuy~t t~t l~p cac xuang thu cong giup ngum d6ng canh Do d6 cling
th~ trong dQ'i dng mQt ngum dan binh thuOng se nghT c6 ai dAy lam cong vi~c nay chi vai '
tieu khoa h9C" MQt ngum n6i vai Wi:
"0 nuo'c rillnh nhung cai chuy~n t6i thiSu nhu kham chu'a b~nh co tinh nhan d~o dS cu'u
ngueri con chua s£n, Chll' noi gl d6n cac chuong trinh tu' thi~n Khi nguo'i dan van phai v~t Ion
10 rniSng an hang ngay thl trQ' giup kiSu nay nghe con xa veri l~m Ai rna lam vi~c nay thl phai
h6t su·c cam thOng vo'i cac n~n nhan BiSt dau chinh h9 cung tu'ng bi th6 r6i Dam l~m Chlr."
(Didn da nam2003)
231
ac nhling tinh hu6ng d6, S\X hi~u l~m ngum dm gan cho ch~ng to~ c?ng}a m~t ph~n ~g
T111' duac vai loai hlnh nghien Clm nay, Du v~y doi khi cling khong de gt chap nh~n m9t dleu ch6ng toi v~n bi tac dQng truac phan Ung cua cong lu~n
A " l"th' A
Trai nghi~m thU'ong chan tam y U' cap
, 'can nhiSu cong trlnh nghien Clm thua nh~n la hi~p daTI? con lam thuang tbn ca
Ca~g n"gay,,~, h" th' oi la "thuang chAn tam 19 thu dip" (Campbell 2002:99)
h" kh6ng c6 19 khi suy lu~n r~ng chfnh nha nghien Clm cling tral nghlt;m n leu p an ung
tu' nhu nan nhan hiep dam: 10 lang, SQ' hat, 0 ngu, ac m9ng~ , '" " , _ Astin 1997) Figely (1995) cling 19 giai hQi chUng tam 19 thu cap a ngum lam "co~g t~c ~~
, hAt la nha nghien Clm vS hi~p dam ang cho day la "cm gia cua S\X quan t~:n ' va n a
va ;lm "ngum l~ng nghe khach hang" kS vS neli SQ' Mi, khb dau cling se c6 cam gtac tuang t\X
h9 quan tam" (1995:1)
Vai trai nghiem cua ban than khi nghien Clm dS tai nay, toi nMn thAy chfnh ~nh c~ng c_hiu
sang chAn tu ~hling gi cac n~n nhan k~ Toi m~c chUng kh6 ngu, ha~ g,~p a~ m9~gf,.:e ?h~~
h" ~ Co' giai doan toi dt ngai ra ngoai ban dem, luon hlnh dung a cac goc pho tOt co at 0
r~p, ch\Xc tAn congo Toi nh~n ra r~ng mlnh cling de bl h~l nhu ao ngum ac
C' vai H~ng va Khanh hai nu sinh giup toi trong d\X an nay, doi khi cling thAy bi xuc ph~~,
nOa: bai nhling 1m thien' h~ gieu cqt va hai em tUng c6 9 dinh b6 khong lam nua Tuy nhlen,
H~ng tam s\X:
'Y hT do cling chi thoang ch6c trong dftu thOi r6i bQn em cung l~y l~i du'Q'c nhi~t huySt, t1,l' tin ~~n dS tiSp'tvc cong vi~c VI y nghTa xii hQi cua no.' (Diell da na1Jl2003)
Mui vi~t th~ nay:
"Cong viec rillnh dang lam vai nhiSu nguo'i co Ie la vi~c vo b6, vi~c nham ~han ,Co, ~h~ m9~
n U01 se ~ghT chi nguo'i nhu th6 nao d6 mo'i lam chang? Dil v~y to' ro'i c~a mlnh l~l ?Ol ve chu
c~n;:on~ r6 1111'~ khOng SQ' m9i nguo'i hiSu n~lJ' th8 nao, Ca~g, nhli~g l~c ~hu~ the ~ay, l~l
cang cAn quy6t tam Trong tham tam chi nghT neu mQi nglJ'o'i c~ y n~hl t~~ t~ ~~h l~~~t~~
~ I'm va cling r~t cftn nhli'ng nguo'i nhu mlnh Phai lam sao d~ mQl nguO'l co n ung ,
M~ d' thm gian lam nghien cuu chua nhieu nhung chung tot Clem ng It; " "
~hC'" U ,'1'11 vS mot chu dS nhay cam nhu hi~p dam c6 th~ la ganh n?ng tam 19 cho ban }han
' nghien cuu cling nhu tai cac nu cQng S\X Va cling hgp e 1 xet glm, n , ' d ' b:
, h" h - , l' ot con ngum buac vao la an
N h'" , ~ hl'ef,.p da"m mot chu dS d~y dm ki trong b6i canh Vi~t Nam, qua la vi~c khong
dK Thach thuc 100 nhAt la lam sao tIm duQ'c ~ac ?~n nhan, ch,~ Vlt;C, ng len ?:ru , W:f, df,.:
phap phat ter rai do nha nghien Clm thiet kS chUng to hlt;U qua trong Vlt;C tIm em 01
Trang 36232 thai eua truy~n th6ng o· Vi~t Nam: Nhfi'ng eaeh
tu91lg nghien cUu, d6ng thCri c6 tac dl,lng nhu mQt cong Cl,l huu hi~u tham do thai dQ cong luan
d.c v~n d~ lien quan dSn hiSp dam va xam h~i tinh dl,lc Phuong thuc nay cling giup ta biSt
eae dinh kiSn xa hQi d6i v6i phl,l nu nghien CUu v~ chu d~ hSt suc nh~y cam nhu hiSp dam
c~nh d6, cling dn phai tfnh dSn cac quy t~c d~o duc khi nghien cUu thS lo~i d~ till nay
M~c du cac phM hi~n nghien cUu eho th~y mQt s6 biSu hi~n chung trong caeh thuc phim
va h6i phl,lC cua cac n~n nhan, m6i nguCri v~n se phan h6i theo mQt cach lieng d day cling
nh~n m~nh r~ng khong phai t~t ca nhfrng ai bi xam h~i tinh dl,lc d~u c6 chung muc dQ tnli nghi
cac hQi chUng tam Iy h?u ch~n thuOTI'g C6 nguCri to ra qrc ky 10 I~ng vi hQ th~y kh6 c6 kha
tim I~i cai thS gi6i· "binh thuang" da m~t VSt S((O tam Iy nay khong dS gi han g~n ngay
nguCri khac thi kha nang chiu dl,l11g c6 ve nhu t6t hon, ft biSu hi~n cac d~u hi~u khung hoang
IY· N6i t6m I~i thi SlJ phan h6i cua n~n nhan phfin nao phl,l thuQc vao cac ySu t6 nhu tfnh cach,
hu6ng bi xam h~i, cling nhu thai dQ Ung xu tu cac thanh vien trong gia dinh va ngoai xa hQi
Cling dn lUll y r~ng kSt qua duQ'C trlnh bay trong bai tham lu?n m6i chi la nhfrng phM
ban dfiu cua mQt nghien cuu chi~u sau v~n dang tliSn khai v~ v~n n~n hiSp dam trong b6i
Vi~t Nam du6i g6c nhin cua nguCri bi h~i, rna tac gia hy vQng s6m c6 cac cong trlnh nghien
mm dS chia se v6i d6ng nghi~p trong thCri giat) t6i V6i mong mU6n d6, bai tham lu?n se
'd6ng' rna se 'rna' ra nhfrng cau hoi gQ'i huang nghien cuu tiSp theo nhu: v6i cac twemg
nguCri phl,l nft giu kin trong long chuy~n bi xam h~i, cUQc s6ng sau d6 cua hQ se ra sao? Li~u
t6 tam Iinh c6 vai tro gi trong hanh trlnh kiSm tim SlJ 'h6i phl,lc'? Ngay ca nhfrng twang hQ'P
dua ra cong lu?n thi ~n sau d~y c6 khong nhfrng dQng cO' ca nhan, d~t trong m6i giao thoa cua
h~ gia tri gi6i, than tQc va tQc nguCri nh~t la giua b6i canh xa hQi Vi~t Nam chuySn d6i?
Tai lieu tham khilO
Allison, J & Samuel, L
1993 Rape: The Misunderstood Crime Newbury Park: Sage Publications Inc
Astin, M
1997 "Traumatic Therapy: How Helping Rape Victims Affects Me As A
Women And Therapy," A Feminist Quarterly 20, 101-10
Burgess, A and Holmstrom, L
1979 Rape: Crisis and Recovery Bowie, Md.: Robert 1 Brady
Campbell, R & Johnson, C
1997 "Police Officers' Perceptions of Rape," loumal of Interpersonal Violence 12,
74
2002 Emotionally Involved: The Impact of Researching Rape London: Routledge
Currie, D & Maclean, B
1997 "Measuring Violence Against Women: The Interview as a Gendered
Encounter," in Researching Sexual Violence Against Women: Methodological
Personal Perspectives, M Schwartz (ed.), pp 157-78 Thousand Oaks, CA: Sage
233
, W & Schwartz, M
1998 Woman Abuse on Campus: Results from the Canadian National Survey Thousand
Oaks, CA: Sage
, R.M., R.1 Fretz & Shaw L
2001 "Participant Observation and Field notes," in Handbook of Ethnography, P
Atkinson et al (eds.), pp 352-69 Thousand Oaks, CA: Sage
1995 Compassion Fatigue: Coping with Secondary Traumatic Stress Disorder in Those Who Treat the Trawilatized New York: PlUnner /Mazel
1996 "Sexual Assault in the United States and Vietnam: Some Thoughts and Questio~s;"
in Vietnam's Women in Transition, K Barry (ed) , pp 275-86 New York: St Martm s Press
1999 Policing Sexual Assault London: Routledge
1999 Sexual Exploitation of Children Hanoi: The Gioi Publishers
2004 "Sexual harassment at workplace," in Gender practices in contemporary VIetnam, L
DlUmmond and H Rydstrom (eds.), pp.117 -136 Singapore: National U Singapore Press
, J
1992 Trauma and Recovery London: Pandora
Holstein, JA & Gubrim J.F
1995 ''The Active Interview," Qualitative Research Methods, 37 Thousand Oaks, CA:
Sage
J
Trang 37234 Hi~n d~i va dQng thai eua th6ng o· Vi~t Nam:
Jenkins, A
1990 Invitations to Responsibility: The Therapeutic Engagement 0/ Men Who Are
and Abusive Adelaide, South Australia: Dulwich Centre Publications
Koss, M.P & M A Harvey
1991 The Rape Victim: Clinical and Community Interventions Newbury Park: Sage
Le Thi Phuong MaL
1998 Violence and Its Consequences/or Reproductive Health: The Vietnam Case
Population Council
Le Thi Quy
1996 "Domestic violence in Vietnam and efforts to curb it," in Vietnam's women
transition, K Barry (ed.) New York: St Martin's Press
Lee, A.M & E.A Stanko
2003 "Introduction," in Researching violence: essays on methodology and
RM Lee &, E.A Stanko (eds.), pp 1-12 London: Routledge
Michaelson, A
2003 Child Abuse in Vietnam: Final Report into the Concept, Nature and Extent of
Abuse in Vietnam Hanoi: UNICEF Vietnam
Nguy~n f)jnh Tuy~n
2006 "Prevalence of Male Intimate Partner Abuse in Vietnam," Violence Against Women
Phan Thu Hi~n
2005 Sexual coercion within marriage in a rural area 0/ Quang Tri, Vietnam (20pp)
ENCOURAGES project 5 Hanoi: CIHP (The consultation of investment
1997 "Prevalence of Wife Abuse in the Netherlands: Combining Quantitative and
Qualitative Methods in Survey Research," loumal a/Interpersonal Violence 12: 99-125
Ethnographer's Toolkit 2, 69-120 Sage: Alta-Mira Press
ler'1~9~E~}eedom From Violence: Women's Strategies from Around the World New York:
UNIFEM
er, J & Schwendinger, H
1983 Rape and Inequality Beverly Hills, CA: Sage
1979 The Ethnographic Interview New York: 0 t, ne at
Manh Lqi, VO TuAn Huy, Nguy~n Hrru Minh & J ~Iement '
1999 Gender-based violence: the case a/VIetnam HanOI World Bank
1976 Sexual Assault: The Vlctl1n and The RapIst Toronto xmg 0
, T , Biographic narrative and semi-structured
2001 Qualitative Research' Intervlewmg:
methods London: Sage
Existential Ground 0/ Culture and the Self, T Csordas (ed.), pp 248 g Cambridge University Press
Trang 38236 thai eua truySn o'Vi~t Nam:
"KHONG GI CO THE THAY THE DUOC COM
LAY TRUYEN HIV TRONG HON NHAN aHA NOI
GiOi thi~u
•
Harne! M '
Nglfoi d;ch: Trail Th; Minh Thi & DO(lfl Thi
NglfOi hifU mnh 1: Nghihn Lien'Hlfong , Ngu'oi hifU mllh 2: Llfmlg VUll By
." Ba~ vi~t na~ ~:m xet ca~ ~a sa 19 thuy~t va phuang phap luan cua nghien cuu va tdnh ba
VH;C phan tIch so hyu cua phan Vi~t Nam trong du an nghien cu' u· "T'lnh yeAu HA hA' 'mvY
g len CUll a quoc gla ve Gi6i va HIV/AIDS" (LMHIV) d tAO 'N x H~
~~ a~ h:' ~ ,na; 2?04 ,M\lc ,dfch chung cua d\1' an la tIm hi~u vi~c gi6i va cac hlnh thuc t6
,c uc x~ ?l ~ ac a hmh t~anh cac quan h~ han nhan va ngoai han nhan nhu th~ nao va nh ~
(uan ~~ do d~ t?O ra m?t boi canh ki?h t~ va chfnh tri-xa hQi nhu th~ nao cho su lay t;uy~n ~
:~n~ie o~, nh~~~ M\lCI~ICh cu~ bai vi¢t nay Ia rninh ho? gia tri cua m9t cach ti~p' can nhu vay dBi
quan h~ n~: t~~::~ v~ ~:!en ~IV ~ ~i~t"Na~ va trang qua tdnh do chi ra ca~h ti~p c~n nay
h'" " hA h ' ung van de Iy Iu?n Ian han trang chuyen nganh nMn hoc van
I~sti;~ ;?:.,~~~~~~~~ ;~~~~~~~~: :~ :a~ ~~~~~~~~~ ~~7a;~~€: ~~~:a~~~~
da" ket ~~n M\lc tIeu C\l the cua d\1' an LMHIV bao g6m cac hqp phftn nghien Clm huanP'M
~~~~ ~a ~g d~ng, cO,lien ~uan v6i nhau v~ m~t 19 thuy€t M\lc ~ieu nghien Clm g6~: ~l) so ~Inh ~
g en CUll a ~ac nua?" dang~ phat trien (papua New Guinea, Mexico, Vi~t Nam, Ni eria, va
Ug~nda) (a) x~m xet xem hYu nhung 9 tu6ng va th\1'c tiSn lien quan d~n han nhan do tugdo thoa
thu~n (compamonate mamage) da duqc dinh hlnh hay chua va (b) nhfrng hlnh thuc cu th';( , ,
, h ·.x A ~ ng~~l O? nan; (2) tim hieu va 19 giai cach thuc rna thea do nhfrng 9 tuang
v~ t ?C tIen v,e s\1' gan gUl (mtImacy) duqc dinh hlnh va bi rang buoc bOi ca'c y' tulvng , t '
(3) da'nh , ~ngh ghl~, cac mh thuc to chuc kinh te a dia phuang va nhfrng bi~n d6i v'an hoa' va
tranh HIV " A A g va \1'c tIen nay ve s\1' gan gUi doi v6i viec phong
nhaAn hoc stra~ghvta ?go,:l1 ~on n~an M\l~ dfch phuang phap Iu~n cua d\1' an Ia Slr dung ng'hien cUu
rang I~ AI' 1 ,,' , A oc gla n am co uqc nhfrng ket qua nghien cuu co tftm quan trong
c~ cho cVa: ~h ~?~ vaA ve s~c ~oe, cong c9ng tr\lc dfch ,Un& d\lng Ia d~ tdnh bay k~t qua ngh'ien
." A ~ cuyen ~on va ~ac .ca quan/to chuc quoc te va dia phuang nh~m don 0 vao
VlyC xay dvng cac Gan thlyp C\l the co Hnh nh?y cam gi6i va d~c thu v~ van hoa nh~m h?~ ~hf vi~e
1 N~~~~~~hu~a:ud~i~a~~n~~~Stit~~S ~f Heal~h I~~ Irq, ~hOi'tn I~i Irq,co rna s6 1 R01 HD41724 Toi d~c bi~t xin cam on Nguyen
nhfrnq nquOi Iham ~a VaG nq~i~n~~~~~~~~ ~~nq Phh,an ~ghlen chu~u ~u~ ?I!,( an, c,ac n~a ng~ien cfru cua Vi~n Xa h<)i hQc, va
c la Se SUy nq I va dal sonq cua mlnh Val chUnq loi
nhiSm IllV trang han nhfm t?i m6i dia b~m nghH~n Clm D~n mlia thu nam 2007 chung toi da duQ'c ca ba m\lc tieu neu tren cua d\1' an
Quy~t dinh cua nhom nghien clm LMHIV v~ vi~c ti~n h~mh nghien Clm nguy ca lay nhiSm trang han nhan duQ'c thuc d~y bOi ba y~u t5 Thu nhelt, nhfrng nghien Clm v~ dan tQc hQC va
tS hQc hi~n nay tren to~m th~ gi6i cho thely nguy ca lay nhiSm HIV IOn nhelt cua ph\l nu co
la ho?t dQng tlnh d\lc khong duQ'c bao v~ v6i nguOi ch6ng khong chung thuy va tu m5i
h~ quy~n l\1'c khac bi~t giua vq va ch6ng (UNDP, 2004; UNESCAP, 2003; MOHIFHI,
; Glynn va cQng S\1', 2003 va 2001; O'Leary 2000; Mayer 2004) M~c dli co S\1' nhln nh~n
neu tren, cho d~n nay co relt ft nghien Clm tIm hi~u cac y~u t5 xa hQi va van hoa da d~t ph\l nu chfmg vao nhom co nguy ca bi lay nhiSm HIV Cling khong co nhi~u nghien Clru v~ nam gi6i
sv gop phftn cua cac ban s~c nam gi6i, quan h~ han nhan va ngoai han nhan, va quy~n l\1'c xa vao kha nang khi~n cho hQ co th~ lay truy~n HIV cho nguOi vq Th{r hai, m~c dli cac nghien eUu hi~n co v~ lay nhiSm HIV kha hfru fch trang vi~c giai thfch tren phuang di~n van hoa va hanh
vi v~ quan di~m, thai dQ, va hanh vi tlnh d\lc, song chua cung ccip dfty du thOng tin dn thi~t, cho
vi~c phong ch5ng mQt cach dang k~ n?n dich nay Hu6ng Ung cach ti~p c~n co tfnh cciu truc han,
nghien Clm cua chung toi khong chi dUng l?i a nhung giai thfch v~ hanh vi va van hoa cua cac hanh vi tlnh d\lc thea tUng gi6i rna con c5 g~ng tim hi~u xem belt blnh d~ng gi6i da dan b~n v6i cae hlnh thuc pMn tftng kinh t~ va xa hQi khac nhu th~ nao (Farmer 2005) Thu ba, ban chelt toan diu cua dich HIV/AIDS va S\1' tran Ian cac n6 l\1'c di~u ph5i qu5c t~ nh~m giam thi~u vi~c lay nhiSm HIV tren kh~p th~ gi6i, di kern thea la nhung ho?ch dinh co tfnh chfnh tri va nhfrng gia dinh v~ tinh d\lc, da thuc d~y chung toi danh gia l?i 9 nghla cua vi~c ti~n hanh mQt nghien Clru nMn hQc so sanh da qu5c gia, mQt phuang phap nghien Clru nhan hQc hftu nhu da bi cac nha nhan hQc van hoa-xa hQi bo rai tu nhfrng nam 1970, nhung dang duqc mN s5 nha nhan hQc duang thOi
- nhfrng ngm1i quan tam d~n cac qua tdnh xa hQi va tuang lai - xem xet l?i (Moore, 2005) B6 sung vao vi~c so sanh va d5i chi~u cac qua tdnh xa hQi dong gop vao nhfrng di~m tuang d6ng v~
tlnh yeu, han nhan, va tlnh d\lC a 5 dia ban nghien cuu, chung toi quan tam d~n cach thuc rna ehfnh sach cong a dia phuang va qu5c t~ da k~t hqp mot cach nhuftn nhuySn v6i nhau nh~m d~n
d~t nhfrng khai ni~m dia phuang v~ m5i quan h~ giua tlnh d\lc, tinh yeu, han nhan, va HIV/AIDS
Ba di~m dang quan tam nay cua chung Wi l?i ti~p t\lC duqc d~n d~t bOi cac 19 thuy~t nhan hQc
hi~n d?i v~ han nhan t\1' do thoa thu~n, gi6i, tlnh d\lc, tu duy va ngh~ thu~t cai tri (governmentality), Hnh hi~n d?i, va khai ni~m rui ra
Ba dQng ca thuc d~y nghien cuu di song hanh v6i ba m\lc tieu nghien cuu Bai vi~t nay duqc t6 chuc xoay quanh ba m~c tieu cua d\1' an (nghien Clm, phuang phap lu~n, va Ung d\lng) va t~p
trung vao tmOng hqp Vi~t Nam cua d\1' an Ba m\lc tieu g~n k~t v6i nhau v~ 19 lu~n Toi se thao
lu~n v~ cac phuang phap tmac Sau do toi se thao lu~n nhfrng k~t qua nghien Clru cua chung toi
va cu5i cling la nhfrng m\lc tieu Ung d\lng cua d\1' an
Thi~t ){~ v~ phuong phap
Nghien Clm duqc tdnh bay trang bai vi~t nay la mQt phftn cua dv an nghien Clru "nnh yeu,
Hon nMn va HIV: Nghien clmda qu5c gia v~ Gi6i va HIV/AIDS" duqc Vi~n suc khoe qu5c gia
My tm trq.2 D\1' an nay duqc thi~t k~ d~ co duqc cac thong tin dinh tfnh dan tQc hoc co th~ so sanh duqc giua dia ban nghien cuu cua 5 nuac la Uganda, Nigeria, Mexico, Papua New Guinea, va
Vi~t Nam VI m\lc dfch cua phuang phap lu~n cua d\1' an la Slr d\lng phuang phap nghten cuu so
sanh dan tQc hQc da di~m d~ thu duqc cac k~t qua co tftm quan trQng v~ 19 lu~n va y t~ cong c9n g
2 Tai Irq NIH 1 R01 HD41724
I
J
Trang 39238 thai eua truySn o'Vi~t Narn:
3 Nghien cuu nay dua tren nghien cuu dinh tfnh t d· r' d- h '
& Vi~t Nam nam 1'993, bao gam ca vie~ thu tha;~~~ da.:!r~1 la t t: h~~n ~e gi~, tl~h ~\!c: sinh san, v~ h~ tu tuang ve tMn tQc'
IU(jn v6i cac nha nghien Ctl'U van h6a dan gian va cac ~hl~~h uU hrli Ve _mha.~g de tal V? cae t~p chi Xuat ban tll' nam 1986, thao
va na~ gia! ~6nQ & 8ang bing song Hang (Phinney 2003) oa oc xa 01, quan chuc cua H9i Ph\! ncr Vi~t Nam, va ph\! nu
4 S\f phe chuiin Ve dao duc dS tiSn hanh n h'· • d I
hoc&Vi~t N3m cho' pMp glen CU'U 0 nslilutional Review Board (IRB) & 8~i hoc Washington va Vi~n Xii hQi
: B~n ~gl1~ vlJ ~uyel djnh kh6ng tham gia vao nghien cw
T 61 tin tl1O'nu rang quyel dinhc:la mlnh la Sa '1' ( , ' , ' •
nhfrng thay d6i ve m~t kinh t€,chfnh tri Va xiin~.f:,· c;~ nha ng,~len cou V!yt Na~I 100,n le~ aHa N61, c6 the n~m b~t dl1qc
0 a n lung ngl101 dl1Q'C phong van nhac t61 VI v~y cac nha nghien cuu WI
Nhilng ngum tham gia duQ'c xac dinh thea phuO'ng phap Ian toa (trong nguyen van la "qua
tuy~t", cang Ian cang to.ra-N.D.), mQt phuang phap dan tQc hQc thea do nha nghien clm tren nhilng trao d6i khong chfnh thuc hay thong qua cac ti~p xuc ca nhan d~ g~p nhfmg d5i nghien cuu ti~m nang Nhfmg ngum tham gia duQ'c h,ra chQn thea mQt rna tr~n chQn m~u m~u dan tQc hQc co du truc) co Hnh d~n bi~n thien thea ba d~c bung 1a dQ dai thm gian han
ma tr~n chQn m~u la nh~m: (1) tang kha nang khai quat cua nghien coo t?i m6i dia ban b~ng
dam bao r~ng t?i m6i dia b~m m~u chQn se d?i di~n cho mQt di~n d~y du cac bi~n thien trong
d~c trung v~ du truc rna ly thuy~t du gqi ra la co th~ anh hu6ng d~n cac quan h~ han nhan va han nMn, va (2) t?o ra cac m~u so sanh duQ'c giiXa cac dia ban nghien cUu ChQn mfiu h~
tang them Hnh so sanh duQ'c cua diX li~u giiXa cac dia ban nghien cuu: no dam bao r~ng
toi thu th~p thong tin v~ cling nhfmg lo?i v~n d~ nhu nhau, va r~ng m6i mfiu d~c thli cho nuac se bao g6m mQt di~n mfiu da d?ng tuang tv nhau (Hirsch 1998; Miles and Hubelman
) Vi mQt trong nhfmg m\lc tieu hang d~u cua chung toi d5i vOi phan tfch so sanh la danh gia
thuc rna thea do nhfrng tu tu6ng mOi v~ ttnh yeu trong han nhan co th~ lam tang them nguy
nhiSm HIV cua ph\l niX trong han nhan, chung toi dn co duQ'c sv bi~n thien d~y du a nhfmg t6 khac cung c6 kha nang tac dQng d~n ba k~t qua v~ m~t y t~ cong cQng t?i m6i nO'i N~u
th1 se khong th~ rut ra cac k~t lu~n so sanh duQ'c
T?i nghien coo aHa NQi, nam giOi tham gia van nghien coo co dQ tu6i tit 28 d~n 66 HQ c6 mOi k~t han va co mQt con nho duOi 5 tu6i, ho~c du k~t han va co con s5ng cling trong mQt
6: xe am, thQ' in, ky su, thQ' di~n, ngum rang xay ca phe, bac sy, ngum ban bia, ngum ban ve cong nMn nha may, th~y co giao trung hQc, nha th~u, lu~t su, va th11 quy Phong v~n duQ'c ti~n
t?i dia di~m do ngum duQ'c phong v~n Iva chQn, thuemg la trong quan ca phe ho~c t?i nha trong mQt ho~c hai l~n phong v~n Nguai ch6ng va ngum VQ' duQ'c cac nM nghien CUll nam
niX phong v~n rieng thea cling giOi
Tac gia cung ti~n hanh 15 phong v~n vOi nhfmg ngum cung dp thong tin quan trQng 1a ngum co ki~n thuc chuyen man v~ cac v~n d~ chfnh cua cUQc nghien coo NhUng phong
nay thuemg duQ'c ti~n hanh t?i nm hQ lam vi~c Nhfrng ngum cung dp thong tin quan trQng chUng toi bao g6m ca nam va niX: nha kinh t~ hQc, can bQ HQi Ph\l niX, lu~t su, can bQ dp cac nha xu hQi hQc, cac nMn vien cua cac t6 chuc phi chfnh phu trong lInh vvc HIV/AIDS,
ly khach s?n, xe am, d6ng tfnh nam, nam khong d6ng tfnh, d~u b~p, ngum nQi trQ', ph\l nu
thong tin quan trQng bao g6m cac v~n d~ co lien quan d~n gia d1nh, ph\l niX, gi6i, chfnh sach
cong, phat tri~n, lu~t, thay d6i v~ phap ly, Slr d\lng rna tuy, cac chfnh sach va chuang tdnh phong HIV/AIDS, phan Ung cua cQng d6ng d5i vOi dich HIV/AIDS, cac v~n d~ suc khoe cong tinh d\lc, cac quan h~ ngoai han nhan, t6 chuc kinh tS clul t1nh d\lc ngoai han nMn, nam
quan h~ ttnh d\lc v6i nam, nhfrng ngum cong khai dinh hu6ng t1nh d\lc cua mlnh ("corning out"),
va suc ep xu hQi d5i v6i nam co ho?t dQng Hnh d\lc ngoai han nMn
f)oi khi tac gia di cling vOi nhom nghien CUll cua Vi~n Xu hQi hQc tiSn hanh quan sat tham dl,l' tr?ng su5t sau thang nghien coo thvc dia Quan sat tham dV bao g6m vi~c thu tMp cac thOng tin
ve van h6a thong qua quan sat Mnh vi cua mQi ngum t?i nm cong cQng, ch6 tieng tu va tham gia Nam c6 the hOi nhfrng cau hoi ma t61 kh6ng the biel ma hoi M¢t kel qua kh6ng II10ng trtt6'c dl1Q'c cua quyel djnh nay la n6 giup cho CaC nha nghien cuu nay ma r¢ng ky nang nghien cuu cua ho·
Trang 40240 Hi~n d?i va dQng thai eua th6ng o· Vi~t Nam: Nhu'ng each tiSp e~n nhan
vao CU9C sbng cua hQ Di~u nay rAt c6 ghi tri dbi v6i vi~c tim hiSu t6 chuc duQ'c gi6i h6a cua dCrj
sbng xa 119i va dm sbng rieng tu cung nhu vi~c t6 chuc cua cac d~mg khong gian khac nhau da
di@u ki~n cho nam gi6i c6 nhi~u cO' h9i han tham gia vao tinh d\lc ngoai hon nhfm nhu th~ nao?
Bang 1 tanh bay cac khong gian xa h9i nai chung toi ti~n hanh quan sat tham gia va nhilng
quan sat dUQ'c th~rc hi~n t~i nhilng dia diSm d6
Bang 1 Quan sat tham gia
tn cua nam, cac ho~t d9ng chi nam tham gia vm nhau, thlJc t~ tieu dung dUQ'c tinh d\lc h6a
("sexualized consumer practices") Cong vien, h6, bS bai, cua hang ban kern Gia dinh, cac C?P dang tim hiSu, ho~t d9ng xa
119i cua thanh nien Truac cua nha, quay ban hoa qua a g6c Tuang tac giai va cU9C sbng hang ngay, phan
phb, hang bun/mi ho~c hang nuac tren via cong lao dQng thea h9 gia dinh
he
Darn cu6i, cua hang ban ao cu6i Hon nhan hi~n d~i-thlJc t~ tieu dung dang thay
d6i dbi v6i hon nhan Cac quan ca phe, quan tra, nha hang, cac Giao ti~p xa hQi duQ'c gi6i h6a, tieu dung hi~n
ChQ', sieu thi, cua hang (ban d6 l6t, xe may, TInh d\lc h6a quang cao, cac v~t ph~m tieu dung
di~n tho~i di dQng, ban d6 cho san ph\l, TV,
DVD, video)
11 mimg sinh nh~t, cua hang cho tn~ em 11 ky ni~m cua ca nhan, t~p quan tieu dung mm
xoay quanh tn~ em
kMch slim mini, nha hang Karaoke, ca phe d\lc, h~ tang cO' sa cua nganh cong nghi~p tinh
om, tim gai (trai) m~i dam ngoai phb va d\lc
trong cong vien
Cac CU9C hQp hang thang cua H9i Ph\l nu t6 Ho~t dQng cua H9i Ph\l nu a cAp cO' sa
dan phb
Cu6i cung, tac gia va m9t nha nghien cUu cua Vi~n Xa 119i hQc da thu tMp tai li~u v~ van
d~i chung va tai li~u luu till lien quan d~n hon nhan, tinh d\lC, va HIV/AIDS Vi~c thu th~p cac
li~u luu till cho phep hiSu duQ'c nhilng cAu truc dang thay d6i cua dia phuang v~ bAt binh
gi6i, h~ thbng kinh t~ va cac suc m~nh van h6a dinh hinh cac quan h~ tinh d\lc nhu th~ na?,
lo~i tai li~u duQ'c thu th~p bao g6m: (1) thong tin d~i chung; (2) cac tai li~u phap ly, va (3) so
t6ng di~u tra dan sb Tai li~u thong tin d~i chung chu y~u la cac bai bao va t~p chi v~ tinh d\lc,
nhan hay qua tanh tim hiSu, ly di va SlJ bAt hoa trong hon nhan, va cac m\lc tu vAn v~ quan M
hay vQ'-chfmg Cac tm li~u v~ pMp ly, ch~ng h~n nh,! lu~t h?n nh~n gia dinh, :At huu i~h
viec tim hiSu nhilng ho~ch dinh cua Chinh phu Cac so li~u tong dieu tra dan so cung dip tin cO' ban v~ nhilng bi~n d6i kinh t~ va dan sb t~i dia ban nghien CUu v~ th~ h~ gia (do Ian tu6i nhAt trong cac C?P VQ' chfmg duQ'c ph6ng vAn da k~t hon) Vi~c nghien cuu tai li~u
tm t~p trung vao thay d6i kinh t~ va dan sb t~i m6i dia b~n cung cAp thong, tin v~ nhilng ySn bi~n c6 tinh cAu truc (ch~ng h~n nhu cac chinh sach Doi m6i) da g6p phan vao nhilng chuySn bi~n v~ van h6a, cung cb them ni~m tin cua chung toi r~ng nhfing khac bi~t gifra nhfing
vg chfmg gia va tre khong dan thuan la do nhilng khac bi~t trong vong dm ngum cua hQ
(phinney 2003; Collier 1997)
qua nghien diu Nhu da neu trong 1m gi6i thi~u, m\lc dich nghien clm cO' ban cu~ dy an la tim hiSu va ly giai thuc rna thea d6 cac quan ni~m v~ hon nhan, tinh ~\lC, va t?\fC te v~ qua~ h~ ngoai hon nhan
dinh hinh va bi giai h~n bOi nhilng ly tu6ng va cau truc b~t binh dang ve gi6i, cac hinh thai phuO'ng cua vi~c t6 chuc kinh t~, va S\f thay d6i van h6a Ket qua nghien CUu sau d6 se dUQ'c
so sanh giua cac dia ban nghien cuu t~i 5 nuac va se duQ'c phan tich, danh gia ph\lC V\l cho vi~c
phong chbng HIV trong va ngoai hon nhan
li~u co sa v~ HIV
Du li~u tu Vi~t Nam cung da gqi y r~ng hon nhan d?t ph\l nu vao tinh tr~ng c6 nguy cO' nhiSm HIV vi S\f thi~u chung thuy va khong thuOng xuyen (ho?c khong) su d\lng bao cao su cua nguai chfmg Tren thlJc t~ cac can b9 y t~ cong c9ng a Vi~t Nam thua nh~n nhfrng ngum dan o,?g
co gia dinh la cau nbi giua gai m~i darn (m9t trong ba nh6m dan a Vi~t Nam c6 ty 19 lay nhiem IllY/AIDS cao) va VQ' cua hQ (Tran Trung Nam, 2004) Thang ? nam 2005, B9 Y te thong bao r&ng vi~c lay nhiSm qua tiem chich rna tuy, m~i darn, va tu chong sang VQ' dang lam n6ng len
b~nh dich nay a Vi~t Nam (MOHIFHI) Thong tin c~~ nh~t cua 1!NAIDS nam 2006 ua~ tinh c6
tm 37.000 ca nhiSm m6i mv trong nam 2005 va so ngum mac HIV tang han hai Ian tr?ng khoang tu nam 2000 d~n nam 2006, tu 122.000 len d~n 280.000 ngum Nguai ta uac Hnh rang
hang ngay c6 t6i 100 ngum bi nhiSm HIV va sb ngum bi nhiSm qua dUOng tlnh, d\lC cao han ~o
vm sb ngum bi nhiSm qua tiem chich rna tuy (UNAIDS, 2006) B~nh dich nay tiep t\lC Ian truyen vuo cac c9ng d6ng dan cu n6i chung va chua c6 dAu hi~u thuyen giam
Nghien cUu dan t9c hQc cua chung toi th\fc hi~n t~i Ha NQi ~ho thAy ring m~c du d't nam va
nu ch~c ch~n da c6 quan h~tinh d\lc ngoai hon nhan, truac Doi m6i ,(Khuat !hu Hong 199~;
Phinney 2003), nhung sau D6i m6i thi nam gi6i c6 nhieu cO' h9i han de lam dieu d6 ~hfrng ket qua nghieh CUu cua chung toi cung cb them cac nghien cUu hanh vi hi~n c6 va chi ra rang nhli'?g ngum dan ong Ha N9i v6i ngh~ nghi~p va hoan canh kinh t~-xa hQi khac nhau dang di tin; kiem
tlnh d\lc ngoai hon nhan 7 9 trong sb 27 nguai dan ~ng c6 gia dinh rna ch~ng toi ph6ng van ~ho bi~t hQ c6 quan h~ tinh d\lc ngoai hon nhan Trong so nhilng ngum cung cap thong tin cho chung
7 Mi)t nghien cuu g§n day cua Family Health International n6i r~ng, "NhCing ngU'oi trii loi la nam gi6i 9a k@t han dv', doan dV'a
tren kinh nghiem biin than la 70-90% nam gi6i ma ho bi@t c6 quan h~ tlnh dvc ngoai han nMn." (Tran E)uc H6a va ci)ng 8V',
2007) Nghien' cuu cua chung tai quan tam t6i tlnh dVc khac gi6i eua nam gi6i Tuy nhien, ~ghien cuu cua chu~g ~6i cung V,6i cac nghien cuu khac cho r~ng nam gi6i d6ng trnh da phat bi~u m~nh me hon va 19 di~n nhi~u hon trong vi~c the ~I~n n.h~ cau tlnh dvc cua hQ VI nhi~u ngu"oi c6 quan h~ tfnh dvc d6ng gi6i thll~i dang c6 VCf, va da dau ~anh vi tlnh d\lc d?ng gl61 cu~
mlnh d~ tranh bi kY thi v~ m~t xi h9i, ma hQ I~i c6 xac 8U~t bj nhi€m HIV cao han, hQ c6 the lam cho VCf hQ co nguy ca b, nhi€m HIV (Colby, 2004)