Sưu tầm các tài liệu hiện vật về gốm Bát Tràng ở Hà Nội

Bát Tràng là một làng gốm cổ ven sông Hồng có bề dày lịch sử hàng trăm năm, từ lâu đã được du khách trong và ngoài nước biết đến . Bát Tràng là nơi sản xuất ra rất nhiều vật phẩm gốm quý mang nhiều nét đặc trưng, sắc thái riêng khác với các làng gốm khác như Chu Đậu(Hải Dương) hay Thổ Hà(Bắc Giang), được người từ làng xã đến cung đình ưa thích từ tặng, biếu cho đến cống phẩm ngoại giao hay đơn giản chỉ để thưởng thức giá trị trong nó.

Môn : Sưu tầm hiện vật bảo tàng

Tên đề tài: Sưu tầm các tài liệu hiện vật về gốm Bát Tràng ở Hà Nội

BẢN KẾ HOẠCH SƯU TẦM

I Mục đích, yêu cầu, ý nghĩa của đề tài

1 Giới thiệu chung về làng nghề Bát Tràng

Bát Tràng là một làng gốm cổ ven sông Hồng có bề dày lịch

sử hàng trăm năm, từ lâu đã được du khách trong và ngoài nước biết đến Bát Tràng là nơi sản xuất ra rất nhiều vật phẩm gốm quý mang nhiều nét đặc trưng, sắc thái riêng khác với các làng gốm khác như Chu Đậu(Hải Dương) hay Thổ Hà(Bắc Giang), được người từ làng xã đến cung đình ưa thích từ tặng, biếu cho đến cống phẩm ngoại giao hay đơn giản chỉ để thưởng thức giá trị trong nó

Nghề gốm của Bát Tràng cũng được nhiều tác giả trong và ngoài nước quan tâm, nghiên cứu, giới thiệu.

GIẢI NGHĨA TÊN GỌI

Theo nghĩa Hán Việt, chữ Bát (鉢) là bát ăn của nhà sư (tiếng Phạn là Patra), chữ Tràng (場, còn đọc là Trường) nghĩa là "cái sân lớn", là mảnh đất dành riêng cho chuyên môn Theo các cụ già trong làng kể lại, chữ Bát bên trái là bộ "Kim-金" ví với sự giàu có, "本-bản" có nghĩa là cội nguồn, nguồn gốc Dùng chữ Bát như vậy để khuyên răn con cháu "có nghề có nghiệp thì cũng không được quên gốc" Hiện nay, tại các đình, đền và chùa

ở Bát Tràng đều vẫn còn các chữ Bát Tràng được viết bằng chữ Hán là 鉢 場

LỊCH SỬ HÌNH THÀNH

Xã Bát Tràng (社鉢場) là tên gọi cũ của làng Bát Tràng thuộc huyện Gia Lâm, Hà Nội từ trước năm 1945 Trước đây hơn 700 năm, người dân thôn Bát Tràng di cư từ làng Bồ Bát (xã Bồ Xuyên và trang Bạch Bát thuộc tổng Bạch Bát, huyện Yên Mô, phủ Trường Yên, trấn Thanh Hóa ngoại, nay là hai thôn của xã Yên Thành, huyện Yên Mô, tỉnh Ninh Bình), theo vua Lý Công Uẩn rời đô từ Hoa Lư ra Thăng Long, đến vùng đất bồi trên bờ sông Hồng, lập phường làm nghề gốm (gạch xây dựng); lúc đầu thôn Bát Tràng được gọi là Bạch Thổ Phường, Xã Bát Tràng (tức làng Bát Tràng ngày nay) thuộc tổng Đông Dư, huyện Gia Lâm, phủ Thuận An, tỉnh Bắc Ninh) sinh sống chủ yếu bằng nghề làm gốm sứ và buôn bán và làm quan Thời nhà Hậu Lê, xã Bát Tràng thuộc huyện Gia Lâm, phủ Thuận An, trấn Kinh Bắc Sang thời nhà Nguyễn, năm 1822 trấn Kinh Bắc đổi làm trấn Bắc Ninh, năm 1831 đổi làm tỉnh Bắc Ninh, lúc này xã Bát Tràng thuộc tổng Đông Dư, huyện Gia Lâm, phủ Thuận An Đến năm

1862 chia về phủ Thuận Thành và năm 1912 chia về phủ Từ Sơn Từ tháng 2 đến tháng 11 năm 1949, huyện Gia Lâm thuộc về tỉnh Hưng Yên

Từ năm 1961 đến nay, huyện Gia Lâm thuộc ngoại thành Hà Nội Năm

1948, xã Bát Tràng nhập với xã Giang Cao và xã Kim Lan lập thành xã Quang Minh Từ năm 1964, xã Bát Tràng được thành lập gồm 2 thôn Bát Tràng và Giang Cao như hiện nay.Theo sử biên niên có thể xem thế kỷ

14-15 là thời gian hình thành làng gốm Bát Tràng

Sau năm 1986 làng gốm bát tràng có sự chuyển biến lớn theo hướng kinh tế thị trường Các hợp tác xã lần lượt giải thể hoặc chuyển thành công ty cổ phần, những công ty lớn được thành lập nhưng vẫn còn tồn tại nhiều tổ sản xuất và phổ biến là những đơn vị sản xuất nhỏ

theo hộ gia đình Xã bát tràng nay đã trở thành một trung tâm gốm lớn.

Hiện nay, sản phẩm gốm Bát Tràng càng ngày càng phong phú và đa dạng Ngoài các mặt hàng truyền thống, các lò gốm Bát Tràng còn sản xuất nhiều sản phẩm mới đáp ứng yêu cầu tiêu dùng trong Việt Nam như các loại ấm chén, bát đĩa, lọ hoa kiểu mới, các vật liệu xây dựng, các loại

sứ cách điện và các sản phẩm xuất khẩu theo đơn đặt hàng của nước ngoài Sản phẩm Bát Tràng có mặt trên thị trường cả nước và được xuất khẩu sang nhiều nước châu Á, châu Âu Bát Tràng cuốn hút nhiều nhân lực từ khắp nơi về sáng tác mẫu mã mới và cải tiến công nghệ sản xuất Một số nghệ nhân đã bước đầu thành công trong việc khôi phục một số đồ gốm cổ truyền với những kiểu dáng và nước men đặc sắc thời Lý, Trần,

Lê, Mạc

ĐÌNH LÀNG BÁT TRÀNG

Nằm trong quần thể di tích của làng gốm sứ cổ truyền Bát Tràng, thành phố Hà Nội, Đình Bát Tràng được xây dựng vào năm 1720 Với kiến trúc bề thế, Đình quay về hướng Tây, nhìn ra dòng sông Hồng Kiến trúc Đình theo lối chữ Nhị, phía sau là Hậu cung, nơi thờ 6 vị thánh thần được được suy tôn là Lục vị Thành Hoàng Phía trước là tòa Đại bái gồm 5 gian

2 trái với hai tầng bục gỗ và được dựng bởi nhiều cây cột gỗ lim lớn hàng vòng tay người ôm không xuể Chính giữa tòa Đại bái là hương án thờ Công đồng, bên trên treo hai bức đại tự sơn son thếp vàng lớn: "Thiên địa hợp kì đức" 天地合其德(Đức lớn thuận theo trời và đất), lấy nghĩa theo quẻ đầu tiên trong Kinh Dịch Nội dung của bức Đại tự này cũng chính là tôn chỉ của dân làng bao đời nay

- Đình làng Bát Tràng không thờ đích danh một vị tổ nghề nào mà trong đình thờ lục vị thành hoàng

2 Đặc trưng gốm bát tràng và các loại men gốm

- Đặc trưng :

Mặt hàng chủ đạo: bình lọ hoa, ấm chén, bát đĩa, tranh sứ, đồ chơi con giống Hoạ tiết, hoa văn được vẽ thủ công, nét vẽ mềm mại, mỏng mảnh, trọng lượng nhẹ, tiếng kêu thanh, mẫu mã đẹp, chủng loại đa dạng, phong phú Sử dụng công nghệ nung đốt bằng gas.

- Các loại men gốm :

Gốm Bát Tràng có 5 dòng men đặc trưng:

+ Men lam: Đây là loại men sớm nhất được sử dụng tại Bát Tràng

từ thế kỉ 14 Men lam là men gốm được cộng thêm với gốc màu là ôxít côban.

+ Men nâu:được dùng tô lên các đồ án trang trí kết hợp với men nền mầu trắng ngà bao gồm chân đèn, thạp, chậu, âu, đĩa.

+ Men trắng (ngà):được sử dụng phủ lên trang trí men lam hay men nâu

+ Men xanh rêu: được dùng khá nổi trội cùng với men trắng ngà

và nâu

+ Men rạn : là một loại men độc đáo tạo ra do sự chênh lệch về

độ co giữa xương gốm và men

3 Quy trình làm gốm, các sản phẩm từ gốm và thị trường gốm

* Quy trình làm gốm:

1 Chọn đất:

-Điều quan trọng đầu tiên trong tất cả các sản phẩm gốm sứ là đất Chính vì vậy ngày xưa dân làng Bồ Bát chọn khu vực Bát Tràng làm nơi sản xuất vì nơi đây có mỏ đất sét trắng Loại đất được dùng là đất sét Trúc

Thôn có độ dẻo cao, khó tan trong nước, hạt mịn, màu trắng xám, độ chịu lửa ở khoảng 1650°C

2 Xử lý đất

- Sau khi khai thác đất sét thô lên từ mỏ, đất còn chứa khá nhiều tạp chất vì vậy cần xử lý đất để loại bỏ hết tạp chất trước khi sản xuất Ở Bát Tràng việc xử lý đất thường bằng phương pháp ngâm nước, tách lọc dần qua hệ thống bể chứa, gồm 4 bể được xây từ thấp đến cao

3 Tạo dáng:

- Tạo dáng là một công đoạn rất quan trọng quyết định nên hình dáng sau cùng của sản phẩm Ở làng gốm Bát Tràng thường có 3 cách tạo dáng: Cách 1: Vuốt bằng tay trên bàn xoay

Cách 2: In theo khuôn

Cách 3: Đổ rót

4 Phơi sấy và sửa hàng khô

- Hàng sau khi đã qua công đoạn tạo hình thường được gọi là hàng phơ, sẽ được chỉnh sửa những phần thừa gọi là cạo “thanh lam” với một số sản phẩm có thể được chuốt qua bởi mút ẩm hoặc cho lên bàn xoay cạo qua phần bề mặt mang đi gọi là “tiện”

5 Trang trí hoa văn và tráng men

- Kỹ thuật vẽ: Đây là một công đoạn cần có tay nghề cao nhất trong các công đoạn, người thợ cần phải có nhiều năm kinh nghiệm trong nghề cùng với khả năng thẩm mỹ, mỹ thuật cao

- Làm men và tráng men: Làm men là một kỹ thuật chế tạo những loại men để phủ lên sản phẩm Tùy thuộc vào mỗi nghệ nhân lại có các bài men khác nhau, những bài men này thường được truyền từ đời này qua đời khác chính vì vậy tạo nên sự khác biệt của mỗi gia đình làm gốm Men

thường được làm từ đá hạ triểu, cao lanh, trường thạch được nghiền kỹ rồi pha với các loại đá màu hoặc gia giảm thêm một số phụ gia khác Các loại men Bát Tràng rất phong phú từ men rạn đến men lam, men xanh rêu, men nâu

*

Các sản phẩm gốm :

-Gốm gia dụng, đồ dùng, vật dụng trong sinh hoạt :

- Gốm trang trí nội thất :: tranh gốm, lọ lộc bình, lọ hoa, đèn gốm, tượng trang trí…

- Gốm trang trí cây cảnh :chậu cảnh,

- Gốm kiến trúc, xây dựng :gạch, ngói,gạch ốp tường, tranh ốp tường…

- Gốm nghệ thuật :tranh gốm, tranh phong thủy, lộc bình…

- Gốm gia dụng:bát, đĩa, cốc, chén, nậm rượu, ấm tích…

- Gốm thờ cúng : bát hương, mâm bồng, chóe…

* Thị trường gốm

- Gốm Bát Tràng không chỉ được biết đến trong nước mà còn được du khách quốc tế yêu thích Thị trường gốm đang ngày càng mở rộng và phát triển

Lò gốm

- Ở Bát Tràng có rất nhiều lò gốm lâu năm : Lò Bầu,

- Mặc dù ngày nay kỹ thuật nung phát triển nhưng các lò nung này vẫn muốn lưu giữ ít nhiều kỹ thuật nung cổ truyền của cha ông nên bên cạnh kỹ thuật hiện đại nhiều lò nung vẫn lưu giữ những lò nung cổ truyền (nung thủ công bằng củi) phục vụ mục đích giữ gìn giá trị nhân văn, giá trị lịch sử đồng thời phục vụ mục đích du lịch (Lò Bầu được nghệ nhân Phạm Lâm Trúc cho xây dựng lại lò nung thủ công để giữ gìn nết đẹp cổ truyền của làng nghề)…

Đề tài hoa văn trên gốm

- Đề tài hoa văn trang trí trên gốm rất đa dạng, phong phú :

+ Đề tài thiên nhiên : hoa(sen,dây leo,hoa cúc, cây cỏ, mây, chim, thú…)

+ Đề tài cuộc sống, sinh hoạt: lao động, sản xuất, vui chơi hội hè … + Đề tài tôn giáo: tiên, phật giáo, rồng, linh thú …

+ Đề tài lịch sử : tái hiện một sự kiện lịch sử, một nhân vật lịch sử (sử dụng trang trí trên các tác phẩm lớn)

4.Gốm với người nghệ nhân

-Nghệ nhân Tô Thanh Sơn được phong nghệ nhân gốm sứ năm 2004, người đã dày ông nghiên cứu 15 năm và đã thành công trong việc phục chế men Lam thời Nguyễn, pha chế thành công men rạn thời hiện đại

**Mục đích,ý nghĩa của đề tài

- Làng gốm Bát Tràng có lịch sử lâu đời, trải qua hàng trăm năm, qua từng thời kỳ, thừng thế hệ nghệ nhân các sản phẩm, cách sản xuất , hoa văn, chất liệu, quy trình kỹ thuật sẽ thay đổi vai trò của người nghệ nhân cũng ít nhiều giảm bớt, tinh túy trong gốm ít nhiều phai nhạt Bởi vậy đề tài nhằm mục đích giữ gìn, bảo tồn và phát huy những giá trị lâu đời cũng như tinh hoa, giá trị lịch sử của làng gốm Bát Tràng.

Đồng thời góp phần quảng bá hình ảnh làng nghề truyền thống đến du khách trong và ngoài nước, phục vụ phát triển du lịch.

Cung cấp tri thức về một nghề truyền thống có giá trị lịch sử, văn hóa cho du khách và thế hệ trẻ.

** Yêu cầu đề tài

- Tài liệu, hiện vật sưu tầm phải là hiện vật gốc liên quan đến một

sự kiện, một câu chuyện hay phải có nội dung có giá trị

- Có đầy đủ thông tin liên quan, có khả năng phục vụ chức năng trưng bày của bảo tàng.

III.Địa điểm sưu tầm

- Xã Bát Tràng-huyện Gia Lâm-Hà Nội

IV.Thời gian khảo sát sưu tầm

- 1 ngày

V Thành phần cán bộ tham gia

- Trưởng nhóm : Phạm Thị Vân

- Thành viên : Nguyễn Thị Mai Hương

VI Bản dự kiến đối tượng sưu tầm

- Tranh, ảnh về hoạt động làm gốm của làng nghề

- Tài liệu về lịch sử làng gốm Bát Tràng, các sách báo giới thiệu quảng cáo liên quan, tài liệu về nghệ nhân.

- Các hiện vật gốm mang giá trị tiêu biểu : + Gốm gia dụng : : bát, đĩa, cốc, chén …

+ Gốm nghệ thuật : tranh, bình hoa… + Các dụng cụ sản xuất, chế tác gốm : bàn xoay …

VII Phương pháp sưu tầm

- Điền dã dân tộc học

- Vận động hiến tặng hiện vật

VIII Kinh phí sưu tầm

- Chi phí đi lại

- Chi phí hậu cần

IX Trang thiết bị sưu tầm

- Máy ảnh, máy ghi âm

THUYẾT TRÌNH VỀ HIỆN VẬT SƯU TẦM

1 Bình gốm men rạn thời Lê Trung Hưng:

- Kích thước : cao 32 cm, đường kính miệng 12 cm, đường kính đáy 15cm, đường kính thân 22cm, nặng 900g.

- Nguyên liệu và kỹ thuật chế tác: đất đen, đất xốp KT chế tác thủ công

- Đặc điểm : phủ màu men trắng ngà, bên ngoài đáp nổi cầu kỳ

- Hoa văn trang trí : họa tiết hình con lân có mây ám thân.

- Theo chủ sở hữu HV đây là chiếc bình mang nhiều giá trị lịch sử văn hóa mà bất kỳ người chơi gốm nào cũng mong muốn sở hữu nó

2 Bình ngư ông đắc lợi thế kỷ XIX

- Kích thước: cao 35.5cm, đường kính miệng 14cm, đường kính đáy 10cm, rộng 17cm, nặng 1100g

- Hiện trạng: còn nguyên vẹn

- Nguyên liệu và kỹ thuật chế tác :Gốm , KT chế tác thủ công

- Đặc điểm:phủ men trắng ngà, bên ngoài chạm khắc hoa văn nổi

- Hoa văn trang trí: cây cỏ, ngư ông, con cò.

3 Bình gốm rạn sen sơn cầm thời Nguyễn

- Kích thước: cao 24 cm, đường kính miệng 10cm, thân 16.5cm, đáy 13cm, nặng 750g

-Hiện trạng: sứt mẻ ở miệng, màu men không còn như lúc mới.

- Nguyên liệu và kỹ thuật chế tác: gốm sứ, KT chế tác thủ công.

- Đặc điểm: men trắng xám, bên ngoài chạm khắc hoa văn nổi.

- Hoa văn trang trí: sen,2 con uyên ương.