Sắc thái nữ quyền trong tiểu thuyết gia đình bé mọn của dạ ngân

Chủ nghĩa nữ quyền trong văn xuôi Việt Nam Tuy xuất hiện muộn trong nền văn chương Việt Nam, nhưng dòng văn học nữ quyền phát triển rất nhanh chóng, với một số lượng đông đảo các cây bú

MỞ ĐẦU

1 Lí do chọn đề tài

Văn học bắt nguồn từ cuộc sống, phản ánh cuộc sống, từ đó quay lại phục vụ cuộc sống - đó là mối quan hệ bền chặt, gắn bó mật thiết và biện chứng Cuộc sống thay đổi không ngừng, văn học cũng vì thế mà thực hiện những bước chuyển, vận động không ngừng Trong dòng chảy ấy, cùng với phong trào nữ quyền đang phát triển trên toàn thế giới, văn học nữ quyền bắt đầu xuất hiện, đặt dấu ấn riêng cho bản thân mình Từ những manh nha ban đầu, càng ngày, khuynh hướng văn học ngày càng khẳng định hơn nữa vị thế của nó trong nền văn chương thế giới, với nhiều tác phẩm đạt những thành tựu hết sức đáng kể Người ta bắt đầu có cái nhìn nghiêm túc, quan tâm thật sự tới khuynh hướng văn học nữ quyền Hàng loạt các công trình nghiên cứu về lịch sử của chủ nghĩa nữ quyền, phê bình nữ quyền trong văn học ra đời, tạo thành cơ sở lí thuyết chung để soi chiếu vào từng tác phẩm, từ

đó làm sáng rõ từng biểu hiện cụ thể, những cung bậc, gam màu của chủ nghĩa nữ quyền trong văn chương

Trong quá trình giao lưu, tiếp xúc, hội nhập với nền văn chương thế giới, văn học Việt Nam cũng bắt kịp dòng chảy ấy Tiếng nói của người phụ nữ bắt đầu được cất cao, cất lên mạnh mẽ trong văn học Các cây bút bạo dạn, bung phá hết khả năng, giải phóng những quan niệm, tư tưởng, góc nhìn của chính bản thân, tạo nên một làn gió mới mẻ đồng thời mang đậm những giá trị nhân văn, nhân sinh sâu sắc Chúng ta có Nguyễn Thị Thu Huệ, Võ Thị Hảo, Lê Minh Khuê, Y Ban, Phan Thị Vàng Anh, Nguyễn Ngọc Tư, Đỗ Hoàng Diệu, Vi Thùy Linh… những cây bút không ngừng làm nóng văn đàn dành nhiều giải thưởng quan trọng trong nước, đặt những dấu ấn mạnh mẽ cho chủ nghĩa nữ quyền trong văn học Độc giả tiếp nhận các tác phẩm nữ quyền một cách tích cực, nhiều bài báo, công trình nghiên cứu hướng ngòi bút của mình nhìn nhận, đi sâu phân tích vào dòng văn học này

Sớm xuất hiện trong dòng chảy ấy, Dạ Ngân cũng là một cây bút tiêu biểu, cùng cất lên những âm thanh riêng của bản thân, hòa vào bản giao hưởng mềm mại,

nữ tính, nhưng cũng đồng thời hết sức táo bạo, mạnh mẽ của dòng văn học nữ quyền Hầu hết các tác phẩm của Dạ Ngân đều đề cập đến số phận của những người phụ nữ trong gia đình và xã hội

“Gia đình bé mọn” là cuốn tiểu thuyết đạt nhiều thành công, tiêu biểu trong

sự nghiệp sáng tác của tác giả Câu chuyện được ấp ủ, nuôi dưỡng ý tưởng trong một khoảng thời gian dài, xoay quanh số phận, cuộc đời của một người phụ nữ, hành trình đấu tranh để đến được hạnh phúc của cô Âm hưởng nữ quyền thấm đượm trong từng hơi thở của trang văn

Xuất phát từ những lí do trên, cùng với lòng yêu thích và ngưỡng mộ tài năng của Dạ Ngân, đồng thời cũng muốn tìm hiểu thêm kiến thức về chủ nghĩa nữ

quyền trong nền văn học nước ta, nên chúng tôi đã chọn vấn đề “Sắc thái nữ

quyền trong tiểu thuyết Gia đình bé mọn của Dạ Ngân” làm đề tài nghiên cứu

cho khóa luận của mình

2 Lịch sử vấn đề

2.1 Chủ nghĩa nữ quyền trong văn xuôi Việt Nam

Tuy xuất hiện muộn trong nền văn chương Việt Nam, nhưng dòng văn học

nữ quyền phát triển rất nhanh chóng, với một số lượng đông đảo các cây bút nữ đang ngày càng khẳng định vị thế của mình Hàng loạt công trình nghiên cứu, bài viết về chủ nghĩa nữ quyền trong văn học được triển khai, từ những lí thuyết, đặc điểm chung cho đến việc soi chiếu vào từng tác giả, tác phẩm cụ thể Có thể kể đến như “Giới và ngôn ngữ trong tư tưởng của Hélène Cixous” của Nguyễn Việt Phương, “Phụ nữ và sáng tác văn chương” của Vương Trí Nhàn, hay như “Vấn đề phái tính và âm hưởng nữ quyền trong văn học Việt Nam đương đại” của Nguyễn Đăng Điệp Trong bài viết đó, ông đã chỉ ra sự thay đổi về ý thức phái tính trong văn học Việt Nam, âm hưởng nữ quyền từ những manh nha ban đầu cho đến khi phát triển mạnh mẽ ở thời kì đương đại, từ đó phần nào khái quát âm hưởng ấy trên phương thức thể hiện cũng như nội dung của các cây bút nữ quyền Hồ Khánh Vân

là tác giả của nhiều bài viết về chủ nghĩa nữ quyền, tiêu biểu như: “Ý thức nữ

quyền và phát triển của văn học nữ Nam bộ trong tiến trình hiện đại hóa văn học dân tộc đầu thế kỉ XIX”, “Bước đầu xác lập một số khái niệm trong phê bình văn học nữ quyền”… cung cấp cho ta những cái nhìn khái quát, các khái niệm cơ bản

về chủ nghĩa nữ quyền trong văn học, các phương diện cơ bản của lối viết nữ… trong luận văn thạc sĩ “Người phụ nữ qua cái nhìn hiện đại của một số nhà văn nữ”, Trần Thúy An đã nghiên cứu quan niệm của các nhà văn nữ về hình ảnh người phụ

nữ trong xã hội hiện đại, khái quát hình tượng người phụ nữ trong các mối quan hệ (với gia đình, bản thân, xã hội) thông qua các tác phẩm của họ, rút ra các giá trị thẩm mĩ ở phương diện bút pháp của các cây bút nữ…

Cùng với những bài viết, công trình nghiên cứu về chủ nghĩa nữ quyền, các lí thuyết của chủ nghĩa nữ quyền, phê bình nữ quyền trong văn học… những công trình nghiên cứu của tác giả trên giúp ta có một cái nhìn sâu sắc toàn diện về dòng văn học nữ quyền, từ đó có đủ nền tảng, cơ sở lí thuyết, để soi chiếu vào các tác phẩm, tác giả cụ thể, làm sáng rõ đặc điểm trong sáng tác của cây bút nữ trên văn đàn

2.2 Nghiên cứu về tác phẩm Gia đình bé mọn

Tác phẩm “Gia đình bé mọn” của Dạ Ngân được in và xuất bản năm 2005 Mặc dù đi vào khai thác đề tài có phần xưa cũ, nhưng tác phẩm vẫn xác lập một chỗ đứng vững chắc trong lòng độc giả, nhận được nhiều lời khen ngợi của giới chuyên môn, như “bốn lời bình về “Gia đình bé mọn” của Dạ Ngân” in trên báo điện tử www.thanhnien.com.vn của Hoài Nam, Hoàng Ngọc Hiến với bài viết

“không chỉ là một “Gia đình bé mọn””… Ngay từ khi mới ra đời, có nhiều ý kiến tranh cãi, bàn luận về thể loại của tác phẩm “Tự truyện và tiểu thuyết trong Gia đình bé mọn” của Lê Tú Anh in trên Văn nghệ số 15/2006, “Gia đình bé mọn và sự khác nhau giữa tự truyện và tiểu thuyết” của tác giả Phan Huy Quý, in trên văn nghệ trẻ, số 47/2006 là hai trong số đó Trong luận văn thạc sĩ “Người phụ nữ qua cái nhìn hiện đại của một số nhà văn nữ”, một trong những đối tượng, phạm vi

nghiên cứu của tác giả Trần Thúy An chính là Gia đình bé mọn với nhân vật trung tâm Mỹ Tiệp

Tuy vậy, xét một cách khách quan, thực tế, dẫu “Gia đình bé mọn” được khẳng định là tác phẩm có nhiều thành công, gây được tiếng vang trong lòng độc giả, nhưng việc phê bình, nghiên cứu, tìm hiểu “Gia đình bé mọn” vẫn còn rất ít, chủ yếu ở các bài điểm sách, những tin vắn về việc in nối bản tiểu thuyết cùng một

số bài phỏng vấn viết về chân dung nhà văn, chưa có công trình nào thực sự tập trung soi chiếu, làm nổi rõ những giá trị nội dung, nghệ thuật của tác phẩm

Do vậy, với đề tài “Sắc thái nữ quyền trong tiểu thuyết Gia đình bé mọn của

Dạ Ngân”, chúng tôi xin được cung cấp một góc nhìn của tác phẩm từ phương diện nôi dung lẫn hình thức thể hiện

3 Đối tượng, phạm vi nghiên cứu

- Đối tượng nghiên cứu: Sắc thái nữ quyền trong tác phẩm “Gia đình bé mọn” của Dạ Ngân

- Phạm vi nghiên cứu: Phạm vi khảo sát chủ yếu trong tác phẩm “Gia đình bé mọn” của Dạ Ngân

4 Phương pháp nghiên cứu

Quá trình triển khai việc nghiên cứu đề tài, người viết sử dụng các phương pháp và thao tác sau đây:

Phân tích, tổng hợp: Phân tích những yếu tố về nội dung, nghệ thuật trong tác phẩm, từ đó tổng hợp lại, đưa ra cái nhìn bao quát, đồng thời tìm hiểu ý kiến đánh giá của giới phê bình, chuyên môn và các nhà văn xung quanh vấn đề được nghiên cứu

So sánh, đối chiếu: Tìm chỗ tương đồng và khác biệt về sắc thái nữ quyền trong sáng tác của một số nhà văn nữ

Phương pháp liên nghành: Nghiên cứu tác phẩm trong mối quan hệ với văn hóa, lịch sử dân tộc

Cấu trúc - hệ thống: Nghiên cứu sắc thái nữ quyền trong tác phẩm như một chỉnh thể hoàn chỉnh

5 Đóng góp của khóa luận

Từ phương diện của lịch sử vấn đề, khóa luận chúng tôi sẽ có những đóng góp sau:

Hệ thống lại những vấn đề nghiên cứu về sắc thái nữ quyền trong tác phẩm Gia đình bé mọn của Dạ Ngân

Qua khóa luận người viết chỉ ra được cái nhìn bao quát về nữ quyền trong tiểu thuyết Gia đình bé mọn của Dạ Ngân cả về phương diện nội dung lẫn hình thức thể hiện, khẳng định giá trị và vị trí của nó trong dòng văn học Việt Nam

Hi vọng bài viết này sẽ là một tài liệu hữu ích cho các bạn sinh viên yêu thích văn học và tạo tiền đề cho những ai quan tâm tới tác giả Dạ Ngân

6 Cấu trúc khóa luận

Ngoài phần Mở đầu, Kết luận, phần Nội dung của khóa luận được triển khai thành ba chương sau đây:

Chương 1: Tiểu thuyết “Gia đình bé mọn” của Dạ Ngân trong xu hướng văn xuôi nữ quyền Việt Nam

Chương 2: Sắc thái nữ quyền trong “Gia đình bé mọn” của Dạ Ngân nhìn từ phương diện nội dung

Chương 3: Sắc thái nữ quyền trong “ Gia đình bé mọn” của Dạ Ngân nhìn từ phương thức thể hiện

NỘI DUNG Chương 1 TIỂU THUYẾT “GIA ĐÌNH BÉ MỌN” CỦA DẠ NGÂN TRONG XU HƯỚNG VĂN XUÔI NỮ QUYỀN VIỆT NAM

1.1 Chủ nghĩa nữ quyền

Trong đời sống xã hội, xuyên suốt một quá trình lịch sử lâu dài phụ nữ luôn

là sinh thể xếp hạng hai trong thang bậc của loài người, là “giới thứ hai” như Simone de Beauvoir đã định danh khi khái quát và phân tích tất cả các yếu tố thuộc

về người phụ nữ Ở phương Tây, kinh thánh kể câu chuyện về nguồn gốc khởi thuỷ của nhân loại, trong đó EVA được sinh ra trong một cái xương sườn của Ađam, hệ quả mặc nhiên, vai trò của nữ giới bị coi là lệ thuộc và bị chi phối bởi nam quyền Hơn thế, với hành vị dụ dỗ Ađam ăn trộm áo thần, Eva đã trở thành nguồn gốc sinh

ra tội lỗi Như vậy, trong cái nhìn lịch sử nhất là từ khi hệ thống văn tự được xác lập, phái nam gần như giữ vai trò thống trị tuyệt đối Không phải ngẫu nhiên mà

“man” vừa có nghĩa là nam vừa có nghĩa là nhân loại trong khi đó “woman” mang tính chỉ giới nữ rõ nét (nữ được sinh ra từ nam) Trước khi điều này chính thức được thừa nhận, loài người đã bắt đầu lịch sử của mình bằng chế độ mẫu quyền (mẫu hệ) Trong nhiều từ điển, cửa mình được hiểu như là nguồn gốc sự sống Nhưng sự sống ấy lại được khởi nguồn từ sự gieo giống và điều này, không còn cách nào khác, phải trông chờ vào đàn ông Cùng với thời gian, đàn ông với ưu thế sức mạnh cơ bắp và là người tạo ra thu nhập kinh tế nhiều hơn đã trở thành “kẻ mạnh” Văn hoá khổng giáo ở phương Đông (tiêu biểu là Trung Hoa và Việt Nam) cũng đặc biệt chú trọng đến vai trò áp chế của đàn ông so với đàn bà (“tại gia tòng phụ, xuất giá tòng phu, phu tử tòng tử”) Tư tưởng “trọng nam” vẫn còn ảnh hưởng đến tận ngày nay khiến cho cấu trúc dân số bị nghiêng lệch trầm trọng ở một số nước, nhất là các nước phương Đông Ở tất cả mọi mối quan hệ trên mọi lĩnh vực, phụ nữ luôn là đối tượng phải chịu thiệt thòi và bất công, họ sống với bản năng của những người đàn bà chỉ biết sinh con đẻ cái, chăm lo cho gia đình và lầm lũi làm việc, họ nhẫn nhục chịu đựng những áp chế văn hoá lạc hậu, hà khắc đè nặng lên

đôi vai mình, họ chỉ như cái bóng bên cạnh một nửa nhân loại là nam giới thoả sức tung hoành trên tất cả mọi lĩnh vực Nó như được mặc định trong ý thức của xã hội

kể từ khi chế độ phụ hệ ra đời, tư tưởng nam trị thống ngự, ăn sâu vào tiềm thức của hàng ngàn thế hệ

Xã hội ngày càng phát triển, con người càng nhận thức đầy đủ hơn về giá trị bản thân Cán cân vị thế giữa nam giới cũng từ đó bắt đầu dịch chuyển Từ hoài nghi cho đến phản kháng, chống đối tư tưởng “phụ quyền”, nữ giới đứng lên cất cao tiếng nói đấu tranh cho lợi ích của bản thân, khái niệm “Chủ nghĩa nữ quyền”

ra đời Theo quan điểm của các nhà xã hội học, chủ nghĩa nữ quyền là “sự ủng hộ tính bình đẳng xã hội của hai phái trong xã hội và sự phản đối chế độ gia trưởng và phân biệt đối xử giới tính” [25,412], “Chủ nghĩa nữ quyền là suy nghĩ về sự bình đẳng của hai phái trong xã hội và sự phản đối có tổ chức đối với chế độ gia trưởng

và phân biệt đối xử giống phải Chủ nghĩa nữ quyền không thừa nhận mẫu văn hoá chia khả năng con người thành đặc điểm nam tính và nữ tính và tính cách xoá bỏ sự bất lợi của xã hội mà phái bên kia nhìn nhận nữ giới, dẫn đường chỉ lối cho phụ nữ đứng lên đấu tranh cho quyền lợi chính đáng của bản thân

Nổi lên như một phong trào có tổ chức bắt đầu từ thế kỉ XIX ở châu Âu và châu Mĩ, Chủ nghĩa nữ quyền đấu tranh xoá bỏ những bất bình đẳng lớn lao giữa vị thế pháp lý của công dân nữ và nam ở những xứ sở phương Tây đã công nghệ hoá Phong trào đấu tranh này phải trải qua ba gia đoạn:

Cao trào nữ quyền thứ nhất (kéo dài từ cuối thế kỉ XIX đến đầu thế kỉ XX): diễn ra và giành thắng lợi chủ yếu ở Anh và Mỹ, tập trung vào việc giành lại những lợi ích cơ bản cho người phụ nữ, giúp họ vươn lên một vị trí bình đẳng với nam giới về những vấn đề phúc lợi của xã hội (chế độ tiền lương, nghỉ hưu, trợ cấp xã hội ) Kết quả của cao trào đánh dấu bởi thắng lợi của phụ nữ Anh và Mỹ trong việc giành quyền bỏ phiếu bầu cử (đầu thế kỉ XX) như những người đàn ông trong

xã hội

Cao trào nữ quyền thứ hai (vào khoảng những năm 60 - 70 của thế kỉ XX): mang tính chất toàn cầu, đi sâu vào những vấn đề dân tộc, sắc tộc, văn hoá xã hội Cao trào đấu tranh này buộc nhân loại phải nhìn thẳng vào thực trạng của nữ giới:

bị áp bức trong gia đình và xã hội, bị bất bình đẳng về giáo dục, bị loại trừ về mặt văn hoá, bị phân biệt đối xử trong lao động, bị kì thị sắc tộc Cũng trong cao trào này, những nghiên cứu về tính phát triển mạnh, lý thuyết nữ quyền và phê bình văn học nữ quyền xuất hiện, qua đó hệ thống hoá các quan niệm, mở ra một hướng mới trong tiếp cận văn bản

Cao trào nữ quyền thứ ba (vào khoảng những năm 80 của thế kỉ XX): đối tượng quan tâm chủ yếu mà cao trào hướng tới chính là bản thân nữ giới, với những nghiên cứu biểu hiện đa dạng của giới nữ trong đời sống xã hội Từ đó nhận thấy ngay chính trong bản thân giới cũng tồn tại tình trạng phân biệt, bất bình đẳng giữa phụ nữ và phụ nữ Cao trào nữ quyền thứ ba hướng tới sự xoá bỏ những tồn tại này ngay trong giới nữ

Nhờ sự ra đời của chủ nghĩa nữ quyền cùng với các cao trào đấu tranh mạnh

mẽ của nữ giới, vị thế của người phụ nữ trong xã hội dần được thay đổi, cải thiện Nhân loại có cái nhìn trân trọng hơn về một nửa yếu mềm nhưng cũng hết sức đầy bản lĩnh, nữ giới dần giành lại những quyền lợi chính đáng, xứng đáng với khả năng, giá trị của bản thân trên tất cả các lĩnh vực: từ kinh tế, chính trị cho đến văn hoá, xã hội Tiếng nói của nữ giới được cất cao mạnh mẽ, có trọng lượng, những đóng góp của họ cho xã hội được nghiêm túc ghi nhận, đề cao Có thể nói, Chủ nghĩa nữ quyền đã có ảnh hưởng sâu rộng tới tất cả các quốc gia trên thế giới, mang tính nhân bản, nhân văn sâu sắc

1.2 Chủ nghĩa nữ quyền trong văn học

Có thể nói, tôn ti trật tự và thái độ trọng nam khinh nữ từ chỗ là một vấn đề lớn trong xã hội đã chuyển dịch và lãnh đạo sáng tạo và thưởng thức văn học cũng như nhiều hoạt động tinh thần khác Về phía sáng tạo văn học, công việc này vốn được coi là đặc quyền của đàn ông Người ta không mấy đánh giá cao những tác

phẩm của những cây bút nữ, khả năng bung phá, khả năng của các cây bút nữ trong lĩnh vực này, hình ảnh người phụ nữ viết văn luôn được đặt dưới cái nhìn khắt khe của xã hội

Văn học bắt nguồn từ cuộc sống, phản ánh cuộc sống Chính bởi vậy, Chủ nghĩa nữ quyền lan dần đến văn học là kết quả tất yếu, nó tạo nên một thanh âm nổi bật, ấn tượng trong bản hoà phối đầy màu sắc, cung bậc của văn chương, xoá bỏ những quan niệm hà khắc, bảo thủ trước đây về tài năng của người phụ nữ trên văn đàn Từ phương Tây đến phương Đông hàng loạt các tên tuổi nữ xuất hiện, để lại dấu ấn riêng cho mình Trong lĩnh vực phê bình, có thể kể đến “các chính sách về giới” (1970) của Mate Millert, “sự tưởng tượng nữ giới” (1975), “Văn chương nữ giới” (1976) của Patrica Meyer Spacks; “người đàn bà điên loạn của thành Athen (1979) của Sandra Gibert và Suan Gubar Về sáng tác, chúng ta có Elfride Felinek, Dói Lessing, de Beauvoir ở châu Âu; Vệ Tuệ, Sơn Táp, ở Trung Quốc; Yoshimoto Banana, yamada Eimi, Ogawa Mỗi người một cá tính sáng tạo, một phong cách độc đáo, riêng biệt, nhưng tựu chung lại ở các sáng tác của họ chính là

sự giao thoa của tư tưởng nữ quyền, của ý thức về giới, về thân phận của phụ nữ Không ít người đã được vinh danh, trao tặng các giải thưởng lớn: Elfriede Felinek với tình ơi là tình (Nobel 2004), Dói Lesing với cuốn sổ vàng (Nobel 2007), giải Nobel năm 2009 cũng thuộc về nhà văn Herta Muller, Sơn Táp với Thiếu nữ đánh

cờ vây được giải thưởng Goncourt - giải thưởng văn học danh giá nhất nước Pháp Qua đó, các gương mặt nhà văn nữ gây tiếng vang, xác lập vị trí xứng đáng của mình trên văn đàn thế giới, tạo nên một dòng văn học riêng thu hút sự quan tâm của

nữ đã đánh dấu thắng lợi của Chủ nghĩa nữ quyền trong văn học

Với sự xuất hiện của các cây bút nữ và các tác phẩm văn học nữ quyền, phê bình văn học nữ quyền cũng đã ra đời, dần dần xác lập vị thế của mình trong kho tàng kiến thức lý luận văn học Lý thuyết phê bình văn học nữ quyền phát triển qua

ba giai đoạn:

“ Giai đoạn tiên phong và nữ quyền nguyên sơ” tương ứng với cao trào nữ quyền một, tính từ hậu thế chiến II trở về trước, với “Minh chứng về quyền của phụ nữ” (1972) của Mary Wollstonecrraft, người được coi là “tổ mẫu” của chủ nghĩa nữ quyền Đáng chú ý trong giai đoạn này tác phẩm “một căn phòng cho riêng mình” (1929) của Virgima Woolf - cuốn sách được coi là “Sách vỡ lòng” của phê bình nữ quyền

“Giai đoạn sáng tạo nền phê bình văn học nữ quyền” tương ứng với cao trào

nữ quyền II (thập niên 1960 và 1970) với công trình tiêu biểu “Giới thứ hai” của Simone de beavoir Cuốn sách là một công trình lý luận triết học về phụ nữ, xuất phát từ quan điểm nam nữ bình quyền Huy động và vận dụng toàn bộ tri thức nhân loại, Simone de Beauvoir đã xét lại ý nghĩa vai trò và địa vị của nữ giới trong đời sống xã hội Bà khẳng định không phải cấu trúc sinh học mà chính thể chế chính trị, văn hoá, tôn giáo, xã hội đã quy định nên phụ nữ: “Sự phụ thuộc của người phụ

nữ vào loài ; thân thể người phụ nữ là một trong những yếu tố chủ yếu trong vị trí của họ trên thế giới Nhưng cũng không phải chỉ một mình nó là đủ xác định vị trí ấy; nó chỉ là một hiện thực sống khi được ý thức bảo đảm qua các hành động và trong lòng xã hội, sinh học không đủ để giải đáp câu hỏi chúng ta đang quan tâm:

vì sao phụ nữ là người khác (I’ Autre)? Vấn đề đặt ra là cần biết tự nhiên được “lấy lại” như thế nào ở họ trong quá trình lịch sử, cần biết nhân loại đã làm gì đối với người đàn bà” [30,tr.48] Tác phẩm đưa ra luận điểm nổi tiếng: “người ta không sinh ra là phụ nữ, người ta trở thành phụ nữ” đã gây một tiếng vang lớn, đóng góp, ảnh hưởng rất nhiều tới lý thuyết phê bình nữ quyền lúc bấy giờ và sau này

Cũng trong giai đoạn này, năm 1962, “cuốn sổ tay vàng” (theo Golden notebook) của Dói Lesing được xuất bản, ra mắt độc giả Ngay lập tức, tác phẩm được coi là bản tuyên ngôn thứ hai của chủ nghĩa nữ quyền (sau “giới thứ hai”) dù tác giả không hề có mục đích chính trị khi sáng tác nên tác phẩm Tại buổi lễ trao giải Nobel cho tác giả, ban giám khảo đã khẳng định: “các nhà hoạt động nữ quyền

có thể coi “cuốn sổ tay vàng” như là tiên phong cho cái nhìn của thế kỉ XX về quan

hệ nam nữ”

Giai đoạn thứ ba là cao trào ba (thập kỉ 1980 và 1990): đây là giai đoạn quan trọng, hình thành và phát triển những vấn đề chủ yếu của phê bình văn học nữ quyền

Với sự phát triển, ngày càng hoàn thiện của mình, lý thuyết phê bình nữ quyền giúp ta có cái nhìn đầy đủ, chính xác, lý giải thấu đáo hơn về các tác phẩm văn xuôi nữ quyền, xác lập vị thế của mình trong nền lý luận văn chương hiện đại

1.3 Dòng chảy nữ quyền trong văn xuôi Việt Nam đương đại

1.3.1 Các cây bút nữ và vị trí của các tác phẩm nữ quyền trong nền văn học Việt Nam

Trong nền văn học nước ta, nữ giới cầm bút muộn hơn rất nhiều so với nam giới Nền văn học cổ - trung đại Việt Nam, số lượng các nhà thơ nữ thực sự không nhiều, chỉ đếm được trên đầu ngón tay Về cơ bản giới cầm bút vẫn thuộc về đàn ông “Thực ra, trong vòng cương toả của tư tưởng nam quyền, đã bắt đầu xuất hiện những tài danh văn học là nữ giới như Đoàn Thị Điểm, bà Huyện Thanh Quan và đặc biệt là Hồ Xuân Hương Mặc dù giàu tinh thần nổi loạn và phản kháng như những khúc tự tình của nữ họ Hồ vẫn chủ yếu là những tiếng than trách phận” [7] Nguyên nhân của điều này có lẽ không cần phải bàn đến nữa Chỉ đến những năm đầu thế kỉ XX và phong trào thơ mới 1932 - 1945, nhiều cây bút nữ giới mới xuất hiện Đặc biệt, từ sau năm 1986, nền văn học bước vào công cuộc “cởi trói” cho mình, sự cởi mở nhiều chiều đã mang đến những bước chuyển lớn lao về tư duy văn học, thúc đẩy các nhà văn nữ cầm bút sáng tác không ngần ngại Họ đi sâu vào đời sống hiện thực, khám phá mọi tầng bậc của chiều sâu cuộc sống, của con người Số lượng nhà văn nữ tăng lên đáng kể, đa lối viết, đa giọng điệu Có thể kể đến như Vi Thuỳ Linh, Phan Huyền Thư, Phương Lan trong thơ, Võ Thị Hảo, Lê Minh Khuê, Y Ban, Phan Thị Vàng Anh, Dạ Ngân, Nguyễn Ngọc Tư, Đỗ Hoàng Diệu, Trần Thuỳ Mai, Di Li, Phong Điệp, Đỗ Bích Thuý, Phạm Thị Hoài, Võ Thị

Xuân Hà trong văn xuôi Họ làm việc với thái độ nghiêm túc và đầy nhiệt huyết, sáng tác bằng tất cả đam mê của mình, thể hiện khả năng sáng tạo bằng các giải thưởng tại các cuộc thi viết được tổ chức trên văn đàn

Sáng tác của cây bút nữ mang âm hưởng của cuộc sống thời đại, họ chuyển tải mọi vần đề của cuộc sống đa chiều kích vào tác phẩm một cách tự nhiên Ta có thể thấy sự tha hoá nhân cách con người, ma lực của đồng tiền trong các sáng tác của Võ Thị Hảo, Lê Minh Khuê; những vật lộn để mưu sinh trong truyện ngắn của Nguyễn Thị Châu Giang, Y Ban, Võ Thị Hảo; lối sống lai căng, thực dụng trong truyện ngắn Y Ban, Lý Lan Cuộc sống được bản năng khát khao yêu thương, khát khao hạnh phúc, tình yêu là đề tài được các cây bút đi sâu khai thác Họ “đem toàn

bộ đời sống hiện thực và tinh thần tập trung vào tình yêu và triển khai ra cũng thành tình yêu” (Phương Lựu), họ đắm mình trong tình yêu với tất cả những khoảnh khắc đẹp đẽ, những xúc cảm tinh tế, ngọt ngào, những cuồng nhiệt nồng cháy cho đến những thường tổn, cay đắng, những mất mát đi theo, ám ảnh suốt cuộc đời Khát vọng tình yêu luôn bỏng cháy nhưng dường như chẳng bao giờ có thể vẹn tròn đạt được, bàng bạc trong những trang viết là số phận, cuộc đời chất chứa bao mất mát trong tình yêu và hôn nhân, nhấn chìm người phụ nữ vào cô đơn, đau khổ Các cây bút nữ đặc biệt mạnh dạn cất tiếng nói cá nhân, nêu lên ước nguyện của mình, dám đòi hỏi, kêu gọi, đấu tranh cho số phận của những người phụ nữ

Mặt khác, văn xuôi nữ còn đi sâu vào khai thác tầng bậc trong cuộc sống gia đình, ở đó có tất cả những mâu thuẫn, xung đột, bất hoà, những câu chuyện nhỏ nhặt đời thường, chứa đựng bao số phận, kiếp người phụ nữ bị xô đẩy trong đó, gieo vào lòng người đọc những cung bậc tình cảm thật tinh tế mà cũng sâu sắc, những trăn trở, dư vong ngân vang

Đề tài chiến tranh cũng được các bút nữ khai thác Tiêu biểu là Hà Khánh Linh, Võ Thị Hảo, Trần Thanh Hà Chất chứa trong các tác phẩm thuộc mảng đề tài này là nỗi đau thân phận của những người đàn bà Chiến tranh đã đi qua, nhưng

vết thương để lại của nó vẫn ám ảnh, đeo đẳng suốt cuộc đời bao người phụ nữ, những người mẹ mỏi mòn chờ đợi, những người đàn bà bên đường chiến tranh, những cô gái mãi mãi mất đi tuổi thanh xuân nơi “rừng cười” Họ hiện lên với bao nhiêu đau khổ, lặn tới sâu thẳm đáy lòng

Trong thế giới nhân vật phong phú của các cây bút nữ, hệ thống nhân vật nữ luôn giữ vị trí trung tâm Họ hiện lên với bao thân phận, tính cách cá biệt, nhưng tựu chung lại ở những mảnh đời ấy là miền khát vọng, ước mơ hướng tới hạnh phúc trong cuộc sống của mình, niềm hạnh phúc có khi được tạo dựng bởi những điều quá đỗi nhỏ bé, giản dị Ẩn sâu mỗi trang viết là niềm yêu thương sự trân trọng, cảm thông với số phận người phụ nữ, nói như Trần Thuỳ Mai: “Mỗi nhà văn

nữ, kể chuyện theo một kiểu khác nhau, nhưng ở họ, có chung một mối đồng cảm, một mối chia sẻ giữa những người cùng giới nữ ”

Các cây bút nữ có lối viết phá cách và đa giọng điệu Ngòi bút của họ tìm cho mình những giọng điệu mới, phù hợp để chuyển tải nội dung, tư tưởng của tác phẩm, làm nên phong cách riêng biệt của mình Đọc truyện của Nguyễn Thị Thu Huệ sẽ thấy chị chao chát và từng trải nhưng không kém phần dịu dàng, Võ Thị Hảo ngọt ngào nữ tính, Y Ban táo bạo và khắc khoải trong từng trang viết, Phan Thị Vàng Anh với lối viết lạnh lùng, trí tuệ, hóm hỉnh, Lí Lan hồn hậu mà sắc sảo, Nguyễn Ngọc Tư sâu lắng, mượt mà Mới mẻ, cá tính, sắc sảo và mạnh bạo nhưng họ vẫn không mất đi chất đằm thắm, dịu dàng, nữ tính trong từng trang văn của mình Tất cả làm nên những thanh âm nổi bật, đa sắc màu, không trộn lẫn vào nhau của từng cây bút, đóng góp những tiếng nói riêng, những hương sắc riêng cho diện mạo văn xuôi Việt Nam đương đại

Nội lực viết, tài năng sáng tạo, sự làm việc hiệu quả của các cây bút nữ tạo được dấu ấn mạnh mẽ trên văn đàn Nhiều nhà văn sớm thành danh với các giải thưởng lớn không chỉ trong mà còn cả ngoài nước Các sáng tác của họ tạo được dư luận, tiếng vang mạnh mẽ, gây được sự chú ý của độc giả Người ta bắt đầu nhìn nhận văn học nữ quyền trong nước một cách nghiêm túc, hàng loạt đề tài khoa học

nghiên cứu về những tác phẩm của các cây bút nữ được triển khai, các cuộc hội thảo về văn chương nữ dưới góc nhìn phái tính, nữ quyền được tổ chức, phê bình

nữ quyền được tiếp cận đầy đủ, toàn diện để đối chiếu, đánh giá Có thể nói, văn xuôi nữ đã thực sự chiếm ưu thế trên văn đàn, “đánh dấu một phương diện phát triển của văn học” như giáo sư Phương Lựu đã nhận xét

1.3.2 Các phương diện ý thức nữ quyền trong văn học

1.3.2.1 Sự xoá bỏ quan niệm “tòng thuộc”

Việt Nam là đất nước thuộc nền văn hoá phương Đông, nền văn hoá trong đó hình ảnh người đàn ông luôn đầy quyền uy và sức mạnh Bên cạnh đó, nho giáo ăn sâu vào tư tưởng của con người bao thế hệ càng khẳng định hơn nữa vị thế của nam giới Trong quan niệm xã hội, nam nhi gắn liền với công danh sự nghiệp, vẫy vùng

tứ hải, trị gia lập quốc, phận nữ nhi chỉ gắn với gia đình, nội trợ, công - dung - ngôn

- hạnh buộc phải đủ đầy Bởi là “phái mạnh” nên nam nhi trở thành trụ cột trong gia đình, xã hội, làm những công việc mà xã hội cho rằng có tầm vóc lớn lao Ngược lại phụ nữ được mặc định là “phái yếu”, luôn trong vị thế phụ thuộc: “xuất giá tòng phu, xuất gia tòng phụ, phu tử tòng tử” Người con gái trong gia đình phải nghe theo bất cứ điều gì cha răn dạy hay mong muốn, lúc trưởng thành lấy chồng, cuộc đời hoàn toàn phụ thuộc vào đấng phu quân, nếu lỡ chồng mất đi, người quả phụ này phải nghe theo lời con trai trưởng Quan niệm “tòng thuộc” trong tư tưởng văn hoá phương Đông là vậy, nặng nề trách nhiệm đè nén trên vai nữ giới Chữ

“tòng” đi suốt cuộc đời phụ nữ, họ chỉ như cái bóng bên cạnh những người đàn ông trong cuộc đời mình, lặng lẽ, cam chịu Họ gắn liền với nghĩa vụ và trách nhiệm, buộc phải hy sinh thật nhiều cho ấm êm, hạnh phúc gia đình, cho sự nghiệp chồng con Dường như người phụ nữ không hề có “cha mẹ đặt đâu con ngồi đấy”, “Người con gái Nam Xương” của Nguyễn Dữ vì bị chồng nghi ngờ không chung thuỷ chỉ còn cách tự tử để minh oan cho mình; người vợ trong “Thương vợ” của Tú Xương suốt một đời tần tảo, hy sinh, chịu nắng mưa sương gió để thực hiện bổn phận

“nuôi đủ năm con với một chồng” Đó như là lẽ mặc nhiên trong quan niệm, suy

nghĩ của xã hội Đó như là điều tất yếu đã được định sẵn ngay từ khi phân ra hai giới nam - nữ riêng biệt Nếu có ý thức về sự bất công, bình đẳng, ước mơ mà người phụ nữ có thể gửi gắm cũng chỉ là “giá đây đổi phận làm trai được” (Hồ Xuân Hương), ngay cả ước mơ ấy cũng đã phản ánh vị thế thấp bé của người phụ

nữ trong xã hội xưa - người ta chỉ có thể thay đổi cuộc đời khi và chỉ khi thay đổi thân phận: trở thành nam nhi, mạnh mẽ, chủ động

Chủ nghĩa nữ quyền ra đời, cùng với đó là dòng văn học nữ quyền phát triển, một trong những phương diện đầu tiên của nó là xoá bỏ quan niệm “tòng thuộc” ăn sâu bám rễ tự ngàn đời Người phụ nữ trong nhiều tác phẩm như được lột xác, thay đổi hoàn toàn Dù cuộc đời có xô đẩy họ vào nghịch cảnh, lắm éo le, trắc trở, thì ấn tượng mạnh mẽ bật lên vẫn là khả năng làm chủ, độc lập Họ có chính kiến, dám lựa chọn, dám quyết định và làm theo quyết định của mình Dẫu vẫn là “phái yếu” với những mỏng manh, bé nhỏ, yếu mềm về tâm hồn, cảm xúc, họ vẫn có thể tự mình đứng vững, không phụ thuộc

Nếu trước đây, “tại gia tòng phụ” mà hệ quả là “cha mẹ đặt đâu con ngồi đấy”, người phụ nữ không có quyền lựa chọn, quyết định hạnh phúc cho bản thân thì giờ đây ngược lại, trong hành trình tìm kiếm hạnh phúc, khát khao hạnh phúc, các nhân vật nữ chủ động đến với tình yêu, không do dự, không tiếc nuối, yêu hết mình Họ dám đấu tranh, cất cao tiếng nói, đòi hỏi hạnh phúc cho chính bản thân mình, để rồi dẫu có gặp kết quả không như mong muốn, họ vẫn không oán hận, bởi

đó là sự lựa chọn của họ, là cách để họ được sống bằng tất cả con người mình, làm chủ cuộc đời mình, không gì có thể ràng buộc, ngăn cản

Nếu người phụ nữ trong quan niệm xưa cũ hoàn toàn phụ thuộc vào đấng phu quân Trong gia đình, họ không có tiếng nói, chỉ là cái bóng lặng lẽ, cam chịu,

hy sinh, nhẫn nhịn thì dưới ngòi bút của các cây bút nữ, góc nhìn dường như đảo chiều Ở nhiều tác phẩm, nhân vật nữ trở thành trụ cột, là chỗ dựa vững chắc cho những người thành viên khác trong gia đình Hình ảnh người đàn ông trở nên bất toàn, yếu thế, đầy rẫy những khiếm khuyết bên cạnh một cái tôi nữ tính bản lĩnh,

mạnh mẽ, độc lập Không chỉ trong tình yêu, gia đình, nhân vật trong các sáng tác của các nhà văn nữ còn vươn ra ngoài xã hội, tìm kiếm công danh, sự nghiệp, độc lập như nam giới Bằng tài năng, bản lĩnh và thực lực, họ khẳng định vị trí, tiếng nói của bản thân, khiến nhiều người nể trọng

Có thể nói, nhân vật nữ xuất hiện dày đặc và trở thành hình tượng nghệ thuật trung tâm trong các sáng tác của những cây bút nữ Họ tinh tế, nhạy cảm, có cá tính mạnh mẽ, dám sống, dám yêu, dám đòi hỏi quyền được yêu, quyền được sống hạnh phúc, đấu tranh cho hạnh phúc của mình, như vậy nhân vật nữ trong “bức tranh gửi

mẹ Âu Cơ” của Y Ban mạnh bạo cất lên tiếng nói: “Đất nước anh hùng ngoại xâm thiên tai liên miên mẹ quan tâm đến những người anh hùng, thi sĩ Mẹ đã không chú ý đến những cô gái vốn dịu dàng, nhu mì, không mấy đòi hỏi của mẹ Nhưng bây giờ con đòi hỏi Mẹ ơi, mẹ hãy quan tâm đến chúng con, đến nỗi đau của những cô gái” Võ Thị Hảo khẳng định: “người phụ nữ hiện đại là người luôn nắm bắt được thông tin, kiến thức và hành xử cập nhật thời đại Đồng thời, không nô lệ trong suy nghĩ, không lệ thuộc lối mòn, tôn trọng nhân phẩm và nhân quyền của chính mình” [1,tr.15] Suy nghĩ này gặp gỡ với Lý Lan, khi nhà văn cho rằng:

“người phụ nữ hiện đại là người độc lập tự do” [1,tr.15] Hai từ “độc lập”, “tự do”

ấy nằm ở cốt lõi người phụ nữ phải tự ý thức được tự do trong tư tưởng của mình, thoát khỏi sự lệ thuộc, tuân phục áp chế nam trị tồn tại ngàn đời Thông qua những cuộc đời đó, các cây bút nữ đả phá mạnh mẽ quan niệm “tòng thuộc” cố hữu, khắc nghiệt, bóp nghẹt bao số phận người phụ nữ tự ngàn đời, giải phóng họ, đưa tới cho

họ sự tự do quyết định, làm chủ chính cuộc đời mình

1.3.2.2 Sự tái định giá các hệ “quy chuẩn” truyền thống

Nói tới các hệ “quy chuẩn” truyền thống tức là nói tới những chuẩn mực đã được đóng khung trong nền văn hoá dân tộc, chi phối tới cách nghĩ, cách sống, hành động của bao thế hệ, trong đó có những chuẩn mực về người phụ nữ Văn học biểu hiện văn hoá, làm nổi bật những vẻ đẹp văn hoá, nhưng đồng thời, bằng nghệ thuật ngôn từ, văn học cũng đấu tranh, phê phán những biểu hiện phản văn hoá,

những thành kiến hà khắc, cổ hủ, lạc hậu, không phù hợp với sự thay đổi của xã hội trong văn hoá Đấu tranh cho sự bình đẳng của nữ giới, chủ nghĩa nữ quyền xét lại, tái định giá hệ “quy chuẩn” liên quan về vấn đề này, bởi lẽ trong nền văn hoá nhân loại, người phụ nữ vốn phải chịu bao đối xử phân biệt, bị thua thiệt nhiều chiều Hơn ở đâu hết, nền văn hoá phương Đông thể hiện rõ điều đó - chuẩn mực kép trong mối quan hệ giữa hai giới

Có thể hiểu chuẩn mực kép trong quan hệ giới như sau: đó là sự lượng giá (khen, chê) mà người ta áp đặt cho các thành viên của giới này nhưng lại không áp đặt cho các thành viên của giới kia Nói cách khác, cùng một hiện tượng nhưng được lượng giá theo hai chiều đối lập, mà sự đối lập này mang đặc trưng nghiêm ngặt, khắt khe với phụ nữ, nhưng lại khoan dung, độ lượng với nam giới Ngòi bút của các nhà văn nữ đánh thẳng vào hệ “quy chuẩn” này, tái định giá, thậm chí còn đảo ngược lại, mạnh mẽ đấu tranh cho giới của mình

Trước hết là ở tình yêu Trong xã hội Việt Nam truyền thống, khi đề cập mối quan hệ nam nữ trong tình yêu, bao giờ người ta cũng nhấn mạnh vai trò chủ động của nam và thụ động của nữ Câu tục ngữ: “Trâu đi tìm cọc, chứ đời nào cọc đi tìm trâu” thể hiện rõ điều đó Với hôn nhân, người phụ nữ buộc phải chung thuỷ, đấng phu quân của họ thì không: “Trai năm thê bảy thiếp, gái chính chuyên một chồng” Nam giới được phép “chơi bời” khi mà phụ nữ lại kiềm chế, cân nhắc thận trọng, buộc phải “giữ mình” thừa nhận rằng việc giáo hợp tính dục là điều kiện tự nhiên

và thậm chí đáng tán dương ở con trai, đàn ông, nhưng lại đáng xấu hổ, phá hoại trật tự xã hội là ở con gái, đàn bà” (T/Bilton, 1993) Các nhà nữ quyền xem chuẩn mực kép chính là một biểu hiện của quan niệm gia trưởng trong xã hội nam trị:

“chắc chắn chuẩn mực kép là một mẫu văn hoá liên kết với sự thống trị của nam giới đối với phụ nữ trong lịch sử” (Barry, 1983)

Các nhà văn nữ tái định giá lại những chuẩn mực này, thông qua các tác phẩm của mình, với hệ thống các nhân vật nữ nằm ở hình tượng nhân vật trung tâm Họ đưa vào trong sáng tác của bản thân cái nhìn hết sức bạo dạn về tình yêu,

đặc biệt là tình dục Không ngần ngại hay né tránh, những khát khao về bản năng, sinh lý được đề cập, thể hiện bằng cái nhìn hết sức nhân văn, sâu sắc Vị trí thụ động của người phụ nữ trong quan niệm cũ bị phản bác bằng sự táo bạo của họ, quyền chủ động thân xác thuộc về đàn bà, sự thống trị của đàn ông bị lật đổ Các nhân vật nữ làm chủ chính thân thể của mình, có quyền sử dụng thân thể như mình mong muốn Đời sống gối chăn được thể hiện dưới sự trải nghiệm của nữ giới Sự mạnh bạo và thẳng thắn ở đây chính là tuyên chiến và chiến thắng của quan niệm coi tình dục như là một nhiệm vụ duy trì nòi giống của người xưa, là sự phá bỏ hình ảnh truyền thống của người phụ nữ nhu mì, thụ động Các nhà văn nữ xông vào

“vùng đất cấm” vốn chỉ có nam giới mới mạnh dạn thể hiện, khám phá, tìm tòi

“Sex” trở thành một yếu tố mang giá trị thẩm mỹ, một phương tiện truyền tải nội dung, tư tưởng của tác phẩm Nói như Thuỳ Dương: “Không bao giờ nhầm lẫn giữa phương tiện và mục đích Và tất nhiên liều lượng cũng tuỳ mỗi người, tuỳ từng phong cách thể hiện Với tôi đề cập đến sex để thể hiện lòng khát khao sống, tính chất mạnh mẽ, nỗi buồn đau hay chính hạnh phúc của nhân vật” [26]

Trinh tiết cũng không còn là chuẩn mực để đánh giá phẩm giá của người phụ

nữ Đứng trước tình yêu, cháy hết mình với tình yêu, nhân vật của các nhà văn nữ

có thể chủ động hiến dâng mà không ngần ngại, không bị ràng buộc bởi lễ giáo Với họ, tình yêu là sự hoà quyện giữa tâm hồn và thể xác Không chờ đến hôn nhân, ở đâu có tình yêu đích thực ở đó có nhục cảm thể xác

“Chính chuyên một chồng” cũng không còn giá trị ràng buộc Người phụ nữ trong hành trình tìm kiếm hạnh phúc có thể phá vỡ những chuẩn mực truyền thống, táo bạo sống bất chấp con mắt khắc nghiệt của dư luận Y Ban giải thích vì sao nhiều nhân vật nữ trong sáng tác của chị và nhiều nhà văn nữ khác lại ngoại tình như sau: “Xã hội nào thì hoàn cảnh đấy” và thân phận của người phụ nữ thể hiện rõ nhất hoàn cảnh xã hội mà chị ta đang sống Trong xã hội phong kiến, trong chiến tranh, thế giới quan của người phụ nữ chỉ bó gọn trong một gia đình, một cái làng nhỏ, phải đối diện với một cái lề thói, hủ tục, sự soi mói của người đời nên rất khó

để người phụ nữ thay đổi cuộc sống của mình Những trong xã hội hiện đại đã khác

đi rất nhiều Người phụ nữ độc lập, tục hủ hơn Họ có xu hướng sống cho bản thân mình, chiều chuộng cảm xúc của chính mình Khát vọng hạnh phúc của người phụ

nữ thể hiện ở khát vọng chinh phục người đàn ông Và chinh phục thế giới cũng chính là chinh phục chính mình” [17]

Cái nhìn hà khắc của những định kiến xưa cũ dành cho nứ giới bị xoá bỏ, các

hệ “quy chuẩn” truyền thống mà ở đây thể hiện sự bất bình đẳng của nữ giới được tái định giá lại, xây dựng nên một hệ “quy chuẩn” mới, đấu tranh cho quyền lợi, cho sự công bằng của người phụ nữ trong xã hội, xứng đáng với những phẩm chất tốt đẹp của họ

Ngược lại với hình ảnh đầy thiện cảm về người phụ nữ, dưới con mắt của các nhà văn, bằng góc nhìn nữ giới, đàn ông hiện lên với vẻ bất toàn, khiếm khuyết Có

kẻ bảo thủ, độc đoán, ích kỉ, có kẻ bạc nhược, yếu đuối, có kẻ ham mê xác thịt, đầy rẫy những thói hư tật xấu Mỗi người mang một vẻ mặt trong các mối quan hệ ứng

xử thường nhật - nơi buộc phải đụng chạm, va vấp nhiều, qua đó bản chất thật của đàn ông được bộc lộ Đặt sự bất toàn, khiếm khuyết của đàn ông bên cạnh “cái tôi” đầy bản lĩnh của nữ giới, ưu ái cho nữ, không thiện cảm với nam giới, các nhà văn

đã đả phá phá trật tự nam quyền tồn tại hàng chục thế kỉ, đặt lại cán cân vị thế cho

nữ giới

Chủ nghĩa nữ quyền đấu tranh cho sự bình đẳng của giới trong tất cả các bình diện của đời sống xã hội Nói cách khác, đó chính là quá trình đấu tranh thiết lập lại những hệ quy chuẩn đã được thiết lập, ăn sâu trong tiềm thức, nền văn hoá của nhân loại, thiết lập một hệ quy chuẩn mới, hệ quy chuẩn xoá bỏ tư tưởng nam trị, áp chế phụ quyền, hệ quy chuẩn trong đó giá trị của người phụ nữ được đánh giá xứng đáng, đúng đắn, bình đẳng với một nửa còn lại của thế giới Sự tái định giá hệ “quy chuẩn” truyền thống trong văn học đã làm được điều đó

1.3.2.3 Sự khẳng định bản sắc, bản ngã

Bản ngã còn được gọi “cái tôi” Trong triết học, nó được hiểu cái tôi ý thức hay đơn giản là “tôi”, bao hàm trong đó những đặc tính để phân biệt tôi với các cá nhân khác Trong phân tâm học, “cái tôi” (ego) là phần cốt lõi của tính cách liên quan tới thực tại và chịu ảnh hưởng các tác động xã hội Theo Sigmund Freud, “cái tôi” cùng với “nó” (id) và “cái siêu tôi” (superego) là ba miền tâm thức “Cái tôi” được hình thành ngay từ khi con người sinh ra và qua tiếp xúc với thế giới bên ngoài, “cái tôi” học cách cư xử sao cho kiểm soát được ham muốn vô thức không được xã hội chấp nhận Như vậy, có thể đơn giản, bản sắc, bản ngã của nữ giới góp phần làm nên giá trị của bản thân họ Có trân trọng, hiểu được những giá trị của bản thân mới đứng lên cất cao tiếng nói đòi quyền lợi cho chính mình Văn học nữ quyền cũng vậy Không ở đâu dưới ngòi bút của các nhà văn nữ, bản sắc, bản ngã của nữ giới được khẳng định, đề cao, miêu tả hết sức nổi bật đến thế Sự khẳng định bản sắc, bản ngã của nữ giới được khẳng định, đề cao, miêu tả hết sức nổi bật đến thế Sự khẳng định bản sắc, bản ngã đi từ người cầm bút cho đến các nhân vật trong tác phẩm

Văn học nữ quyền ý thức sâu sắc về thiên tính nữ Đó là tính mềm mại, tính nhu, uyển chuyển của người phụ nữ Nhân vật trong những sáng tác của các cây bút

nữ có thể có nhiều khuôn mặt, tính cách, gai góc, độc lập, mạnh mẽ nhưng tựu chung lại, ẩn sau vẻ bề ngoài ấy luôn là một tâm hồn khát khao yêu thương, khát khao đến cháy bỏng, trái tim yếu mềm, nữ tính, đòi hỏi được che chở, chăm sóc và

dễ tổn thương Hoài trong “Xin hãy tin em” của Nguyễn Thị Thu Huệ là một ví dụ Ngang tàng, ngạo nghễ, sống như thách thức với các chuẩn mực truyền thống về hình ảnh nữ giới, bất chấp dư luận, nhưng trong khi yêu, cô lại nên dịu dàng, yếu đuối, phụ thuộc, để rồi cuối cùng phải nếm chịu cay đắng khi người yêu bỏ rơi Trang trong “bàn tay lạnh” (Võ Thị Hảo) mang một vẻ ngoài lạnh lùng, trái tim sắt

đá, không chấp nhận mở lòng cho bất cứ tình yêu nào đến với mình Không mấy ai biết được, sau vẻ ngoài ấy một trái tim tan vỡ, tổn thương sâu sắc của người vừa

yêu trong đêm đầu tiên ấy Nó ám ảnh suốt cuộc đời cô, kéo dài nỗi bất hạnh trong

cô Nguyễn Thị Thu Huệ khẳng định: “khác với nhiều người nghĩ, thực ra người đàn bà bao giờ cũng muốn nương tựa Bất đắc dĩ mới phải tự mình đứng thẳng, vì

bị xô đẩy mà phải gánh vác việc của đàn ông, đàn ông phải hiểu điều đó” [28]

Thiên tính nữ thể hiện ở cả tấm lòng bao dung, rộng lượng, sẵn lòng hy sinh cho những người mình yêu thương của nữ giới Chủ nghĩa nữ quyền đấu tranh cho hạnh phúc, đòi công bằng cho phụ nữ, nhưng không phải vì thế mà suy tôn lối sống

cá nhân, ích kỉ, chỉ biết nghĩ cho mình Hình tượng các nhân vật nữ phản ánh rõ điều đó Trong họ luôn tồn tại tấm lòng bao dung, độ lượng, đức hy sinh cao cả Ngầm trong “Ngày không mút tay” của Võ Thị Hảo cách chín mươi ngày lại lặng

lẽ giấu chồng con đi bán máu, để khi về nhà trên tay nàng mang theo một xâu thịt, cho con nàng được một ngày không phải mút ngón tay thèm thuồng, đói khát vì mùi thức ăn bay qua từ nhà hàng xóm Người phụ nữ trong “bài hát chim nhồng xanh” của Nguyễn Thị Kim Cúc “thèm khát thứ hạnh phúc bình thường đến xoàng xĩnh” là một mái ấm có chồng và con, đã trốn chồng đi làm gái điếm để mua cho chồng từng tấm áo, manh quần Ở họ toát lên đức hy sinh cao cả, hy sinh nhiều khi đến quên cả bản thân cho hạnh phúc người mình yêu

Thiên tính nữ còn là tình mẫu tử thiêng liêng, sâu sắc mà tạo hoá ban tặng cho nữ giới, làm mẹ như đã là bản năng ăn sâu trong từng huyết quản Họ yêu thương, một lòng vì con cái, che chở, bao dung vô bờ bến dành cho những đứa con đứt ruột sinh thành của mình Bản năng làm mẹ nhiều khi còn lan sang cả cách cư

xử của nữ giới đối với người đàn ông mình yêu Yêu thương đến cuồng đắm, say

mê, bên cạnh cái khát khao được nượng tựa, che chở, những người đàn bà ấy vẫn nhìn thấy ở người đàn ông của mình sự ngây ngô, vụng về, họ quay ngược trở lại khao khát muốn được thể hiện sự chăm sóc, che chở của mình như người mẹ đối với con thơ

Ý thức về bản sắc còn là sự ý thức sâu sắc vẻ đẹp trời phú mà tạo hoá đã ban tặng cho thân thể người phụ nữ: nữ giới đẹp, vẻ đẹp trong từng đường nét của cơ

thể; làn da, mái tóc, khuôn ngực, đôi mắt đầy hấp dẫn và quyến rũ Thần thoại Hi Lạp kể rằng, “Thượng đế đã lấy vẻ đầy đặn của mặt trăng, đường uốn cong của loài dây leo, dáng run rẩy của các loài cỏ hoa, nét mềm mại của loại lau cói, màu rực rỡ của nhị hoa, điệu nhẹ nhàng của chiếc lá, cảm giác ti vi của vòi voi, cái nhìn đăm chiêu của mắt hươu, cái xúm xít của đàn ông, ánh rực rỡ của mặt trời, nỗi xót xa của tầng mây, luôn biến động của cơn gió, tính nhút nhát của con hươu rừng, sắc lộng lẫy của con chim công, mình nhuần nhuyễn của con chim yểng, chất cứng rắn của ngọc kim cương, vị ngon ngọt của đường mật, khí lạnh lẽo của băng tuyết, đức trung trinh của chim uyên ương, đem mọi thứ ấy hỗn hợp lại, nặn thành người phụ nữ” Chính thân thể của họ đã là một giá trị không thể phủ nhận Nhiều nhân vật nữ trong các sáng tác của các cây bút nữ ý thức được về hình thể của bản thân Họ tự hào, nâng niu vẻ đẹp ấy, thậm chí còn cả tự ti nếu cảm thấy có chút khiếm khuyết nào không vừa ý Ý thức được điều đó tức là ý thức được sự làm chủ bản thân trong những mối quan hệ, đặc biệt với nam giới, đưa họ vào vị thế của người chủ động, nắm quyền, chi phối khi giao tiếp

Người ta chỉ có thể đấu tranh yêu cầu quyền lợi cho mình và chỉ khi ý thức sâu sắc giá trị của bản thân, những gì mình xứng đáng được nhận trên nền tảng giá trị đó Sự khẳng định bản sắc, bản ngã của nữ giới trong các tác phẩm văn xuôi nữ quyền thực hiện điều đó Ánh lên trong từng trang viết là những phẩm giá tốt đẹp, chất nữ tính đặc trưng của nữ giới - ưu thế mà tạo hoá đã ưu ái ban tặng cho người đàn bà khi sáng tạo ra nhân loại

1.4 Vị trí các sáng tác của Dạ Ngân trong văn xuôi nữ quyền Việt Nam

Dạ ngân sinh năm 1952, quê Long Mỹ, Hậu Giang, là một trong số các cây bút văn xuôi đến từ miền Tây Nam Bộ, trưởng thành trong đội ngũ các tác giả xuất hiện sau năm 1975 Dạ Ngân bước vào văn đàn với tập truyện ngắn đầu tay “Quảng đời ấm áp” (1985), được dư luận đặc biệt chú ý sau truyện ngắn “Con chó và vụ ly hôn” - tác phẩm mà lần đầu tiên, những chuyện thầm kín khó nói của đời sống vợ chồng được một nhà văn nữ phơi bày thẳng thắn Trải qua hơn một phần tư thế kỉ

cầm bút suốt trong Nam ngoài Bắc, Dạ Ngân đã chứng minh được sức bền trong sáng tạo nghệ thuật khi bà lần lượt cho ra đời nhiều đầu sách, kịch bản phim cùng hàng trăm tản văn, kì thư “tư vấn gia đình” với bút danh Dạ Hương

Ngòi bút của Dạ Ngân hướng nhiều vào những cuộc đời, thân phận bé nhỏ trong xã hội, khám phá những khao khát, ước mơ yêu thương, hạnh phúc, những rung động thầm kín trong mỗi mảnh đời đó Nhân vật trung tâm trong các sáng tác của Dạ Ngân đa phần là những người phụ nữ - những người hạnh phúc, họ phải đấu tranh với nhiều định kiến xã hội, với gia đình, dòng tộc, với cả chính bản thân mình Không ít người đã phải lở dở giữa chừng, bỏ cuộc giữa chừng, âm thầm chịu đựng, nhưng cũng không ít người đến được bến bờ hạnh phúc mà mình hằng mong

Dù kết quả thế nào, cuộc đời của họ cũng là sự ý thức sâu sắc về thân phận, giá trị của bản thân, thấm đẫm ý thức nữ quyền trong từng trang viết Như Dạ Ngân từng nói: “trong các sáng tác của tôi bao giờ cũng gắn với thân phận người phụ nữ, nỗi niềm người phụ nữ, khát vọng và tính mẫu của người phụ nữ Điều làm cho tôi đắm đuối với hình tượng người phụ nữ chính là sự trân trọng và cảm phục những người phụ nữ Việt Nam kiên cường, trí tuệ, bao dung bất hạnh Không bất hạnh sao được khi họ sống trong xã hội phong kiến hàng ngàn năm, trong một đất nước có chiến tranh loạn lạc liên miên Họ phải gánh vác, phải chịu đựng, phải chiến đấu, phải hy sinh và còn cả goá bụa Người phụ nữ Trung Quốc giỏi nhưng không nhiều mất mát, người phụ nữ Ấn Độ mang bi kịch của thân phận con người, phẩm chất con người từng sống trong chiến tranh, trải qua chiến tranh”[29] Khởi nguồn từ sự đồng cảm, yêu thương, trân trọng khâm phục, Dạ Ngân đã thực sự tạo được một chỗ đứng vững vàng trong lòng độc giả giữa dòng chảy ồ ạt của văn chương hiện nay

“Gia đình bé mọn” là tác phẩm “được gửi gắm nhiều nhất và thành công nhất” tính đến hiện nay theo như lời của chính Dạ Ngân Cuốn tiểu thuyết được ấp

ủ trong năm năm, bắt tay viết và hoàn thành chỉ trong vài tháng, ngay khi mới ra đời đã tạo được sự chú ý, nhận được những phản ứng tích cực từ phía độc giả 293

trang tiểu thuyết xoay quanh cuộc đời, số phận của nữ nhà văn Mỹ Tiệp - một người con gái miền Tây viết văn, đầy cá tính, có nhan sắc và khát vọng mãnh liệt trong tình yêu, hạnh phúc Cuộc chiến tranh chống Mỹ ác liệt đã dàn xếp hôn nhân của nàng với Tuyên, một người đàn ông chỉ khư khư với cương vị Phó Phòng tuyên truyền, có thể thao thao bất tuyệt những bài giảng về: “Thế nào là nếp sống mới, con người mới” nhưng cũng có thể lạnh lùng tới tàn nhẫn khi bỏ mặc vợ nằm trong phòng sản phụ một mình: “Trơ ra như một con mẹ hoang thai dơ đáy” Không thể chịu đựng được người chồng cằn cõi, tiểu nhân, biết yêu heo hơn con, thích viết báo cáo để thăng chức hơn là ngắm nhìn vợ Tiệp đã quyết tâm từ bỏ vỏ bọc hào nhoáng về với mái ấm hạnh phúc bề ngoài để tìm tới người mình yêu thực sự Hành trình gần 20 năm trời khổ ải, có cả niềm vui sướng được sống bên người yêu dấu nhưng cũng đầy nước mắt chua xót khi phải đối mặt với sự chì chiết của họ tộc, sự khinh khỉ của bạn bè, bão táp của giới chức sắc trong tỉnh và nhất là sự giằng xé đau đớn giữa một bên là tình mẫu tử, một bên là tình yêu đã khiến cho Tiệp phải sau bao nhiêu giành giật và vùng vẫy mới tìm được bến bờ hạnh phúc trọn vẹn với nhà văn viết Đính Mối tình đeo đẳng gần hai mươi năm trời suốt chiều dài Bắc - Nam, những cay đắng tủi nhục, niềm hạnh phúc mong manh dễ vỡ, những giằng xé ghê gớm trong nội tâm nhân vật khi phải tự đấu tranh, tự vượt qua nghịch lý lựa chọn giữa một bên là gia đình “chính danh” với một bên là tình yêu hạnh phúc đích thực đã tạo ra thành dấu ấn đậm nét sức hấp dẫn mãnh liệt cho thiên tiểu thuyết này Cũng chính ở đó, ý thức nữ quyền được thể hiện, bật lên trên tất cả các khía cạnh Dạ Ngân đã đứng ở phương diện của người phụ nữ, bằng cái nhìn phụ nữ, với tất cả những khát khao hạnh phúc, cất lên tiếng nói nữ quyền để có được hạnh phúc trong hành trình tìm kiếm, đấu tranh đầy chông gai

Chương 2 SẮC THÁI NỮ QUYỀN TRONG “GIA ĐÌNH BÉ MỌN” CỦA DẠ NGÂN NHÌN TỪ PHƯƠNG DIỆN NỘI DUNG

2.1 Đề cao “bản sắc nữ”

2.1.1 Tình mẫu tử thiêng liêng, sâu sắc

Tình mẫu tử tựa như sợi chỉ đỏ xuyên suốt toàn bộ chiều dài tác phẩm Với bất kỳ người phụ nữ nào, được làm mẹ là điều thật sự có ý nghĩa trong cuộc đời - niềm hạnh phúc tự nguyện hiến dâng, tự nguyện hy sinh, hạnh phúc cho sự khôn lớn, trưởng thành, cho niềm vui của đứa con mình đứt ruột đẻ ra Đó là tình cảm giữa má Mỹ Tiệp và nàng, rồi như một sợi dây liền mạch, đến nàng với hai đứa con yêu dấu của mình: Thu Thi và Vĩnh Chuyên

Trong toàn bộ tiểu thuyết, má Mỹ Tiệp chỉ hiện lên ở câu văn, khi nàng về quê, khi nàng gặp những trắc trở trong cuộc hôn nhân của mình Má hiện ra với những lo toan, thắc thỏm, trăn trở cho hạnh phúc của nàng Người phụ nữ ấy không biểu hiện yêu thương bằng lời nói, bằng những cái vuốt ve âu yếm cưng chiều, bà

âm thầm, lặng lẽ, yêu thương trong từng hành động lo toan Hình ảnh má dậy sớm,

“nhóm bếp và tát nước nghe, đôi chân trần lụi đụi”, “thỉnh thoảng vấp nhẹ trên nền đất vảy rồng”, chuẩn bị mọi thứ cho cô con gái Mỹ Tiệp trở về nhà khi mọi người vẫn đang say ngủ đong đầy trong đó không biết bao nhiêu tấm lòng của người mẹ dành cho con gái Goá chồng, một mình tần tảo lo lắng cho con cái với sự trợ giúp của cô em chồng, có lẽ chưa bao giờ bà được trọn vẹn nghỉ ngơi ngay cả khi đến tuổi già Bốn cô con gái, người goá chồng, người lỡ thì ở vậy, người gia đình tan vỡ

- bốn mối trăn trở, lo lắng đeo đẳng mãi cuộc đời người mẹ ấy Đống quà lỉnh kỉnh

bà gói ghém, dúi bằng được cho Tiệp, “từ mắm sặc mắm lóc đến chanh hạnh rau

má rau đắng bồ ngót đủ cả”, làm nàng loay hoay dở khóc dở cười xoay xở để mang theo suốt chuyến đi khiến người đọc không khỏi cảm động Sau cái ngoài dềnh dàng, lỉnh kỉnh, mớ ba mớ bảy là bao ân tình sâu nặng của người mẹ dành cho con

Rồi đến Mỹ Tiệp với thiên chức làm mẹ cao cả của mình, con cái “có tên là

sự sống” Trong nàng, “tình mẫu tử không chật nhưng nó nhiều ngăn, các đứa con

bình đẳng trong những cái ngăn đó mà nếu có một cái ngăn bỗng chốc trống đi thì

nó sẽ sụp xuống thành một nấm mồ chứ không thể lấp đầy bằng ai khác” [16,tr.138] Thu Thi và Vĩnh Chuyên trở thành động lực, chỗ dựa về tinh thần cho

Mỹ Tiệp vào những tháng ngày đổ vỡ trong chuyện tình cảm Nàng dựa vào ấy như

là niềm an ủi lớn, nhất là Thu Thi, cô con gái sớm trưởng thành trong suy nghĩ, cô con gái là bạn tâm tình duy nhất với mẹ, luôn bên mẹ Hơn ở bất kỳ điều gì, tình mẫu tử đòi hỏi lòng hy sinh vô bến bờ của người mẹ Lấy hy sinh cho con cái làm niềm hạnh phúc của mình, day dứt khôn nguôi nếu vì chút niềm vui cá nhân mà ảnh hưởng tới con Mỹ Tiệp cũng vậy Hành trình tìm kiếm hạnh phúc của nàng đan xen trong đó là sự trăn trở của người mẹ

Khi Tiệp “lao” đến người đàn ông trong mối tính sét đánh như “một con thiêu thân” (cụm từ mà sau này nàng chua chát nghĩ lại), Tiệp như quên thảy mọi thứ trên đời Trước mắt nàng chỉ có ái tình, coi người đàn ông khiến nàng say mê chuyếnh choáng, “nàng chỉ biết lúc đó nàng thấy cuộc đời mình thật là dài, hai mươi tám tuổi người ta mới bắt đầu, sao nàng không thể bắt đầu lại? Điều rõ rệt là

từ buổi tối cập rập trong căn phòng nguy hiểm ấy nàng thấy mình bồng bềnh như thiếu nữ, ngày cũng như đêm, khi ở nhà cũng như khi ra đường, khi thao thức cũng như khi trôi vào giấc ngủ”, nàng nguyện “sẽ tôn thờ, sẽ xả thân để công việc người

ấy được hanh thông, sẽ sinh cho người ấy một đứa con trai, sẽ phụng sự cái hạnh phúc mà mình mơ ước” [16,tr.79] Tiệp yêu nồng nhiệt, yêu mù quáng, yêu vội vã Chỉ đến khi mọi chuyện vỡ lỡ, khi nàng thừa nhận với Tuyên cuộc tình ấy, khi người nàng yêu “bỏ của chạy lấy người”, khi nàng đã quá ê chề với dư luận, Tiệp mới thấm thía rằng “tại sao ẩn số tinh thần của các con ít được nàng đề cập đến trong bài toán đó Nàng quá nôn nóng, hay nàng quá tự tin vào vòng tay của mình với chúng, hay nàng quá ích kỉ và mù quáng?” [16,tr.80], nàng thấy mình thật “đê tiện” với con, “đó là một vết đen không phai mờ được hưởng lương tâm nàng” [16,tr.86], ám ảnh mãi mãi

Làm mẹ, khát khao cho con một cuộc sống đủ đầy, hạnh phúc, không mất mát, không thương tổn luôn thường trực trong Tiệp Thế nhưng một mình nàng không thể chèo chống để có được tất cả những điều đó Những tháng ngày khó khăn, vất vả những Tiệp muốn rời bỏ mái nhà mà nàng chung sống với Tuyên, kiêu hãnh bỏ lại tất cả tài sản có giá trị ở đó, tình mẫu tử nâng Tiệp dậy, đưa nàng vượt qua mọi sóng gió Thu Thi, cô con gái đầu lòng chín chắn, lớn trước tuổi, biết lo toan, suy nghĩ trở thành người bạn chia sẻ, tâm tình với Tiệp, đồng cảm và hiểu cho nàng Những giây phút hai mẹ con ở bên nhau những quan tâm, yêu thương nho nhỏ mà cô con gái dành cho mẹ đối với nàng thật ngọt ngào, âu yếm mà sâu sắc Tiệp và con luôn phải sống trong chắt chiu, dè sẻn, trong con mắt xa lánh, kỳ thị từ những người xung quanh Hôm những con vịt xiêm của Thu Thi chết, những con vịt mà con nàng dồn trong đó biết bao nhiêu công sức chăm sóc, gửi gắm ước mơ,

hy vọng có được chiếc xe tới trường, Tiệp đau đớn khôn cùng “Người ta có thể nghèo những không khóc, đói cũng không dễ khóc nhưng một đứa con chưa bị đói

mà khóc như Thu Thi khóc hôm đó thì người mẹ nào cũng phải nghĩ đến tư cách làm mẹ của mình” [16,tr.204] Đó là nỗi đau của người mẹ không thể cho con những gì mà nó muốn, nỗi đau khi thấy ước mơ, khát khao của con gần đến lúc thực hiện được cuối cùng lại tan thành tro bụi, nỗi đau của một người mẹ bất lực, chỉ có thể yêu thương nhiều thật nhiều bằng tình cảm mà không cách gì đem tới cho con cuộc sống đầy đủ với đồng lương còm cõi sống qua ngày của mình Tiệp

ôm chặt con, nói bằng tất cả nỗi đau, quyết tâm của nàng: “Mẹ hứa với con là mẹ chỉ yêu có một người và mẹ sẽ đi đến cùng với người đó cho đỡ tủi nhục Mẹ hứa với con là người ta sẽ phải thừa nhận mẹ cho con mở mày mở mặt Mẹ hứa với con

là người ta sẽ phải cấp cho mẹ một căn nhà để mình thoát khỏi cảnh tạm bợ này Chỉ cần con giỏi con ngoan để kéo em về theo rồi con sẽ thấy mẹ sống chết với lời hứa của mình” [16,tr.201] Tiệp dùng chính cuộc đời mình để thực hiện lời hứa đó,

và nàng đã làm được, trong đàng hoàng và danh dự Gia đình không hoàn hảo ấy -

gia đình của Tiệp, Thu Thi, Vĩnh Chuyên đã bước qua tất cả giông tố, khó khăn bên nhau bằng sức mạnh của tình mẫu tử thiêng liêng

Nhưng cuộc đời Tiệp là một chuỗi những thử thách sóng gió, tìm được tình yêu đích thực, chân chính của mình, Tiệp lại phải đối mặt với sự lựa chọn: một là ở bên con, chấp nhận cuộc sống hy sinh thầm lặng, dồn nén, dập tắt tất cả tình yêu, khát khao được yêu thương trong mình, và một là được một hạnh phúc bên Đính, nhưng buộc phải đứng trước bờ vực xa vời con Tình yêu và tình mẫu tử song hành bên nhau, tưởng như chỉ có thể có một Nếu chọn tình yêu, nàng phải sống xa cách, còn nếu ở lại, tình cảm suốt hai mươi năm ròng với Đính sẽ dang dở mãi không ngày cập bến Những chuyến đi từ Sài Gòn ra Hà Nội để gặp Đính luôn pha trộn niềm hạnh phúc được gặp người yêu mình, nhưng trong nàng, mãi mãi mang một mặc cảm “vì cái đời đổ vỡ của mình đã làm liên lụy suốt cả cuộc đời con” Ngày nàng ùa về với Đính, ngày hai người thực sự danh chính ngôn thuận đến với nhau suốt hai mươi năm ròng kẻ Nam người Bắc khắc khoải trong đó, “nàng đổ xuống một cách thê thảm, quằn quại, nàng muốn được gào khóc, được đào bới, nàng muốn vạch đất xé trời để được nhìn thấy các con, giá có thể chạy bộ mà trở về được, giá có thể được nhìn thấy chúng nó một lần nữa, lúc này” [16,tr.277] Để được chính danh ngôn thuận với Đính, gắn bó với anh thật sự, Tiệp buộc phải trả bằng cái giá sống xa cách con đằng đẵng hàng ngàn ki - lô- mét khoảng cách địa

lý Ngày Tiệp về bên Đính cũng là ngày điều ấy biến thành sự thật Nếu trước đây

là những chuyến tàu xuôi ngược để được ở bên cả hai, đau đáu trăn trở làm sao có được cả con và cả hạnh phúc duyên tình thì lúc này, trong Tiệp quặn lên nỗi đau của việc phải đối diện với mất mát thật sự, mất mát của người mẹ phải tách rời máu

mủ của mình Tiệp ước: “nếu như có cái kiếp sau ấy thì nàng sẽ chọn sao cho hai thứ tình ấy có trong nhau, sinh ra nhau và vì nhau, mãi mãi, suốt đời” [16,tr.279],

để nàng không còn bao giờ chông chênh giữa hai bờ có được, không còn đau đáu trong mình nỗi đau của người mẹ phải xa rời con cái, dù đó là lựa chọn tốt nhất cho cuộc đời nàng, dù nó được các con nàng ủng hộ, khích lệ

Làm mẹ là thiên chức cao cả của người phụ nữ, là niềm hạnh phúc thiêng liêng mà tạo hoá ưu ái ban tặng cho nữ giới khi tạo ra nhân loại Mối quan hệ giữa

mẹ và con cái tạo nên tình mẫu tử bền chặt, đi suốt cuộc đời người Xa cách con nhưng Tiệp vẫn dõi theo, lo lắng cho chúng, cùng buồn vui với những gì con nếm trải Khi hay tin Thu Thi sự nghiệp lỡ dỡ, tan vỡ trong chuyện tình cảm, Tiệp thấy “ trời đang quay bỗng dưng có tin bão lớn”, nàng cay đắng như chính nỗi đau của bản thân mình Trong Tiệp mãi mãi tồn tại một mặc cảm không thể làm tròn thiên chức của một người mẹ đối với con cái Bi kịch của con càng khiến mặc cảm ấy xoáy sâu hơn nữa, đau đớn hơn nữa: “cái vòng tròn của nàng chưa khép lại mà vòng tròn của con gái nàng đã chồng lên, cái bóng nàng, cái bi kịch của nàng và đó cũng là cái phần thiếu hụt mà nàng luôn cảm thấy khi đi chưa hết con đường mẫu

tử của mình” [16,tr.293]

Tình mẫu tử trong “Gia đình bé mọn” không phải là một bản nhạc êm dịu, thanh bình, mà luôn phải trải qua sóng gió - sóng gió gắn với cuộc đời Mỹ Tiệp Nhưng trong bất kì hoàn cảnh nào, dẫu có chọn lựa ra sao, thì nó - mối ràng buộc

vô hình mà vững chắc ấy, vẫn không bao giờ lay chuyển, vẫn ấm áp, vẫn mạnh mẽ, gắn chặt trong tâm khảm, trong nhớ thương, yêu quý khôn nguôi Tình cảm của má dành cho mỹ Tiệp, của Mỹ Tiệp với hai con mình cũng chính là tấm lòng của bao nhiêu người mẹ ngoài kia - mỗi người một tính cách, một cuộc đời, một số phận, nhưng giữa họ luôn có một điểm chung; tình mẫu tử thiêng liêng, sâu sắc Có thể lấy chiêm nghiệm của Tiệp để kết lại cho tình mẫu tử trong thiên truyện, cũng như một cuộc sống muôn màu ngoài kia: “Một người mẹ như nàng thì cõng bao xa nữa mới hết con đường mẫu tử của mình - Nàng nghĩ, nghĩ mãi như mọi khi những cái cuống nhau của nàng trong kia động đậy, thôi thúc Hình như con đường ấy quá dài, nó trải ra, thác ghềnh, sông ngòi, biển cả và tận cùng chắc chắn là một nắm đất nhưng cho dù là một nắm đất mệt nhoài đi nữa thì hành trình ấy trong con gái Thu Thi của nàng và cứ thế, mãi mãi, gánh nặng về niềm vui, vinh danh và cay đắng, một bà mẹ của cõi đời này.” [16,tr.292]

2.1.2 Khát khao hạnh phúc

Không phải mặc nhiên mà phụ nữ thường được gọi là “phái yếu” - phái cần được che chở, chăm sóc, yêu thương Dẫu có bạo dạn, mạnh mẽ, cá tính, lạnh lùng đến thế nào, ẩn sau mỗi khuôn hình ấy đều là một trái tim khát khao hạnh phúc, hạnh phúc từ những thứ nhỏ bé giản dị trong cuộc sống, hạnh phúc từ chính tổ ấm của mình, từ những người thân thiết hằng yêu thương Cuộc đời họ đắm mình trong khao khát ấy “Gia đình bé mọn” là tiếng lòng của nỗi niềm đó, không phải chỉ riêng Mỹ Tiệp, mà còn là của những người phụ nữ quanh nàng

Không khát khao sao được khi gia đình Tiệp đầy rẫy những đau thương, mất mát Nó dựng nên bức tường dày, bủa vây, trói buộc những người phụ nữ gia tộc nàng trong đó Mẹ goá, cô goá, chị goá, ngay cả cô em út cũng goá, những con người ấy buộc phải mạnh mẽ để chèo chống gia đình không bàn tay chăm sóc, không bóng dáng trụ cột của người đàn ông Đó là bởi cuộc sống xô đẩy Chị Hoài nếu không vì chiến tranh, không vì chồng mất sớm chắc chắn cũng đã yên bình với hình ảnh một người đàn bà nội trợ, chỉ biết nữ công gia chánh Mỹ Út nếu không vì chồng hy sinh cũng có thể cũng đã trở thành một mệnh phụ được chăm sóc, đưa đón, nhàn hạ hưởng cuộc sống sung túc, giàu sang Số phận đưa đẩy họ vào những mất mát kéo dài đằng đẵng, theo suốt cuộc đời, những người phụ nữ mang trong mình lối suy nghĩ truyền thống, xưa cũ ấy sống vì trách nhiệm, bổn phận hơn

là vì bản thân, mà trước hết là vì danh dự của gia tộc Nhưng ẩn sâu trong mỗi số phận ấy vẫn là vì danh dự của gia tộc, là những mỏng manh yếu ớt của nữ giới, họ cần được che chở, khát khao được che chở, nương nhờ Câu nói trách móc của chị Hoài: “Người ta kiếm chút mà không ra, nó có chồng hiền hậu xuôi chèo mất mái vậy mà còn đứng núi này trong núi nọ” [16,tr.22] ẩn chứa sau đó cả ước mơ về một mái ấm gia đình của người đàn bà “ở goá một thập kỉ”, người đàn bà mà nhắc đến chồng con nước mắt sẽ lại tuôn rơi, bởi nó là nỗi đau của chị, là niềm hạnh phúc mãi mãi chị không thể chạm tới, có được

Nỗi khát khao ấy bùng cháy mạnh mẽ, thể hiện rõ nhất ở Mỹ Tiệp Có thể vì nàng là nhà văn, nàng được sống trong không khí ềm đềm của những tiểu thuyết nổi tiếng, nàng mơ mộng, có những phút giây thoát khỏi bao lo toan chật vật bám dai dẳng cuộc sống hằng ngày, có thể bởi “giữa nàng và những người thân là hai thế giới, phía kia không có tầng địa ngục, không có sông đông êm đềm, không có người tình, không có cả Robinxơn và những người khốn khổ còn nàng thì lúc nào cũng sách vở bút mực” [16,tr.18] Do vậy, khát khao ấy thường trực bùng cháy trong nàng, thôi thúc nàng tìm kiếm để có được, nhất là khi cuộc hôn nhân của Tiệp đầy những rạn nứt khó có thể hàn gắn Không rạn nứt sao được khi khởi nguồn của

nó là một sự cố “do chiến tranh sắp đặt”, thiếu tình yêu, không rạn nứt sao được khi chồng nàng - Tuyên khô cằn, không hề quan tâm tới nàng, tới cảm xúc của nàng? Ở anh ta chỉ có công việc, thẳng tiến, nịnh nọt, những thứ có lợi về vật chất, danh vọng, ở anh ta là cả một sự đê hèn, bạc nhược

Thiên tính nữ là điều mà bất cứ người đàn ông nào cũng được sở hữu Đó trước hết là sự yếu mềm, nhỏ bé trong xúc cảm, làm nên chất nữ tính của nữ giới Tiệp cũng vậy, hơn nữa còn bởi nàng là một nhà văn - một nhà văn tinh tế trong cảm xúc, biết mơ mộng, biết lãng mạn, yếu mềm, khao khát được thấu hiểu, yêu thương Lấy Tuyên, nỗi khao khát ấy bị tước đoạt hoàn toàn Tuyên buộc nàng phải rứt bỏ những giọt máu mà anh ta thấy “chưa cần thiết” phải có, dứt bỏ hạnh phúc làm mẹ của Tiệp, buộc nàng phải đối diện với mặc cảm tội lỗi Tuyên không có sự đồng cảm, chia sẻ với Tiệp, khi Tiệp quyết định đi theo sự nghiệp văn chương, từ

bỏ con đường công danh trải đầy hoa hồng Tuyên chỉ chiết nàng có tình ý với “sếp nhà thơ” của cô Những lần Mỹ Tiệp buộc phải rứt bỏ thai nhi trong mình là những lần nàng khao khát được yêu thương, chăm sóc nhất Ít ra với phụ nữ, đó là điều tối thiểu mà người chồng có thể làm cho người vợ đầu gối tay của mình Vậy mà Tuyên chỉ đưa nàng đến cổng bệnh viện, thả nàng ở đó, rồi anh ta đi thẳng đến cơ quan, bình tâm làm việc, bỏ Tiệp ở đó như “một con mẹ hoang thai dơ đáy”, tủi phận, xót xa Lần đầu tiên Tiệp đã chờ mong, “tiếng chân khe khẽ của những ông

chồng, tiếng hỏi han, cả những tiếng động tinh tế nhất với vợ Tiệp nghe thấy hết lúc nàng vòng tay qua trán, thẳng cẳng nghe ngóng cho mình [16,tr.53]”, cho sự xuất hiện của chồng Rồi một lần, hai lần sự mong chờ ấy hoàn toàn bị triệt tiêu trong nàng Những lần như thế, Tiệp “một mình chiến đấu với mọi công đoạn, lại đói và khát, xế chiều lại tự đi mua thuốc rồi ra cổng vẫy xe lôi, về nhà nằm rũ xuống như tàu lá héo” [16,tr.54] Ban đầu Tiệp còn tha thứ, tự bào chữa cho Tuyên, nhưng đến khi Vĩnh Chuyên ra đời, Tiệp không còn lý do nào để vin vào tự an ủi bản thân nữa Sống bên chồng - một kẻ chỉ biết cung cúc vì công việc, một lòng phấn đấu trên nấc thang danh vọng, thực dụng đến ti tiện, “biết yêu heo hơn con” khiến Tiệp mệt mỏi, dồn nén bao uất ức “Sống trong chăn mới biết chăn có rận”, chỉ mình Tiệp hiểu thấu bản chất của Tuyên, hiểu rõ hố sâu ngăn cách về tâm hồn giữa hai người đằng sau lớp vỏ gia đình êm ấm, hạnh phúc, người chồng hiền lành, mẫu mực trong con mắt mọi người bấy lâu Tiệp cô độc trong ước mơ có một cuộc sống hạnh phúc, có người thấu hiểu, sẻ chia của mình

Hạnh phúc với Tiệp không phải là điều gì to tát, đơn giản chỉ là được yêu thương, chăm sóc, được thấu hiểu, sẻ chia trong cuộc sống gia đình bên cạnh người đàn ông của cuộc đời Tuyên không làm được cho nàng những điều ấy Khát khao hạnh phúc nhưng thực tế lại phũ phàng nhẫn tâm từ bỏ niềm mong ước ấy, không thể trách khi Tiệp gặp “tiếng sét” ái tình với một nhà báo có tiếng - một “chú công” với vẻ ngoài lịch thiệp, mạnh mẽ, quyến rũ, phong trần, biết đùa nghịch, mơn trớn cảm xúc trong nàng Anh ta đối lập hoàn toàn với Tuyên, là một thái cực khác hẳn, Tiệp bị chinh phục ngay từ lần gặp đầu tiên ấy, rồi để nàng tình nguyện dâng hiến cho anh tất cả những nồng nhiệt của mình Đó là lần đầu tiên Tiệp yêu: “Tiệp thường nhớ lại buổi sáng ngộ nghĩnh ấy như một cô bé nhớ về buổi mai đặc biệt của mình, như các cô gái trong tiểu thuyết diễm tình nghe thấy cái gọi là tiếng sét” [16,tr.70] Tiệp bất chấp tất cả để làm theo tiếng gọi của con tim, thẳng thừng đòi ly hôn với Tuyên Và rồi chuyện không được như ý, người đàn ông ấy rũ bỏ trách

nhiệm, chỉ có mình Tiệp phải đối mặt với dư luận nhưng nàng không hề hối hận Ít nhất nàng đã một làn sống thật với bản thân, một lần biết đến dư vị của tình yêu

Khát khao hạnh phúc là cũng chính là động lực để Tiệp rời khỏi Tuyên, làm một bà mẹ đơn thân, đối diện với bao khó khăn, thiếu thốn cả về vật chất lẫn tinh thần, để rồi sau này được gặp Đính đồng cảm với hoàn cảnh, đồng điệu về tâm hồn, tình yêu lần nữa được hình thành, xây đắp giữa hai người Chính nó nâng đỡ nàng vượt qua mọi khó khăn, trắc trở Càng khao khát có được hạnh phúc trong tay, Tiệp càng mạnh mẽ, đấu tranh đến cùng để đến được cái đích mà mình mong muốn

Khát khao được che chở, chăm sóc chính là thiên tính sẵn có trong mỗi người phụ nữ Khát khao ấy làm nên vẻ yếu mềm của nữ giới, nhưng cũng chính nó

là động lực giúp họ mạnh mẽ hơn, chủ động hơn trên con đường kiếm tìm, chinh phục hạnh phúc cho riêng mình Đó chính là bản sắc của nữ giới, thấm đẫm trong từng hơi thở của trang văn, làm nên sức sống của nhân vật trong từng bước đi của cuộc đời

2.2 Sự “trỗi dậy” khẳng định mình

2.2.1 Những con người có bản lĩnh, tài năng, thực lực

Một trong các phương diện của ý thức nữ quyền là sự khẳng định khả năng của nữ giới trên mọi lĩnh vực của cuộc sống, những người phụ nữ trong “Gia đình

bé mọn” tiêu biểu cho điều ấy Mỗi người một hoàn cảnh, một số phận, nhưng trong “thế giới” của họ, đó đều là những con người có bản lĩnh, tài năng, thực lực, nhiều khi còn làm lu mờ cả những người đàn ông xunh quanh Nếu trong gia đình Tiệp, cô Tư Ràng mạnh mẽ, xông pha, can trường trận mạc, cầm trịch chèo lái gia đình nàng qua bao đổi thay, biến cố là “cô Tư qua toà của gia tộc, cô Tư quyền sinh quyền sát của đám chị em Tiệp”, cô Tư mà mỗi lời nói phát ra đều có trọng lượng, mỗi cử chỉ đều được chú ý, thì trong gia đình - người đem lại hạnh phúc cho Tiệp,

mẹ của anh cũng là “một mô típ cô Ràng” tương tự, nắm giữ vai trò to lớn trong gia đình, “Xông pha, chắn đỡ, can thiệp, làm mưa, làm gió đủ cả” “Tiệp chưa thấy ai sùng bá mẹ như Đính, mẹ son trẻ và trí lực, mẹ tảo tần và chính xác, mẹ là bầu trời

cho các con anh khi cả Hà Nội phải sơ tán Mẹ đã cho anh tất cả, tình mẫu tử và tình bạn, ánh trời và đất đai, tình thương và sự ngưỡng mộ” [16,tr.167] Goá chồng

từ lúc còn trẻ, một mình họ đối mặt với mọi khó khăn, thử thách, nuôi dạy con cái khôn lớn, trưởng thành Họ “sâu sắc và đầy uy lực” trong mắt các thành viên khác của gia đình, được ngưỡng mộ và tôn kính Vị trí ấy chỉ có thể tạo nên bởi một bản lĩnh thực sự, đầy mạnh mẽ trước mọi giông bão cuộc đời Ngay cả chị Hoài yếu đuối, nhắc chuyện chồng con là nước mắt sẽ rơi - bởi đó là nỗi đau của chị, nỗi đau của người đàn bà bốn mươi tuổi goá chồng - trong lo toan công việc, chị lại “can trường như một phó tướng” Một chị Hoài mau nước mắt dường như tan biến bởi hình ảnh những lúc chị điều khiển ghe thuyền: “Chị có thể điều khiển cho chân vịt máy đuôi tôm chém nát lục bình để chiếc võ lãi vượt lên như cầm cương con ngựa giống trước những chướng ngại vật trong mỗi cuộc thi” [16,tr,28] giống bao người đàn ông thực thụ, dạy dạn sông nước Và đặc biệt, bản lĩnh, tài năng, thực lực được tập trung, nổi bật nhất ở Tiệp Không bản lĩnh sao được khi nàng có thể đối mặt với bao sóng gió, vượt lên thành kiến của dư luận để sống với khát khao của mình, sống bằng tất cả con người mình, chủ động trên con đường đi tìm hạnh phúc? Không tài năng sao được khi trong mắt con người, nàng là một cô Tiệp tiếng tăm lẫy lừng toàn diện” - vừa có chút mỉa mai (về đời tư, chuyện gia đình) nhưng đồng thời không khỏi nể trọng tài năng của nàng Tham gia kháng chiến từ lúc còn rất trẻ, hoà bình lập lại, nàng gắn bó với nghiệp văn chương, dồn tâm huyết cho sự nghiệp cầm bút của mình Tiệp dám làm, dám viết, nàng là một nhà văn có tài được mọi người công nhận Tiệp dám sống chết với nghề nghiệp mình đã lựa chọn, nàng không sống theo phác đồ đã vạch ra của chồng, tức là đi theo con đường Học viên chính trị, rồi phó giám đốc và “lên nữa, lên nữa, lên mãi” Tiệp dám từ bỏ công danh trải đầy hoa hồng trước mắt để đi theo văn chương dù biết rằng nhiều khi đó chỉ là một trò chơi vô tăm tích” Nàng trân trọng sự nghiệp của mình, dồn tất cả đam mê vào đó, khẳng định bản lĩnh, tài năng của mình trên văn đàn Bên cạnh nàng, Tuyên lu mờ, yếu thế hẳn Tiệp mạnh mẽ, thẳng thắn, có thực lực bao nhiêu

thì Tuyên lại bạc nhược, luồn cúi bấy nhiêu Tiệp bản lĩnh bởi giữa bao khó khăn, chật vật của cuộc sống, giữ cho mình lối sống trong sạch, đường hoàng thì Tuyên càng thoái hoá, biến chất Tiệp bản lĩnh còn bởi nàng dám đi đến tận cùng của cuộc đấu tranh giành hạnh phúc, để lại tất cả các tài sản trong nhà, một mình dắt theo hai đứa con thơ đến cơ quan tá túc Hơn ai hết Tiệp ý thức được những khó khăn, vất

vả, những áp lực về tinh thần, vật chất mà mình phải đối mặt, nhưng nàng vẫn dũng cảm thách thức, đối đầu Tiệp chứng tỏ cho mọi người quanh nàng thấy nàng có thể sống tốt vào đồng lương nhà văn còn cõi, với tiền bán đá lẽ, sự chắt chiu gom góp của mẹ con mình Cuộc sống càng nhiều thử thách, tài năng của họ càng được chứng tỏ Đó là điều đáng khâm phục, đáng nể trọng

2.2.2 Khát vọng giải thoát, bung phá, chống lại những quan niệm truyền thống lạc hậu

2.2.2.1 Giải phóng mình khỏi ràng buộc của những quan niệm lạc hậu

Hành trình tìm kiếm hạnh phúc của Tiệp là hành trình tự giải phóng mình khỏi những ràng buộc của bao thành kiến hà khắc, cổ hủ tồn tại tự ngàn đời về trách nhiệm, nghĩa vụ, bổn phận của người phụ nữ, với thiên chức làm vợ, làm mẹ, làm con của mình Những mối ràng buộc, vây bủa ấy xuất phát ngay từ chính gia đình của nàng, một gia đình với những “bà goá, cô goá, má goá, chị goá, cô em út cũng goá, bốn bức tường màn tường gương mà nếu soi vào thì nàng phải lập tức quên tuổi trẻ và khát vọng của mình” [16,tr.22], một gia đình phải hứng chịu bao nhiêu mất mát, nhưng vẫn giữ được những nề nếp truyền thống Trong gia đình ấy, danh dự là phẩm chất hàng đầu buộc phải giữ gìn “Danh dự theo quan niệm của gia tộc nàng là sự hi sinh”- hi sinh cho cánh mạng, cho cuộc kháng chiến lớn của tổ quốc, hi sinh cho con cái - thế hệ tương lai Tiệp “vùng vẫy trước Tuyên”tức là nàng đã không có phẩm chất hi sinh đó, nàng đáng phải bị “băm vằm nhiều lần” Danh dự theo quan niệm của riêng chị Hoài (cũng là bao nhiêu người khác trong xã hội) chính là tiết hạnh Tiệp chạy theo tiếng gọi của con tim rồi ngoại tình tức là đã phạm phải tội lỗi đáng cấm kị nhất của người phụ nữ: đánh mất tiết hạnh, để rồi

nàng phải “nếm cảnh chó ghẻ trong mắt bà con” chịu sự phán xét, lên án lạnh nhạt ngay từ chính những người thân trong gia đình Hành động của Tiệp như đối chọi ,đi ngược lại với những quan niệm vốn dĩ đã như khuôn thước của gia đình nàng, khiến họ phải xấu hổ với bà con lối xóm, khiến nàng luôn bị đặt vào ánh mắt xét nét của những người xung quanh Quan niệm của những người đàn bà trong gia tộc nàng chính là lớp quan niệm thâm căn cố đế hằn sâu trong tâm thức không ít người

từ ngàn đời Ý thức về giới tính của mình luôn đồng nghĩa với ý thức về nghĩa vụ

và bổn phận, “những người đàn bà rất biết tận dụng sự chi phối ấy chỉ quan tâm đến tôn ti và trật tự, đến công dung và ngôn hạnh cổ truyền, đến yên ổn và sung túc

ai làm cán bộ thì phải làm rạng danh dân tộc ngày một cao hơn, ai là nông dân thì phải chăm chỉ và giỏi nhang đèn” [146,tr.18], suốt một đời bị kiềm toả trong vòng những quan niệm ấy, chưa bao giờ có ý thức đấu tranh cho hạnh phúc riêng của bản thân Tiệp rời bỏ Tuyên, cô Ràng, chị Hoài giận dữ, trách móc; má xót xa, rên rỉ khuyên nhủ: “làm đàn bà con gái là phải biết chịu khổ, ráng khổ chút nữa là hết đời thôi” [16,tr.95] Người ta nhìn nàng bằng con mắt vừa tò mò, lạ lẫm, vừa dèm pha, khinh miệt, không thể trách được “ Người ta không sinh ra là phụ nữ, người ta trở thành phụ nữ”, quan niệm xã hội, ý thức phụ quyền - sức mạnh áp chế của tầng sâu văn hoá gắn chặt vào trong tiềm thức của mọi người; mặc định trong họ lối suy nghĩ đã thành nếp, như đường mòn thuộc về chính thống Họ trở thành những quan toà phán xét Tiệp, nhưng mặt khác, họ - những người phụ nữ trong xã hội ấy cũng

là nạn nhân của chính mớ quan niệm đè nặng trong tiềm thức của mình Những năm đầu mới thoát ra khỏi chiến tranh, những năm mà việc đầu tắt mặt tối với cơm

áo hàng ngày, người ta chú ý xét nép nhiều đến danh dự, đến phẩm chất đạo đức, đặc biệt của lớp cán bộ công chức nhà nước, Tiệp bước ra khỏi vòng ý thức đó, Tiệp vùng vẫy, Tiệp ngang tàng đạp lên những gì thuộc về “truyền thống”, Tiệp đấu tranh cho hạnh phúc của riêng mình là điều gì đó quá xa lạ, nó lạc lõng, đơn độc, bị khinh biệt, bị lên án Nàng như bị bủa vây trong bốn bức tường định kiến, bị

thít chặt trong giữa những mối quan hệ ràng buộc nghiêng bên này lại bị níu bỏ bên khi

Đối diện với dư luận xã hội, Tiệp cao đầu bất chấp tất cả Nàng nhìn thấy sau

sự đạo mạo về hình thức, những lời lẽ thuyết giảng răn đe nàng về đạo đức là cái lõi bản chất hoen ố, đầy những vết chàm của họ Càng bị dồn ép, Tiệp càng mạnh

mẽ đối diện, phản kháng, thẳng thừng bóc trần lớp mặt nạ che dấu trước mỗi khuôn mặt đang giả dối cao đạo răn đe nàng Nhưng đối diện với gia đình, dòng tộc, nhiều lúc Tiệp muốn buông xuôi, đầu hàng Sợi dây của huyết thống, gia đình trói chặt Tiệp Những người phụ nữ Tiệp yêu thương đều là những “tấm gương” lớn với nàng về tiết hạnh, danh dự, hy sinh Mất mát, đau khổ bủa vây quanh họ, kéo dài đằng đẳng suốt đời họ, những thầm lặng chịu đựng để giữa nề nếp gia phong càng làm dày thêm bức tường thành vững chắc về bổn phận, nghĩa vụ của người phụ nữ trước Tiệp Đối diện với họ, đã có lúc Tiệp thấy xấu hổ vì những hành động của mình - sự xấu hổ của kẻ giám nghĩ đến bản thân,vì hạnh phúc của bản thân mà vùng vẫy, mà phá vỡ những nề nếp tạo dựng bấy lâu của gia tộc, sự mặc cảm của

kẻ đứng lên đòi hạnh phúc của xung quanh là những cuộc đời khổ đau, nhẫn nhục, chịu đựng Nhưng những suy nghĩ ấy chỉ vụt qua trong thoáng chốc Tiệp ý thức sâu sắc hôn nhân không tình yêu dù có hàn gắn thế nào cũng không thể hạnh phúc, Tiệp biết nàng cần gì, muốn gì, và nàng đủ mạnh mẽ để theo đuổi tới cùng khát khao của mình Tiệp xót xa nhận ra theo thời gian, “những người thân của nàng chỉ già đi chứ không được hít thở một cái gì khác”, họ mãi ngưng đọng trong mớ quan niệm lạc hậu, tự ràng buộc bản thân trong đó, khổ sở dày vò nhau vì nó

Sự giải phóng trong quan niệm mở đường cho những hành động của Tiệp, nàng dũng cảm đối mặt với những định kiến bủa vây quanh mình, kiêu hãnh vượt lên trên, hành động theo những gì lí trí và con tim mách bảo Danh dự, đạo đức đối với nàng là “đàng hoàng” - đàng hoàng sống với với chính khát vọng của bản thân, đàng hoàng sống thật với con người mình, đàng hoàng trong cách đối xử với những người xung quanh Cái đàng hoàng này bật lên rõ ở chi tiết Tiệp thừa nhận mình có