Đề cương ôn tập Lý luận nhà nước và pháp luật

đề cương ôn tập và thi môn lý luận nhà nước và pháp luật. tài liệu gồm phần kiến thức chung và các câu hỏi thường gặp trong đề thi môn lý luận nhà nước và pháp luật.

NGUỒN GỐC CỦA NHÀ NƯỚC 5

Khái niệm 5

Các học thuyết về nguồn gốc 5

Vận dụng Việt Nam 6

Ý nghĩa nghiên cứu 6

BẢN CHẤT CỦA NHÀ NƯỚC 6

Khái niệm: 6

Nội dung 7

Áp dụng với Việt Nam 7

Ý nghĩa nghiên cứu: 7

ĐẶC ĐIỂM CỦA NHÀ NƯỚC 7

Khái niệm: 8

Đặc điểm 8

VỊ TRÍ, VAI TRÒ CỦA NHÀ NƯỚC 8

Vị trí của nhà nước 8

Vai trò của nhà nước 9

KIỂU NHÀ NƯỚC 9

Khái niệm 9

Nội dung 9

Ý nghĩa nghiên cứu: 10

HÌNH THỨC CỦA NHÀ NƯỚC 10

Khái niệm: 10

Cấu tạo: 11

Liên hệ VN 11

CHẾ ĐỘ CHÍNH TRỊ 11

Khái niệm 11

Các khái niệm liên quan 11

Liên hệ Việt Nam 12

CHỨC NĂNG CỦA NHÀ NƯỚC 13

Khái niệm: 13

Phân loại 13

BỘ MÁY NHÀ NƯỚC 13

Khái niệm: 13

Bộ máy nhà nước 13

Nguyên tắc của bộ máy nhà nước 14

Bộ máy nhà nước Việt Nam 14

NHÀ NƯỚC PHÁP QUYỀN 14

MỘT SỐ CÂU HỎI THƯỜNG GẶP TRONG ĐỀ THI LÝ LUẬN NHÀ NƯỚC VÀ PHÁP LUẬT 2 16

Hiến pháp là gì? 16

Pháp luật là gì? 16

Nhà nước thông qua ai để thực thi pháp luật? 16

Kiểu pháp luật là gì? Có mấy kiểu pháp luật? 16

Pháp luật là những nguyên tắc xử sự do nhà nước thừa nhận hoặc tự đặt ra? 17

Pháp luật có mang tính quy phạm phổ biến không? 17

Tại sao nói các hình thái kinh tế khác nhau thì sinh ra các kiểu pháp luật khác nhau?

17

Pháp luật có mấy hình thức? Hình thức pháp luật là gì? 18

Các loại văn bản quy phạm pháp luật và thẩm quyền ban hành VBQPPL 18

Phân biệt văn bản quy phạm pháp luật của 1 cá nhân với VBQPPL của 1 tập thể 18

Vi phạm pháp luật là gì? 19

Để nhận định 1 hành vi được cho là vi phạm pháp luật phải đủ những yếu tố nào? 19

Hệ thống pháp luật là gì? 20

Chế định pháp luật là gì? 20

Có bao nhiêu ngành luật ở VN? 20

Pháp chế là gì? 20

Khi nào thì nảy sinh trách nhiệm pháp lý? 21

Căn cứ để truy cứu trách nhiệm pháp lý 21

Mọi hành vi phạm PL đều là hành vi trái pháp luật? 22

Dấu hiệu cấu thành tội phạm hình sự gồm những yếu tố nào? 22

Mọi biện pháp cưỡng chế nhà nước đều là biện pháp trách nhiệm pháp lý? 22

Khi chủ thể không hành động thì chủ thể không thể bị xem là vi phạm pháp luật? 22

Những quan điểm tiêu cực của chủ thể vi phạm pháp luật được xem là quan điểm khách quan bên ngoài 23

Hậu quả của hành vi vi phạm PL đều mang lại thiệt hại về vật chất? 23

Chủ thể vi phạm pháp luật có thể chịu đồng thời nhiều trách nhiệm pháp lý? 23

Một người cùng lúc phạm nhiều tội thì bị phạt tù tổng thời gian của các tội danh cộng lại? 23

Chủ thể không thấy trước hành vi gây nguy hiểm cho xã hội thì không bị coi là có

lỗi? 23

Án lệ có phải là nguồn luật của pháp luật Việt Nam không? 24

Giáo dục pháp luật là gì? Ở trường phổ thông có dạy chương trình GDPL nào không? 24

Ý thức pháp luật là gì? 24

Ý thức pháp luật có những đặc điểm nào? 24

Ý thức pháp luật có mấy chức năng? 25

Những cơ cấu hình thành ý thức pháp luật 25

Ý thức pháp luật có mối quan hệ gì với việc thực hiện pháp luật không? 26

Dấu hiệu của hành vi vi phạm pháp luật khác với yếu tố cấu thành vi phạm pháp luật ở những điểm nào? 26

Hành vi chưa gây thiệt hại cho xã hội thì chưa phải là vi phạm pháp luật? 26

Hành vi nào vừa là hành vi vi phạm PL hành chính vừa là VPPL hình sự? 27

Không có hành vi nào vừa vi phạm pháp luật hình sự vừa VPPL dân sự? 27

Trách nhiệm pháp lý là hình thức chế tài? 27

Mọi biện pháp cưỡng chế nhà nước đều là biện pháp trách nhiệm pháp lý? 27

Một hành vi vi phạm pháp luật không thể chịu trách nhiệm nhiều loại trách nhiệm pháp lý? 27

Phân biệt và cho ví dụ về các “yếu tố lỗi” trong vi phạm pháp luật 28

NGUỒN GỐC CỦA NHÀ NƯỚC

Khái niệm

Nhà nước là bộ máy quyền lực đặc biệt, được tổ chức chặt chẽ để thực thi chủ quyền quốc gia, tổ chức và quản lý xã hội bằng pháp luật, phục vụ lợi ích giai cấp, lợi ích xã hội và thực thi các cam kết quốc tế Nhà nước ra đời một cách khách quan trong một giai đoạn lịch sử nhất định

Các học thuyết về nguồn gốc

Có rất nhiều học thuyết nói về nguồn gốc của nhà nước

− Theo thuyết thần học nhà nước sinh ra do chúa trời và nhà vua là đại diện để quản lý vật chất

− Theo thuyết gia trưởng nhà nước là kết quả của sự phát triển của gia đình và quyền gia trưởng thực chất nhà nước chính là mô hình của một gia tộc mở rộng và quyền lực nhà nước chính là từ quyền gia trưởng được nâng cao lên – hình thức tổ chức tự nhiên của

xã hội loài người

− Thuyết gia trưởng , nhà nước là sự lớn mạnh của 1 gia tộc Người gia trưởng trở thành người đứng đầu nhà nước Quyền lực của nhà vua là sự phát triển tiếp tục quyền lực của người gia trưởng

− Theo thuyết khế ước con người từ trạng thái tự nhiên đã tự nguyện liên kết với nhau tạo thành nhà nước trên cơ sở khế ước xã hội với những điều kiện và ràng buộc nhất định

− Thuyết bạo lực lại cho thấy nhà nước xuất hiện trực tiếp từ việc sử dụng bạo lực của thị tộc này đối với thị tộc khác mà kết quả là thị tộc chiến thắng lập ra hệ thống cơ quan đặc biệt đó là nhà nước để nô dịch kẻ bại trận

− Theo học thuyết Mác lê nin: Nhà nước ra đời một cách khách quan, phát sinh, phát triển, tồn tại và tiêu vong Nhà nước luôn luôn vận động, xuất hiện khi xã hội phát triển đến một giai đoạn nhất định Cụ thể là

+ Về mặt kinh tế: Trải qua ba lần phân công lao động, lần 1 chăn nuôi tách ra khỏi trồng trọt, lần 2 thủ công nghiệp tách ra khỏi nông nghiệp, lần 3 thương nghiệp xuất hiện Một nền kinh tế nghèo nàn, phụ thuộc vào thiên nhiên, sở hữu chung và mối quan hệ giữa con người bình đẳng đã thay đổi tạo nên nền kinh tế dư thừa làm xuất hiện tư hữu

+ Về mặt xã hội : tư hữu xuất hiện dẫn đến sự phân hóa xã hội thành những giai tầng, giai cấp, nhóm người mâu thuẫn đối kháng Kết cấu xã hội từ các thị tộc tự phát vốn bình đẳng thay đổi thành công xã nông thôn

 Với sự thay đổi về mặt kinh tế và xã hội, các mâu thuẫn đối kháng không thể hòa hợp đòi hỏi phải có một tổ chức thay thế để duy trì trật tự xã hội và đó là tổ chức nhà nước

Vận dụng Việt Nam

Khi áp dụng vào Việt Nam ta thấy nhà nước cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam hình thành do mâu thuẫn giữa giai cấp nông dân, người lao động với giới địa chủ phong kiến , giai cấp quan liêu thối nát

Ý nghĩa nghiên cứu

Nguồn gốc là cơ sở nền tảng để nghiên cứu các vấn đề của nhà nước Cho ta biết điều kiện

ra đời, ảnh hưởng của mặt chủ quan cũng như khách quan đến sự ra đời đó

BẢN CHẤT CỦA NHÀ NƯỚC

Nhà nước là bộ máy quyền lực đặc biệt, được tổ chức chặt chẽ để thực thi chủ quyền quốc gia, tổ chức và quản lý xã hội bằng pháp luật, phục vụ lợi ích giai cấp, lợi ích xã hội và thực thi các cam kết quốc tế Nhà nước ra đời một cách khách quan trong một giai đoạn lịch sử nhất định

Khái niệm:

Bản chất nhà nước là những đặc tính tồn tại bên trong nhà nước, ổn định , thống nhất và bên vững Bản chất nhà nước thể hiện qua tính giai cấp và tính xã hội

Nội dung

Khi nói về tính giai cấp, nhà nước phản ánh đặc tính của giai cấp cầm quyền vì giai cấp cầm quyền lập ra nhà nước để thực hiện quyền lực của mình nay gọi là đặc tính của Đảng cầm quyền Nhà nước luôn được giai cấp nắm lấy như công cụ để củng cố và bảo vệ lợi ích của giai cấp và để quản lý xã hội Trong mỗi thời kỳ khác nhau thì nhà nước có những bản chất khác nhau

Tính xã hội của nhà nước được tóm gọn lại là nhà nước do giai cấp quyền lập nên nhưng nhà nước lại bước vào vị trí chủ thể đại diện cho xã hội, chịu trách nhiệm với xã hội

Xu hướng vận động của bản chất là tính xã hội càng phát triển thì bản chất càng được biểu hiện rõ

Áp dụng với Việt Nam

Việt Nam là nhà nước pháp quyền của dân, do dân và vì dân Mang bản chất của giai cấp công nhân, phục vụ lợi ích cho công nhân và nhân dân lao động Có trách nhiệm đưa đất nước hòa nhập với quốc tế như tham gia vào các tổ chức WHO, Giải quyết các vần đề

xã hội như thiên tai bão lũ,

Ý nghĩa nghiên cứu:

Hiểu rõ được bản chất nhà nước để điều chỉnh hành vi phù hợp với các chính sách chủ trương của nhà nước, làm cho đất nước không ngừng phát triển hơn

ĐẶC ĐIỂM CỦA NHÀ NƯỚC

Nhà nước là bộ máy quyền lực đặc biệt, được tổ chức chặt chẽ để thực thi chủ quyền quốc gia, tổ chức và quản lý xã hội bằng pháp luật, phục vụ lợi ích giai cấp, lợi ích xã hội và thực thi các cam kết quốc tế Nhà nước ra đời một cách khách quan trong một giai đoạn lịch sử nhất định

Khái niệm:

Là những điểm riêng biệt để phân biệt nhà nước với các tổ chức khác bao gồm những đặc tính bên trong, bên ngoài của nhiều mối quan hệ khác nhau

Đặc điểm

Nhà nước bao gồm 5 đặc điểm cơ bản là:

− Thứ nhất, nhà nước có bộ máy nhà nước hùng mạnh được tổ chức chặt chẽ và được trao những quyền lực đặc biệt Những quyền lực này tồn tại công khai, được thực hiện bởi các cơ quan, tổ chức nhà nước, chúng hợp thành bộ máy, chuyên thực thi quyền lực và làm nhiệm vụ quản lý xã hội

− Thứ hai, nhà nước phân chia lãnh thổ thành các đơn vị hành chính và thực hiện quản

lý dân cư theo lãnh thổ Việc phân chia lãnh thổ tạo ra khả năng quản lý, tổ chức bộ máy nhà nước một cách chặt chẽ, thống nhất với sự phân công , phân cấp hợp lý

− Thứ ba, Nhà nước có chủ quyền quốc gia, có quyền quyết định tối cao trong quan hệ đối nội, quyền độc lập tự quyết trong quan hệ đối ngoại Mang tính chính trị pháp lý

− Thứ tư, nhà nước có quyền ban hành pháp luật và thực hiện quản lý xã hội bằng pháp luật Pháp luật là hệ thống các quy tắc xử sự chung , có giá trị bắt buộc phải tôn trọng

và thực hiện do nhà nước ban hành và được thực hiện bằng nhiều biện pháp như tuyên truyền, giáo dục,

− Thứ năm, nhà nước có quyền quy định và thực hiện việc thu các loại thuế dưới các hình thức bắt buộc, với số lượng và thơi hạn ấn định trước Việc này xuất phát từ nhu cầu tạo lập nguồn ngân sách

VỊ TRÍ, VAI TRÒ CỦA NHÀ NƯỚC

Vị trí của nhà nước

− Ví trị là chỗ, nơi được xác định dành riêng cho người, vật hoặc việc nào đó, địa vị, vai

trò trong xã hội, trong một tổ chức nào đó

− Nhà nước tựa hồ như một tổ chức đứng trên xã hội, quản lý xã hội, là trung tâm của toàn xã hội

− Nhà nước là tổ chức quyền lực quản lý xã hội bằng hiến pháp và pháp luật

Vai trò của nhà nước

Nhà nước là công cụ quản lý của Đảng cầm quyền để thực hiện các nguyện vọng của Đảng cầm quyền đối với xã hội trên nhiều lĩnh vực

− Về kinh tế: quản lý, điều hành, xác định pháp luật, đưa ra chủ trương phát triển vê kinh

Mỗi hình thái kinh tế- xã hội sẽ gắn liền với một kiểu nhà nước trừ công xã nguyên thủy

bộ lạc Từ khi nhà nước xuất hiện cho đến nay đã có 4 kiểu nhà nước là nhà nước chủ nô, phong kiến, tư sản và xã hội chủ nghĩa

+ Kiểu nhà nước chủ nô, Nhà nước chủ nô ra đời trên cơ sở tan rã của chế độ thị tộc, bộ lạc, mang bản chất giai cấp chủ nô Là kiểu nhà nước bóc lột, độc tài gồm 2 giai cấp chính là chủ nô và nô lệ

+ Nhà nước phong kiến là sự cải biến dần của nhà nước chủ nô với bản chất là công cụ chuyên chính của giai cấp phong kiến, là phương tiện thực hiện thống trị với toàn xã hội Xã hội gồm hai giai cấp chủ yếu là địa chủ phong kiến và nông dân

+ Nhà nước phong kiến là nhà n ước do sự cải biến xã hội do giai cấp tư sản lãnh đạo,

là nhà nước tư bản nổi bật với sự bóc lột giá trị thặng dư Xã hội gồm hai giai cấp chính là tư sản và công nhân Nhà nước quản lý xã hội theo ý chí của giai cấp thống trị + Nhà nước Xã hội chủ nghĩa ra đời là sự thắng lợi của cuộc đấu tranh, cách mạng xã hội của giai cấp công nhân Là nhà nước của dân, do dân và vì dân đại diện bảo vệ quyền lợi, lợi ích hợp pháp của giai cấp công nhân và nhân dân lao động

Ý nghĩa nghiên cứu:

− Khi nghiên cứu về kiểu nhà nước, sẽ cung cấp những kiến thức then chốt cho việc nhận thức và giải thích đúng đắn các vấn đề khác của lý luận nhà nước Giúp chúng ta nhận thức 1 cách cụ thể về những điều kiện tồn tại và phát triện của nhà nước đó

− Quy luật thay thể các kiểu nhà nước trong lịch sử là quy luật tất yếu với bản chất là đấu tranh giai cấp và cách thức là cách mạng xã hội bằng hình thức vũ trang hoặc đối thoại

HÌNH THỨC CỦA NHÀ NƯỚC

Khái niệm:

Hình thức nhà nước là cách thức tổ chức quyền lực nhà nước và trình tự để lập ra các cơ quan quyền lực lực tối cao

Cấu tạo:

Hình thức nhà nước bao gồm hình thức chính thể, hình thức cấu trúc:

− Hình thức chính thể bao gồm hình thức chính thể quân chủ , hình thức mà quyền lực tập trung quyền lực trong tay nhà vua, thừa kế theo huyết thống gồm quân chủ tuyệt đối (quyền lực thuộc hoàn toàn trong tay nhà vua) và quân chủ hạn chế (nhà vua chỉ nắm một phận quyền lực) Hình thức chính thể cộng hòa là hình thức hình thành thông qua bầu cử, có nhiệm kì, gồm cộng hòa quý tộc ( chỉ có tầng lớp quý tộc mới đc đi bầu cử), cộng hòa dân chủ (Đại nghị , tổng thống , lưỡng tính)

− Hình thức cấu trúc là sự cấu tạo nhà nước thành các đơn vị hành chính lãnh thổ và mối quan hệ giữa các cơ quan nhà nước, trung ương với địa phương Hình thức cấu trúc bao gồm nhà nước đơn nhất, là 1 hệ thống cơ quan quyền lực nhà nước và quản lý thống nhất từ trung ương đến địa phương Nhà nước liên bang là nhà nước có sự hợp thành của hai hay nhiều nước thành viên, nhà nước vừa có chủ quyền chung vừa có chủ quyền riêng, có hai hệ thống cơ quan quyền lực và quản lý, hai hệ thống luật

Liên hệ VN

Việt Nam là một nhà nước với hình thức chính thể cộng hòa và hình thức cấu trúc đơn nhất, hình thành do bầu cử của cử tri cả nước, bộ máy nhà nước được phân chia từ trung ương, tỉnh, huyện ,xã

CHẾ ĐỘ CHÍNH TRỊ

Khái niệm

Là tổng thể các phương pháp, cách thức, thủ đoạn mà quyền lực nhà nước thể hiện trước nhà nước

Các khái niệm liên quan

− Chính trị là hiện tượng thể hiện mối quan hệ giữa các giai cấp, là quyền lực, tương quan nắm giữ quyền lực

− Hệ thống chính trị là sự hợp thành của nhiều bộ phận, tổ chức cùng nhau thực hiện quyền lực chính trị

Liên hệ Việt Nam

CHỨC NĂNG CỦA NHÀ NƯỚC

Khái niệm:

Chức năng của nhà nước là tổng thể các mặt, các phương diện cơ bản, chủ yếu của chủ thể

là nhà nước, phù hợp với bản chất, nhiệm vụ đặt ra trước nhà nước và những thời kì nhất định

Phân loại

- Dựa vào tính chất và phạm vi hoạt động: chức năng đối nội và chức năng đối ngoại + Đối nội: Trong nội bộ quốc gia, mọi hoạt động quốc gia về chủ quyền, lãnh thổ (quan trọng hơn đối ngoại bởi tất cả các hoạt động của nhà nươc đều phục vụ cho nhân dân) + Đối ngoại: quan hệ với quốc tế, chức năng này hỗ trợ cho chức năng đối nội

 Nhà nước phải phối hợp 2 chức năng linh hoạt, 2 chức năng làm tiền đề cho sự phát triển của nhau

- Dựa vào nội dung và lĩnh vực hoạt động: có 3 yếu tố ảnh hưởng

+ Nhiệm vụ: nhiệm vụ quyết định chức năng, nhiệm vụ nào chức năng đó;

Bộ máy nhà nước

- Cơ quan lập pháp: ban hành pháp luật;

- Cơ quan hành pháp; tổ chức và thực hiện pháp luật;

- Cơ quan tư pháp: cơ quan bảo đảm thực thi pháp luật

Nguyên tắc của bộ máy nhà nước

- Nguyên tắc tập quyền: quyền lực tập trung vào một người hoặc tập thể người;

- Nguyên tắc phân quyền: phân chia quyền lực thành các cơ quan Lập- hành – tư;

 Mỗi bộ máy nhà nước là sự phản ánh bản chất của nhà nước, lợi ích chung của xã hội

Bộ máy nhà nước Việt Nam

NHÀ NƯỚC PHÁP QUYỀN

Nhà nước pháp quyền là Nhà nước lấy pháp luật làm cơ sở pháp lí thống nhất cho việc điều hành mọi mặt hoạt động của nhà nước, của xã hội, của mọi công dân, dùng pháp luật làm chuẩn mực để phân biệt tính hợp pháp và không hợp pháp; việc được làm và không được làm trong thi hành pháp luật của các cơ quan và cán bộ nhân viên nhà nước, trong việc tuân thủ pháp luật của mọi công dân, tóm lại là một nhà nước phục tùng một trật tự pháp lí loại