Khái quát về văn học Việt Nam từ đầu thế kỷ XX đến cách mạng tháng tám năm 1945

Nền văn học: bước vào giai đoạn giao thời. Văn chương của các nho văn giữ vị trí quan trọng nhưng phân hóa và ít nhiều đã có biến đổi về tư tưởng và nghệ thuật. Các tác giả cuối cùng của văn học trung đại: Nguyễn Khuyến, Tú Xương vẫn tiếp tục sáng tác trong đầu thế kỷ mới nhưng với tâm trạng kẻ lạc thời

Chương 1: Khái quát về văn học Việt Nam từ đầu thế kỷ XX đến cách mạng tháng tám năm 1945

I Hoàn cảnh lịch sử - xã hội và văn hóa, tư tưởng

II Quá trình phát triển của văn học

III.Những đặc điểm cơ bản của văn học Việt Nam từ

đầu thế kỷ XX đến 1945

IV.Thành tựu chủ yếu của các thể loại văn học

V Kết luận

1/ Về lịch sử, xã hội

2/ Về văn hóa, tư tưởng

I HOÀN CẢNH LỊCH SỬ - XÃ HỘI

1/ Về lịch sử, xã hội

Cuối thế kỷ XIX, triều đình nhà Nguyễn ký hiệp ước thừa nhận

sự bảo hộ của Phápvào năm

1884

Sau 2 cuộc khai thác thuộc địa từ năm 1897 đến 1913 và từ

1918 đến 1929 Việt Nam chuyển từ xã hội phong kiến sang xã hội thuộc địa nửa phong kiến

Cơ cấu giai cấp tầng lớp trong xã hội Việt Nam đã có nhiều thay đổi trong vài ba mươi năm Giai cấp tiểu tư sản thành thị tăng lên khá nhiều bao gồm nhiều tầng lớp :

( tiểu thương, viên chức, thợ thủ công, học sinh, trí thức mới…) Giai cấp công nhân được hình thành và lớn mạnh nhanh chóng Giai cấp tư sản ra đời nhưng yếu ớt và phụ thuộc vào tư bản

Pháp Thực dân Pháp vẫn duy trì bộ máy phong kiến ở làng xã, tầng lớp địa chủ cường hào làm công cụ cai trị

Nông dân chịu nhiều áp bức và sưu thuế nặng nề

Thực dân Pháp chia nước ta thành 3 kỳ, có chế độ cai trị phân biệt

Về mặt chính trị

-1940: phát xít Nhật vào Đông Dương(hình), nhân dân ta chịu thêm một tầng áp bức

-1945: thời kì Chiến tranh thế giới thứ 2, thực dân Pháp và phát xít Nhật ra sức vơ vét phục vụ cho cuộc chiến dẫn tới nạn đói khủng khiếp, cướp đi hàng triệu sinh mạng đồng bào ta

Tác phẩm tiêu biểu phản ánh về nạn đói năm 1945 đó là tác phẩm Vợ Nhặt của nhà văn Kim Lân.

Vợ Nhặt là tố cáo tội ác của thực dân, phản ánh cuộc sống thê thảm của nhân dân trong nạn đói Qua đó, Kim Lân đã bộc lộ sự cảm thông với nỗi khổ của những người dân

nghèo, phát hiện ra vẻ đẹp trong tâm hồn và nhân cách họ.

2 Về văn hoá, tư tưởng

a/ Giáo dục:

Cùng với những thay đổi về xã hội thời kì này đất

nước đã diễn ra những biến đổi to lớn về văn hoá và

tư tưởng Việc làm cho chữ hán và Nho giáo mất dần địa vị trọng yếu do việc bãi bỏ chế độ khoa cử Hán

học và thay đổi hệ thống giáo dục ảnh hưởng của văn hoá phương Tây( chủ yếu là Pháp) ngày càng mạng

lên

Trường Chasseloup Laubat được

xây dựng từ năm 1874. Ảnh tư liệu

b/ Về văn hóa và tư tưởng

Nho giáo mất dần địa vị trọng yếu do việc bãi bỏ chế độ khoa cử Hán học và thay đổi hệ thống giáo dục ảnh hưởng của văn hoá phương Tây( chủ yếu là Pháp) ngày càng mạng lên

Kinh tế, xã hội, văn hoá cũng đã biến đổi về

mặt tư tưởng Nho giáo đã mất dần địa vị thống trị trong hệ tư tưởng phong kiến và hệ tư tưởng

tư sản du nhập ngày càng nhiều ảnh hưởng rộng rãi trong tầng lớp trí thức, thị dân

1/ Từ đầu thế kỷ XX đến 1930

2/ Giai đoạn 1930 - 1945

II/Quá trình phát triển của văn học

a)Từ đầu thế kỷ XX đến 1920

Nền văn học: bước vào giai đoạn giao thời Văn chương của các nho văn giữ vị trí quan trọng nhưng phân hóa và ít nhiều

đã có biến đổi về tư tưởng và nghệ thuật

Các tác giả cuối cùng của văn học trung đại: Nguyễn

Khuyến, Tú Xương vẫn tiếp tục sáng tác trong đầu thế kỷ

mới nhưng với tâm trạng kẻ lạc thời

Chữ quốc ngữ đã được dùng phổ biến

ở Nam Bộ và sự xuất hiện của báo chí từ vài ba mươi năm cuối thế kỷ XIX và được dùng sáng tác văn học

Tiểu thuyết quốc ngữ sớm nhất là truyện Thầy

Lazaro phiền của Nguyễn Trọng Quản in năm

1887 ở Sài Gòn

Tác giả Hồ Biểu Chánh.

Tiểu thuyết quốc ngữ Nam Bộ mang khá nhiều yếu tố văn xuôi trung đại nhưng có nhiều nét

mới về đề tài và đối tượng miêu

tả, dùng ngôn ngữ gần với tiếng nói thường ngày mang đặc điểm phương ngữ Nam Bộ

• Thập niên thứ hai, phong trào sáng tác văn xuôi quốc ngữ được lan rộng ra miền Bắc với sự xuất hiện

nhiều tạp chí và tờ báo

• Văn học nổi bậc nhất là văn học cách mạng sản sinh trong các phong trào yêu nước như Đông Du, Đông Kinh nghĩa thục, Duy Tân, … với các tác giả tiêu

biểu như Phan Bội Châu, Phan Châu Trinh, Nguyễn Thượng Hiện, Huỳnh Thúc Kháng,

• Tuy về mặt thể loại, ngôn ngữ, thi pháp vẫn chưa ra khỏi phạm trù trung đại

b/Từ 1920 đến 1930

Sau những năm 20, văn học chuyển biến rõ rệt hơn theo hướng hiện đại trong sự biến đổi mạnh mẽ của đời sống kinh tế, xã hội và đã ghi được nhiều thành tựu

Truyện ngắn xuất hiện nhiều mà tiêu biểu là các cây bút Phạm Duy Tốn, Nguyễn Bá Học Tiểu thuyết Kim Anh lệ sử của Trọng Khiêm, Quả dưa đỏ của Nguyễn Trọng Thuật và các tác phẩm của Đặng Trần Phất, Nguyễn Tử

Siêu,… Đặc biệt tiểu thuyết Tố Tâm của Hoàng

Ngọc Phách (xuất bản năm 1925) được coi

là một cái mốc quan trọng trong sự hình thành của tiểu thuyết Việt Nam hiện đại

Thơ khá phong phú về khuynh hướng lãng mạn với Đông Hồ, Tương Phố, Đoàn Như Khuê nổi bật là

Tản Đà và Trần Tuấn Khải

Trần Tuấn Khải biểu lộ tình cảm với đất nước trong những điệu thơ đậm tính dân gian, dân tộc

Tản Đà “là con người

của hai thế kỷ” (Hoài

Thanh), là cái dấu nối

thơ cũ và thơ mới

Sáng tác của Nguyễn Ai Quốc trong thời kỳ hoạt động ở Pháp (truyện ngắn, ký, kịch, tiểu

phẩm, chính luận) mở ra một hướng đi mới gắn với tư tưởng cách mạng vô sản cho phong trào giải phóng dân tộc, là một thành tựu nổi bật của văn học cách mạng, là một đóng góp

quan trọng cho quá trình hiện đại hóa văn học Việt Nam

2.Giai đoạn 1930 đến 1945Giai đoạn 1930 đến 1945, sự phát triển

sôi nổi, phong phú và hết sức mau lẹ của

nền văn học dân tộc theo hướng hiện đại, thay đổi diện mạo

nền văn học

Văn xuôi có vị trí quan trọng trong đời sống văn học và phát triển rất sôi nổi, đa dạng ở cả hai khuynh hướng hiện thực và lãng mạn

Tự lực văn đoàn ra đời năm 1933 đóng góp quan trọng cho

sự phát triển của văn xuôi nghệ thuật hiện đại và cho khuynh hướng lãng mạn (tiểu thuyết của Nhất Linh, Khái Hưng,

truyện ngắn của Thạch Lam)

Phê bình văn học là một ngành hoạt động chuyên biệt và phát triển khá mạnh, đóng góp tích cực vào công cuộc hiện đại hóa văn học Những cây bút phê

bình văn học: Thiếu Sơn, Hoài Thanh, Vũ Ngọc Phan, Hải

Triều ngoài ra Trần Thanh Mại, Nguyễn Bách Khoa, Trương

Chính,… phê bình nhà văn nhà thơ

Bộ Nhà văn hiện đại của Vũ Ngọc Phan

Một số công trình văn học sử Việt Nam được biên soạn một cách khoa học Việt Nam văn học sử yếu của Dương Quảng Hàm Việt Nam cổ văn học sử của Nguyễn Đổng Chi

Văn học cách mạng từ đầu

những năm ba mươi đã chuyển theo khuynh hướng vô sản và là một dòng chảy không đứt đoạn+ Thơ ca trong phong trào Xô viết Nghệ- Tĩnh (1930-1931)

+Thơ văn trong tù, đặc biệt là

văn học cách mạng nửa hợp

pháp ở thời kỳ Mặt trận dân chủ

và sau đó là Mặt trận Việt Minh

Giai đoạn 1939- 1945 có sự phát triển mạnh mẽ, phong

phú, đạt đến tính hiện đại và có sự kết tinh ở nhiều hiện

tượng tiêu biểu, nhiều tác phẩm xuất sắc Văn học Việt

Nam không đầy nửa thế kỷ đã tạo ra sự biến đổi toàn diện

và sâu sắc, chuyển từ phạm trù văn học trung đại sang văn học hiện đại

III Những đặc điểm cơ bản của văn học Việt Nam từ đầu thế kỉ XX đến

1945 1/ Nền văn học hiện đại hóa

2/ Văn học phát triển với nhịp độ đặc biệt

khẩn trương, mau lẹ

3/ Văn học phân hóa thành hai khu vực( hợp

pháp và bất hợp pháp) và nhiều khuynh

hướng

1.Nền văn học được hiện đại hóa

Công cuộc hiện đại hóa văn học làm biến đổi toàn diện từ phạm trù trung đại sang hiện đại

Hiện đại hóa được bắt nguồn từ sự thay đổi ý thức nghệ thuật, quan niệm thẩm mỹ và quan niệm về văn chương

Văn học đã trở thành một lĩnh vực

chuyện biệt đáp ứng nhu cầu thẩm mỹ

và nhận thức của công chúng

Thể loại: ra đời và phát triển

 Văn xuôi: tiểu thuyết, truyện ngắn, phóng sự

 Thơ: phong trào thơ mới

 Thể loại mới: kịch nói, phê bình văn học

Lực lượng sáng tác:

 Vài chục năm đầu thế kỉ, là các nhà nho tiếp

nhận tư tưởng mới

 Từ những năm 20 trở đi, là lớp tri thức Tây học chịu sự ảnh hưởng trực tiếp của văn hóa và

văn học phương tây

Phương diện ngôn ngữ và văn tự:

 Sử dụng chữ quốc ngữ để sáng tác văn học

 Ngôn ngữ gần gũi với đời sống diễn tả nhiều

trạng thái tinh tế và phức tạp của nội tâm, sử dụng hình ảnh sinh động

Quá trình hiện đại hóa văn học diễn ra 3 chặng:

* Chặng thứ nhất_ từ đầu thế kỉ đến 1920

*Chặng thứ 2 _ những năm 20:

o Chặng thứ 3_ từ những năm 30 đến cách mạng tháng tám 1945:

nho nhưng tiếp nhận tư tưởng dân chủ thời đại.

Đặc biệt ở Nam Bộ, sự xuất hiện

và phổ biến của văn xuôi tiếng

Việt viết bằng chữ quốc ngữ.

Chặng thứ 2 _ những năm 20:

Cuộc cách tân văn học được đẩy mạnh và nhiều thành tựu quan trọng:

+ Văn xuôi: Tiểu thuyết tác

giả tiêu biểu Hồ Biểu Chánh, Tố Tâm-Hoàng Ngọc Phách

+ Thơ :tác giả tiêu biểu Tản

Đà, Trần Tuấn Khải

+ Kịch nói

Đặc biệc sáng tác Nguyễn Ái

Quốc viết bằng tiếng Pháp đăng trên báo Pháp

2.Văn học phát triển với nhịp độ đặc

biệt khẩn trương và mau lẹ

Không đầy nửa thế kỉ với nhịp độ phát triển

đã thay đổi hẳn nền văn học trung đại sang nền văn học mang tính hiện đại

Nói về tốc đọ phát triển của văn học Việt

Nam thời kì này, nhà phe bình Vũ Ngọc Phan

đã nhận xét: “ Một năm ở ta kể như ba mươi năm ở người”

3/Văn học phân hóa

thành hai khu vực( hợp pháp và bất hợp pháp)

và nhiều khuynh hướng

Văn học hợp pháp là bộ phận văn học được sáng tác và lưu

hành công khai, hợp pháp trong xã hội đương thời Chịu sự

kiểm soát, kiểm duyệt của chính quyền thực dân.

Hai huynh hướng trên không phải

là một ranh giới tuyệt đối mà có

mối quan hệ qua lại, thâm nhập

chuyển hóa lẫn nhau.

Tác giả là chiến sĩ, quần chúng cách mạng.

Bị chính quyền thực dân cấm đoán nên chỉ lưu hành bí mật hoặc có thời gian lưu hành nửa hợp pháp

Ít đầu tư gia công về nghệ thuật nên chủ yếu là truyện ngắn, thơ ca

Văn học cách mạng kêu gọi trực tiếp tinh thần yêu nước chống thực dân pháp, cổ vũ

đấu tranh cho độc lập tự do và chủ nghĩa xã hội

Văn học bất hợp pháp:

Văn học cách mạng kêu gọi trực tiếp tinh thần yêu nước chống

thực dân pháp, cổ vũ đấu tranh cho độc lập tự do và chủ nghĩa

xã hội.

Với họ văn chương là vụ khí đấu tranh Sức hấp dẫn của nó bởi tư tưởng tiên tiến tình cảm cao

đẹp, nồng nàn, hình tượng nghệ thuật lớn lao, mới mẽ.

Tiêu biểu bộ phận văn học

này là Phan Bội Châu, Phan

Châu Trinh, Nguyễn Ái Quốc.

1/ Nhìn chung về sự biến đổi hệ thống thể loại văn học

2/ Các thể loại văn xuôi( truyện, ký)

3/ Thơ4/ Kịch5/Phê bình văn học

- Nền văn học viết ở nước ta xuất hiện trong thế kỉ X và kéo dài suốt mười thế kỉ (từ X đên XIX) trong môi trường xã hội phong kiến trung đại Hệ thống thể loại khá hoàn chỉnh nhưng chậm biến đổi, gồm hai bộ

phận chính: thể loại tiếp nhận từ Trung Hoa

và thể loại có nguồn gốc từ dân tộc Trung tâm của hệ thống là thể loại hành chính (chiếu, lịch, cáo, biểu, luận, ), rồi mới đến văn chương nghệ thuật (truyện, kí, thơ,

phú)

- Văn học trung đại Việt Nam cũng sáng tạo

ra những thể loại đặc thù, phần lớn từ văn học nhân gian và được viết bằng chữ Nôm: Truyện thơ, ngâm khúc, hát nói, tuồng

- Vào đầu thế kỉ XX, hoàn cảnh ấy nảy sinh yêu cầu đổi mới nên văn học theo

hướng hiện đại hóa Một trong những nội dung quan trọng là biến đổi các thể

loại văn học theo hướng hiện đại.

- Khoảng vài chục năm đầu thế kỉ, các thể loại văn học trung đại vẫn còn được tác giả xuất thân Nho học sử dụng, nhưng đã nhường chỗ dần cho văn học hiện đại Các thể loại hành chính trong thời kì trung đại không còn được sử dụng hoặc đã thay đổi chức năng (ví dụ: các thể phú, văn tế chủ yếu chỉ được dùng trong phong cách trào phúng)

- Kịch nói du nhập từ phương Tây đã bổ sung cho thể loại kịch hát truyền thống

(tuồng, chèo).

- Sự phát triển của báo chí đã thúc đẩy phóng sự ra đời.

- Phê bình văn học trở thành hoạt động chuyên biệt.

2.Các thể loại văn xuôi ( truyện, kí)

- C uối thế kỷ XIX, tác phẩm văn xuôi quốc ngữ đầu tiên ra đời.

- Đầu thế kỷ XX, xuất hiện phong trào sáng tác văn xuôi ở Nam Bộ Các tác phẩm lúc bấy giờ còn mang nét văn xuôi tự sự trung đại nhưng cũng có những yếu tố

mới Tiêu biểu là truyện ngắn của Phạm Duy Tốn, Nguyễn Bá Lộc, tiểu thuyết Tố

Tâm của Hoàng Ngọc Phách, tiểu thuyết của Hồ Biểu Chánh.

- Đầu những năm ba mươi, với sự phát triển mạnh của cả hai khuynh hướng – hiện thực và lãng mạng – văn xuôi Việt Nam thật sự được hiện đại hóa.

Văn xuôi, tiểu thuyết, truyện ngắn, tùy bút, phóng sự đều phát triển khá mạnh:

2.Truyện ngắn:

- Ba mươi năm đầu thế kỷ còn mang tính giao thời, trừ truyện ngắn của Nguyễn Ái Quốc những năm hai mươi viết bằng tiếng Pháp đã có tính hiện đại.

- 1930 – 1945, truyện ngắn phát triển phong phú, tiêu biểu:

Truyện ngắn của Nguyễn Công Hoan Mỗi truyện của ông được xây dựng như một màn hài kịch, có khi là bi hài kịch, sự việc và hành động diễn biến nhanh, tình tiết tập trung để dẫn tới cao trào, rồi nhanh chóng mở nút làm bật cười

Truyện ngắn của Thạch Lam giàu chữ tình, cốt truyện thường đơn

giản, thiên về biểu hiện tâm trạng với những cảm xúc nhẹ nhàng, tinh

tế trong đời sống thường nhật

Đầu những năm bốn mươi, Tô Hoài, Kim Lân, Bùi Hiển cùng xuất hiện, đưa vào trong truyện những nét sinh hoạt, phong tục

và cả những hủ tục nặng nề Họ am hiểu và miêu tả chân thực tâm lí người nông dân của nhiều vùng miền

Truyện ngắn Nam Cao là bước phát triển mạnh của thể loại

truyện ngắn hiện đại trong văn học Việt Nam, khai thác các chi tiết vụn vặt của đời sống hằng ngày để phát hiện chiều sâu của đời sống nhân sinh.

Các thể loại văn

học khác

Kịch Thơ

Phê bình văn

V KẾT LUẬN

- Thời kì văn học từ đầu thế kỉ XX đến 1945 có vị trí hết sức quan trọng trong

lịch sử văn học Việt Nam Khép lại gần 10 thế kỉ văn học trung đại và mở ra một

hệ hình văn học mới _ văn học hiện đại.

- Chỉ trong vòng chưa đầy nửa thế kỉ, văn học nước ta có sự biến đổi sâu

rộng và toan diện, chuyển từ nền văn học trung đại sang nền văn học hiện đại.

- Văn học hiện đại vẫn kế tục và phát huy những truyền thống tư tưởng sâu

sắc của văn học dân tộc.

-Trên phương diện hình thức nghệ thuật, văn học thời kì này đã tạo được sự đổi mới toan diện về thể loại ngôn ngữ , các phương thức biểu đạt, nhưng cũng

không hề cắt đứt với truyền thống nghệ thuật của dân tộc.

- Nền văn học thời kì từ đầu thế kỉ XX đến 1945 tuy đã phát

triển mau lẹ và mạnh mẽ, nhưng không tranh khỏi nhiều hạn

chế, khó khăn, chịu nhiều ảnh hưởng chi phối phức tạp Nhưng thời gian đã sàng lọc và chứng tỏ những giá trị mà tời kì văn

học này đem lại cho nền lịch sử văn học Việt Nam rất to lớn,

ảnh hưởng sâu sắc đến sự phát triển của văn học dân tộc ở các thời kì sau

TÁC PHẨM THAM KHẢO