Hình tượng nhân vật trẻ em trong sáng tác của nguyễn nhật ánh

Trong quá trình thực hiện khóa luận, tôi đã được tiếp xúc, tham khảo một số công trình nghiên cứu của các tác giả chuyên về mảng Văn học thiếu nhi như GS.TS Lê Huy Bắc, PGS.TS Lã Thị Bắc

TRƯỜNG ĐẠI HỌC QUẢNG BÌNH KHOA KHOA HỌC XÃ HỘI



LÊ THỊ KIỀU LOAN

HÌNH TƯỢNG NHÂN VẬT TRẺ EM TRONG SÁNG TÁC CỦA NGUYỄN NHẬT ÁNH

KHÓA LUẬN TỐT NGHIỆP ĐẠI HỌC CHÍNH QUY

NGÀNH: SƯ PHẠM NGỮ VĂN Khóa học: 2012 – 2016

Quảng Bình, 2016

TRƯỜNG ĐẠI HỌC QUẢNG BÌNH KHOA KHOA HỌC XÃ HỘI



LÊ THỊ KIỀU LOAN

HÌNH TƯỢNG NHÂN VẬT TRẺ EM TRONG SÁNG TÁC CỦA NGUYỄN NHẬT ÁNH

KHÓA LUẬN TỐT NGHIỆP ĐẠI HỌC HỆ CHÍNH QUY

Lời cảm ơn

Xin kính gửi lời cảm ơn sâu sắc đến giảng viên - ThS Nguyễn Thị Quế Thanh đã tận tình hướng dẫn, động viên, giúp đỡ

em trong suốt quá trình thực hiện khóa luận

Xin chân thành bày tỏ lòng kính biết ơn sâu sắc tới Quý thầy,

cô giáo Khoa Khoa học xã hội và Quý thầy, cô của Trường Đại học Quảng Bình đã tạo mọi điều kiện cho em bồi dưỡng tri thức

và hoàn thành khóa học của mình

Xin được bày tỏ lòng tri ân sâu nặng tới gia đình, bạn bè đã chia sẻ, động viên, giúp đỡ em trong suốt thời gian qua

Trong quá trình thực hiện khóa luận này, do điều kiện thời gian cũng như năng lực còn hạn chế nên chắc chắn không tránh khỏi thiếu sót, mong nhận được sự góp ý của Quý thầy, cô giáo để khóa luận hoàn thiện hơn

Xin chân thành cảm ơn!

Tác giả

Lê Thị Kiều Loan

LỜI CAM ĐOAN

Tôi xin cam đoan đây là công trình nghiên cứu của chính tôi thực hiện dưới sự hướng dẫn của giảng viên - ThS Nguyễn Thị Quế Thanh Các tài liệu, những nhận định trong khóa luận là hoàn toàn trung thực Tôi xin chịu hoàn toàn trách nhiệm về nội dung khoa học của công trình này

Đồng Hới, tháng 5 năm 2016

Tác giả khóa luận

Lê Thị Kiều Loan

MỤC LỤC

MỞ ĐẦU 1

1 Lí do chọn đề tài 1

2 Lịch sử nghiên cứu vấn đề 2

3 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu 6

3.1 Đối tượng nghiên cứu 6

3.2 Phạm vi nghiên cứu 6

4 Phương pháp nghiên cứu 6

5 Đóng góp của khóa luận 7

6 Kết cấu khóa luận 7

NỘI DUNG 8

CHƯƠNG 1 GIỚI THUYẾT CHUNG 8

1.1 Khái niệm 8

1.1.1 Nhân vật văn học 8

1.1.2 Hình tượng nhân vật 9

1.1.3 Hình tượng nhân vật trẻ em 10

1.2 Nguyễn Nhật Ánh và “cuộc chiến đấu mang ý nghĩa xã hội” trên hành trình sáng tác cho trẻ em 11

1.2.1 Con người và cuộc đời 11

1.2.2 Sự nghiệp sáng tác 13

1.2.3 Quan điểm sáng tác 15

CHƯƠNG 2 HÌNH TƯỢNG NHÂN VẬT TRẺ EM NHÌN TỪ PHƯƠNG DIỆN NỘI DUNG 19

2.1 Tên gọi nhân vật 19

2.2 Ngoại hình nhân vật 22

2.3 Nội tâm nhân vật 26

2.4 Hành động nhân vật 30

2.5 Tính cách nhân vật 34

2.5.1 Trong sáng, giàu tình nhân ái 34

2.5.2 Cá tính, giàu ước mơ và khát vọng 38

2.6 Bài học từ hình tượng nhân vật trẻ em 41

2.6.1 Bài học cho trẻ em 42

2.6.2 Bài học cho người lớn 46

Tiểu kết chương 2 49

CHƯƠNG 3 HÌNH TƯỢNG NHÂN VẬT TRẺ EM NHÌN TỪ PHƯƠNG DIỆN NGHỆ THUẬT 50

3.1 Ngôn ngữ 50

3.1.1 Ngôn ngữ người kể chuyện 50

3.1.2 Ngôn ngữ đối thoại 54

3.1.3 Ngôn ngữ độc thoại 59

3.1.4 Ngôn ngữ đậm chất địa phương 61

3.2 Giọng điệu 64

3.2.1 Giọng điệu tinh nghịch, hóm hỉnh 65

3.2.2 Giọng điệu triết lí, chiêm nghiệm 68

Tiểu kết chương 3 73

KẾT LUẬN 75

TÀI LIỆU THAM KHẢO 77

MỞ ĐẦU

1 Lí do chọn đề tài

Văn học thiếu nhi – bộ phận “trong trẻo nhất, lắng sâu nhất, và cũng có thể là cảm động nhất” mà thiếu nó thì lịch sử, ý nghĩa của văn học dân tộc sẽ không toàn vẹn Trên thế giới, văn học thiếu nhi từ lâu đã phát triển khá đa dạng và phức tạp Ở Việt Nam, đến đầu thế kỉ XX mới xuất hiện các tác phẩm viết cho các em và phải đến sau Cách mạng tháng tám 1945, nền văn học thiếu nhi mới chính thức được hình thành Trong dòng chuyển động của lịch sử, từ chiến tranh sang hòa bình, từ Đổi mới đến hội nhập, dường như thiếu nhi không có hoặc có rất ít sách mới để đọc Thay vào

khoảng trống đó là sự tràn lấn của sách dịch như Harry Potter (J.K.Rowling), Chúa tể

những chiếc nhẫn (J.R.R.Tolkien) và sự thống trị của truyện tranh như Đôrêamon

(Fujikô), Thám tử lừng danh Conan (Aoyama) đã giáng hồi chuông cảnh báo cho

nền văn học thiếu nhi nước nhà trước sự áp đảo của nền văn hóa ngoại nhập Văn học thiếu nhi bước vào giai đoạn trăn trở tìm tòi hướng đi mới Từ sau cuộc kháng chiến chống Mỹ, nhất là thời kì Đổi mới và hội nhập, văn học thiếu nhi đã có những biến đổi to lớn, sâu sắc và toàn diện

Nói về thành tựu văn học thiếu nhi thời kì Đổi mới và hội nhập, không thể không nhắc đến Nguyễn Nhật Ánh với hành trình sáng tác luôn gây được ấn tượng, nếu không nói là chấn động trong sự đón nhận của bạn đọc thiếu nhi ngày hôm nay

Có thể nói rằng, ở Việt Nam, trong giới cầm bút viết cho trẻ em vài chục năm qua, Nguyễn Nhật Ánh là cái tên nổi bật, khó ai sánh kịp Ông không chỉ viết khỏe mà còn viết hay và rất đều tay Đã rất lâu, bạn đọc trẻ Việt Nam mới có thể tiếp xúc được với một cây viết truyện thiếu nhi có một phông văn hóa, một nền tảng kiến văn rộng, cộng với một cảm xúc trẻ thơ chân thành, sâu sắc, với lối tư duy đậm tính triết lí, đầy ngỗ nghịch và mang tính đột biến cao Nguyễn Nhật Ánh là một hiện tượng văn học đặc biệt bởi nhiều thế hệ độc giả đều yêu thích tác phẩm của ông - trẻ em tìm thấy tuổi thơ sinh động, hồn nhiên, chân thật của chính mình; còn người lớn thì nhận được những “tấm vé” về lại tuổi thơ Với giọng điệu dí dỏm, với tài năng quan sát tinh tế, mỗi truyện Nguyễn Nhật Ánh đều làm lạ hóa cái thế giới hằng ngày quen thuộc Đọc truyện Nguyễn Nhật Ánh, ai cũng thấy mình trong đó Phải chăng đó là một thành công lớn để kiến tạo nên “thương hiệu” đầy uy tín cho ông

PGS.TS Lã Thị Bắc Lý đánh giá “Nguyễn Nhật Ánh đã vượt qua những khó

dồi dào vào bậc nhất Việt Nam và là người đã gánh sứ mệnh lịch sử - Người giữ lửa cho văn học thiếu nhi Việt Nam suốt thời kì Đổi mới và hội nhập” [13; tr.17]

Theo nhà xuất bản Kim Đồng: “chỉ riêng bộ truyện Kính vạn hoa đã tạo nên

hiện tượng có một không hai trong làng xuất bản, xô đổ nhiều kỷ lục, làm kinh ngạc nhiều người” [23]

Xét một cách tổng quan, Nguyễn Nhật Ánh đã đến lúc trở thành một hiện tượng không thể không nhắc đến của lịch sử văn học đương đại Đối với việc nghiên cứu văn học, nếu bỏ qua một hiện tượng nhà văn nổi bật như thế này thì quả là một sự thiếu sót lớn, một sự khiếm khuyết đáng tiếc Đó cũng chính là lý do chúng tôi chọn

Hình tượng nhân vật trẻ em trong sáng tác của Nguyễn Nhật Ánh làm đề tài nghiên

cứu của mình

2 Lịch sử nghiên cứu vấn đề

Tên tuổi của Nguyễn Nhật Ánh xuất hiện khá nhiều trên các phương tiện thông tin đại chúng như báo văn hóa, tạp chí chuyên môn, diễn đàn văn học, hội thảo khoa học… Nhưng những công trình nghiên cứu chuyên sâu về nhà văn thì còn khá lẻ tẻ và chưa có hệ thống Trong quá trình thực hiện khóa luận, tôi đã được tiếp xúc, tham khảo một số công trình nghiên cứu của các tác giả chuyên về mảng Văn học thiếu nhi như GS.TS Lê Huy Bắc, PGS.TS Lã Thị Bắc Lý, nhà văn Nguyễn Quang Lập, nhà thơ Lê Minh Quốc, Vân Thanh, Nguyên An…

Về sáng tác của Nguyễn Nhật Ánh, GS.TS Lê Huy Bắc trong Nguyễn Nhật

Ánh và truyện thiếu nhi viết năm 2015, đánh giá: “Có thể nói, viết truyện thiếu nhi vốn đã khó nhưng để thành công như Nguyễn Nhật Ánh thì tiềm lực văn hóa có lẽ gấp bội phần khi viết các loại truyện cho những đối tượng khác Nhà văn chứng tỏ được điều, thế giới con người dù già hay trẻ cũng đều cần chút “gia vị” tuổi thơ Những ai đánh mất tuổi thơ thì không thể tìm thấy được hạnh phúc ở thực tại và tội ác thường

có nguồn gốc từ những sai lạc từ tuổi thơ mà không kịp thời điều chỉnh Đến đây ta thấy, Nguyễn Nhật Ánh còn là môn đồ xuất sắc của Sigmund Freud, và những ai trót

lỡ đánh mất tuổi thơ thì có thể quay lại tìm, dẫu đã muộn, trên những trang viết ma

mị nhưng thấm đẫm tình người của ông” [10; tr.10]

Nhà văn Nguyễn Quang Lập khi đọc tác phẩm của Nguyễn Nhật Ánh từng

nhận xét trên báo Tuổi trẻ (8/12/2010) như sau: “Có thể nói mỗi cuốn sách của

Nguyễn Nhật Ánh như mỗi chuyến tàu về tuổi thơ Ở đó có nhiều toa, mỗi toa là mỗi

bất ngờ mỗi thú vị mỗi háo hức mỗi say mê, khi làm ta bật cười khi làm ta rưng rưng, hoặc ngồi lặng đi suy ngẫm Khi đã theo con tàu của Nguyễn Nhật Ánh để đi về tuổi thơ một lần, tôi tin mỗi lần Nguyễn Nhật Ánh rung chuông, người ta khó lòng bỏ qua một tấm vé để lại được cùng anh háo hức lên tàu” [12; tr.1]

Công trình nghiên cứu Truyện viết cho thiếu nhi sau năm 1975, xuất bản năm

2000 của Lã Thị Bắc Lý đề cập đến truyện Nguyễn Nhật Ánh, đặc biệt là bộ Kính vạn

hoa như những minh chứng cho sự đổi mới của truyện viết cho thiếu nhi Việt Nam

sau 1975 ở các phương diện: đề tài, quan niệm về con người và nghệ thuật Sau này,

trong bài viết Cảm nhận về văn học thiếu nhi Việt Nam đầu thế kỉ XXI, tác giả tiếp tục nhắc tới Nguyễn Nhật Ánh với tư cách là một trong những “nhà văn giao thời của hai

thế kỉ”, “là tác giả tiêu biểu nhất của văn học thiếu nhi Việt Nam những năm cuối thế

kỉ XX” Sang thế kỉ XXI, Nguyễn Nhật Ánh tiếp tục thể hiện bút lực dồi dào với nhiều

tác phẩm hay Trong đó, Cho tôi xin một vé đi tuổi thơ vẫn “với lối viết dí dỏm kiểu

Kính vạn hoa, Tôi là Bê tô nhưng dấu ấn tâm trạng tác giả đã in đậm nét hơn, tâm trạng của con người càng đi xa tuổi thơ càng da diết nhớ về tuổi thơ” [13; tr.27]

Ở các ấn phẩm mang tính chất chuyên ngành như các sách nghiên cứu về văn

học thiếu nhi, đáng chú ý nhất là công trình Bách khoa thư Văn học thiếu nhi Việt

Nam năm 2002, do hai tác giả Vân Thanh và Nguyên An biên soạn Hai tác giả đã

sưu tầm và giới thiệu một loạt các bài viết về văn học thiếu nhi Việt Nam, trong đó có nhiều bài của các tác giả khác nhau như Lã Thị Bắc Lý, Nguyễn Hương Giang, Thu Việt, Văn Hồng, Vân Thanh, có đề cập đến Nguyễn Nhật Ánh và tác phẩm của ông Trong bài viết của Lã Thị Bắc Lý, mặc dù vẫn trích dẫn Nguyễn Nhật Ánh và các tác phẩm của ông như một minh họa cho các luận điểm về văn học thiếu nhi trong thời kì đổi mới nhưng tác giả Bắc Lý đã có nhiều đoạn mang tính chất giới thiệu, phân tích

khái quát giá trị của tác phẩm Kính vạn hoa - bộ truyện dài đầu tiên của Nguyễn Nhật

Ánh Thêm vào đó, tác giả Hương Giang đã dành một bài viết để nói về Nguyễn Nhật

Ánh và một loạt các tác phẩm của nhà văn như: Cô gái đến từ hôm qua, Chú bé rắc

Nguyễn Nhật Ánh còn đóng vai trò là một người thầy, một nhà giáo dục, giúp nuôi dưỡng tâm hồn trẻ thơ

Vân Thanh, nhà nghiên cứu văn học thiếu nhi, trên Tạp chí Văn học đã từng nhận xét: “Truyện của Nguyễn Nhật Ánh có khả năng đi vào lòng người bởi tình cảm

nồng hậu của tác giả đối với các lứa tuổi trẻ thơ mà anh luôn yêu quý và tôn trọng

Có trái ngược chăng, ở tuổi trưởng thành, Nguyễn Nhật Ánh đã phải chịu đựng biết bao gian lao, vất vả và cay đắng, nhưng viết về lứa tuổi này, anh lại không hề đi vào những chua chát, mỉa mai, oán hận đời Anh luôn muốn truyền cho các em lòng tin vào cuộc sống và nghị lực vượt mọi khó khăn” Lòng tin yêu cuộc sống và nghị lực

vượt khó khăn là những đức tính tốt đẹp của thiếu nhi đã được nhà văn Nguyễn Nhật Ánh truyền tải qua câu chuyện của mình một cách gần gũi với thiếu nhi nhất

Lê Phương Liên trong bài viết Văn xuôi và trẻ em (2012) nhận xét: “Nhà văn

Nguyễn Nhật Ánh là một tác giả thành công với bạn đọc trẻ, anh là người có một

“khóe văn” riêng Anh chiếm được tình cảm của hàng triệu người đọc cũng không ngoài quy luật tự sự và đối thoại nội tâm của tuổi thơ, không ngoài sự tự phát hiện ra chất hài hước của chính mình” Các sáng tác như Tôi là Bêtô và Cho tôi xin một vé đi tuổi thơ chính là những tác phẩm được không chỉ trẻ em mà cả người lớn yêu thích

[21]

Luận văn Đặc điểm truyện Nguyễn Nhật Ánh (2011) của tác giả Bùi Thu Thủy

đã chỉ ra đặc điểm nổi bật về nội dung và hình thức trong bốn tập truyện gồm Kính

vạn hoa, Chuyện xứ Lang Biang, Cho tôi xin một vé đi tuổi thơ và Tôi là Bêtô Từ

những khái quát đó, chúng ta có thể đánh giá được đóng góp và vị trí của Nguyễn Nhật Ánh trong nền văn học thiếu nhi Việt Nam

Nhà phê bình văn học Phong Lê đã rất thích khi đọc tập truyện Tôi là Bêtô vì

nó đã chứa đựng nhiều điều mới mẻ và tình cảm của trẻ con “Một cách kể tự nhiên về

những chuyện của đời thường không tẻ nhạt, có sức chứa những ý tưởng mới mẻ và những triết lý hồn nhiên, nhằm mở rộng sự sống của thế giới trẻ thơ, và gieo trồng những tình cảm đặc trưng cho bước chuyển từ trẻ con sang người lớn, từ gia đình ra

xã hội – đó là cái hay, cái hấp dẫn của Tôi là Bêtô Đã lâu lắm, tôi mới lại được đọc một truyện thú như thế!” [22]

Nhà văn Lê Minh Khuê trên báo Tiền phong đã nhận xét: “Nguyễn Nhật Ánh

trong sáng từ cách nghĩ, cách cảm, từ ngôn ngữ đối thoại, từ cách miêu tả đến xây dựng nhân vật Tất cả đều đầy sức khơi gợi tới cái đẹp Anh khơi dậy sự tự tin, tin vào

sức mạnh của trí tuệ, tin vào con đường của mỗi người trong đời Tác phẩm của Nguyễn Nhật Ánh in hàng chục ngàn bản mỗi cuốn, là sự chờ đợi háo hức như chờ đợi người “hò hẹn” của các em Mấy ai được hạnh phúc như anh” Nhà văn có một

khoảng trời riêng và thực sự làm chủ khoảng đất sáng tạo của mình Đó chính là lý do

người đọc háo hức chờ đón tác phẩm mới của Nguyễn Nhật Ánh “Mỗi cuốn truyện là

một tuổi thơ trọn vẹn, lần nào cũng như bắt đầu lại từ đầu, với những ký ức lung linh hoa lá và những trải nghiệm khóc cười rất thật tưởng chừng không có bóng dáng của

“hư cấu văn học” Cũng vì thế mà khó có thể xác định nhà văn viết cho/về thế hệ nào, thời đại nào Có cảm tưởng, người đọc sau trăm năm nữa vẫn sẽ có được một Nguyễn Nhật Ánh đồng hành với ký ức tuổi thơ của mình như thế này mà thôi” (Chuyên trang

Tuổi Trẻ)

PGS.TS Trần Thị Trâm cho rằng đặt tác giả trong vùng văn học trẻ nói riêng

và toàn bộ công cuộc đổi mới văn học nói chung, chúng ta thấy rõ hơn đóng góp của nhà văn để từ đó có thể giải mã hiện tượng Nguyễn Nhật Ánh - một gương mặt sáng giá trên văn đàn Việt Nam đương đại

Không chỉ có cái tài “vượt khó”, trong dòng chảy ồ ạt của văn học, văn hóa ngoại lai, Nguyễn Nhật Ánh cũng được đánh giá là người bình tĩnh và đã tạo ra cho mình một lối đi riêng

Đánh giá về người đồng nghiệp của mình, trong tham luận Văn hoc thiếu nhi:

ghi nhận và kiến nghị năm 2011, nhà văn Trần Quốc Toàn cho biết: “Nguyễn Nhật Ánh là người nghiêm túc đối với công việc của mình; là người thích đùa, giỏi đùa; là người có thể tạo bão văn chương kiểu đùa nghịch, cười cợt nhưng cũng biết cách kín đạo tạo sóng ngầm văn chương, để văn chương không chỉ mua vui được vài trống canh mà còn giúp con người trút hờn giận, biết xả thân bảo vệ cái đúng, cái đẹp; là người tự giao lưu, hội nhập từ trước khi nhận giải ASEAN bởi truyện của Nguyễn Nhật Ánh đã được dịch sang tiếng Nhật, Anh, Hàn, Thái; là người biết im lặng trước những hiềm khích, để tác phẩm nói thay mình và để hàng triệu độc giả đảm bảo cho tác phẩm của mình” [20; tr.2]

Và gần đây nhất, “Nguyễn Nhật Ánh – hoàng tử bé trong thế giới tuổi thơ”

(2012), cuốn sách đầu tiên tập hợp khá đầy đủ thông tin liên quan đến tiểu sử bản thân, hành trình văn chương của Nguyễn Nhật Ánh được nhà thơ Lê Minh Quốc biên soạn công phu với tình cảm nồng hậu dành cho nhà văn đồng hương xứ Quảng Qua

143 trang sách vừa kể chuyện đời, vừa phân tích tác phẩm, đúc kết niên biểu, trích diễn phát ngôn… cùng với rất nhiều tranh, ảnh minh họa, Nguyễn Nhật Ánh hiện lên sinh động từ cậu học sinh trường huyện tập gieo vần với bút danh Hoài Mộng Diễm Thư; từ tác giả trẻ có thơ trên tạp chí Văn danh tiếng của Sài Gòn trước 1975 tới Nguyễn Nhật Ánh - Anh Bồ Câu đưa thư tình, Nguyễn Nhật Ánh - Chu Đình Ngạn bình luận thể thao, Nguyễn Nhật Ánh đạt giải thưởng Hội Nhà văn Việt Nam, giải thưởng văn học Asean… Ngoài ra tập sách còn cung cấp những góc nhìn khác nhau của đồng nghiệp, báo chí trong và ngoài nước về Nguyễn Nhật Ánh và các tác phẩm làm nên tên tuổi nhà văn

Bằng những hiểu biết từ trước, theo quan điểm của riêng tôi, đối với cá nhân Nguyễn Nhật Ánh, việc có được nghiên cứu hay không về bản thân mình cũng không quá quan trọng bởi điều quan trọng đối với nhà văn văn là sáng tạo tác phẩm Cống hiến của Nguyễn Nhật Ánh vẫn đang còn tiếp tục Các công việc nghiên cứu, phê bình, quảng bá về nhà văn vẫn đang được thực hiện Khóa luận này như một lời tri ân đến với nhà văn vì những điều mà ông đã làm cho nhiều thế hệ đã và đang đọc sáng tác của Nguyễn Nhật Ánh, trong đó có tôi

3 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu

3.1 Đối tượng nghiên cứu

Khóa luận tập trung nghiên cứu: Hình tượng nhân vật trẻ em trong một số sáng

tác tiêu biểu của Nguyễn Nhật Ánh

3.2 Phạm vi nghiên cứu

- Từ những vấn đề có tính lý luận chung, đề tài tập trung nghiên cứu Hình

tượng nhân vật trẻ em trong sáng tác Nguyễn Nhật Ánh trên hai phương diện: nội dung và nghệ thuật

- Sáng tác của Nguyễn Nhật Ánh rất phong phú và đa dạng Trong khuôn khổ một khóa luận tốt nghiệp Đại học, tôi không thể nào nghiên cứu hết được nên chỉ tập

trung tìm hiểu, khảo sát bốn tác phẩm tiêu biểu: Cho tôi xin một vé đi tuổi thơ, Tôi

thấy hoa vàng trên cỏ xanh, Kính vạn hoa, Tôi là Bêtô

4 Phương pháp nghiên cứu

Khóa luận sử dụng các phương pháp nghiên cứu sau:

- Phương pháp cấu trúc hệ thống: với phương pháp này, tôi đặt những vấn đề của đề tài trong mối tương quan mang tính hệ thống và quy luật cấu trúc định hình

- Phương pháp phân tích, tổng hợp: phân tích nhân vật và lấy dẫn chứng minh họa, từ đó tổng hợp khái quát theo các bình diện nghiên cứu

- Phương pháp so sánh, đối chiếu: so sánh, đối chiếu sáng tác của Nguyễn Nhật Ánh với những nhà văn khác để tìm ra điểm sáng tạo mới mẻ của Nguyễn Nhật Ánh

- Các phương pháp liên ngành: chúng tôi sử dụng lý thuyết của các bộ môn khác nhau như: Thi pháp học, tự sự học, tâm lý học, lý thuyết tiếp nhận cùng những thao tác hỗ trợ khác trong quá trình nghiên cứu đề tài

5 Đóng góp của khóa luận

Khóa luận hi vọng góp phần vào việc nghiên cứu về văn học thiếu nhi, mảng văn học còn mới mẻ và sơ khai ở phương diện phê bình lí luận

Góp phần khẳng định ví trí của Nguyễn Nhật Ánh trong văn học thiếu nhi Việt Nam đương đại

Ngoài ra, khoá luận sẽ đóng góp một phần nhỏ vào việc làm tài liệu tham khảo cho sinh viên các trường Đại học, Cao đẳng khi nghiên cứu, học tập về tác giả Nguyễn Nhật Ánh

6 Kết cấu khóa luận

Ngoài phần Mở đầu, Kết luận, Tài liệu tham khảo, phần Nội dung của khóa luận gồm 3 chương:

Chương 1 Giới thuyết chung

Chương 2 Hình tượng nhân vật trẻ em nhìn từ phương diện nội dung

Chương 3 Hình tượng nhân vật trẻ em nhìn từ phương diện nghệ thuật

NỘI DUNG CHƯƠNG 1 GIỚI THUYẾT CHUNG

1.1 Khái niệm

1.1.1 Nhân vật văn học

Mọi người đều biết, văn học là nhân học, là nghệ thuật miêu tả, biểu hiện con người Con người là đối tượng chủ yếu của văn học Hai chữ “nhân học” có một hàm nghĩa hết sức phong phú Tất cả những gì liên quan tới con người, thuộc về con người đều nằm trong phạm vi biểu hiện của văn học Và nhân vật là hình thức cơ bản để miêu tả con người trong văn học

Ðọc một tác phẩm, cái đọng lại sâu sắc nhất trong tâm hồn người đọc thường

là số phận, tình cảm, cảm xúc, suy tư của những con người được nhà văn thể hiện Vì

vậy, Tô Hoài đã có lí khi cho rằng "Nhân vật là nơi duy nhất tập trung hết thảy, giải

quyết hết thảy trong một sáng tác" [14; tr.60] Như thế, đủ thấy vai trò quan trọng của

nhân vật đối với sự tồn tại của các tác phẩm theo thời gian và sự ngưỡng mộ của độc giả Thông qua nhân vật, nhà văn sẽ bộc lộ quan điểm tư tưởng, bộc lộ ý đồ nghệ thuật của mình

Theo Từ điển thuật ngữ văn học: “Nhân vật văn học là con người cụ thể được

miêu tả trong các tác phẩm văn học Nhân vật văn học có thể có tên riêng (Tấm, Cám, chị Dậu, anh Pha) cũng có thể không có tên như “thằng bán tơ”, một mụ nào trong Truyện Kiều” [11; tr.162]

Giáo trình Lí luận văn học quan niệm nhân vật văn học rộng hơn: “Đó không

chỉ là con người có tên, mà có thể là những sự vật, loài vật khác nhau, ít nhiều mang bóng dáng tính cách của con người, được dùng như những phương thức khác nhau để biểu hiện con người Đó là nhân vật Dế Mèn, võ sĩ Bọ Ngựa, con Mèo lười trong truyện thiếu nhi của Tô Hoài, là vầng trăng, bông hoa hồng trong thơ Bác v v Cũng

có khi đó không phải là con người hoặc có liên quan đến con người được thể hiện nổi bật trong tác phẩm” [14; tr.126]

Nhân vật văn học thường được xây dựng từ những nguyên mẫu ngoài đời, có khi là từ những điển hình của xã hội, nhưng nó được xây dựng qua trí tưởng tượng, sáng tạo và tài năng của người nghệ sĩ, phục vụ cho dụng ý nghệ thuật và mang

"Nhân vật văn học là một đơn vị nghệ thuật Nó mang tính ước lệ, không thể đồng

nhất với con người có thật, ngay cả khi tác giả xây dựng nhân vật với những nét rất gần với nguyên mẫu có thật Nhân vật là sự thể hiện quan niệm nghệ thuật của nhà văn về con người; nó có thể được xây dựng trên cơ sở quan niệm ấy" [17; tr.65] Do

đó, các nhà văn lớn bao giờ cũng tạo ra cho mình một thế giới nhân vật mang đậm dấu ấn cá nhân

Từ những nhận định trên, có thể hiểu nhân vật văn học là hình ảnh trung tâm được nhà văn miêu tả trong tác phẩm bằng phương tiện văn học nhằm thể hiện tập trung lí tưởng đạo đức thẩm mĩ của tác giả Các thành tố tạo nên nhân vật gồm: tinh thần của cá nhân, tư tưởng, các lợi ích đời sống, thế giới cảm xúc, ý chí, các hình thái

Hình tượng văn học trong tác phẩm luôn là phương tiện hình thức để nhà văn bộc lộ giá trị tư tưởng và phong cách nghệ thuật của mình Mỗi nhà văn khi cầm bút phải không ngừng sáng tạo tìm tòi để xây dựng nên hình tượng nhân vật điển hình

Không phải tác phẩm văn học nào cũng có hình tượng văn học, không phải nhân vật nào trong tác phẩm văn học đều trở thành hình tượng nhân vật văn học Để

trở thành hình tượng nhân vật phải là: “tính cách điển hình trong hoàn cảnh điển

hình” [19; tr.67] Nghĩa là nhân vật văn học ấy phải có sức tập trung khái quát cao

Nhân vật ấy phải có những nét chung nhất của tầng lớp, giai cấp… mà mình đại diện

Và bối cảnh xã hội mà nhân vật ấy xuất hiện phải là bối cảnh điển hình của một vùng, một nơi nào trong một thời điểm nhất định

Như vậy, hình tượng nhân vật là nhân vật điển hình trong tác phẩm văn học,

có những nét riêng đặc biệt, xuất hiện trong bối cảnh điển hình mà tác phẩm văn học

ấy thể hiện Khảo sát các tác phẩm như Cho tôi xin một vé đi tuổi thơ, Tôi thấy hoa

vàng trên cỏ xanh, Kính vạn hoa, Tôi là Bêtô, chúng tôi thấy hình tượng nhân vật điển

hình nhất trong các sáng tác của Nguyễn Nhật Ánh là hình trượng nhân vật trẻ em

1.1.3 Hình tượng nhân vật trẻ em

Trẻ em là những mầm non tương lai của đất nước Có lẽ vì vậy mà hình tượng trẻ em từ lâu đã chiếm một ví trí đặc biệt trong văn học nói chung và văn học thiếu nhi nói riêng Khi viết về trẻ em, tác tác giả luôn dành cho các em những tình cảm đặc biệt Hình tượng nhân vật trẻ em luôn được đặt dưới góc nhìn tinh khiết, trong trẻo nhất của tác giả Nhưng để xây dựng hình tượng trẻ em quả thật là không hề đơn giản đối với nhà văn - những người trưởng thành, nếu không khéo léo thì sẽ rất khó viết sao cho phù hợp với trẻ em Người lớn muốn viết cho trẻ em phải học được sự hồn nhiên, ngây thơ của các em, phải thực sự hòa nhập với cuộc sống trẻ thơ, sống hết mình với tuổi thơ mới có thể tạo ra được sự cộng hưởng với trẻ thơ và mang lại cho tác phẩm sự thành công

Các nhân vật trẻ em như: Liên, An (Hai đứa trẻ - Thạch Lam); cu Phúc, cái Ngói, cái Bi, cái Đáo, cái Đào (Vợ chồng trẻ con - Tô Hoài) ); Vịnh sưa, Tư dát, Lượm sứt, Vệ to đầu, Bồng da rắn, Hòa đen (Tuổi thơ dữ dội - Phùng Quán); Thiều, Tường, Mận (Tôi thấy hoa vàng trên cỏ xanh - Nguyễn Nhật Ánh); Rê-mi (Không gia

đình - Hector Malot); Tôm Xoyơ (của Mark Twain)…đã quá quen thuộc với độc giả

của văn học thiếu nhi Các nhà văn thiếu nhi rất quan tâm đến nhân vật là trẻ em Hình tượng nhân vật này trở đi trở lại trong sáng tác của các nhà văn, nhiều khi trở thành một đặc trưng trong phong cách sáng tác của họ Ở một số tác giả, nếu trong tác phẩm không có chân dung một đứa trẻ nào đó thì cũng sẽ để cho nhân vật người lớn hoài niệm về tuổi thơ của mình Đối với nhiều nhà văn, trẻ em không chỉ quan trọng đối với cuộc đời mỗi người mà còn quan trọng đối với xã hội Điều đó lý giải tại sao, nhiều nhà văn khi đặt bút viết về trẻ em là câu văn cứ tuôn trào cảm xúc, và có khi dành gần trọn các sáng tác của mình để viết về trẻ em như Nguyễn Nhật Ánh, Tô Hoài, Võ Quảng, Phùng Quán… là những ví dụ điển hình

Đứng trước thực tế văn học sôi động hiện nay, hơn bao giờ hết trẻ em cần có những tác phẩm viết về chính các em, động chạm đến những câu hỏi, những vấn đề bức xúc của thế hệ trẻ hôm nay Đưa ra những định hướng, góp ý tích cực và đúng đắn cho các em

Văn học thiếu nhi Việt Nam hiện nay, đòi hỏi cần phải có nhiều thêm những tác giả mới, dám dấn thân vào một hiện thực mới, để sáng tạo ra những tác phẩm mới thức tỉnh một thế hệ bạn đọc vươn dậy tự hoàn thiện nhân cách của mình nhằm tạo ra một sức sống mới cho văn hóa dân tộc Việt Nam

1.2 Nguyễn Nhật Ánh và “cuộc chiến đấu mang ý nghĩa xã hội” trên hành trình sáng tác cho trẻ em

1.2.1 Con người và cuộc đời

Nguyễn Nhật Ánh sinh ngày 7 tháng 5 năm 1955 tại xã Bình Quế, huyện Thăng Bình, tỉnh Quảng Nam Thuở nhỏ, ông theo học tại các trường Tiểu La, Trần Cao Vân và Phan Chu Trinh Nhà văn gắn bó với làng Đo Đo – nơi “chôn nhau cắt rốn” trong tám năm đầu đời Khoảng thời gian tuy không dài nhưng những kỉ niệm về tuổi ấu thơ cùng ngôi làng đơn sơ đó không bao giờ nguôi trong tâm hồn ông Quê hương đã trở thành một tình yêu, một nỗi nhớ khắc khoải, một nỗi niềm bồn chồn day dứt, một sự mắc nợ chưa bao giờ trả hết, cứ trở đi trở lại rồi đi vào nhiều tác phẩm của ông: từ rừng sim, đồi trầm, những ngôi nhà nhỏ, giếng đá đầy rêu, những con người nghĩa tình… Tất cả đều trở thành nỗi nhớ sâu đậm, không thể nào phai mờ

trong tâm hồn nhà văn Nguyễn Nhật Ánh từng tâm sự: “Tôi xa quê, xa gia đình từ rất

sớm – do đó nỗi nhớ xứ sở trong tôi bao giờ cũng nguyên vẹn và rực rỡ Như một người đánh mất tuổi thơ sớm nên khi cầm bút viết về tuổi thơ là biết bao kỉ niệm ùa

về, xúc cảm cứ tràn vào trang viết…” [12; tr.2] Có lẽ chính vì vậy mà nhà văn viết

như một sự giãi bày, chia sẻ Có thể nói, chính những kỉ niệm tuổi thơ phong phú và giàu có về quê hương là nguồn cảm hứng vô tận, tạo nên “cái tạng” hợp trẻ em, gắn

bó với trẻ em của ông

Từ năm 1973, Nguyễn Nhật Ánh chuyển vào sống tại Sài Gòn, theo học ngành

sư phạm Tuy có một tuổi thơ êm đềm bên gia đình, nhưng Nguyễn Nhật Ánh lại chịu nhiều thăng trầm, vất vả trong giai đoạn trưởng thành Mười mấy năm sau giải phóng (1975) là khoảng thời gian thử thách gay gắt với ông và có những lúc tưởng chừng như bế tắc Nguyễn Nhật Ánh phải nương nhờ họ hàng, đạp xe xích lô, thậm chí phải bán gia tài cuối cùng là chiếc xe đạp cũ để sống qua năm cuối đại học Nhưng chính những gai góc ấy của cuộc sống đã tôi luyện nhà văn thành con người biết vượt khó,

có nghị lực và luôn yêu đời, có niềm tin và cái nhìn trong trẻo trong cuộc sống Nguyễn Nhật Ánh “đã hứng lấy những đổi thay xung quanh mình để làm nên một gia

tài quý báu”, biến những khó khăn về vật chất, tinh thần hay hoạn nạn thành những chất liệu cho sáng tác của mình Dẫu gian nan, khổ ải vẫn giữ được tâm hồn trong trẻo, trí tưởng tượng phong phú và niềm tin bất diệt vào hạnh phúc con người, vượt qua những “bùn rác duới chân” để hướng tới cái đẹp, tôn vinh sự sống bằng những tác phẩm tràn đầy ánh sáng tình yêu và sự tươi trẻ của tâm hồn

Nổi bật ở Nguyễn Nhật Ánh là tính dí dỏm, hài hước, lạc quan Tính hài hước

bắt nguồn từ thái độ sống lạc quan, nhẹ nhõm với cuộc đời: “Tôi quan niệm cuộc đời

con người vốn có lắm nỗi éo le, chẳng việc gì mình phải ‘bi kịch hóa’ nó thêm lần nữa Nhìn mọi sự bằng con mắt hài hước, tôi cho rằng chúng ta sẽ thấy yêu đời hơn, vượt qua những nghịch cảnh cũng dễ dàng hơn” [13; tr.15] Tính cách và quan niệm

sống cho phép ông đưa được chất ngộ nghĩnh, dí dỏm vào các sáng tác cho trẻ em

Phải nói, Nguyễn Nhật Ánh thực sự có duyên với những tác phẩm viết cho lứa tuổi thiếu nhi Ông có vốn hiểu biết thực sự phong phú về lứa tuổi này Và để có được điều đó, nhà văn đã phải hết sức công phu Ông sưu tầm các loại sách giáo khoa từ lớp 1 đến lớp 12 về đọc để nắm sát chương trình phổ thông hiện tại, đăng kí lớp học tiếng Anh buổi tối để có cơ hội quan sát, nắm bắt những “sự kiện” trong lớp học ngoại ngữ ban đêm, tâm tình, trò chuyện với con gái mình để hiểu thêm về tâm lí các em… Tất cả thể hiện sự trách nhiệm, chuyên tâm của một nhà văn chân chính Mặt khác, ông từng là cán bộ Đoàn năng nổ nhiệt tình trong các sinh hoạt văn nghệ của các em thiếu nhi, nên ông có vốn hiểu biết thực sự về hoạt động của các em Ông viết bằng trải nghiệm của chính một nguời trong cuộc

Ngoài ra, Nguyễn Nhật Ánh đã từng đi Thanh niên xung phong, dạy học môn Văn tại trường trung học cơ sở Bình Tây (Quận 6) từ năm 1983 đến năm 1985 Khoảng thời gian đứng trên bục giảng tuy không dài nhưng là cơ hội để ông được tiếp xúc gần gũi và sống trong môi trường của tuổi học trò, hiểu rõ các em học sinh phần nào hơn

Từ năm 1986, Nguyễn Nhật Ánh chính thức sống bằng nghề viết báo Ông trở

thành phóng viên của tờ nhật báo Sài Gòn Giải Phóng Ban đầu ông viết về lĩnh vực

sân khấu với bút danh Hà Kiều; rồi phụ trách Tiểu phẩm, trang Thiếu nhi và hiện nay

là bình luận viên thể thao với bút danh Chu Đình Ngạn Ngoài ra, Nguyễn Nhật Ánh còn có những bút danh khác như Anh Bồ Câu, Lê Duy Cật, Đông Phương Sóc, Sóc Phương Đông,

Với bóng đá, Nguyễn Nhật Ánh là một “tín đồ”: say mê đến độ không hề bỏ sót một trận nào, từ giải trong nước đến giải quốc tế bởi nếu không,,lấy đâu ra chất

liệu để viết Năm 1998, khi đang diễn ra World Cup, anh phát biểu: “Trong những

ngày này, không một vở kịch nào nhiều kịch tính hơn, không một bộ phim nào hấp dẫn hơn, không một cuốn sách nào đáng xem hơn trận đấu giữa Tây Ban Nha - Nigeria… Nói chung, văn nghệ sĩ là những người yêu chuộng cái Đẹp, mà bóng đá là nghệ thuật của cái Đẹp Ngày xưa khi nói đến cái Đẹp, ông bà ta chỉ kể ra có ba thứ: cảnh đẹp, hoa đẹp và người đẹp Đơn giản thời đó chưa có bóng đá! Nếu các cụ được xem Ronaldo hay Denilson làm xiếc với trái bóng trong những trận vừa qua, chắc chắc các cụ sẽ bổ sung bóng đá vào bảng tổng kết của mình ngay lập tức! Biết đâu các cụ còn đưa lên hàng đầu nữa đấy!” (Thể thao và Văn hóa, số 27/06/1998)

1.2.2 Sự nghiệp sáng tác

Tính đến thời điểm hiện tại, Nguyễn Nhật Ánh thuộc số những người viết có

“bút lực dồi dào vào bậc nhất Việt Nam”, là nhà văn có số lượng đầu sách viết cho thiếu nhi lớn nhất Việt Nam

Năm 13 tuổi, ông đăng báo bài thơ đầu tiên Tác phẩm đầu tiên in thành sách

là một tập thơ: Thành phố tháng tư, Nhà xuất bản Tác phẩm mới 1984 (in chung với

Lê Thị Kim) Truyện dài đầu tiên của ông là tác phẩm Trước vòng chung kết (Nhà

xuất bản Măng Non, 1984) Hai mươi năm trở lại đây, ông tập trung viết văn xuôi, chuyên sáng tác về đề tài thanh thiếu niên

Năm 1990, truyện dài Chú bé rắc rối được Trung ương Đoàn Thanh niên Cộng sản Hồ Chí Minh trao giải thưởng Văn học Trẻ hạng A

Năm 1995, sau hơn 10 năm Nguyễn Nhật Ánh gia nhập làng văn cho thiếu nhi, ông đã có khoảng 25 đầu sách, trung bình mỗi năm từ hai đến ba cuốn Đó là một con

số không hề nhỏ, đối với những nhà văn viết cho thiếu nhi từ xưa đến nay Cũng năm

đó, ông được bầu chọn là nhà văn được yêu thích nhất trong 20 năm (1975-1995) qua cuộc trưng cầu ý kiến bạn đọc về các gương mặt trẻ tiêu biểu trên mọi lĩnh vực của

Thành Đoàn Thành phố Hồ Chí Minh và báo Tuổi Trẻ, đồng thời được Hội nhà Văn

Thành phố Hồ Chí Minh chọn là một trong 20 nhà văn trẻ tiêu biểu trong 20 năm (1975-1995) với trên 8000 phiếu

Từ năm 1995 đến năm 2002, chỉ trong 7 năm, Nguyễn Nhật Ánh chuyển sang

viết bộ truyện liên hoàn Kính vạn hoa theo đặt hàng của Giám đốc Nhà xuất bản Kim

tuần (bộ sách này, từ năm 2007 đến năm 2010 còn được bổ sung thêm 9 tập, thành 54 tập với lượng in hàng triệu bản), sau này được gom lại thành một bộ truyện lớn, có độ

dày không kém Tam quốc diễn nghĩa, Tây Du ký hay Thủy Hử… Ông từng được Nhà

xuất bản Kim Đồng trao giải cho nhà văn có sách bán chạy nhất (1998) Năm 2003,

bộ truyện nhiều tập Kính vạn hoa được Trung ương Đoàn Thanh Niên Cộng sản Hồ Chí Minh trao huy chương Vì thế hệ trẻ và được Hội nhà văn Việt Nam tặng thưởng

Năm 2004, Nguyễn Nhật Ánh kí hợp đồng với Nhà xuất bản Kim Đồng tiếp

tục cho xuất bản bộ truyện dài gồm 28 tập mang tên Chuyện xứ Langbiang nói về hai

cậu bé lạc vào thế giới phù thủy Đây là lần đầu tiên ông viết một bộ truyện hoàn toàn dựa trên trí tưởng tượng Vì vậy, để chuẩn bị cho tác phẩm này, ông đã phải mất 6

tháng nghiên cứu tài liệu và đọc sách báo liên quan như Phù thủy và Pháp sư, Các

huyền thoại phương Đông, Ma thuật và thuật phù thủy

Từ năm 2005, Nguyễn Nhật Ánh trở lại với hành trình quen thuộc, với sự xuất hiện đều đặn hằng năm những cuốn sách nhỏ gọn, vừa đủ để chuyển tải những thông

điệp nghệ thuật đặc sắc, thích hợp với khẩu vị trẻ em, đó là: Tôi là Bêtô (2007), Cho

tôi xin một một vé đi tuổi thơ (2008) - được báo Người Lao động bình chọn là tác

phẩm hay nhất năm và đoạt Giải thưởng Văn học ASEAN, Đảo mộng mơ (2010), Tôi

thấy hoa vàng trên cỏ xanh (2010), Lá nằm trong lá (2011), Có hai con mèo ngồi bên cửa sổ (2012), Ngồi khóc trên cây (2013), Chúc một ngày tốt lành (2014), Bảy bước tới mùa hè (2015) - Best seller và đầu năm nay (2016) là Con chó nhỏ mang giỏ hoa hồng… Các tác phẩm của ông đều nhận được sự đón đợi nồng nhiệt từ các độc giả; in

hàng nghìn bản, tái bản nhiều lần, một số tác phẩm còn được dịch ra tiếng nước ngoài Mỗi lần có sự kiện sách, độc giả ở khắp mọi nơi lại đứng xếp hàng bất chấp thời tiết để được bắt tay và nhận chữ ký của Nguyễn Nhật Ánh

Ngoài ra, nhà văn còn nhận được nhiều bình luận tích cực của các tác giả nước

ngoài Như nhà thơ Nhật Bản Takatsuki Fumiko nhận xét: “Giọng văn trong Mắt biếc

rất hay và nhẹ nhàng Câu chuyện tình cảm trong sáng Sau khi đọc truyện này, tôi bỗng muốn đi Việt Nam” (trích báo Văn nghệ, tháng 10 năm 2009) Hay nhà văn Thái

Lan Binlah Son cũng nhận xét: “Tác phẩm Cho tôi xin một vé đi tuổi thơ giúp tôi

nhận ra ba điều khác biệt Khác biệt giữa thế giới trẻ em và thế giới người lớn Khác biệt giữa trẻ em Việt Nam và trẻ em Thái Lan Cuối cùng là khác biệt giữa những người đã đọc cuốn sách này và những người chưa đọc cuốn sách này Tôi tiếc cho những ai chưa đọc nó!” (trích báo Thanh niên, 28/08/2011)

Ngoài ra, Nguyễn Nhật Ánh thuộc trong số những nhà văn có tác phẩm được

chuyển thể thành phim nhiều nhất Việt Nam Gồm có: bộ đôi tác phẩm Thằng quỷ

nhỏ và Bong bóng lên trời được chuyển thể năm 1997; Chú bé rắc rối được chuyển

thể năm 1998; 28 trong số 54 tập của bộ truyện Kính vạn hoa được chuyển thể từ năm

2005 đến năm 2007; bộ ba tác phẩm Nữ sinh, Bồ câu không đưa thư và Buổi chiều

Windown được chuyển thể năm 2008 và gần đây nhất là Tôi thấy hoa vàng trên cỏ xanh được chuyển thể năm 2015 Tất cả đều được sự đón nhận nồng nhiệt của khán

giả trong và ngoài nước Điều này, chứng tỏ sức hút của Nguyễn Nhật Ánh không chỉ giới hạn trong lĩnh vực văn học mà còn lan rộng đến cả lĩnh vực điện ảnh - truyền hình

Về mảng bình luận thể thao, khó có thể thống kê Nguyễn Nhật Ánh đã viết bao nhiêu bài Chỉ biết, năm 2005, ông đã cho ra mắt cùng lúc hai cuốn sách tập hợp

những bài bình luận của mình, đó là: Cú sút của Beckham và Bay cao hơn Boeing, sang năm 2006 ông cho in tiếp cuốn thứ ba là Chờ xem World Cup, ngồi luận giang

hồ, tất cả đều do Nhà xuất bản Trẻ ấn hành Trong lời nói đầu, ông khiêm tốn bày tỏ:

“Tôi chỉ bình luận theo kiểu tài tử cho vui Tôi vốn yêu thể thao, đặc biệt là bóng đá,

vì bóng đá rất giống cuộc đời, có đủ mọi hỉ nộ ái ố, hùng ca và bi kịch, cao cả và thấp hèn, vinh quang và nước mắt…” [18; tr.45] Hầu như trong các bài bình luận của

mình, ông đều có chủ ý đặt nhan đề vừa thơ mộng vừa giang hồ như: Có bao nhiêu

Nhạc Bất Quần ở Đức, Sát thủ hoa hồng, Sự thất bại của Liverpool hay là sự thất bại của “Quỳ hoa bảo điển”, Bát đại cao thủ…

Đến nay sau hơn 30 năm cầm bút, Nguyễn Nhật Ánh đã tạo ra sự sống động cho thị trường sách nội địa, làm nên sự kiện hiếm có trong giới viết cho thiếu nhi Ông đã xuất bản gần 100 tác phẩm và từ lâu đã trở thành nhà văn thân thiết của các bạn đọc nhỏ tuổi ở Việt Nam Sự nghiệp của Nguyễn Nhật Ánh được tạo dựng bởi những kỷ lục về số trang, số quyển, số lần xuất bản và tái bản; bởi các giải thưởng lớn – nhỏ, trong và ngoài nước Đó cũng chính là minh chứng cho khả năng chiếm lĩnh tâm trí hàng triệu độc giả của ông

1.2.3 Quan điểm sáng tác

Nguyễn Nhật Ánh đến với nghiệp văn “vì yêu nghề, vì một ngày không viết là

cảm thấy bồn chồn, bứt rứt, chứ không vì lý do nào khác” nên hầu như ông “không bị bất cứ một áp lực nào ngoài sự thôi thúc sáng tạo của bản thân” Ông sáng tác vì

niềm đam mê, và “xem đó là một thú vui để giữ thăng bằng về đời sống tinh thần”, như “con ong làm mật, con tằm nhả tơ” Nhà văn cho ra đời tác phẩm “đó là công

việc, cũng là thiên chức của người cầm bút” Ông quan niệm: “Không nên đặt cho văn chương những trọng trách quá nặng nề mà chưa chắc bản thân nhà văn đã gánh hết được, bởi tác phẩm có thành công hay không là do cái tài và cái tâm của người viết” Chính vì vậy, nhà văn thường viết một cách thong dong, viết là để bước vào

một thế giới khác không có sự phiền muộn của đời thường, để “phía sau cổng trường

không bụi bặm cuộc đời” [13; tr.17]

Lòng yêu nghề giúp Nguyễn Nhật Ánh có sinh lực sáng tạo: “Sự say mê công

việc tạo cho tôi hứng thú, nếu không, cường độ lao động căng thẳng mỗi ngày sẽ trở thành cực hình, một hình thức lao động khổ sai” Nguyễn Nhật Ánh quan niệm:

“Sống được bằng nghề văn – cái nghề mà mình yêu thích từ thuở bé – một cách lương

thiện, với tôi là một hạnh phúc lớn, lớn lắm Nếu anh có thu nhập cao chót vót mà không phải bằng cái nghề anh yêu thích thì niềm vui của anh không thể trọn vẹn được” [13; tr.18] Nhà văn say mê, hứng thú, bền bỉ, nhẫn nại để chính tác phẩm của

mình lên tiếng, thuyết phục độc giả bằng sức lao động của mình

Nguyễn Nhật Ánh xác định trách nhiệm của một nhà văn trong thời kì hội

nhập là cần phải tạo ra một môi trường lành mạnh cho trẻ em: “Trong tình hình các

em chơi nhiều hơn đọc, đọc truyện tranh nhiều hơn truyện chữ, đọc truyện dịch nhiều hơn truyện trong nước, tôi nghĩ nhà văn viết cho thiếu nhi phải cố viết làm sao để thu hút các em đến với sách, đến với truyện chữ, đến với văn học Việt Nam Tôi tin rằng

đó là một cuộc chiến đấu mang ý nghĩa xã hội, một cuộc chiến đấu không cân sức nhằm thử thách tinh thần trách nhiệm nhà văn” [13; tr.19]

Nguyễn Nhật Ánh quan niệm “Nhà văn viết cho thiếu nhi bao giờ cũng đồng

thời là một nhà giáo dục; cùng với bố mẹ và thầy cô, họ là một trong những trụ đỡ tinh thần của các em” [13; tr.18] nhưng làm sao để hoàn thành vai trò ấy thì không hề

đơn giản Để thành công, họ “phải là nhà giáo dục bẩm sinh”, đơn giản vì “tính giáo

dục trong tác phẩm nếu được thấm nhuần bởi trái tim thì sẽ tránh được sự gượng gạo

so với khi bị áp đặt bởi lí trí” Nguyễn Nhật Ánh không trói văn học vào cái khung

“văn dĩ tải đạo” mà mở rộng đường biên của chức năng văn học Ông không đóng vai người thầy nghiêm khắc giáo huấn các em bằng những lời nặng nề, cũng không nhấn mạnh những bi kịch hay những cuộc chiến đấu thiện – ác mà trở thành người bạn tâm

tình, kể cho các em nghe những câu chuyện của tâm hồn, đưa lại tiếng cười trong trẻo, hồn nhiên cho các em

Tuy nhiên, Nguyễn Nhật Ánh cũng quan niệm viết cho các em: “Phải viết sao

cho hay, cho hấp dẫn mà vẫn đảm bảo tính logic, đặc biệt khi tình tiết quá nhiều, quá rắc rối Mặt khác truyện phải vui vẻ, nhẹ nhàng, không nhiều yếu tố gây sốc và không

đi chệch khỏi yêu cầu giáo dục” Nhà văn viết sao cho thật dung dị, thường nhật mà

sâu sắc để các em thấy gần gũi, dễ đồng cảm mà chia sẻ Ông nghĩ “nếu nhà văn

chuẩn bị hết mọi tình huống cho nhân vật rồi gò vào cái khung đã đóng sẵn ấy, nhân vật sẽ dễ rơi vào chỗ giả dối, gượng gạo, giống như những con rối Và tất nhiên, bạn đọc tinh ý sẽ nhận ra ngay Tôi nghĩ, điều tạo nên dấu ấn trong tác phẩm là tâm hồn người viết, chứ không thuần túy là văn phong, cốt truyện” [13; tr.21] Chính quan

niệm ấy đã giúp nhà văn thu hút được đông đảo bạn đọc, đặc biệt là bạn đọc nhỏ tuổi

Đọc các sáng tác của Nguyễn Nhật Ánh, có thể thấy ngòi bút của ông hướng

về hiện thực cuộc sống, chứ không phải là một thế giới tinh khiết được thanh lọc đến

vô trùng Tuy vậy, khi nói về những mặt tiêu cực trong xã hội, ông thường ý thức không gây cho các em sự bi quan Do đó mà tác phẩm của Nguyễn Nhật Ánh thường kết thúc có hậu, dù có buồn cũng hết sức nhẹ nhàng mà thôi Giống như Vân Thanh

đã từng nhận xét: “Hiện thực trong truyện Nguyễn Nhật Ánh không phải hoàn toàn

màu hồng, nhưng cũng không quá dấn sâu vào những điều nhức nhối của xã hội đang còn lắm bất công” [18; tr.218] Nguyễn Nhật Ánh gọi đó là “một thứ kháng thể giúp độc giả nhỏ tuổi sống tốt và mạnh mẽ hơn”

Nguyễn Nhật Ánh luôn xác định “mục đích cuối cùng của nhà văn là độc giả” Ông chia sẻ: “Lòng yêu mến và sự tin cậy của bạn đọc chính là trụ đỡ tinh thần của

mọi nhà văn Với tôi cũng thế Khi ngồi vào bàn bao giờ tôi cũng có cảm giác những đôi mắt vô hình của bạn đọc đang nhìn vào trang viết của mình Nên tôi không dám qua loa” [13; tr.20] Nguyễn Nhật Ánh hiểu rất rõ nhà văn có chỗ đứng trong văn

chương hay không đều do bạn đọc – người thẩm định cuối cùng của tác phẩm quyết định, nên ông luôn hết mình với công việc, chú ý từng chi tiết nhỏ để mang đến cho các em những tác phẩm giá trị nhất

Mỗi nhà văn khi đến với văn chương đều có những quan điểm sáng tác của riêng mình và Nguyễn Nhật Ánh cũng như thế Bằng những quan điểm sáng tác rất riêng, nhà văn thực sự đã chinh phục được những độc giả nhỏ tuổi tuy hồn nhiên

nhưng cũng rất khó chiều Bí quyết của anh rất đơn giản “nếu có gì đó lôi cuốn các

em, trước hết có lẽ do các em tìm thấy trong truyện của tôi những chi tiết ngộ nghĩnh khiến các em bật cười Tiếng cười, một điều tưởng như bình thường, nhưng quan trọng biết bao đối với trẻ em Vì nó giúp các em yên tâm và vui sống” [13; tr.19] Với

quan điểm sáng tác đó cùng với niềm đam mê văn chương mãnh liệt của mình, Nguyễn Nhật Ánh đã, đang và sẽ đi đến tận cùng cái đẹp của văn chương

CHƯƠNG 2 HÌNH TƯỢNG NHÂN VẬT TRẺ EM NHÌN TỪ PHƯƠNG DIỆN NỘI DUNG

2.1 Tên gọi nhân vật

Trong cuộc sống, tên của mỗi người được dùng để gọi và phân biệt người này với người khác Nhưng với văn học, cách đặt tên cho nhân vật là những dụng ý nghệ thuật độc đáo Mỗi cái tên đều có những ý nghĩa riêng, thể hiện ý đồ của nhà văn đối với từng tác phẩm văn học và từng kiểu nhân vật được nhắc đến Nghĩ ra một cái tên cho nhân vật là một công việc vừa vất vả, vừa thú vị của nghề văn Cái tên chính là dấu mốc đầu tiên cá thể hóa nhân vật, nó không chỉ mang chức năng định danh mà nó còn mang ý nghĩa nghệ thuật khi sử dụng

Trong các tác phẩm lãng mạn thường là những cái tên đẹp đẽ để phù hợp với

sự thơ mộng, lãng mạn Như tên các nhân vật trong sáng tác của Thạch Lam: Lan, Sơn, mẹ Lê, cụ Thi, An, Liên… mang một vẻ hiền lành, trong sáng, thậm chí toàn

thanh không dấu; Tố Tâm, Đạm Thủy (Tố Tâm - Hoàng Ngọc Phách); Lan, Ngọc (Hồn bướm mơ tiên - Khái Hưng)… Những cái tên khi đọc lên nghe rất mỹ miều và

êm tai

Ngược lại, trong các tác phẩm hiện thực phê phán lại thường mang nhiều cái tên xấu xí, méo mó, nhỏ bé để phù hợp với sự trần trụi của hiện thực Tiêu biểu như thế giới nhân vật trong “Số đỏ” của Vũ Trọng Phụng rất ấn tượng với những cái tên lố lăng, quái dị hay rởm đời…nói chung là đậm chất trào phúng: Xuân Tóc đỏ, Típ-phờ-

nờ (Typn), Văn - Minh, Phó Đoan, cậu Tú Tân, cảnh sát Min-đơ, Min-toa, ông Phán Mọc sừng, lang Tỳ, lang Phế… Tương tự, Nguyễn Công Hoan đã “phổ” chất trào phúng khá rõ nét vào tên những nhân vật của mình mà độc đáo nhất là cô Kếu trong truyện ngắn “Cô Kếu, gái tân thời” Thậm chí đã hình thành câu thành ngữ hiện đại

có xuất xứ từ sáng tác này: “cô Kếu tân thời” Một người nào đó tuy chưa biết đến sáng tác của Nguyễn Công Hoan, nhưng vẫn có thể đoán được ý nghĩa của câu thành ngữ trên, bởi “kếu” tuy không có nghĩa trong từ điển, nhưng lại biểu thị một cái gì đó lai căng, kệch cỡm, lố bịch, oái ăm, thiếu thiện cảm… Truyện ngắn “Tinh thần thể dục” của Nguyễn Công Hoan được đưa vào chương trình đọc thêm trong sách giáo khoa cũng có nhiều nhân vật với những cái tên khá ấn tượng: Mịch, phó gái, phó Bính, thằng Cò…

Khác với những nhà văn thời kỳ trước, do thuộc vào thời kỳ văn học hậu hiện đại, lại viết về trẻ em nên điểm khác biệt đầu tiên dễ nhận thấy ở Nguyễn Nhật Ánh

đó là ông đặt tên và gọi tên các nhân vật dễ nhớ, gần gũi và đầy màu sắc hài hước Thậm chí, một loạt các nhân vật đều có biệt hiệu riêng như thể các em đang sống thực

ở ngoài đời, vừa suồng sã, ấn tượng lại vừa gần gũi đáng yêu như: cu Mùi, Tí sún,

Hải cò, con Tủn (Cho tôi xin một vé đi tuổi thơ), thằng Dưa, thằng Ghế (Tôi thấy hoa

vàng trên cỏ xanh), Quý ròm, Hải quắn, Tiểu Long, Tần ghẻ, Dưỡng ca sĩ, Dũng cò,

Dế Lửa, Tắc Kè Bông, Xảo, Nở (Kính vạn hoa)… Không phải ngẫu nhiên mà tác giả

đặt cho nhân vật của mình những cái tên như thế mà đó là cả một hàm ý nghệ thuật Qua tên gọi người đọc thấy được phần nào về đặc điểm, tính cách, ngoại hình cũng như nói lên nét hồn nhiên ở các em Việc làm này tưởng chừng như rất đơn giản nhưng lại đánh đúng vào tâm lí của người đọc, đem lại một cách nhìn, cách tiếp cận gần gũi, tự nhiên nhưng cũng đầy tươi mới về trẻ em

Chẳng hạn như trong truyện Cho tôi xin một vé đi tuổi thơ, Nguyễn Nhật Ánh

đặt tên cho nhân vật của mình hết sức dung dị Có những nhân vật được đặt tên như

cu Mùi mà theo cách giải thích của nhân vật thì “Cu Mùi là tên ở nhà của tôi Ba mẹ

tôi gọi tôi như thế có lẽ do tôi sinh năm Mùi.” Hay Tí sún đơn giản vì nó “sún răng”

và “lạ lùng thay, đã bao nhiêu nước chảy dưới chân cầu, đã là mẹ của năm đứa con

rồi mà khi gặp lại tôi nó vẫn sún”; tới đây người đọc mới thấy được nhà văn thực sự

quan sát rất tỉ mỉ những thay đổi tâm sinh lí của trẻ nhỏ Vào độ tuổi lên 6, lên 7 thì trẻ em thường bắt đầu rụng răng sửa để thay bằng răng trưởng thành Và đến sau này,

khi cu Mùi hỏi Tí sún tại sao không đi trồng răng thì nó lại bảo rằng “thích thế vì

chồng nó thích thế” Tuy không xinh xắn như con Tủn, thậm chí không biết nấu mì

gói nhưng “nó lại là người có cá tính và thông minh”

Ngoài ra, truyện còn có những nhân vật không có tên mà chỉ được gọi theo nghề nghiệp, chức vụ hay ví trí thứ bậc trong gia đình như: thầy hiệu trưởng, cô giáo của bốn đứa trẻ, ba, mẹ… Trong nhiều tác phẩm, có những nhân vật không có tên (không gọi tên) Trừ những nhân vật quá phụ, quá mờ nhạt thì việc nhà văn không gọi tên nhân vật cũng có dụng ý nhất định, như là thể hiện tính chất phổ biến, đại chúng hoặc đại diện cho một lớp người nào đó trong xã hội

Trong Tôi là Bêtô, Bêtô là cái tên được đặt theo tên của một cầu thủ mà chị Ni

rất thích Bạn thân của Bêtô là Binô vì có những ý tưởng vô cùng sâu sắc, bộ óc thông

thái nên được Bêtô gọi là “nhà thông thái” hay “nhà hiền triết” Hoặc như trong truyện Kính vạn hoa, có những nhân vật được gọi tên chính kèm biệt danh như Quý

ròm vì người nó gầy nhòm, chân tay gầy khẳng gầy kheo; hay Bùi Thanh Tần, một

học sinh chung lớp của bộ ba nhân vật chính, do có quá khứ từng bị ghẻ ngứa, phải

cạo trọc đầu nên hay bị trêu bằng cái tên Tần ghẻ; rồi cậu bạn thân Nguyễn Minh

Long của Quý ròm vì nghe cậu mơ ước trở thành võ sư quốc tế, Quý đã trêu chọc

bằng cách đổi tên cậu thành Tiểu Long Dưỡng - bạn thân của Tần, rất thích ca hát (đặc biệt là các bài dân ca), giọng ca được miêu tả là “có sức công phá như bom

nguyên tử” do không được kiềm chế nên được các bạn hay gọi trêu là Dưỡng ca sĩ…

Bên cạnh đó, còn có những nhân vật chỉ được gọi bằng biệt danh Hạnh vì học

giỏi và hiểu biết nhiều nên được các bạn đặt cho biệt danh là “bộ từ điển biết

đi”,“nhà thông thái mang kính cận” Hay ngoài cái tên Quý ròm ra vì học cực giỏi

toán nên nhân vật còn được gọi bằng biệt danh “thần đồng toán học” Vì nhát gan nên Duy Dương bị bạn bè gọi là “thằng thỏ đế” Thùy Vân có biệt hiệu “tí tách” vì

hồi nhỏ thường hay đái dầm,…

Cái tên hay biệt danh đó, có thể xuất phát từ đặc điểm ngoại hình, tính cách hay một sự tích nào đó gắn liền với nhân vật Tất cả là để tạo cho nhân vật một nét riêng phân biệt với các nhân vật khác, hoặc giúp độc giả có ngay những hình dung ban đầu về nhân vật, hoặc tạo sự tò mò về nhân vật, một cách gây sự chú ý và khiến độc giả có những ấn tượng về nhân vật

Đôi khi, cách đặt biệt danh cho nhân vật còn khiến cho hình ảnh nhân vật trở nên gần gũi, thân mật hơn, giống như những nguời bạn thân thiết gọi tên nhau Thậm chí, nhiều nhân vật có những cái tên có vẻ ngẫu nhiên, song chính đó cũng là một thủ pháp nghệ thuật, để phản ánh cuộc sống như nó vốn có Đây cũng là thủ pháp được sử dụng khá phổ biến trong văn học Việt Nam hậu hiện đại

Nguyễn Nhật Ánh cho rằng: “mỗi người sinh ra đều có một cái tên Cái tên là

dấu hiệu để phân biệt người này với người khác Không có tên, người ta gọi là vô danh Vô danh thì không đọng lại được trong tâm trí bất kì ai, không phân biệt được với ai Nó không có hình thù, nó chỉ là một khối nhờ nhờ” Tuy nhiên, tên gọi chỉ là

điều kiện cần, còn điều kiện đủ để lưu dấu chân mình trên cõi đời này lại nằm ở chỗ

khác: “Cái tên đôi khi được cha mẹ đặt cho một cách ngẫu nhiên, nhưng chính cách

sống của bạn đã không ngừng chưng cất cái tên của mình qua năm tháng, giúp cho

nó tỏa hương” [9; tr.226]

2.2 Ngoại hình nhân vật

Thông thường, trong các sáng tác văn học, ngoài tên gọi, các nhà văn còn làm

rõ diện mạo nhân vật thông qua những chi tiết miêu tả ngoại hình Ngoại hình là dáng

vẻ bên ngoài của nhân vật bao gồm y phục, cử chỉ, tác phong, diện mạo Ðây là yếu

tố quan trọng góp phần cá tính hóa nhân vật Nhiều khi, thông qua ngoại hình nhân vật, người đọc có thể dự đoán trước một phần về cuộc sống đời thường của nhân vật

đó

Nếu như văn học cổ thường xây dựng ngoại hình nhân vật với những chi tiết ước lệ, tượng trưng thì văn học hiện đại thường đòi hỏi những chi tiết chân thực và cụ

thể sinh động M.Gorki khuyên các nhà văn “phải xây dựng nhân vật của mình đúng

như những con người sống và phải tìm thấy, nêu lên, nhấn mạnh những nét riêng độc đáo, tiêu biểu trong dáng điệu, nét mặt, nụ cười, khóe mắt của nhân vật” [15; tr.66]

Ngoại hình nhân vật góp phần biểu hiện nội tâm Ðây cũng chính là sự thống nhất giữa cái bên ngoài và cái bên trong của nhân vật Vì vậy, khi tính cách, đời sống bên trong của nhân vật thay đổi, nhiều nét bên ngoài của nhân vật cũng thay đổi theo

Do đó, khi xây dựng ngoại hình nhân vật, nhà văn cần thể hiện những nét riêng biệt, cụ thể của nhân vật Nhưng qua đó, người đọc có thể nắm bắt được những đặc điểm chung của những người cùng nghề nghiệp, tầng lớp, thời đại Nhân vật thành công trong văn học từ xưa đến nay cho thấy nhà văn bao giờ cũng chọn lựa công phu nét tiêu biểu nhất để khắc họa nhân vật

Ngoại hình nhân vật có lúc được miêu tả trực tiếp bằng lời văn của tác giả, cũng có lúc lại được miêu tả gián tiếp thông qua cách nhìn của nhân vật khác trong truyện

Lấy nhân vật khác làm điểm ngắm để soi chiếu vẻ bề ngoài của nhân vật mà mình định miêu tả, cũng là một cách để nhà văn thể hiện ý đồ nghệ thuật của mình

Nguyễn Nhật Ánh dưới điểm nhìn của cu Mùi miêu tả: “Con Tí sún không đẹp đẽ gì,

người đen nhẻm, tóc xoăn tít vì suốt ngày chạy nhảy ngoài nắng, đã thế lại còn sún răng” [7; tr.31]

Con Tí sún là con bé nhỏ tuổi nhất trong mấy đứa, tuy là “vợ” của cu Mùi nhưng vì không thích nó nên vô tình nó lại bị chê Hơn nữa, nó có hoàn cảnh đặc biệt hơn những đứa khác Nó mồ côi mẹ ngay từ khi mới lọt lòng Đây cũng là mặt thiếu

ngợm ngoài trời nắng với lũ con trai hàng xóm nên có ngoại hình đen nhẻm, tóc xoăn tít một phần cũng do nó không nhận được sự quan tâm của mẹ

Khi miêu tả ngoại hình của cái Tủn, cu Mùi nhận xét: “Con Tủn xinh gái nhất

xóm lại có lúm đồng tiền” [7; tr.31] Lần khác cu Mùi lại nhấn mạnh: “Giọng con Tủn không hay bằng con Dung điệu nhưng nó hơn con Dung điệu ở chỗ nó có lúm đồng tiền Con gái mà có má lúm đồng tiền trông duyên tệ” [7; tr.126] Cu Mùi luôn không

tiếc lời khen ngợi con Tủn vì nó thích con bé mặc dù con Tủn luôn là vợ thằng Hải cò trong trò chơi “vợ chồng” Và một khi đã thích thì điểm nào con bé cũng xinh trong mắt cu Mùi

Lúc “ông bố” Mùi điên tiết, tru tréo quát nạt “thằng con trai” Hải cò vì “Ðánh

nhau mà quần áo sạch sẽ thế kia thì có nhục cho tổ tiên không kia chứ!”, trong khi

thằng Hải cò cười hí hí thì hình ảnh con Tủn hiện lên một cách hài hước: “mặt đực ra

như thằn lằn ị trúng mặt” [7; tr.36] Nó không biết làm gì với cây kẹo trên tay, rằng

nên nhét vào túi áo hay bỏ vào miệng Trông mặt nó hết sức lo lắng, có lẽ vì nó hoàn

toàn không biết được hành động nào mới không bị ông bố gàn dở kia liệt vào loại “hư

hỏng” hay tệ hơn, là “làm nhục tổ tiên”

Và lời miêu tả về hai nhân vật sau cũng không kém phần hài hước: “Con Tủn

và con Tí sún lếch nhếch nối nhau tới, mặt mày nhàu nhò như quần áo vừa lấy vô từ dây phơi” [7; tr.151] Đây là hậu quả chúng phải gánh chịu (bị mắng hay bị đánh đòn)

khi góp sức cùng hai tên con trai chăm chỉ đột xuất đào xới khu vườn nhà thằng Hải

cò để tìm kho báu Việc đó khiến cho trong vườn xuất hiện những hục hang và những cái hố sâu hoắm, cộng với việc toàn bộ cây cối bắt đầu nói lời từ giã cuộc sống, cành khô đi, lá rũ xuống và những trái mận quắt lại Đáp lại những hành động nhiệt tình

đó, ba thằng Hải cò “lông mày dựng ngược”, còn mẹ nó “vẻ mặt còn tàn héo hơn

những cây mận, trông bà vô cùng đau khổ và mất mát” [7; tr.147]

Hay khi tác giả xưng “tôi” để miêu tả cu Mùi cũng hết sức sinh động: “Khi tôi

đã tinh tươm và thơm phức như một ổ bánh mì mới ra lò thì mẹ tôi bắt đầu bôi lên người tôi đủ thứ thuốc xanh xanh đỏ đỏ khiến tôi chẳng mấy chốc đã rất giống một con tắc kè bông” [7; tr.120]

Qua đó, có thể thấy, tác phẩm Cho tôi xin một vé đi tuổi thơ, tuy chỉ dành một

phần nhỏ cho việc miêu tả ngoại hình nhân vật, thậm chí là chỉ lướt qua nhưng nó vẫn phát huy được vai trò của mình

Trong tác phẩm Tôi thấy hoa vàng trên cỏ xanh, ngoại hình của nhân vật Tường hiện lên qua cách nhìn của Thiều hết sức sinh động: “Tường là một thằng nhóc

rất đẹp trai Nó đẹp ngay từ khi còn bé Tường mang khuôn mặt thanh mảnh của mẹ tôi và đôi mắt to với cặp lông mi dài của ba tôi Tóc nó dày, mịn như tơ, da trắng hồng, miệng rộng với hàm răng trắng và đều tăm tắp như những viên đá cuội được mài dũa và sắp xếp cẩn thận Mỗi khi Tường cười có cảm giác gương mặt nó đang tỏa sáng Nụ cười đó, gương mặt đẹp như thiên thần đó luôn đem lại cho người đối diện một niềm vui khó giải thích” [8; ch.7] Tường gánh hết việc nặng việc nhẹ trong

nhà nhưng “mặt mày lúc nào cũng vui vẻ”, tuyệt không oán thán một câu Khi bị thầy

Nhãn phát hiện chuyện suốt ngày giả vờ mượn đồ để chuyển thư cho chú Đàn thì

“Mặt xanh như tàu lá, Tường đứng trơ giữa sân nắng có đến vài phút, tay chân cứng

đờ, chỉ muốn khuỵu xuống”, “khóc tức tưởi, khóc tồ tồ như vòi nước bị hỏng khóa”,

“những giọt nước mắt vừa tắm ướt hai gò má nó” [8; ch.13] Nhưng cũng có khi mạnh mẽ bảo vệ Thiều “nó nghiêm trang dặn, y hệt một ông anh dặn dò một đứa em” [8; ch.10]

Khi Tường mất đi Cu Cậu - người bạn quý giá thì cậu cảm thấy bản thân như mất đi một điều gì đó rất lớn lao trong cuộc sống Cu Cậu giống như là hiện thân của ước mơ, của niềm tin vào những điều tốt đẹp trong cuộc sống của Tường Khoảng thời gian đó Tường như biến thành một con người khác, không còn vui vẻ, lạc quan

như trước nữa: “Đầu cúi gằm, cằm tì vào xương ức, chỉ thêm bầu trời sà xuống trên

vai, nó sẽ giống hệt bức tranh thần Atlas bị phạt trong các cuốn truyện cổ tích nó hay

đọc” [8; ch.52] Khi Thiều đến bên an ủi thì: “Tường thổn thức đáp, giọng nó cất lên

từ chỗ nào đó lơ lửng giữa đầu và ngực, nghe nghèn nghẹt, và tuy nó cúi gằm đầu… vẫn thấy nước mắt đã lại ứa ra trên mặt nó” [8; ch52] Có những ngày hè, hai anh em

trưa nào cũng dọ dẫm ven bờ rào tìm bắt ve ve giữa cái nắng tưng bừng, đến chiều về

nhà thì “mặt mày tôi và Tường cũng đỏ lơ đỏ lưỡng, đầu tóc xác xơ và đỏ quạch như

hai cây chổi rơm” [8; ch.7]

Ngoài ra, với ngoại hình của bé Xin ngồi cùng bàn, Thiều nhận xét: “Xin là

con bé xinh xắn, mặc dù hai gò má nó trổ đầy tàn nhang” nhưng khi có chuyện buồn

thì “mặt nó như sắp khóc, những nốt tàn nhang lấm tấm trên gò má nó như đang run

lên” [8; ch.17] Hay hình ảnh của thằng Sơn, bạn cùng lớp “nó giương cặp mắt ti hí nhìn tôi, giọng rặt mùi hám lợi” [8; ch.15]

Hình ảnh của Mận - cô bé hàng xóm qua góc nhìn của Thiều, lúc bình thường thì: “mặt mày nó xinh đẹp” Nhưng sau khi nhà bị cháy, mẹ bị công an huyện tạm

một lúc giáng xuống đầu khiến Mận suốt ngày như người mất hồn: “Đầu vẫn gục

thiểu não trên hai cánh tay, tóc xõa lệch một bên vai, nó ngồi co rút trong bóng chiều trông như một pho tượng cô đơn được nỗi buồn chạm trổ và đem đặt trước cửa nhà

từ thời nào xa lắm” [8; ch.38] Lúc đi ngủ, nét đau thương vẫn hiển hiện trên nét mặt:

“mắt nhắm nghiền nhưng vẫn còn vài giọt lệ chưa khô còn hoen trên má” [8; ch.39]

vì hôm qua, nó khóc suốt đêm

Sỡ dĩ nhân vật Quý (Kính vạn hoa) có biệt danh là Quý ròm cũng bởi vì ngoại hình của cậu “còm rõm còm ròm” Nguyễn Nhật Ánh nhiều lần đề cập đến bộ dạng

của Quý trong những tình huống khá hài hước Có lần Quý ròm làm cho nhỏ Diệp (em gái Quý) con búp bê biết bò Trong một lần mang con búp bê ra ngoài chơi không biết thế nào lại bị một cậu con trai đá phải, thế là cô bé khóc lóc chạy về cầu cứu ông anh trai Mặc dù gặp trúng đối thủ không cân sức, tìm mọi cách để dàn hòa

hai bên, nhưng trước mặt cô em gái và đám bạn đang “hăng tiết vịt” của nó, Quý ròm đành phải ra tay nghĩa hiệp, nhưng cậu chưa kịp ra tay thì đã “thấy chân mình nhẹ

bẫng…lật mặt lên trời, gọn gàng như một cây chuối bị đốn gốc” [1; tr560]

Hình hài “ốm nhom ốm nhách” của Quý ròm còn được đưa ra làm ví dụ trong

giờ Thể dục của thầy Đoàn Khi thầy giới thiệu về tầm quan trọng của học thể dục đối

với sức khỏe và trí tuệ của con người: “một trí óc minh mẫn chỉ có thể có trong một

thân thể tráng kiện”, thì Lâm - thủ lĩnh băng “Tứ quậy” đã lấy luôn Quý ròm làm dẫn

chứng để phản bác lại ý kiến của thầy Đoàn: “Thưa thầy, ngày xưa thì em không biết

nhưng ngày nay em thấy bạn Quý ròm có tráng kiện tí nào đâu mà sao bạn ấy vẫn học giỏi hơn em gấp nhiều lần đấy ạ!” [4; tr.188]

Tuy thân hình gầy gò, ốm yếu như thế nhưng Quý lại rất “hung hăng”, mở

miệng là hô hào đánh nhau, mặc dù cứ lần nào đánh nhau thì Quý lại là người chạy đầu tiên Sự hung hăng ấy của Quý ròm cũng phần nào là do tính ba hoa, chuyên trò

“dóc tổ” Bản thân Quý cũng nhiều lần dựng lên nhiều câu chuyện li kì, hấp dẫn để

“nói cho sướng miệng” hoặc để hù dọa mọi người Ví như chuyện từ chỗ tự mình sợ

hãi hét ầm lên và chạy ra khỏi đám cây rậm rạp ở chân đồi Cắt Cỏ, vậy mà ngay lập tức Quý ròm đã truyền ngay nỗi sợ hãi đó sang cho bọn trẻ con Xóm Trên và Xóm Dưới bằng câu chuyện về con ma có cái lưỡi là con rắn hổ lửa (Kính vạn hoa - Con

mả con ma) Hay việc bịa ra câu chuyện nửa đêm đi bắt cướp để lừa nhỏ Diệp giúp đỡ

ra khỏi nhà vào buổi tối (Kính vạn hoa - Bí mật kẻ trộm, Hiệp sĩ ngủ ngày)…

Hoàn toàn đối lập với ngoại hình với Quý ròm là Tiểu Long, mặc dù phải đặt

là Đại Long mới xứng với cái ngoại hình của nó Cái tên Tiểu Long xuất phát từ việc bất cứ đứa học võ nào như nó cũng đều thần tượng Lý Tiểu Long - một diễn viên võ thuật huyền thoại nổi tiếng người Trung Quốc Tiểu Long võ nghệ đầy mình, đường

đường là võ sinh “huyền đai đệ nhị đẳng” lại chẳng bao giờ nói đến chuyện đánh

đấm Nếu so sánh Quý ròm với Tiểu Long thì sẽ thấy hai thái cực hoàn toàn đối lập

Trong khi Quý ròm là “thần đồng toán học” thì ngược lại Tiểu Long cứ mỗi lần nhìn thấy các công thức toán, các hình vẽ toán học thì nó “hết muốn sống” Quý ròm nóng

nảy bao nhiêu thì Tiểu Long điềm tĩnh, nhún nhường bấy nhiêu Có lẽ chính vì sự khác biệt đã tạo nên sự bù trừ để hai cậu bé trở thành những người bạn thân của nhau

Nhìn chung có thể thấy, thông qua ngoại hình, Nguyễn Nhật Ánh muốn đi sâu khám phá thế giới nội tâm nhân vật Bằng những chi tiết miêu tả ngoại hình tuy không nhiều nhưng nhà văn đã phần nào giúp bạn đọc hình dung được những nhân vật trẻ em trong sáng tác của mình Đây cũng là điểm tựa để nhà văn đi sâu hơn vào bên trong nhân vật

2.3 Nội tâm nhân vật

Khái niệm nội tâm nhằm chỉ toàn bộ những biểu hiện thuộc cuộc sống bên trong của nhân vật Ðó là những tâm trạng, những suy nghĩ, những phản ứng tâm lí của nhân vật trước những cảnh ngộ, những tình huống mà nó gặp phải trong cuộc đời

Trong quá trình phát triển của lịch sử văn học, việc thể hiện nhân vật qua nội tâm ngày càng có vai trò quan trọng Trong văn học Việt Nam, so với các giai đoạn trước, Truyện Kiều của Nguyễn Du đã đạt được những thành tựu rực rỡ Tác phẩm chứng tỏ Nguyễn Du có khả năng nắm bắt một cách tài tình những ý nghĩ, tình cảm sâu kín của nhân vật và diễn tả nó một cách sinh động

Sự biểu hiện hợp lí và sâu sắc nội tâm góp phần rất lớn tạo nên sức sống của

nhân vật Nói như L.Tônxtôi: “Mục đích chính của nghệ thuật là nói lên sự thật về

tâm hồn con người, nói lên những điều bí ẩn không thể diễn tả bằng ngôn ngữ thông thường được” [16; tr.61] Ðể làm được điều đó, nhà văn phải hiểu sâu sắc cuộc sống

và con người, nắm bắt được những biểu hiện và diễn biến dù nhỏ nhặt nhất của đời sống bên trong của nhân vật

Miêu tả nội tâm nhân vật chính là công việc đi sâu vào nghiên cứu con người bên trong của bản thể người Mà con người bên trong vô cùng phức tạp, nên công

việc này không chỉ đòi hỏi năng lực sáng tạo của người nghệ sĩ mà còn đòi hỏi khả năng nắm bắt tâm lý và sự tinh nhạy trong tâm hồn người nghệ sĩ

Sự lo lắng, sợ hãi của chú cún Bêtô mỗi khi nhắc đến lão Hiếng được Nguyễn

Nhật Ánh khắc họa như sau: “Sống bên cạnh kẻ ác cũng giống như sống bên cạnh

một bãi mìn Đối với bọn tôi, lão Hiếng luôn là mối nguy cơ thường trực Lão chưa thủ ác được là vì lão chưa có dịp, chứ tâm địa của lão khó mà gột rửa Điều đó cũng khó ngang với việc bắt một ông thần siêu quậy quay vào lại trong chai” [9; tr.47]

Nguyễn Nhật Ánh không phủ nhận hoàn toàn sự hiện diện của cái xấu trong truyện của mình nhưng ông cũng không quá nặng nề nhấn mạnh một cách tiêu cực Thậm chí, Bêtô còn cho rằng cuộc sống của mình vẫn may mắn bởi còn có rất nhiều người phải chung sống với cái ác cả cuộc đời mà không có cách gì tránh nổi Hơn hết, Bêtô cảm thấy được sinh ra trong cuộc đời này, được ngắm nhìn và cảm nhận vạn vật cũng

là hạnh phúc lớn của mỗi người

Hay việc bà của chị Ni ra đi vì bệnh hen cũng để lại trong chú cún những nỗi

mất mát, chỉ có thể hoài niệm về quá khứ để lấp đầy nỗi nhớ nhung của mình: “Đúng

là tôi đang rất buồn Tôi đang nhớ đến con hẻm nhỏ dẫn vào nhà bà, nhớ đến cổng rào hoa giấy đỏ hồng và những trái mận non rụng đầy mặt sân như những hòn cuội trắng” [9; tr.87] Bà chị Ni là một trong những người mà Bêtô rất yêu quý Bà sống

nhân hậu, thấu hiểu và đặc biệt yêu thương động vật Bà mất đi đối với Bêtô là một nỗi buồn tinh thần lớn lao

Trong Tôi thấy hoa vàng trên cỏ xanh, Thiều tuy học giỏi, được mẹ nuông

chiều nhưng vẫn tồn tại những khiếm khuyết trong nội tâm Đó là thói ghen tị và đố

kị ngầm Nguyễn Nhật Ánh đã hết sức tỉ mỉ khi miêu tả nội tâm của Thiều qua từng cung bậc cảm xúc Là tâm trạng ân hận của Thiều khi làm Tường bị thương vì trò

chơi chọi đá: “Tôi đáp, bụng ngập tràn hối hận Tôi đã lừa em tôi, đã làm nó bị

thương, thế nhưng nó vẫn luôn hồn nhiên tin tưởng tôi, kể cả những lời bốc phét khó tin nhất… Tôi tự hứa với mình: mai mốt nếu thằng Tường gặp phải hoạn nạn gì, bị ba tôi phạt đánh đòn vì tội ham chơi bỏ bê bài vở chẳng hạn, tôi sẽ xung phong nhận tội thay nó, tôi sẽ nói với ba tôi là chính tôi xúi thằng Tường đi chơi…” [8; ch.7) Tuy

nhiên những suy nghĩ tốt đẹp ấy vừa mới nhóm lên thì khi chứng kiến tình cảm tốt đẹp giữa Tường và Mận đã vội tắt ngay Sự ích kỷ vốn có trong Thiều lại bắt đầu xuất

hiện:“Hình ảnh thân thiết giữa con Mận và thằng Tường lúc nào cũng ám ảnh tôi,

ngay cả trong giấc ngủ Thực tình nhiều lúc tôi cũng ước ao nếu có một chuyện gì đó

để tôi nghĩ ngợi trong những ngày này thì tôi chẳng thèm nghĩ mãi về con Mận và thằng Tường Nhưng sau đó, cậu hoàn toàn bất lực và đau khổ nhận ra “có những thứ

đã đóng đinh vào tâm trí rồi thì nó sẽ cắm sâu ở đó không có cách gì nhổ lên được”

[8; ch.49]

Sự ghen tức ngày càng tăng tiến khiến Thiều cảm tưởng những ngày này có vẻ

như cậu “đang đi lạc giữa những cảm xúc rối ren, ngày càng dấn sâu vào những ngóc

ngách tối tăm của chúng”, và cậu mơ hồ nhận ra mình “đang mắc kẹt giữa sự ghen tuông hờn giận vô cớ mà không biết cách nào thoát ra” Từ ngày Thiều biết căm ghét

thằng Sơn khi nghe nó bộc lộ ý đồ đen tối với con Mận, cậu nhận ra mình đã không

còn là trẻ con nữa: “Có một điều gì đó len lỏi vào trái tim tôi khi tôi nghĩ tới con Mận

Dần dần, từng chút một, tôi cảm thấy thờ ơ với những trò chơi tôi từng một thời say

mê – những trò chơi hiện nay con Mận và thằng Tường đang chơi và tôi đang từ bỏ”

[8; ch.49]

Tất cả những điều tâm sự khó nói của Thiều cứ thế tích tụ, khiến cho cậu hết

sức khổ tâm dằn vặt: “Trong thời gian này, một mình tôi phải đóng cả hai vai trong

cuộc đời: vừa làm công tố viên kịch liệt lên án thằng Tường và con Mận vừa làm luật

sư hùng hồn bào chữa cho tụi nó Tâm trí tôi vì thế luôn dao động, còn trái tim tôi đã rất giống một quả lắc đồng hồ, luôn nhảy qua nhảy lại giữa bồn nước nóng và bồn nước lạnh Vì như bạn cũng biết đó ( có khi bạn cũng trải qua rồi), trái tim bị cảm sốt thì không có loại thuốc nào chữa được” [8; ch.49]

Tự trọng của một thằng con trai vốn đã ích kỷ nay nhìn thấy đứa bạn gái mà mình mến lại cứ suốt ngày quấn lấy em trai mình, Thiều cảm thấy vô cùng khó chịu

và ghen tị: “Tôi vừa khổ tâm về sự quấn quít giữa thằng Tường và con Mận, vừa khổ

tâm về sự khổ tâm của mình, cả hai sự dày vò đó chồng lên nhau khiến tôi cảm thấy mình giống như người bị ngộp nước ” [8; ch.49] Trong lúc bị đủ thứ cảm xúc tệ hại

nhấn chìm, Thiều đã làm một chuyện mà mãi mãi về sau cậu vẫn còn ân hận

Vì ghen tuông vô cớ với sự thân thiết giữa Tường và Mận, Thiều đã để ông Năm Ve bắt mất Cu Cậu (người bạn quan trọng đối với Tường) về làm thịt để nấu

cháo trị bệnh còi xương cho thằng Dưa - con ông: “Tôi buột miệng, đã định nói đó là

con Cu Cậu của thằng Tường nhưng đến phút chót tôi nín thinh Nhớ đến cảnh thằng Tường và con Mận ngày nào cũng xúm xít bên nhau trước gầm giường chơi với con

Cu Cậu hàng buổi, máu nóng bỗng dồn lên mặt khiến đầu tôi phừng phừng Dĩ nhiên

tôi biết ông Năm Ve định làm gì với con Cu Cậu nhưng nỗi ghen tức đã khiến tôi mờ mắt” [8; ch.50]

Cứ ngỡ rằng việc khiến Tường đau khổ sẽ khiến bản thân cảm thấy vui vẻ

nhưng cảm giác của Thiều lại hoàn toàn ngược lại: “Thực ra, khi ông Năm Ve vươn

tay ra, tôi đã nhắm tịt mắt lại Tôi không nhìn thấy ông đã tóm con Cu Cậu như thế nào, nhưng tôi vẫn rùng mình tưởng như những ngón tay ông đang chộp xuống trái tim tôi” [8; ch.51]

Sau khi chứng kiến hậu quả của việc mình gây ra cho em trai, Thiều đã vô cùng ăn năn Cậu sống trong cảm giác mặc cảm tội lỗi mãi về sau mỗi khi nhớ lại sai

lầm đó: “Tôi định an ủi nó nhưng chớp mở lời tôi lại phân vân, cảm thấy bất cứ câu

gì tôi nói ra vào lúc này cũng gắn với sự dối trá ” [8; ch.51] Có lẽ, thực sự thì Thiều

không nghĩ việc mình gây ra lại khiến Tường buồn đến vậy Vì sau đó cậu còn có thể

tự nói mà không sợ trời sập xuống đầu rằng cậu “vô cùng hối hận trước vẻ mất mát và

đau đớn” của Tường và điều đó khiến cậu “tự nguyền rủa mình suốt mấy ngày liền”

Cảm giác lo âu thấp thỏm sợ em trai biết được sự thật tội lỗi mà mình gây ra

cứ quấn lấy tâm can Thiều không tha Chỉ đến khi nghe Tường kể lại chuyện gặp

thằng Dưa thì Thiều mới“nhè nhẹ thở ra” nghe Tường liệt mình vào trong số những người có thể cứu con Cu Cậu khỏi sự bất trắc của số phận: “Chắc ông Năm Ve chỉ kể

qua loa, không nhắc đến tôi trong câu chuyện của ông! Tôi nhủ bụng, và quyết định đóng lại bí mật này Mãi mãi” [8; ch.52]

Sau lần đánh Tường gãy chân, phải nằm liệt một chỗ, Thiều sống trong tâm

trạng đầy dằn vặt đau khổ, đặc biệt khi nhìn thấy ánh mắt của Mận: “Trong những

ngày tăm tối đó, thực lòng tôi không sợ tiếng khóc của mẹ tôi hay tiếng quát thét của

ba tôi bằng ánh mắt của con Mận Ánh mắt nó nhìn tôi lặng lẽ và thăm thẳm, giống như không phải nhìn tôi mà nhìn xuyên qua tôi để xem bụng dạ tôi có gì mà độc ác đến thế Có lẽ cho đến bây giờ nó vẫn không thể hiểu được tại sao tôi lại thình lình phát rồ trong ngày hôm đó Tâm trí nó chắc không bao giờ quên được bộ mặt hung

dữ của tôi lúc tôi xông vào nhà chộp lấy cây gậy quất túi bụi lên lưng em tôi và điều

đó chắc ám ảnh nó ghê gớm” [8; ch.64] Sao không dằn vặt, xấu hổ cho được khi bản

thân là anh mà lại gây ra cho em trai một nỗi đau quá lớn như vậy Chỉ vì sự bốc đồng, nóng nảy của bản thân mà Thiều đã đánh Tường phải nằm liệt giường cả một thời gian dài, đã thế mọi tội lỗi cậu gây ra còn trước sự chứng kiến của người bạn gái

mà cậu thầm mến

Cạnh tranh trong cuộc sống là tốt, cạnh tranh sòng phẳng lại càng tốt hơn vì đó

là động lực để con người phấn đấu hoàn thiện mình Nhưng cạnh tranh không sòng phẳng, cạnh tranh bằng thủ đoạn không trong sạch thì lại vô cùng tiêu cực Thiều có lúc phô bày sự tiêu cực của mình trong hành vi nhưng những hành động đó chỉ là cái nền để làm nổi bật một đức tính khác của Thiều là biết nhận thức sai trái để sửa lỗi Cái tài của Nguyễn Nhật Ánh là biết cách đi sâu vào tận cùng nội tâm của nhân vật để độc giả có thế thấy rõ nhất những “góc khuất cùng” trong mỗi con người Rằng con người cũng có lúc tốt lúc xấu, cũng có những lúc sai lầm, rồi sống trong mặc cảm ăn năn, hối hận để rồi sau đó dám tự đứng lên sửa chữa Đọc đến những dòng nội tâm của Thiều, người đọc vừa thấy giận vừa thấy thương cho cậu bé, để rồi sau đó tự nhìn nhận lại bản thân mình Nếu không hóa thân trọn vẹn vào nhân vật trẻ em, không sống thật sâu với tâm hồn các em thì Nguyễn Nhật Ánh đã không thể nào lột tả được những suy nghĩ, cảm xúc từ sâu thẳm trái tim Thiều một cách chân thức, cảm động như thế

Điểm đáng nói trong việc xây dựng nhân vật của Nguyễn Nhật Ánh chính là

“tính chân thực trong những hành động sám hối” Không có sự sám hối chân thành thì mọi tác phẩm dù có hoa mĩ đến đâu cũng chỉ là rỗng tuếch mà thôi Nguyễn Nhật Ánh

đã cho thấy mình am hiểu rất tường tận tâm sinh lí tuổi mới lớn, gián tiếp cho người lớn biết cần phải ứng xử thế nào đối với các em trong bước ngoặt từ ấu thơ sang trưởng thành để có thể hiểu, chia sẻ và định hướng đúng đắn, kịp thời cho các em không bị lệch lạc về nhân cách

Qua đây có thể thấy, Nguyễn Nhật Ánh vốn không chủ trương viết về những nhân vật trẻ em hoàn hảo trong các sáng tác của mình Nhân vật trẻ em nào cũng đều

có tính hai mặt: mặt tốt với mặt xấu, mặt yếu với mặt mạnh, những mặt nổi bật và những mặt hạn chế, khiếm khuyết cần che giấu

2.4 Hành động nhân vật

Hành động nhân vật là khái niệm nhằm chỉ các việc làm của nhân vật Ðây là phương diện đặc biệt quan trọng để thể hiện tính cách nhân vật vì việc làm của mỗi người là căn cứ quan trọng, có ý nghĩa quyết định nói lên nhân cách, lí tưởng, phẩm chất cũng như những đặc điểm thuộc về thế giới tinh thần của người đó Hơn nữa, trong các tác phẩm tự sự, tính cách nhân vật không phải ngay từ đầu đã được hình thành trọn vẹn Chính hành động có tác dụng bộc lộ quá trình phát triển của tính cách

và thúc đẩy diễn biến của hệ thống cốt truyện Thông qua các mối quan hệ, sự đối xử giữa các nhân vật trong những tình huống khác nhau, người đọc có thể xác định được những đặc điểm, bản chất của nhân vật

Thông thường, khi miêu tả hành động nhân vật, nhà văn thường kết hợp với những biểu hiện nội tâm tương ứng vì đằng sau mỗi hành động, bao giờ cũng có một tâm trạng hoặc một động cơ nào đó Dùng nội tâm để lí giải hành động, sử dụng hành động để làm sáng tỏ nội tâm là một hiện tượng phổ biến trong việc miêu tả nhân vật

Các nhân vật của Nguyễn Nhật Ánh luôn luôn di động Chúng hành động từ khi xuất hiện đến lúc kết thúc câu chuyện, không có khi nào ngừng nghỉ Và nhiều khi trẻ em còn khác người lớn ở khía cạnh “nghĩ là làm” mà không cần phải đắn đo suy nghĩ hay toan tính điều gì

Điển hình như nhân vật cu Mùi trong tác phẩm Cho tôi xin một vé đi tuổi thơ luôn có đầu óc “phá cách” hơn hẳn tụi bạn Nó luôn là đầu tàu nghĩ ra các trò chơi

“không giống ai” để làm cho cuộc sống bớt nhàm chán Từ việc hướng dẫn bọn trẻ trong xóm chơi trò vợ chồng kiểu mới, rồi nhanh chóng biến thành những bậc cha mẹ

có một không hai trên thế giới khi giáo dục những đứa con của mình theo lối suy nghĩ

lạ lùng: “con ngoan là phải chạy nhảy, trèo cây, tắm sông, đánh lộn… phải biết làm

cho tập vở lem luốc, đến giờ ăn thì đi chơi, đi đá banh…” Không chỉ có vậy, tụi nhỏ

còn nghĩ ra trò “đặt tên cho thế giới” khi gọi con chó là bàn ủi, cánh tay là cái miệng, cái giếng là cái cặp sách, quạt máy là ti vi, sách tập đọc để chỉ sách toán, cuốn tập để chỉ cái nón, thầy hiệu trưởng là chỉ thằng cu Mùi, cảnh sát trưởng là Hải cò, con Tủn

là tiếp viên hàng không và Bạch Tuyết để chỉ con Tí sún rồi kéo theo một loạt những câu chuyện dở khóc dở cười sau đó Mặc dù bị các bậc phụ huynh cấm cửa thì

cu Mùi vẫn chưa chịu kết thúc những ý tưởng kì quặc của mình Một loạt những trò chơi quái chiêu lại tiếp tục được lên kế hoạch, nào là lấy tin nhắn của chú Nhiên viết cho cô Linh gửi con Tủn để chơi trò hẹn hò kiểu trẻ con; rồi đến việc không uống nước bằng ly mà bằng chai xá xị, ăn cơm không thèm bới vô chén mà đổ cơm và thức

ăn vô thau nhôm trộn thập cẩm; xới tung vườn nhà Hải cò để truy tìm kho báu; thành lập phiên tòa kể tội người lớn; nhúng đầu vào lu nước xem ai nín thở lâu hơn; mở trang trại nuôi chó hoang đi lạc vào thị trấn Cứ thế, các nhân vật trong truyện nghĩ

ra hết việc này đến việc khác, trò chơi này đến trò chơi khác, cốt yếu cũng chỉ vì

muốn biến cuộc sống hằng ngày của chúng trở nên mới mẻ, giàu màu sắc, bớt đi sự nhạt nhẽo đơn điệu, cũ kỷ mà thôi

Sang đến Tôi thấy hoa vàng trên cỏ xanh, do hoàn cảnh truyện khác nhau nên

hành động nhân vật cũng khác, không còn là những trò chơi con nít ở chốn thành phố nữa mà trở về với làng quê, với những trò mang tính dân gian như chơi u, chơi cướp

cờ với tụi bạn rồi đến trò trốn tìm, chơi bịt mắt bắt dê, chơi thả đỉa ba ba… Chân

dung của nhân vật Thiều hiện lên qua từng hành động cụ thể: “Tôi theo đám bạn chăn

bò chạy nhảy qua những mô đất, nô đùa với trò chơi u, chơi rượt bắt và cuối cùng bao giờ chúng tôi cũng chơi trò ưa thích nhất là thả diều Cái cảm giác kéo một chú diều giấy chạy ngược gió để sung sướng nhìn nó bay lên, tay không ngừng nới lỏng cuộn dây cước rất giống với cảm giác mình đang nâng đỡ cả bầu trời Tôi thả hết sợi cước trong tay, cột một đầu dây vào gốc cây dương liễu rồi gối đầu trên khúc gỗ mục, ngửa mặt nhìn lên bầu trời xanh ngắm những cánh diều bay lượn” [8; ch.5]

Ngoài ra nhà văn còn đi vào đặc tả hành động của nhân vật trong cuộc sống thường nhật như cảnh Thiều sợ ma nhưng vẫn bị bố bắt ép đi mua cho bằng được chai

xì dầu ở tạp hóa nhà con Mận - bên kia nghĩa trang: “Tôi sợ sệt đi ngang nghĩa trang

dưới ánh sao mờ, cứ có cảm giác ai đang đi sau lưng mình Khi ngoảnh cổ nhìn ra sau thì không thấy ai Nhưng hễ quay lại là tôi nghe có tiếng chân bước ngay sau lưng Tôi sợ quá, co cẳng chạy, người phía sau cũng chạy theo tôi, tiếng chân thình thịch khiến tôi muốn són ra quần” [8; ch.6] Qua những cảnh miêu tả hành động của

Thiều, người đọc hình dung thấy một cậu bé Thiều vừa hiếu động, ham chơi lại vừa

sợ ma, nhát cáy

Hay cảnh Tường phát hiện ra Cu Cậu biến mất vội sốt sắng lục tung nơi ở của

Cu Cậu để tìm kiếm: “Nghe tôi nói, Tường ba chân bốn cẳng chạy vào nhà, lần này

nó và con Mận khệ nệ khiêng cái giường qua một bên, rồi hai đứa cầm cây đèn soi khắp nơi Tụi nó chõ miệng xuống hang cóc, thi nhau gào nhức cả tai Cuối cùng thằng Tường quyết định chạy ra hè xách cây cuốc vào hì hục đào tung hang cóc Đến khi biết chắc Cu Cậu đã biến mất, nó buông cuốc xuống, òa ra khóc” [8; ch.51]

Rồi đến khi biết Cu Cậu thực sự đã không còn trên cõi đời nữa thì kể từ lúc đó,

Tường giống như kẻ bị nỗi buồn đánh gục:“ Nó không còn là đứa trẻ vui vẻ, hoạt bát

như mọi ngày Nó cũng chẳng buồn rủ rỉ rù rì với con Mận Nhiều lúc tôi bắt gặp nó ngồi khóc thầm một mình ở sau hè, với chiếc vỉ đập ruồi để trước mặt và con Mận

ngồi buồn xo cách đó một quãng” [8; ch.52] Có thể thấy được sự gần gũi, yêu mến

mà Tường dành cho những loài vật gắn bó quanh mình mãnh liệt đến nhường nào Cu Cậu không chỉ là vật nuôi mà còn là một người bạn quý giá của Tường, nếu không tại sao cậu bé lại phải đau lòng đến vậy

Đối với những nhân vật thích ba hoa nhưng nhát cáy như Quý ròm, Nguyễn Nhật Ánh cũng miêu tả hành động của Quý đầy hài hước Trong chuyến du lịch hè, Quý ròm, Hạnh và Tiểu Long kè nhau lên chùa tham quan, bỗng đọc phải bốn câu

thơ: "Ở ngoài sương ngoài gió/Trang hoàng những hiểm nguy/Ba người đi đến đó/

Bảy ngày không trở về" [1; tr.224] Quý ròm không hiểu sao lại điếng người hét lên

một tiếng "Bỏ xừ rồi!" và co giò chạy biến ra khỏi chùa. “Quý ròm chân cẳng như que sậy nhưng phóng lẹ khủng khiếp Bình thường nó chậm như rùa, mỗi lần học môn thể dục của thầy Đoàn, bao giờ nó cũng lẹt đẹt chạy sau thiên hạ, vậy mà tới lúc

"thập tử nhất sinh", nó phóng vèo vèo cứ như tên lửa”. Thậm chí, lúc nhỏ Hạnh vừa

lẽo đẽo chạy theo vừa ngoác miệng kêu inh ỏi: “Quý ơi, chạy chầm chậm lại đi! Đợi

Hạnh với!” Nhưng hồn vía đang lên mây “Quý ròm cứ cắm cổ chạy thục mạng, tai ù đặc Mãi đến khi về tới nhà, nó mới hoàn hồn ngồi bệt xuống bậc cấp, miệng thở dốc” [1; tr.227]

Trong Tôi là Bêtô, Bêtô là một chú cún rất nghịch ngợm, nhưng cái nghịch

ngợm ấy lại vô cùng dễ thương, khiến cho những con chó khác cũng cảm thấy hết sức yêu quý nó dù chỉ mới gặp lần đầu Trò chơi ưa thích của Bêtô là gặm những gì có thế gặm, xé những gì có thể xé Nhưng bên cạnh sự phá phách, một điều rất đáng khen ở Bêtô là nó rất hiểu chuyện, biết được hành vi, việc làm của mình là đúng hay sai để rồi tự phê bình, sửa đổi bản thân Như sự kiện sau khi từ nhà Laica về, Bêtô thấy cái điệu nhảy chồm chồm của bạn ở trong bữa ăn là rất hay ho và bắt chước làm theo, để

rồi bị chị Ni cốc cho một cái rõ đau vào đầu, nó mới nhận ra rằng “mù quáng theo

đuôi người khác không phải là một việc làm tốt đẹp” [9; tr.33]

Hay đến cả “nhà hiền triết” Binô cũng có lúc không tránh khỏi những hành động khiến ta phải bật cười bởi sự ngây ngô, ngộ nghĩnh Với chú cún này thì những điều kỳ thú trong cuộc sống có rất nhiều, đó có thể là những cái nhỏ nhặt như được ăn khi đói, biết chỗ cất giấu phô mai, thích leo trèo, chạy nhảy Chú thích leo lên cầu thang nhưng lại sợ không dám leo xuống, mặc cho Bêtô đã hết sức cổ vũ Một sở

thích hết sức thú vị ở Binô là “leo lên gác, cào cửa phòng, ngoạm một mẫu thức ăn và

khóc lóc đòi xuống” [9; tr.45] Qua đây có thể thấy, Binô cũng là một chú cún nhát

gan, thích chạy nhảy nhưng lại không bao giờ dám làm những điều mạo hiểm

2.5 Tính cách nhân vật

Tính cách là yếu tố quan trọng nhất của con người nói chung và nhân vật nói riêng Người ta thường đánh giá hành động, lời nói và đôi khi là suy nghĩ của một người để suy ra tính cách người đó, và cuối cùng là kết luận về bản chất người

đó Các nhân vật trẻ em trong các sáng tác của Nguyễn Nhật Ánh tuy đa dạng phong phú, nhưng tựu chung lại thì đều có những những nét tính cách nổi bật sau:

2.5.1 Trong sáng, giàu tình nhân ái

Trong thế giới muôn màu của trẻ thơ, không chỉ có những mảng màu tươi sáng, đẹp đẽ của cuộc sống mà còn có cả những mảng màu tối, những mặt trái của xã hội Bên cạnh những nhân vật được nâng niu, bảo vệ trong vòng tay của gia đình thì cũng tồn tại đâu đó những mảnh đời trẻ thơ phải tự vật lộn, đấu tranh để trưởng thành Bên cạnh những bạn nhỏ được sống yên vui trong hạnh phúc gia đình là những bạn khác đau khổ, buồn tủi vì bố mẹ chia tay hoặc phải cô đơn, lang thang trên hè phố vì miếng cơm manh áo Bên cạnh những học sinh ngoan hiền là những đứa trẻ ngỗ nghịch, ham chơi Cuộc sống có bao nhiêu con người thì bấy nhiêu số phận Có những số phận tưởng như đã bị vùi dập thế nhưng lại được cứu vớt trên những trang viết bởi trái tim đầy nhân hậu và cảm thông của Nguyễn Nhật Ánh Nhà văn luôn hướng các em tìm lại nét trong sáng, thanh khiết vốn có trong tâm hồn và cho các em niềm tin về một tương lai tươi sáng hơn

Nếu để ý, có thể thấy hầu hết nhân vật trẻ em trong các sáng tác của Nguyễn Nhật Ánh đều là những trẻ em trong sáng và giàu lòng nhân ái Cảm động biết bao

khi được chứng kiến cảnh các em nhỏ trong Kính vạn hoa tìm cách “chia sẻ niềm vui”

từ tờ vé số trúng giải độc đắc Lớn lên trong một gia đình cực kỳ giàu có nhưng Văn Châu không hề tỏ thái độ kiêu ngạo hay phân biệt giàu nghèo với những bạn bè thua kém mình Văn Châu từng mua con búp bê chạy pin đền cho nhỏ Diệp em Quý ròm, từng cho Lam Trường vay tiền mua máy tính, từng giúp đỡ dì thằng Bò Lục trong những lúc khó khăn…

Khi biết mình trúng số, Văn Châu đã nghĩ cách chia sẻ cho các bạn Đối với

các em, năm mươi triệu chỉ đơn giản tương đương với “năm trăm con gấu bông, hai

mươi lăm ngàn ổ bánh mì kẹp thịt, hai mươi ngàn chai Coca Cola, năm mươi ngàn