Trách nhiệm chính trị của người đứng đầu chính quyền cơ sở ở Việt Nam hiện nay.

Trách nhiệm chính trị của người đứng đầu chính quyền cơ sở ở Việt Nam hiện nay.Trách nhiệm chính trị của người đứng đầu chính quyền cơ sở ở Việt Nam hiện nay.Trách nhiệm chính trị của người đứng đầu chính quyền cơ sở ở Việt Nam hiện nay.Trách nhiệm chính trị của người đứng đầu chính quyền cơ sở ở Việt Nam hiện nay.

HỌC VIỆN CHÍNH TRỊ QUỐC GIA HỒ CHÍ MINH

HÀ NỘI - 2019

HỌC VIỆN CHÍNH TRỊ QUỐC GIA HỒ CHÍ MINH

Mã số: 62 31 02 01

Người hướng dẫn khoa học: GS.TS NGUYỄN ĐĂNG THÀNH

HÀ NỘI - 2019

LỜI CAM ĐOAN

Tôi xin cam đoan đây là công trình nghiên cứu của riêng tôi.Các số liệu, kết quả nghiên cứu trong Luận án là trung thực, đảmbảo tính khách quan, khoa học, dựa vào kết quả khảo sát thực tế.Các tài liệu tham khảo đều có nguồn gốc xuất xứ rõ ràng

Tác giả

Hồ Thị Bích Ngọc

CHLB : Cộng hòa Liên bang

QP-AN : Quốc phòng - an ninh

TAND : Tòa án nhân dân

Ủy ban nhân dân : Ủy ban nhân dân

VKSND : Viện kiểm sát nhân dân

DANH MỤC CÁC TỪ VIẾT TẮT

Bảng 3.3 Nguyên nhân dẫn đến trách nhiệm chính trị của người đứng

đầu chính quyền cơ sở hiện nay (khảo sát ở Nghệ An) trong

DANH MỤC BẢNG BIỂU, SƠ ĐỒ

Chương 1: TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU LIÊN QUAN

ĐẾN TRÁCH NHIỆM CHÍNH TRỊ CỦA NGƯỜI ĐỨNG

1.1 Công trình nghiên cứu ở nước ngoài 71.2 Công trình nghiên cứu ở trong nước 201.3 Tổng quan kết quả nghiên cứu của các công trình khoa học nước

ngoài, trong nước và các nội dung luận án cần tiếp tục nghiên cứu 28

Chương 2: CƠ SỞ LÝ LUẬN TRÁCH NHIỆM CHÍNH TRỊ CỦA

2.1 Khái niệm và đặc điểm trách nhiệm chính trị của người đứng

2.2 Nội dung cơ bản về trách nhiệm chính trị của người đứng đầu

Chương 3: THỰC TRẠNG TRÁCH NHIỆM CHÍNH TRỊ CỦA NGƯỜI

ĐỨNG ĐẦU CHÍNH QUYỀN CƠ SỞ Ở NƯỚC TA HIỆN NAY 843.1 Một số thực trạng về trách nhiệm chính trị của người đứng đầu

chính quyền cơ sở ở nước ta hiện nay 843.2 Trách nhiệm chính trị của người đứng đầu chính quyền cơ sở

Chương 4: PHƯƠNG HƯỚNG, GIẢI PHÁP NÂNG CAO TRÁCH

NHIỆM CHÍNH TRỊ CỦA NGƯỜI ĐỨNG ĐẦU CHÍNH QUYỀN CƠ

DANH MỤC CÔNG TRÌNH CỦA TÁC GIẢ ĐÃ CÔNG BỐ CÓ

LIÊN QUAN ĐẾN ĐỀ TÀI LUẬN ÁN

DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO

MỤC LỤC

MỞ ĐẦU

1. Tính cấp thiết của đề tài nghiên cứu

Xuất phát từ sự vận động không ngừng của đời sống chính trị, ViệtNam cũng như thế giới luôn có sự biến đổi không ngừng Vấn đề quyền lựccủa mỗi cá nhân hay một thể chế, ở cấp trung ương hay cấp cơ sở đều chịu sựtác động, thành quả đạt được luôn song hành kinh nghiệm đúc rút buộc phải

truy cứu ngay đời sống chính trị cấp cơ sở (ví dụ: một ông chủ tịch UBND và chủ tịch HĐND xã được đánh giá cao về uy tín tại Liên hợp quốc khi đem lại cho chính quyền cơ sở những giá trị tích hợp vượt trội về một mô hình nhân rộng; nhưng ngược lại một ông chủ tịch UBND và chủ tịch HĐND xã trở thành mẫu hình “kinh nghiệm” tại các nước khi để chính quyền có điểm nóng chính trị -xã hội).

Quyền lực nhà nước tại cơ sở trước hết của chính người dân cơ sở,chính quyền là thiết chế bộ máy quyền lực của người dân tại cơ sở và ngườiđứng đầu chính quyền là người nắm quyền lực chính trị do người dân ủyquyền Điều đó đi đến nhân quả của quyền lực chính trị xuất phát từ yêu cầucủa người dân cần thay đổi, cải thiện chính những lợi ích của mình đối vớiđời sống chính trị tại cơ sở, thông qua lá phiếu quyền lực mà họ trao Tráchnhiệm chính trị là trách nhiệm của cơ quan nhà nước, của cán bộ giữ trọngtrách trong bộ máy quyền lực Nhà nước được đặt ra trước cử tri và các tầnglớp nhân dân Trách nhiệm đó phải được xác lập dựa trên sự tín nhiệm củanhân dân là chủ thể đã bầu ra những người được giao chức vụ, quyền hạn

Xuất phát từ vai trò lãnh đạo của Đảng Cộng sản Việt Nam, đặc biệt đốivới công tác cán bộ đã góp phần quan trọng đối với phương thức lãnh đạo củaĐảng Tổng kết 20 xây dựng chiến lược cán bộ, Đại hội XII của Đảng, Hộinghị Trung ương 7 khóa XII đã thảo luận và ban hành Nghị quyết về “Tậptrung xây dựng đội ngũ cán bộ các cấp, nhất là cấp chiến lược, đủ phẩm chất,năng lực và uy tín, ngang tầm nhiệm vụ” Nghị quyết 26-NQ/TW, ngày19/5/2018 của Ban Chấp hành Trung ương được xây dựng trên quan điểm đổi

7

mới, coi yếu tố cán bộ, nhất là cán bộ cấp chiến lược trong Nghị quyết, là trungtâm, xuyên qua mọi đổi mới trên các lĩnh vực, có vai trò quan trọng nhất, quyếtđịnh thành công hay thất bại của sự nghiệp cách mạng của Đảng Tuy nhiên,nhận thức của một số cấp ủy, tổ chức đảng, lãnh đạo cơ quan, đơn vị và cán

bộ, đảng viên về cán bộ và công tác cán bộ chưa thật sự sâu sắc, toàn diện Vẫncòn tình trạng chưa hiểu rõ về vai trò, tầm quan trọng cũng như yêu cầu tiếnhành thường xuyên, liên tục, toàn diện, đồng bộ của công tác cán bộ Có tổchức đảng và người đứng đầu chưa thấy rõ mối quan hệ biện chứng, sự liênquan mật thiết giữa xây dựng đội ngũ cán bộ với xây dựng, chỉnh đốn Đảng,đổi mới tổ chức bộ máy, công tác cán bộ và xây dựng đội ngũ cán bộ chưangang tầm nhiệm vụ Ở nhiều nơi vẫn còn tình trạng người đứng đầu chínhquyền cơ sở thiếu trách nhiệm, chưa gương mẫu, mất dân chủ hoặc nể nang, nétránh, ngại va chạm, thậm chí có biểu hiện dùng tập thể để hợp lý hóa ý đồ cánhân, hiếm một người chỉ huy vượt tầm tại các cấp nói chung và cơ sở nóiriêng Chúng ta đã có các quy định về trách nhiệm nêu gương trách nhiệm giảitrình, trách nhiệm phản biện hay các kênh quan trọng của nhà nước như tráchnhiệm pháp lý nhưng trách nhiệm chính trị cao hơn ở chổ nó gắn chặt với bảnchất chế độ, gắn chặt với niềm tin của người dân và uy tín của người cán bộ,lúc vi phạm thì người đứng đầu chịu trách nhiệm cao nhất trước lá phiếu đãbầu nên mình, xin lỗi người dân cơ sở, luận tội về mặt chính trị… đây cũngchính là lỗ hổng về việc thể chế hóa quy định của Đảng cũng như hiện thựchóa quyền dân chủ của người dân cấp cơ sở; sự đổi mới hệ thống chính trị cơsở

Xuất phát từ vai trò, thực trạng, giải pháp nâng cao hiệu lực, hiệu quảquản lý nhà nước (QLNN) của chính quyền cơ sở và yêu cầu đổi mới hệthống chính trị cơ sở đã đặt ra đối với trách nhiệm chính trị của người đứngđầu chính quyền cơ sở Theo các quy định hiện hành thì trách nhiệm chính trịcủa người đứng đầu chính quyền cơ sở trong QLNN của chính quyền cơ sởvẫn còn mang tính chung chung; bộ máy chính quyền cơ sở còn nhiều hạn chếbất cập như cồng kềnh, kém hiệu quả, kỷ luật hành chính không chặt chẽ,

thực trạng của việc tùy tiện xử lý sự vụ của người đứng đầu, luật được banhành nhưng không thực hiện đúng luật mà theo ý chí chủ quan của cấp trên,các văn bản, quy định ban hành chồng chéo, khó thực thi; các nhiệm vụ thựcthi tại chính quyền cơ sở không kịp thời, không hiệu quả, vẫn còn tình trạngnhũng nhiễu, hách dịch, chây ì, cấp dưới không nghe cấp trên, cấp trên thì độcđoán, mất dân chủ; thực thi nhiệm vụ thiếu minh bạch công khai, thiếu địnhlượng nên kết quả nhiệm vụ còn chung chung Vậy, trách nhiệm chính trị củangười đứng đầu chính quyền cơ sở gắn liền với trách nhiệm về một thực trạngchính quyền cơ sở còn nhiều bất cập.

Xuất phát từ những lý do lý luận và thực tiễn nêu trên tác giả lựa chọn

chủ đề “Trách nhiệm chính trị của người đứng đầu chính quyền cơ sở ở Việt Nam hiện nay” (qua khảo sát tại tỉnh Nghệ An) làm Luận án Tiến sỹ

chuyên ngành Chính trị học

2 Mục tiêu và nhiệm vụ nghiên cứu

2.1.Mục tiêu nghiên cứu

Xây dựng luận cứ; làm rõ những vấn đề lý luận về trách nhiệm chínhtrị của người đứng đầu chính quyền cơ sở; trên cơ sở đó đánh giá thực

trạng trách nhiệm chính trị của người đứng đầu chính quyền cơ sở (qua khảo sát thực tế tại tỉnh Nghệ An); đề xuất phương hướng và những giải

pháp nâng cao trách nhiệm chính trị của người đứng đầu chính quyền cơ sở

ở Việt Nam hiện nay

2.2 Nhiệm vụ nghiên cứu

- Hệ thống hóa quan điểm và cách tiếp cận; đưa ra quan điểm, cáchtiếp cận về trách nhiệm chính trị của người đứng đầu chính quyền cơ sởgóp phần thay đổi mô hình, tính chất tổ chức hệ thống chính trị cơ sở ởViệt Nam hiện nay

- Nghiên cứu cơ sở chính trị, pháp lý và xã hội, đặc điểm, vai trò, nộidung, hình thức, cơ chế hoạt động của chính quyền cơ sở từ đó chỉ ra cáchình thức, nội dung, đặc điểm, cơ sở xác định, điều kiện đảm bảo thực hiệntrách nhiệm chính trị của người đứng đầu chính quyền cơ sở

- Nghiên cứu lý luận thực hiện trách nhiệm chính trị của người đứng đầuchính quyền cơ sở ở một số nước; từ đó rút ra bài học kinh nghiệm cho ViệtNam.

- Khảo sát thực trạng; chỉ ra nguyên nhân; những vấn đề đặt ra đối vớiviệc thực hiện trách nhiệm chính trị của người đứng đầu chính quyền cơ sở ở

Việt Nam hiện nay (qua khảo sát thực tế tại tỉnh Nghệ An).

- Nghiên cứu đề xuất phương hướng và giải pháp cơ bản nhằm nângcao trách nhiệm chính trị của người đứng đầu chính quyền cơ sở ở ViệtNam trong thời gian tới

3 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu

Đối tượng nghiên cứu của luận án là trách nhiệm chính trị của ngườiđứng đầu chính quyền cơ sở ở Việt Nam

Luận án nghiên cứu trách nhiệm chính trị của người đứng đầu chínhquyền cơ sở ở Việt Nam trong khoảng thời gian từ năm 2011 (là năm thựchiện Nghị quyết Đại hội Đảng lần thứ XI - có các quy định về trách nhiệmcủa người đứng đầu) trở lại đây Luận án khảo sát, điều tra về thực hiệntrách nhiệm chính trị của chính quyền cơ sở trên địa bàn tỉnh Nghệ An

-Đối tượng:

Trách nhiệm chính trị của người đứng đầu chính quyền cơ sở ở Việt Nam

-Đối tượng điều tra:

Cán bộ xã/ phường

- Địa điểm: 3 huyện, thị, thành gồm: thành phố Vinh; thị xã Cửa Lò;

Huyện Quế Phong

- Phạm vi: Khảo sát 3 đơn vị cấp xã, phường, thị trấn trên địa bàn tỉnh Nghệ An.

4 Cơ sở lý luận và phương pháp nghiên cứu

4.1. Phương pháp tiếp cận nghiên cứu

Đối tượng nghiên cứu của đề tài là trách nhiệm chính trị của người đứngđầu chính quyền cơ sở Đây là vấn đề liên quan công tác xây dựng Đảng, việcxây dựng đội ngũ cán bộ - công chức, đổi mới hệ thống công vụ, hoàn thiện hệthống pháp luật, các thiết chế, nguồn lực xã hội Do đó, đề tài sử dụng phương

pháp tiếp cận liên ngành các ngành khoa học như: Chính trị học, xây dựngđảng, luật học, lãnh đạo học, hành chính công, xã hội học để nghiên cứu.

4.2 Cơ sở lý luận

Để đạt được các mục tiêu nghiên cứu và nhiệm vụ đặt ra, đề tài sử dụngphương pháp luận duy vật biện chứng, duy vật lịch sử của chủ nghĩa Mác -Lênin, tư tưởng Hồ Chí Minh và quan điểm của Đảng Cộng sản Việt Nam vềxây dựng đội ngũ cán bộ - công chức, nâng cao chất lượng chính quyền cơ sở,xây dựng đảng làm cơ sở lý luận và phương pháp luận nghiên cứu chủ đạo

Ngoài ra, đề tài cũng tiếp cận những lý thuyết lãnh đạo, hành chính,chính trị - pháp lý hiện đại, kinh nghiệm của một số nước; kế thừa, thamkhảo các công trình nghiên cứu, số liệu điều tra, tổng kết thực tiễn của các

cá nhân, tổ chức trong và ngoài nước để nghiên cứu vấn đề

4.3 Phương pháp nghiên cứu

- Sử dụng phương pháp phân tích, tổng hợp, so sánh; phương phápkhoa học liên ngành; phương pháp chuyên gia; phương pháp điều tra xã hộihọc, sử dụng phần mềm để phân tích

* Đối tượng điều tra:

+ Cán bộ, công chức, người hoạt động không chuyên trách cấp xã; thôn, bản (30 người)

+ Cán bộ xã đã nghỉ chế độ (10 người)

+ Người dân trên địa bàn xã (20 người)

* Địa điểm điều tra: Được phân thành 3 vùng (vùng núi cao, vùng núi

thấp, đồng bằng); mỗi vùng chọn 3 huyện, mỗi huyện chọn 3 xã; mỗi xã lấy 60 mẫu

* Số lượng mẫu: 3 vùng x 3 huyện x 3 xã x 60 mẫu/xã = 1.620

mẫu Quá trình triển khai, nghiên cứu sinh đã thu được kết quả như sau:

* Tổng số phiếu phát ra: 1.620 phiếu.

* Tổng số phiếu thu về: 1.620 phiếu,

Trong đó có 13 phiếu không đầy đủ thông tin cụ thể như sau:

+ Số phiếu hợp lệ: 1.607 phiếu (chiếm 99,1 %);

+ Số phiếu không hợp lệ: 13 phiếu (chiếm 0,9%);

- Sử dụng phần mềm để phân tích: Thông tin thu thập được xử lý bằng

phần mềm quản lý và phân tích dữ liệu SPSS Toàn bộ số liệu đã xử lý được

sử dụng và phân tích trong nội dung của luận án

5 Những điểm mới của Luận án

5.1. Những đóng góp mới về mặt học thuật, lý luận

- Luận án tổng quan các công trình khoa học nghiên cứu thế giới vàtrong nước, vận dụng những tư tưởng, quan điểm lý luận tiến bộ vào luậnán; làm rõ khái niệm, cơ sở hình thành, đặc điểm, nhân tố ảnh hưởng và cácnội dung lý luận trách nhiệm chính trị của người đứng đầu chính quyền cơ

sở hiện nay

- Luận án chỉ ra tồn tại, nguyên nhân và những vấn đề đặt ra trongviệc thực hiện trách nhiệm chính trị của người đứng đầu chính quyền cơ sởhiện nay qua việc nghiên cứu thể chế, cơ chế, quyền lực chính trị và cácnguồn lực trong thực tế

- Luận án đề xuất phương hướng và một số giải pháp, nhấn mạnh nhữnggiải pháp đột phá nhằm tăng cường thực hiện trách nhiệm chính trị của ngườiđúng đầu chính quyền cơ sở hiện nay

5.2 Những điểm mới rút ra từ các kết quả nghiên cứu, khảo sát

Kết quả nghiên cứu của đề tài góp phần làm sáng tỏ những vấn đề lý luận

và thực tiễn về trách nhiệm chính trị của người đứng đầu chính quyền cơ sở hiệnnay

Kết quả nghiên cứu của đề tài là tài liệu tham khảo được sử dụng vàonghiên cứu, giảng dạy và học tập trong khoa học chính trị, các cơ sở nghiêncứu, đào tạo, bồi dưỡng, nâng cao nhận thức, cán bộ, công chức; trong côngtác xây dựng Đảng, đoàn thể, các tổ chức kinh tế-xã hội, cơ quan hoạch địnhđường lối chính sách

6 Kết cấu của Luận án

Ngoài phần Mở đầu, Kết luận, Danh mục tài liệu tham khảo, Danhmục các công trình nghiên cứu của tác giả có liên quan đến luận án và Phụlục, kết cấu của luận án gồm: 4 chương, 9 tiết

Chương 1 TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU LIÊN QUAN ĐẾN TRÁCH NHIỆM CHÍNH TRỊ CỦA NGƯỜI ĐỨNG ĐẦU CHÍNH QUYỀN CƠ SỞ

1.1. CÔNG TRÌNH NGHIÊN CỨU Ở NƯỚC NGOÀI

Trách nhiệm chính trị của người đứng đầu không trở thành hệ thốngnghiên cứu về mặt lý luận trên thế giới, các lý thuyết nghiên cứu không nhiềunhư các vấn đề quyền lực chính trị khác Do thể chế chính trị của mỗi nước,lịch sử tiền lệ nghiên cứu tư tưởng của các nhà lý luận kinh điển trên thế giới,

sự va đập các yếu tố thời đại như sự hội nhập quốc tế, sự toàn cầu hóa, sự pháttriển về chất và lượng của khoa học kỹ thuật, sự lớn mạnh không ngừng củalực lượng vật chất thế giới nên hệ thống lý luận của loài người có sự tươngthích để tạo nên giá trị của mình xoay quanh trục quyền lực của loài người

Ta có thể dễ dàng tiếp cận với tri thức thời đại, hệ thống lý luận, các côngtrình nghiên cứu qua các vấn đề quyền lực nhà nước như hệ thống lý luận nhànước pháp quyền, hệ thống lý luận dân chủ, tôn giáo, nhân quyền, hệ thống lýluận về phát triển kinh tế, hệ thống lý luận về các khoa học kỹ thuật, về văn hóa,

xã hội Tại các nước phương tây hay các nước phương đông với mục đích quyềnlực nhà nước khác nhau, đặc điểm và điều kiện kinh tế, văn hóa xã hội, lịch sửkhác nhau có cách thiết kế nhà nước khác nhau và thực hành giá trị lý luận hoàntoàn khác nhau hoặc khác nhau ở những điểm cụ thể Quyền lực thế giới loàingười không chỉ thể hiện ở địa giới, phạm vi quốc gia, các khu vực quyền lực đođếm, tách biệt, phân tầng mà còn đan xen, ẩn sâu vào các tính chất và mức độkhác nhau, chủ thể quyền lực tùy theo đặc điểm mà thể hiện khác nhau Tuynhiên, với thế giới hiện tại, quyền lực nào cũng do con người phụ trách, từng cánhân hay từng nhóm người hay từng bộ phận, từng giai tầng, từng lãnh địa hayxuyên lãnh địa cũng do con người đảm nhận quyền lực đó, con người lẽ thườngphải nhận trách nhiệm về quyền lực do mình thiết kế và thụ hưởng Hệ thống lýluận hay các công trình nghiên cứu về trách nhiệm chính trị trên thế giới khôngphổ biến, không nhiều về định lượng nhưng nó luôn là vấn đề được quan tâmcủa các nhà nghiên cứu, các nhà khoa học, các học giả bởi mục đích chính của

nó liên quan đến quyền lực của con người thông qua quyền lực nhà nước, quyềnlực xã hội, quyền lực tại chính mỗi quốc gia Với nội dung luận án của mình tácgiả quan tâm những lý luận, các công trình nghiên cứu liên quan đến các nộidung cơ bản của luận án, tuy nhiên phải dựa trên tính tổng thể, xuất xứ, tính thựctiễn của chính các công trình nghiên cứu khoa học đó, nếu những công trìnhkhoa học đó không có sự áp dụng phổ biến đối với hệ thống lý luận nhưng tácgiả nhận thấy giá trị tinh hoa và khoa học của nó đối với luận án của mình thìtác giả vẫn đưa vào để tham khảo và phục vụ cho luận án của mình.

1.1.1 Công trình nghiên cứu liên quan đến trách nhiệm chính trị của chính quyền cơ sở

Trong cuốn State and LocalGoverment, 8th ed (Boston Learning), at 270,

525 (các tài liệu còn gọi là Quy tắc Dilon) [124] Bowman &Richard C.Kearneytiếp cận trách nhiệm chính trị trong hệ thống chính quyền Mỹ, ở đây chính quyềncấp thấp nhất dưới chính quyền bang là chính quyền địa phương Hoạt động củachính quyền cấp thấp nhất này dựa trên chế độ tự quản, chính quyền ở đây, trong

đó có người đứng đầu do địa phương bầu ra và chịu trách nhiệm trước cử tri củađịa phương, tuân thủ theo pháp luật chứ không theo các quy định của chính quyền

trung ương Quy tắc ứng xử và tiêu chuẩn đạo đức cho cán bộ hành chính của Mỹ

được xem là bộ quy tắc cho nền hành chính, trong đó quy định cụ thể đối vớiquyền hạn, nhiệm vụ, các giá trị của giới hành chính trong đó có người đứng đầuhướng tới sự tạo uy tín, niềm tin vững chắc của người dân đối với chính phủ Đâychính là trách nhiệm của công quyền, giá trị mang tính khuôn mẫu nhưng baochứa các giá trị mang màu sắc Mỹ trong sự vận động không ngừng của đời sốngchính trị Mỹ xoay quanh trục quyền lực chính trị, thể hiện trách nhiệm chính trịqua phong cách, bản chất của cán bộ hành chính, người đứng đầu tổ chức này

Ngược lại, qua bộ quy tắc ứng xử và tiêu chuẩn đạo đức chính là thểchế hóa Luật và thậm chí là hiến pháp của Mỹ đã thể hiện trong bộ quy tắcnày là cơ sở để người dân tham gia vào quá trình hoạch định chính sáchcông của Mỹ, người dân kiểm soát các hoạt động công để quy kết trách

nhiệm hành chính, sát với thực tiễn đời sống dân cư cơ sở (trừ bộ phận dân

cư thờ ơ chính trị) và khi đối tượng phục vụ người dân có các hành vi không

có đạo đức công vụ như sách nhiễu, de dọa, trục lợi cá nhân, bưng bít thôngtin, thô lỗ, xem thường người khác… thiếu chính trực, thiếu liêm chính,thiếu kịp thời thì được xem là không có trách nhiệm trong việc thực hiệnquyền lực công và bị truy xét trách nhiệm trong việc thực hiện công việcquản lý hành chính khu vực công và cuối cùng đi đến trách nhiệm chính trị

khi chiến dịch bầu cử nổi lên nó sẽ thành vũ khí tối tân (do hiệu ứng công nghệ bầu cử hiện đại), nhân sức mạnh lên để đánh gục đối thủ của đảng đối

lập, khi đối thủ đó đang đảm nhận lĩnh vực hành pháp này Như vậy, tráchnhiệm chính trị gắn chặt với trách nhiệm pháp lý, trách nhiệm hành chính

Quá trình cai trị: Nghiên cứu về áp lực xã hội (The Process of

Government: A Study of Social Pressures), là cuốn sách đi sâu vào nghiên cứu

áp lực xã hội Trong các quyền lực được hình thành trong một quốc gia thìquyền lực chính trị là quyền lực quan trọng nhất, quyền lực này gắn chặt với

cơ quan công quyền Quyền lực chính trị được hình thành từ chính các nguồnlực và năng lực của cơ quan công quyền Điều này cũng được lý giải quyềnlực ở chính quyền cơ sở

Với “Luận đề Weber” là đại diện tư tưởng chủ nghĩa tinh hoa cạnhtranh đã có những hạt nhân tích cực liên quan và tác giả luận án kế thừamột số quan điểm gắn với quyền lực nhà nước Trước hết và xuyên suốttrong hệ thống quan điểm về quyền lực là tư duy lý hóa, khoa học kỷ trịtrong đời sống chính trị Sự phát triển của công nghiệp, khoa học kỹ thuậtlàm biến đổi các các phạm trù, lĩnh vực trong xã hội, sự phụ thuộc và mâuthuẫn ngày càng gia tăng do các nhóm lợi ích và xuất hiện nhiều nhóm,nhiều tổ chức, nhiều hiệp hội tự quản, bộ mặt của đời sống chính trị thayđổi do chính tiền thân là sự thay đổi của công nghiệp Nội dung này hữudụng khi hiện thực hóa chính quyền cơ sở hiện đại, chuyên nghiệp, tư duy

lý tính của người đứng đầu chính quyền cơ sở

Dahl, Robert A, The Concept op Power [126], quan niệm rằng tráchnhiệm chính trị được hình thành từ các chính sách và từ chính các kết quả

chính trị, các kết quả chính trị theo Dahl được không được lấy từ quá trìnhđiều chỉnh trong cấu trúc thứ bậc mà được lấy từ các khu vực lợi ích khácnhau, quyền lực được chia sẻ từ nhiều nhóm lợi ích khác nhau và từ đâytrong xã hội xuất hiện nhiều trung tâm quyền lực với sự biến đổi của chính

nó Đối với bầu cử, nguy hại nguyên tắc đa số được thay thế bằng cơ chếcạnh tranh từ chính nhiều nhóm lợi ích, người đắc cử cũng từ đó nắm đượcđại đa số dân cư từ chính sự cạnh tranh của các nhóm lợi ích, dân chủ được

mở rộng tránh được độc tài cá nhân trị

Trách nhiệm chính trị của người đứng đầu có được khi mà phươngthức dân chủ được phát huy, quyền của người đứng đầu, cơ chế vừa ràngbuộc được mọi thành viên nhưng kiểm soát được chính mình Trách nhiệmchính trị của cá nhân đạt được khi quyết định cá nhân đó đảm bảo dân chủ,

nó bao gồm như Bỏ phiếu bình đẳng ở giai đoạn quyết định; sự tham gia cóhiệu quả; hiểu biết thấu đáo; kiểm soát chương trình nghị sự Có một điểm

để chính quyền vận dụng tư tưởng của Dahl là sự tự quản của các hiệp hội

để giảm bớt chi phí cho chính quyền, đồng thời thêm đại diện khi tranh cử

Với các cuốn sách Chính trị học hành chính và biến đổi xã hội (Administation Politics and Social Change) [38] , hay Cách cư xử đạo đức: Những nguyên tắc cho công chức chính quyền, (Ethical Conduct: Guidelines for

Government Employess) [55], các tác giả đã tiếp cận dưới góc độ về cải cáchhành chính là động lực quan trọng để phát triển xã hội, thông qua các khảo sát,

đo lường về chế độ trách nhiệm của người đứng đầu trong tổ chức hành chínhcũng như các quy định của công chức Trong đó đạo đức công vụ là một dạngtrách nhiệm, thể hiển sự ứng xử của nền công vụ đối với lòng tin của người dânqua giới công chức

Why Did the Elites Extend the Suffrage? Democracy and the Scope of Government, with an Application to Britain’s [129] và tác giả Acemoglu và

Robinson (2012) trong cuốn Why Nations Fail [125], là những công trìnhnghiên cứu về sự phân bổ của trách nhiệm chính trị đến các nguồn lực và giá trịtrong một quốc gia Quyền lực chính trị chính đáng sẽ tạo nên trách nhiệm

chính trị cao, thể hiện trong việc hoạch định chính sách theo chiều trên xuống

có tác dụng mạnh mẽ thúc đẩy kinh tế xã hội phát triển tăng trưởng Tác giảkhông nghiên cứu theo chiều hướng các nguồn lực trong xã hội Trong đó,nguồn lực kinh tế là quan trọng nhất tác động đến đời sống chính trị và ngượclại, lúc này trách nhiệm chính trị thông qua phương thức như công khai, minhbạch trở thành giải pháp quan trọng để thực hiện quá trình tái phân phối nguồnlực trên các lĩnh vực cụ thể như dịch vụ công; sản xuất cung cấp hàng hóa

Như vậy, trách nhiệm chính trị lúc này nổi lên là kết quả của chế độdân chủ thông qua phương thức như công khai, minh bạch Tác giả cũngtrình bày hệ thống lý luận trách nhiệm chính trị thể hiện trách nhiệm trước

cử tri chính là căn cứ quan trọng cho dân chủ chính trị phát triển, tráchnhiệm chính trị được các tác giả nhấn mạnh không chỉ là nguồn lực chophát triển kinh tế mà còn là bộ giáp ngăn cản sự lạm dụng quyền lực đốivới sự phát triển quốc gia, ngăn cản sự xung đột trong một quốc gia và tạonên trật tự văn minh cho quốc gia đó, chính là một sự giải mã quan trọng

để tránh sự thất bại của mỗi quốc gia

Rodrik (2000), “Institutions for high-quality growth: What they are and how to acquire them” [127], đã nghiên cứu một phương thức quan trọngđảm bảo quyền lực công cũng như phát triển quốc gia chính là thể chế nhànước có sự tham gia của trách nhiệm giải trình trong chính trị Trách nhiệmgiải trình sẽ thúc đẩy phát triển kinh tế và thúc đẩy các trách nhiệm khác,nhân tố đảm bảo trách nhiệm chính trị Trách nhiệm giải trình một mặt giúpnhà nước phân bổ các nguồn lực, điều tiết các công cụ trong xã hội, vốn củakinh tế, phòng chống các tiềm họa về kinh tế

Accountability through Public Opinion: From Inertia to Public Action [119].Luận giải về công cụ trách nhiệm giải trình được phát huy khi nắm được nhữngtác dụng của nó Dư luận xã hội là áp lực để buộc chính phủ phải có trách nhiệmgiải trình hiệu quả Dư luận xã hội chính là những yêu cầu từ phía người dân đưa

ra buộc chính phủ phải giải trình, công khai minh bạch trên các lĩnh vực, phươngpháp quản lý hay kết quả đạt được theo từng thời gian nhất định để thực hiệnđúng cam

kết của mình Khi chính phủ đã giải trình rồi lại tiếp tục chịu áp lực từ việc giảitrình đó như thế nào và lại tạo ra sự thay đổi theo chiều hướng tích cực Tráchnhiệm chính trị ở điểm này chính là sự tác động giữa các thiết chế quyền lực trong

xã hội đem đến một kết quả như thế nào, trách nhiệm chính trị lúc này được pháthuy khi mang về giải pháp hiệu quả về mặt chính sách

Kathe Callahan (2007) trong nghiên cứu Elements of Effective Governance: Measurement, Accountability and Partici [54], đã chỉ ra mối quan hệ giữa hoạtđộng chính phủ, trách nhiệm của khu vực công và sự tham gia của công dânbằng chính phương pháp đo lường để đánh giá trách nhiệm chính trị củachính quyền Công tác quản trị là cả một hệ thống đòi hỏi nhiều khoa họctổng hợp để phát huy hết công suất của nền hành chính công, trách nhiệmchính trị chính là mục tiêu, phương thức, kết quả công suất đó Nếu cóphương pháp đo lường hiệu suất của chính phủ thì hiệu suất lại càng caohơn Tác giả đã chỉ ra những thách thức liên quan đến hoạt động chính phủ

và sự tham gia của người dân và đề ra cơ chế buộc người ra quyết địnhchịu trách nhiệm về hoạt động của mình

Làm rõ mối quan hệ giữa dân chủ với công khai, minh bạch và tráchnhiệm chính trị trong hoạt động của cơ quan hành chính, nghiên cứu

Democracy, Accountability and Representat [2], tác giả đã bàn khá sâu về cơchế công khai, minh bạch, trách nhiệm chính trị và mối quan hệ giữa nó vớivấn đề dân chủ và đại diện Cơ sở cho việc xác định trách nhiệm công khai,minh bạch và trách nhiệm chính trị đó là sự ủy quyền của người dân và tínhđại diện của bộ máy nhà nước Thực ra, mối quan hệ này đã được đề cập đếntrong các nghiên cứu dưới góc độ chính trị và pháp lý từ thế kỷ XVII-XVIII.Với tư cách là người chủ, người dân phải có quyền được biết chính quyền đã,

đang và sẽ làm gì cho mình, trước hết để nâng cao nhận thức của mình; thứ hai, vô hình chung đó là trách nhiệm của người dân; thứ ba, người dân tham

gia vào việc hoạch định và thực thi chính sách trở thành vốn to lớn cho chínhquyền Nghiên cứu chỉ ra rằng, trách nhiệm chính trị của chính phủ không chỉthể hiện trách nhiệm của chính quyền trước người dân, mà nó còn góp phầnnâng cao chất lượng hoạt động của chính quyền trong quản lý hành chính nhànước

Khi đề cập đến trách nhiệm chính trị của Chính phủ, tác giả cho rằngcông khai, minh bạch các vấn đề trước người dân ở hai nội dung chính: (i) Trìnhbày trước cử tri - về trách nhiệm chính trị của mình đối với các vấn đề liênquan; (ii) Trình bày các vấn đề liên quan đến thực thi nhiệm vụ công vụ tại các

cơ quan công quyền Dân chủ lúc này trở thành bản chất của chế độ, trách nhiệmchính trị được thực thi chính là phương thức quan trọng của nền dân chủ khi màhai thực thể chính của chế độ này tương tác để phát triển

Trong tác phẩm Vận hành nhà nước: các chiến lược tái cân đối phục

vụ giám sát và khuyến khích trong Nhà nước và phát triển: Kinh nghiệm lịch

sử về bế tắc và tiến bộ [118], trách nhiệm chính trị cá nhân người đứng đầu

đạt được dựa được dựa trên cơ sở Thứ nhất, sự vận hành của bộ máy hành chính đạt được hiệu quả gì; thứ hai, thị trường và tài khóa như thế nào để đảm bảo chính sách nhà nước quy chiếu hiệu quả; thứ ba, người dân tham

gia mức độ nào và tham gia như thế nào Đây chính là ba thành tố cơ bản đểđảm bảo nhà nước cũng như cá nhân các nhà lãnh đạo đạt trách nhiệm chínhtrị đạt sức mạnh về nguồn lực phát triển, tránh tha hóa và nhũng nhiễu, trụclợi của cá nhân Ba thành tố trên tạo thành các nguồn lực không nhữngtương tác, hổ trợ nhau mà canh tranh nhau, đối trọng của nhau để giải quyếtnhững phát sinh trong quá trình chuyển đổi không ngừng

1.1.2 Công trình nghiên cứu liên quan đến người đứng đầu

Trong cuốn Lý thuyết về trách nhiệm cá nhân: Một sự so sánh và phân tích [64], (Personal responsibility Theories: A Comparative Analysis) tác giả

đã trình bày tương đối đầy đủ các lý thuyết về trách nhiệm, quyền hạn củangười đứng đầu tổ chức hành chính thông qua việc khảo sát các lý thuyếthành chính về trách nhiệm cá nhân của Augustinus (trong tác phẩm CivisDei), T Aquin, của Marsilus (lý thuyết về quyền lực cai trị, tài phán hànhchính), T Hobber (nền cai trị, phân công lao động trong tổ chức hành chính)Mongtesquer (phân quyền, ngăn ngừa lạm dụng quyền lực của hành chính),Max Weber (trong nền hành chính thư lại), Morstein Marx, N Luhmanm,W.F Willoughby Ngoài việc giới thiệu các quan điểm cơ bản, cuốn sách

còn phân tích, so sánh sự kế thừa và vận dụng các lý thuyết này ở một số quốcgia cụ thể như: Anh, Đức, Hoa Kỳ, Úc

Nghiên cứu về mối quan hệ giữa cấu trúc của thể chế hành chính,nền công vụ với việc thực hiện quyền và nghĩa vụ của người đứng đầu, có

cuốn Tính quan liêu trong xã hội hiện đại [4 ], (Bureau in Modern Societ),tác giả đã mô tả các đặc tính quan liêu của thể chế hành chính; xây dựngcác công cụ đo lường tính quan liêu; chỉ ra những yếu tố ảnh hưởng đếnhoạt động của công chức bằng phương pháp định lượng

Cuốn sách cho thấy sự quan liêu sẽ làm cho công chức kém năngđộng; giảm sút trách nhiệm, lòng nhiệt tình và nó cũng là môi trường mà ở

đó mọi người sẽ thỏa thuận với nhau nhằm giữ nguyên hiện trạng để trụclợi Theo tác giả, để công chức có trách nhiệm hơn thì cần phải xóa bỏ sựquan liêu của nền hành chính, siết chặt kỷ luật thông qua sự giám sát củacấp trên, người dân và các tổ chức xã hội dân sự

1.1.3 Một số tư tưởng, lý thuyết liên quan đến trách nhiệm chính trị của đứng đầu chính quyền cơ sở ở một số nước tiêu biểu

Tác giả luận án lựa chọn một số tư tưởng, lý thuyết tiêu biểu ở một

số nước để có trị vận dụng và hơn nữa là để kiểm soát các yếu tố ảnhhưởng về mặt lý luận đến các nội dung trách nhiệm chính trị của ngườiđứng đầu chính quyền cơ sở, đặc biệt nghiên cứu để tìm ra những giải phápcủa luận án có tính đột phá chứ không phải là những giải pháp thông dụng,mặc dù có những giải pháp áp dụng được ngay nhưng có những giải pháp

về mặt chiến lược, nhưng trước hết là cơ sở khoa học từ việc rút ra kết luậnxác đáng từ các tư tưởng, lý thuyết đã được vận dụng tại các quốc gia tiêubiểu Hiện nay trên thế giới có nhiều cách tiếp cận lý luận chính trị khác nhau,

cách tiếp cận thể chế (Institutional approach) như công trình nghiên cứu: “Xã hội và nền dân chủ Đức hay “Nền chính trị Anh trong kỷ nguyên của những người theo chủ nghĩa tập thể” [116]; “Sự biến đổi chính trị ở Anh” [122], đãnghiên cứu đi sâu vào các quyền lực chi phối trong xã hội, sự biến đổi trong

hệ thống thể chế, trong đó nổi lên quyền lực của nghị viện hay các đảng phái

Với cách tiếp cận chính sách, với tác giả tiêu biểu là Macridis có công trình

“Nghiên cứu so sánh về các chính phủ” [65], đã đi sâu vào quá trình hoạchđịnh và thực thi chính sách tại các quốc gia chứ không nghiên cứu vào cơ cấu

tổ chức chính quyền tại các nước Trách nhiệm chính trị được hiện hữu trongthực tế của mỗi quốc gia khi chính sách của chính phủ xâm nhập vào thựctiễn, từ đó đánh giá được trách nhiệm chính trị được đặt ra tại mỗi quốc gianhư thế nào Đặc biệt, trách nhiệm chính trị tại các thể chế chính trị Châu Âu

đã có sự biến đổi nhanh chóng khi đề cao các tư tưởng theo các trào lưu nổibật của chủ nghĩa thể chế mới (New- institutionalism) xoay quanh các vấn đềluôn được quan tâm của hành vi chính trị như bầu cử, quá trình hình thành vàthể hiện quyền lực các đảng phái; xã hội phát triển, tăng trưởng gắn liền vớidân chủ trong chính trị; cái tôi cá nhân các lãnh đạo chính trị sẽ quy định hành

vi chính trị, quy định quyền lực chính trị

Tác phẩm “Hướng đến một lý thuyết tổng quát cho mọi hành vi” [63]của Ludwig Von Bertalanffy tiêu biểu cho cách tiếp cận hệ thống trong tưtưởng chính trị, khái niệm “đáp ứng” là khái niệm cốt lõi yêu cầu một tráchnhiệm chính trị hệ thống bộ máy đặt ra đối với các nhu cầu xã hội, các đòihỏi của môi trường bên ngoài đặt ra cần đáp ứng: đó là, yêu cầu cung cấpdịch vụ công cộng, về sản xuất và phân phối hàng hóa; yêu cầu tham gia vào

hệ thống chính trị; yêu cầu hệ thống điều chính hành vi hay yêu cầu về cungcấp thông tin Lý thuyết hệ thống chính là trách nhiệm chính trị được đặt ratrong đời sống chính trị là một chỉnh thể, một quá trình đồng bộ để hìnhthành các quyết định chính trị

- Tại Anh: khác chính quyền liên bang tại Mỹ, Úc, Đức, đây là chính

quyền tập trung quyền lực ở trung ương mặc dù lãnh thổ chia cắt và trong lịch

sử đầy tính cát cứ địa phương, trách nhiệm chính trị của chính quyền thấp nhấtkhác ở Mỹ chịu sự quyết định về mọi quy định của chính quyền bang theo cơchế tự quản rất cơ bản Trách nhiệm chính trị của chính quyền thấp nhất tạiAnh cũng vì thế chịu sự điều hành của chính quyền trung ương, dù có ủy quyềncho các vùng lãnh thổ nhưng chính quyền các vùng lãnh thổ đó không có

quyền riêng đối với chính quyền thấp nhất, tính chất tập quyền là đặc điểm củathể chế chính trị Anh Tại đây cũng như các nước lớn khác đều đề cao tính tốithượng của luật pháp, không có một bản hiến pháp thành văn, luật được thayđổi nhanh chóng nhưng đều bị trừng trị khi có bằng chứng vi phạm pháp luật,không có cá nhân người đứng đầu đứng trên luật Trách nhiệm chính trị tại Anhđược đặt trên vai các thiết chế chính trị, vai trò của người dân, hoạt động côngluận, hoạt động bầu cử, kỷ luật và cơ chế bỏ phiếu, hay hoạt động giám sát,chất vấn của đảng đối lập đối với đảng chiếm đa số trong nghị viện luôn đượcxem trọng, tạo nên áp lực chính trị để hình thành trách nhiệm chính trị tại Anh.

- Tại Mỹ: từ thời lập quốc đến nay với bao biến cố lịch sử chính trị, sự

va đập các giá trị tư tưởng tồn tại đây, tôn trọng cái bản thể, cái đa dạng, sựdung hợp các yếu tố tích cực hay sự hiện tồn các yếu tố tiêu cực trong đời sốngchính trị Mỹ, con người với tư cách cá nhân chính trị tại Mỹ luôn được xemtrọng, ai có tư chất nổi trội, chịu trách nhiệm cao về tư tưởng chính trị củamình thì được xem là một dạng tinh hoa Từ đây, Mỹ đã thiết kế cho mình môhình chính trị với các nguyên tắc cơ bản như chế độ liên bang; tự do dân chủ;quyền của người dân Dù đề cao vai trò cá nhân chính trị nhưng quan điểm cơbản của hệ thống lý luận Mỹ không tập trung quyền lực chính trị vào tay cánhân mà được kiểm soát bởi chính các quy định của quyền lực thể chế thôngqua cơ chế kiểm soát và cân bằng quyền lực, tâm quyền phân lập đến mức tối

đa Quyền lực được kiểm soát bằng quyền lực nên hạn chế hữu hiệu đối vớiviệc lạm quyền, những hành vi có dấu hiệu vi phạm pháp luật của cá nhân haychính phủ đều dễ bị phơi bày trước công luận và người dân Thực chất, tráchnhiệm chính trị của các thủ lĩnh chính trị có sự ổn định không dễ gì phá vỡ khitham gia vào chính trường, tự do thể hiện chính kiến, quan điểm, các giải pháp

đề ra ngay từ chương trình tranh cử cho đến khi thực thi quyền lực của mìnhđều tuân thủ luật chơi chung, trách nhiệm chính trị của thủ lĩnh chính trị tiêubiểu đều đại diện cho lợi ích của đảng chính trị, lợi ích các thế lực trong xã hội

Mỹ, về hình thức khá đa dạng nhưng về bản chất phương thức là ổn định theonhiệm kỳ, thậm chí là giai đoạn lịch sử nên đất nước Mỹ có cơ sở để phát triểnkinh tế

- Nhật Bản: Quốc hội do dân bầu ra, là cơ quan quyền lực nhà nước

cao nhất và duy nhất có quyền lập pháp và trong thực tiễn đời sống chính trịquốc hội luôn đảm bảo quyền lực tối cao khi là cơ quan cao nhất đại diện cho

ý chí, nguyện vọng của người dân Nhật; những thay đổi về hiến pháp thôngqua trưng cầu dân ý khoa học hay hạ viện thường xuyên tuyển cử hơn thượngviện để tăng thêm trách nhiệm chính trị của người dân, ý thức và sự hiểu biết

về chính trị của đại đa số người dân Nhật Quyền tự trị địa phương cũng làđiểm nhấn trong việc thể hiện quyền lực thuộc về nhân dân, tính dân chủ được

mở rộng hơn, địa phương có quyền quyết định đạo luật của một địa phươngbất kỳ khác, tránh sự can thiệp cục bộ của cá nhân thủ lĩnh chính trị ở cấp caohơn, để khắc phục sự chủ quan hay tính địa phương chủ nghĩa

Trách nhiệm chính trị đứng đầu chính quyền tại Nhật chính là năng lựccủa chính người đó, nhà chính trị phải có năng lực lãnh đạo, nhà quản lý phải cónăng lực quản lý; nhà doanh nghiệp phải tinh thần doanh nghiệp Trách nhiệmchính trị tại Nhật chính là năng lực tổng hợp các năng lực trên Trách nhiệmchính trị của người đứng đầu chính quyền cơ sở nói riêng cũng trên cơ sở cónăng lực trên; dựa trên tố chất nổi trội như lòng yêu nước Nhật mạnh mẽ TạiNhật, bên cạnh hệ thống luật pháp được họ học tập từ các nước Châu Âu thì cómột khế ước vô cùng quan trọng là sự thương lượng, sự thỏa thuận của cộngđồng dân cư tạo thành nếp sống, nếp nghĩ, nếp làm việc, tạo thành áp lực buộcphải tuân thủ trong xã hội cũng như với người đúng đầu, có các sai phạm xảy rathì trên tinh thần văn hóa cầu thị, hai bên gặp nhau để thương lượng giải quyết,tinh thần phương đông được thể hiện rõ để người Nhật phát triển thần kỳ

- Mô hình Pháp: Người đứng đầu chính quyền cơ sở là xã trưởng

nhưng chịu trách nhiệm trên hai vai trò, là người do hội đồng xã bầu ra, thamgia chấp hành hội đồng xã, đại diện pháp lý cho xã nhưng nếu bị bãi miễn phải

có quyết định của Trung ương Vậy trong việc thực thi trách nhiệm được phânnhững nhiệm vụ của các cấp ủy quyền quy định trách nhiệm tương ứng của xãtrưởng Trên các lĩnh vực chịu trách nhiệm trước xã như quản lý tài chính, quản

lý tài sản (các thiết bị trường tiểu học) cấp phép xây dựng, bảo tồn tài nguyên,

di sản

văn hóa Xã trưởng có thẩm quyền riêng trong việc ra các quyết định về cáclĩnh vực như điều hành cán bộ, lĩnh vực an ninh, y tế Với vị thế thay mặt nhànước tại chính quyền cấp xã thì xã trưởng thực hiện các nhiệm vụ như đăng kýkết hôn, khai sinh, khai tử, thủ tục trấn áp tội phạm Các quyết định hành chínhcủa xã trưởng nhân danh xã bị kiểm soát bởi Tòa án, nếu nhân danh nhà nướcthì phải được cấp tỉnh trưởng phê chuẩn Điểm nhấn trong trách nhiệm chínhtrị tại Pháp là nhiều lần chứng kiến sự từ chức của cá nhân các vị bộ trưởng,thậm chí là thủ tướng chính phủ khi các vị này nhận trách nhiệm chính trị vềmình bởi chính các tổ chức xã hội hay các tổ chức nhân quyền khi họ bóc trầnnhững sai phạm, yêu cầu đặt ra là các cá nhân thủ lĩnh chính trị phải hoạt độngchuyên nghiệp hơn, trách nhiệm hơn khi áp lực xuất hiện không phải từ côngquyền mà chính từ các tổ chức phi chính phủ Trách nhiệm chính trị tại Pháptrên cơ chế quyền lực phân công và đối trọng nhau, tổng thống là người quản lýhành pháp, thủ tướng là người của đảng chiếm đa số nhưng thực tiễn quyền lựccho thấy trách nhiệm chính trị của tổng thống cao hơn, tổng thống có quyềngiải tán hạ viện nhưng ngược lại, hạ viện có quyền không thông qua chính sáchcủa tổng thống Vậy trách nhiệm chính trị của cá nhân các thủ lĩnh gắn liền vớithực tiễn đời sống chính trị của Pháp chứ không hẳn là gắn với lý thuyết chínhtrị hay hệ thống luật pháp quy định.

- Trung Quốc: Hương trấn là đơn vị hành chính cấp cơ sở, cấp thấp nhất,

gần nhất với đời sống của người dân Trung Quốc cũng như hầu hết các quốcgia khác trên thế gới luôn xem trọng cấp cơ sở, đối tượng tiếp nhận, xử lý cácchủ trương chính sách của cấp trên, tương tương với hội đồng nhân dân cấp xã ởViệt Nam là “Đại hội đại biểu nhân dân hương trấn” và chính quyền nhân dânhương trấn tương đương như UBND xã, phường, thị trấn ở Việt Nam Thôngqua quy trình công khai, cơ chế phản biện quần chúng để kiểm soát trách nhiệmcủa các vị trí phụ trách các công tác được giao như là Hương trưởng hay Trấntrưởng, dưới là các cấp phó giúp việc và được bầu theo nhiệm kỳ Chính quyềnHương trấn tại Trung Quốc còn thành lập các Ủy ban dân cư và Ủy ban thôn

dân quản lý đến từng điểm dân cư trong vùng Với việc thông qua Luật Phúc tra hành

chính, chính quyền Hương trấn được quy định các nhiệm vụ thực hiện như:

Trách nhiệm của các cơ quan hành chính là những trách nhiệm gì; công tác giámsát, quyền khiếu nại, tố cáo của công dân [120]

- Tại Cộng hoà liên bang Đức: Về cơ cấu tổ chức chính quyền xã Đức

cũng nhiều tương đồng với Việt Nam, họ đặc biệt chú trọng chính quyền cấp

cơ sở, xã và liên xã đều có con dấu, biểu tượng quốc gia Xã và liên xã hoạtđộng theo chế độ tự quản Trách nhiệm của chính quyền xã có vai trò quantrọng khi thể hiện những nhiệm vụ cấp cơ sở làm sẽ tạo thành quả cho các cấptrên chứ không đơn thuần là cấp cơ sở chỉ giải quyết nhiệm vụ tại cơ sở

Tính thứ bậc trong thiết chế quyền lực không thú vị bằng chính việcphân loại các công việc trên các lĩnh vực của quốc gia, những việc nào cấp cơ

sở làm được thì cấp cơ sở thực hiện, những việc nào cấp cơ sở không thực hiệnđược thì cấp trên thực hiện, chế độ tự quản lúc này gắn liền với một cơ sở hạtầng và các nguồn lực đồng bộ tại chính các xã và liên xã Trách nhiệm chínhtrị lúc này của cá nhân các nhà lãnh đạo, quản lý được nhìn rõ hơn về mặt trình

độ chính trị, trình độ quản lý, tính khoa học, tính sáng tạo của người đứng đầuchính quyền cơ sở, lúc này quyền lực nhìn nhận thực chất hơn là nhìn nhậnthông qua vị thế và cấp bậc của chính cá nhân đó đảm nhận, tính kỹ trị, tính kỷluật tạo nên người đứng đầu chuyên nghiệp trên mọi công việc được giao

- Thái Lan: Hiến pháp Thái Lan có từ năm 1933, với Luật kế hoạch và

quy trình phi tập trung hóa năm 1999 đã quy định chế độ tự quản của chínhquyền địa phương, tiếng nói, yêu cầu từ chính quyền xã (Tambon) được xemtrọng, tuy nhiên trách nhiệm chính trị của người đứng đầu không hẳn được pháthuy như trong lý thuyết Chính quyền Thái Lan phân thành ba cấp, trung ương,tỉnh và xã Cấp huyện không phải là cơ quan hành chính độc lập Mỗi hìnhthức tự quản ở xã đều hoạt động theo một đạo Luật riêng và trong đó đề caotrách nhiệm chính trị của người đứng đầu chính quyền cơ sở khảo sát với đờisống người dân cũng như chịu trách nhiệm với cấp cao hơn cấp trung gian làcấp huyện, tạo sự chủ động trong việc đề ra các sáng kiến cải tiến tại xã ỞThái chức vụ xã trưởng được bầu cử theo phổ thông đầu phiếu, cuộc bầu cửdiễn ra khá sôi động do các ứng cử viên cạnh tranh từ các trưởng thôn, khốixóm

Tuy nhiên, quyền lực chính trị của người đứng đầu chính quyền cơ sở

ở Thái Lan không hẳn là phát huy trong thực tế, với phương thức tản quyền vàphi tập trung hóa nhưng nguồn chi của xã chủ yếu là do trung ương cấp,chiếm từ 10% lên 30% ngân sách quốc gia do số lượng xã cũng tăng lên 3lần, xã cũng như người đứng đầu sẽ chịu bao cấp từ trung ương; mặt khác,câu chuyện tản quyền nhưng quyền lực không được xây dựng trên cơ sở cácnguồn lực nên trách nhiệm chính trị của người đứng đầu khó xoay chuyểntrong một thể chế không năng động, xã trưởng do đa số dân bầu lên nhưng

cơ sở vật chất, các thiết chế tại xã khá manh mún nên trách nhiệm chính trịcủa người đứng đầu chính quyền xã ở Thái Lan khó phát huy trong thực tế

- Phi-líp-pin: Luật tự quản địa phương (Local Autonomy Act) năm 1983

và Bộ luật chính quyền địa phương năm 1991 đã quy định phường “barangay”

là chính quyền gần dân nhất và thực hiên chế độ tự quản tại địa phương Trongthực tế việc xem trọng vai trò chính trị của người đứng đầu bằng việc luôn đầu

tư xây dựng một thể chế bài bản, trong đó giao quyền mạnh hơn cho người đứngđầu làm cho Philippin tăng trưởng không ngừng Với Chương trình PolycyAgenda đã chuyển quyền giám sát của trung ương đối với chính quyền địaphương và phường tự chủ động thực hiện các dịch vụ cơ bản như y tế, côngtrình công cộng, dịch vụ phúc lợi xã hội, môi trường và cán bộ từ các cấp trênchuyển xuống phường, trách nhiệm của người đứng đầu nâng lên rõ rệt Tráchnhiệm chính trị của người đứng đầu chính quyền cơ sở ở Philippin đạt đượcđược khi quyền lực ít tập trung đi, khi người đứng đầu chính quyền cơ sở

“barangay” quản lý hiệu quả các lĩnh vực phụ trách và được cấp trên đầu tưnguồn lực, cụ thể ngân sách phân bổ cho “barangay” tăng lên không ngừng

1.2. CÔNG TRÌNH NGHIÊN CỨU Ở TRONG NƯỚC

Trước yêu cầu của sự nghiệp xây dựng đất nước theo hướng công nghiệphóa, hiện đại hóa, yêu cầu của sự nghiệp đổi mới, hội nhập và phát triển Đấtnước Việt Nam chuyển mình theo hướng tiến bộ hơn, đào thải những yếu tố cũ,lạc hậu không tương thích với những giá trị hiện tồn Cắm sâu trong đời sống xãhội thường nhật chính là người dân cơ sở, các thiết chế chính trị, xã hội cũng

chính vì người dân là đối tượng của mình Đất nước càng chuyển đổi theo xuhướng tích cực thì càng đầy rẫy những tồn tại khó khắc phục, khó điều chỉnh đãbám rễ theo thời gian, đặc biệt là đời sống chính trị của nước nhà, những tư duy,nhận thức chính trị đã có không thích ứng kịp với đổi thay của đời sống thựctiễn, quyền lực chính trị của đất nước chính là sức mạnh to lớn của người dânkhông được đảm bảo Trong những tồn tại đó có tồn tại của những tư tưởngchậm tiến bộ trong việc đưa Việt Nam phát triển theo định hướng CNXH; có tồntại của không ít đội ngũ cán bộ, công chức yếu kém về năng lực; có sự tồn tạicủa các cơ chế quyền lực không tương thích đời sống thực tiễn của chính trị; có

sự tồn tại nền hành chính cồng kềnh, kém hiệu quả; có sự tồn tại của những cáchlàm hay, tư duy tốt, các giá trị tinh hoa không được xâm nhập và phát huy, có sựtồn tại của việc thiếu nguồn lực vật chất Một trong những nguyên nhân đóchính là thiếu trách nhiệm chính trị của người đứng đầu tại các tổ chức tươngthích với các tồn tại trên Tại cấp cơ sở, đó là trách nhiệm chính trị của ngườiđứng đầu chính quyền cơ sở Nhận diện được các tồn tại trên, trong những nămqua các nhà khoa học, các công trình dù không nghiên cứu trách nhiệm chính trịcủa người đứng đầu chính quyền cơ sở thành hệ thống nhưng cũng đã nghiêncứu về nội dung này như một trong những đối tượng nghiên cứu, một trongnhững thành tố, một trong những nguyên nhân trong hệ thống nguyên nhân, mộtđiểm nhấn trong các công trình nghiên cứu của giới khoa học và học giả Thôngqua các cách tiếp cận nghiên cứu có liên quan đến nội dung luận án như sau:

1.2.1 Tiếp cận nghiên cứu dưới góc độ quyền lực chính trị và kiểm soát quyền lực chính trị

Đinh Văn Mậu (2000), Tổ chức quyền lực nhân dân và mối quan hệ giữa nhà nước và công dân [66]; Giáo trình Quyền lực chính trị (Dùng cho hệ đào tạo

cử nhân Chính trị học) [85]; Một số vấn đề về phân công, phối hợp và kiểm soát quyền lực trong xây dựng Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa ở Việt Nam

[37]; Những lập luận căn bản của chủ nghĩa lập hiến [92]; Kiểm soát quyền lực

ở Việt Nam hiện nay Vấn đề và giải pháp [91] Các tác giả đã chỉ ra quyền lựcchính trị là nội dung quan trọng và phức tạp hàng đầu của chính trị Quyền lực

chính trị là phạm trù trung tâm, xuất phát và đối tượng nghiên cứu cơ bản của cácluận giải về chính trị, của các môn khoa học chính trị và nhất là của Chính trịhọc Với các cách tiếp cận và phương pháp nghiên cứu khác nhau, những vấn đề

cơ bản của phạm trù quyền lực chính trị cần nghiên cứu là khái niệm, chức năng,kết cấu, đặc trưng, phương thức thực thi và nhân tố bảo đảm thực thi quyền lựcchính trị Trách nhiệm chính trị của người đứng đầu chính quyền cơ sở tùy từnghình thức kiểm soát quyền lực để phát huy trách nhiệm chính trị của mình Tráchnhiệm chính trị của người đứng đầu chính quyền cơ sở chính là nan giải thu hẹpphạm vi về mặt hình thức của những nan giải quyền lực chính trị, như quyền lựcchính đáng nhưng với sự tha hóa của quyền lực thì trách nhiệm chính trị củangười đứng đầu chính quyền cơ sở không đảm bảo được quyền lực đó cần đượcphát huy Vậy, phải kiểm soát

Trong cuốn Chính trị học so sánh - cách tiếp cận và so sánh một số hệ thống chính trị trên thế giới [33] Tác giả tiếp cận khoa học và nhiều luận giảisáng tạo về quyền lực chính trị thông qua các tiếp cận riêng của chính tác giả,quyền lực chính trị tại các hệ thống chính trị không chỉ việc nằm ở sự miêu tảhay nêu thông tin cùng các sự kiện mà đã rút ra được các kết luận khách quan

về chính trị, khác với cách tiếp cận thông thường mang tính chất pháp lý hay đisâu vào mối quan hệ kinh tế - chính trị và xã hội thực tế cho chính sách tăngtrưởng…

Trong cuốn“Đảng lãnh đạo nhà nước trong điều kiện xây dựng Nhà nước pháp quyền ở Việt Nam hiện này” [111] ; “Bảo đảm và phát huy dân chủ trong điều kiện một Đảng duy nhất cầm quyền” [115] ; “Đổi mới quan hệ giữa Đảng, Nhà nước và các tổ chức chính trị-xã hội trong hệ thống chính trị Việt Nam”

[69]; “Các đoàn thể Nhân dân với việc đảm bảo dân chủ ở cơ sở hiện nay”

[89]; “Một số vấn đề về dân chủ trực tiếp” [90]; “Xây dựng xã hội dân sự ở Việt Nam” [70] Các nhà nghiên cứu đã đưa ra luận cứ quan trọng để xây dựngtrách nhiệm chính trị thông qua các thiết chế quyền lực tại Việt Nam, trong đóĐảng cộng sản Việt Nam chính là đại diện cho quyền lực chính trị lớn nhất tạiđời sống chính trị Việt Nam khi chính quyền lực đó hướng tới mục tiêu, lýtưởng CNXH Trách nhiệm chính trị của người đứng đầu chính quyền cơ sởđược phát

huy thông qua vai trò, phương thức cầm quyền của Đảng Cộng sản Việt Nam.Đảng Cộng sản Việt Nam là đội quân tiên phong của giai cấp công nhân và nhândân lao động Việt Nam Vì thế nhân dân nói chung và người đứng đầu chínhquyền cơ sở nói riêng muốn thực thi quyền lực của mình phải thông qua sự lãnhđạo của Đảng Cộng sản và ngược lại, trách nhiệm chính trị của người đứng đầuchính quyền cơ sở đạt hiệu quả cao sẽ góp phần xây dựng Đảng Cộng sản ViệtNam tốt hơn, đảm bảo được vai trò lãnh đạo của mình trong điều kiện hiện nay.

Các học giả, nhà khoa học đã chỉ ra trong mối quan hệ với Nhà nước, quyền lựccủa Đảng luôn luôn là quyền lực chính trị Việc Đảng trở thành Đảng cầmquyền, không bao hàm ý nghĩa quyền lực chính trị của Đảng trở thành quyền lựcnhà nước Sự lãnh đạo của Đảng đối với Nhà nước là sự lãnh đạo chính trị,Đảng không làm thay công việc, can thiệp công việc Nhà nước mà cần tôntrọng, đề cao Nhà nước và không ngừng phát huy tính sáng tạo, chủ động củaNhà nước Đảng lãnh đạo Nhà nước bằng Cương lĩnh, chiến lược, các địnhhướng về chính sách và chủ trương công tác; bằng công tác tuyên truyền, thuyếtphục, vận động, tổ chức kiểm tra và bằng hành động gương mẫu của đảng viên

Các tác giả chỉ ra, vai trò của các đoàn thể chính trị, xã hội, nghềnghiệp, các nguồn lực trong xã hội tác động lên vai trò trách nhiệm của ngườiđứng đầu chính quyền cơ sở với tư cách là một xã hội thu nhỏ Bên cạnh các tổchức chính trị, chính trị - xã hội truyền thống và những tổ chức xã hội đã vàđang phát triển thành tổ chức chính trị - xã hội như nêu trên, trong hệ thốngchính trị

- xã hội ở cơ sở còn có nhiều tổ chức xã hội khác Các tổ chức xã hội loại nàyđang ngày càng nhiều và gồm các hình thức tổ chức phong phú như các hiệphội kinh tế, hội nghề nghiệp, các hội quần chúng tập hợp theo sở thích, ýnguyện, các tổ chức hoạt động tương trợ xã hội không nhằm mục đích lợinhuận Đặc điểm chung của các tổ chức xã hội là tính phi chính trị và phi lợinhuận Điều này có nghĩa, các tổ chức này hoạt động trên nguyên tắc tựnguyện, dân chủ, bình đẳng, bảo vệ và phát triển lợi ích chung của các thànhviên Các tổ chức này về bản chất sinh ra không phải để trực tiếp thực hiện cácnhiệm vụ của chính quyền

Các nhà khoa học khẳng định: bên cạnh tính phong phú, đa dạng là đặcđiểm lớn của các tổ chức xã hội, các tổ chức xã hội còn có một đặc điểm khác làngày càng xuất hiện sự liên kết, tập hợp các lực lượng lớn hơn trên cơ sở những

sự tương đồng về lợi ích và ý nguyện Đó cũng là xu thế khách quan của xã hộidân sự mà chúng ta cần biết phát huy điểm tích cực và hạn chế mặt tiêu cựctrong việc thực thi trách nhiệm chính trị người đứng đầu tại chính quyền cơ sở

1.2.2 Tiếp cận nghiên cứu dưới góc độ xây dựng hệ thống chính trị nói chung và hệ thống chính trị cơ sở ở Việt Nam

Đổi mới tổ chức và hoạt động của hệ thống chính trị (HTCT) nói cung

và HTCT cơ sở nói riêng là chủ đề quan tâm của nhiều cá nhân và tổ chứcnghiên cứu khoa học, đặc biệt kể từ năm 2002, khi Đảng Cộng sản Việt Nam

thông qua Nghị quyết Hội nghị lần thứ năm Ban Chấp hành Trung ương Đảng khóa IX về đổi mới và nâng cao chất lượng hệ thống chính trị xã, phường, thị trấn [7] thì các nghiên cứu về hệ thống chính trị cơ sở được hết sức chú trọng.Chính quyền cơ sở là bộ phận quan trọng trong HTCT cơ sở, xây dựng, kiệntoàn HTCT phải gắn với việc nâng cao hiệu quả, hiệu lực QLNN của chínhquyền cơ sở, mà trong đó việc xác định rõ trách nhiệm chính trị của ngườiđứng đầu chính quyền cơ sở là một giải pháp quan trọng Liên quan đến vấn đềnghiên cứu dưới góc độ này có thể kể đến một số công trình sau:

Chương trình khoa học - công nghệ cấp nhà nước: Hệ thống chính trị trong thời kỳ quá độ lên CNXH ở nước ta [15], công trình nghiên cứu đã làmsáng tỏ những vấn đề lý luận và thực tiễn về HTCT, trong đó có HTCT cơ

sở Để kiện toàn HTCT cơ sở nghiên cứu đã đưa ra 6 giải pháp, trong đó cónhóm giải pháp làm rõ trách nhiệm chính trị của người đứng đầu chính

quyền cơ sở trong thực thi công vụ); Tiếp tục đổi mới, hoàn thiện hệ thống chính trị nước ta trong thời kỳ đẩy mạnh công nghiệp hóa, hiện đại hóa đất nước và chủ động hội nhập kinh tế quốc tế [46]

Sách tham khảo, Hệ thống chính trị cơ sở, đặc điểm, xu hướng và giải pháp [19] Cuốn sách đã trình bày có hệ thống quan điểm lý luận và phươngpháp nghiên cứu hệ thống chính trị cơ sở; đánh giá tổ chức, hoạt động của hệ

thống chính trị cơ sở nông thôn; đề xuất phương hướng, giải pháp nhằm tiếp tụcđổi mới, nâng cao chất lượng hệ thống chính trị cơ sở ở nông thôn Việt Nam,trong đó có việc quy định rõ trách nhiệm chính trị của người đứng đầu chính

quyền cơ sở; Đổi mới và kiện toàn hệ thống chính trị ở cơ sở nông thôn ngoại thành Hà Nội (cấp xã) trong giai đoạn hiện nay [93] Luận án đã xác định rõphương hướng, nội dung và những giải pháp đổi mới, kiện toàn hệ thống chínhtrị ở đơn vị cơ sở nông thôn ở ngoại thành Hà Nội Bàn về hệ thống chính trị

xã hội chủ nghĩa, về quá trình hình thành chính quyền cơ sở nông thôn và hệthống chính trị cấp xã, các giải pháp đổi mới tổ chức và hoạt động của chínhquyền xã ở Hà Nội trong đó có đề cập đến việc xác định trách nhiệm chính trị

của người đứng đầu) Sách tham khảo: “Chính quyền cấp xã và quản lý nhà nước ở cấp xã” [82], cuốn sách đã làm rõ vị trí, chức năng, nhiệm vụ, quyềnhạn và trách nhiệm của chính quyền cấp xã trong quản lý hành chính nhà nước

Cuốn “Quản lý nhà nước trên địa bàn xã, phường và thị trấn” [112],

cuốn sách đã trình bày những vấn đề về QLNN ở cấp xã, phường và thị trấn.Nhiệm vụ, quyền hạn và tổ chức hoạt động của chính quyền cấp xã Đánh giáthực trạng QLNN về an ninh, quốc phòng, trật tự an toàn xã hội, về kinh tế tàichính, ngân sách, về địa giới, đất đai, bảo vệ môi trường, về văn hoá thông tin,giáo dục, y tế ở cấp xã; đề xuất các giải pháp tăng cường QLNN của chínhquyền cấp xã trong đó có vấn đề cần xác định rõ trách nhiệm và quyền hạn củangười đứng đầu chính quyền cơ sở

1.2.3 Tiếp cận dưới góc độ xây dựng đội ngũ cán bộ công chức cơ

sở đáp ứng yêu cầu cải cách hành chính, xây dựng nhà nước pháp quyền

xã hội chủ nghĩa

Xây dựng đội ngũ công chức cơ sở có phẩm chất chính trị, thôngthạo chuyên môn, nghiệp vụ, đề cao quyền hạn và trách nhiệm nhằm đápứng yêu cầu phát triển đất nước là một nội dung hết sức quan trọng hiệnnay Liên quan đến vấn đề này đã có một số nghiên cứu dưới nhiều góc độ

khác nhau, trong đó có thể kể đến đề tài cấp Bộ: Cơ sở khoa học của việc xây dựng đội ngũ công chức nhà nước đến năm 2000 [101 ]; cuốn Luận

chứng khoa học cho việc nâng cao chất lượng đội ngũ cán bộ, công chức trong thời kỳ đẩy mạnh công nghiệp hóa - hiện đại hóa đất nước [104 ];

cuốn Cơ sở lý luận và thực tiễn xây dựng đội ngũ cán bộ công chức [79 ];

đề tài: Xây dựng đội ngũ cán bộ, công chức đáp ứng yêu cầu của Nhà nước pháp quyền XHCN của dân, do dân, vì dân [83 ]

Những công trình nghiên cứu trên đã tiếp cận vấn đề trách nhiệm chínhtrị của người đứng đầu chính quyền cơ sở dưới góc độ xây dựng đội ngũ cán

bộ, công chức Các công trình nêu trên đã nghiên cứu một cách có hệ thốngnhững vấn đề lý luận và thực tiễn về xây dựng đội ngũ cán bộ thông qua việctrình bày quan điểm của chủ nghĩa Mác - Lênin, tư tưởng Hồ Chí Minh, quanđiểm của Đảng về công tác cán bộ; tiến hành khảo sát, điều tra thực trạng độingũ cán bộ, trong đó có cán bộ là người đứng đầu chính quyền cơ sở Các côngtrình nghiên cứu này đều khẳng định việc đề cao trách nhiệm chính trị củangười đứng đầu chính quyền là giải pháp quan trọng để xây dựng đội ngũ cán

bộ, khắc phục tính quan liêu, trì trệ, hoạt động thiếu hiệu quả, hiệu lực của hệthống cơ quan hành chính hiện nay Các công trình này cũng đã đề ra một sốbiện pháp mang tính khả thi để nâng cao trách nhiệm chính trị của người đứngđầu chính quyền cơ sở như: Tăng cường sự giám sát của người dân, công luận

và dư luận xã hội đối với người đứng đầu trong việc thực hiện nghị quyết củacấp ủy, trong việc thực hiện kế hoạch phát triển kinh tế - xã hội ở ở sở; tăngcường sự giám sát của cơ quan dân cử trong chấp hành hiến pháp, pháp luật

Trách nhiệm chính trị của người đứng đầu chính quyền cơ sở có nhiềucách tiếp cận nhưng cách tiếp cận cơ bản chính là thông qua nhiệm vụ mangtính chất chuyên môn của người đứng đầu chính quyền cơ sở, nhiệm vụchuyên môn của người đứng đầu chính quyền cơ sở đảm nhận như là mộtthành tố cấu thành trách nhiệm chính trị Thành tố cơ bản này chính là côngtác quản lý nhà nước tại cơ sở, cũng chính là chế độ công vụ tại một phạm vicông vụ hẹp hơn các cấp là chính quyền cơ sở nhưng nó cũng không nằmngoài cấu trúc của nền hành chính công Trong trong quan hệ hai chiều thìhoàn thiện chế độ công vụ chính là quyền lực công - nội dung cơ bản để

nâng cao trách nhiệm chính trị của người đứng đầu chính quyền cơ sở vàngược lại, một nền hành chính khoa học, hiệu quả với chế độ công vụ tiến

bộ là cơ sở quan trong để cấu thành trách nhiệm chính trị của người đứngđầu chính quyền cơ sở Ta có thể kể đến một số công trình khoa học tiếp cận

dưới góc độ này: giáo trình Luật Hành chính Việt Nam [113]; Về trách nhiệm hành chính trong cuốn Cưỡng chế hành chính nhà nước [56]; Tiếp tục khảo sát nguyên nhân cải cách hành chính chưa đạt yêu cầu [114] ; Về trách nhiệm trong hoạt động công vụ [67]; Nghiên cứu cơ sở khoa học hoàn thiện chế độ công vụ ở Việt Nam [36]; cuốn Về chế độ công vụ Việt Nam [35],

Các tác giả đã trình bày khoa học và rất cụ thể về trách nhiệm công

vụ, quyền hạn, nghĩa vụ và quyền lợi trong việc thực thi công vụ của côngchức nói chung và người đứng đầu chính quyền cơ sở nói riêng theo quyđịnh của pháp luật

Những công trình nghiên cứu trên đây đã làm rõ những vấn đề lýluận và thực tiễn, là cơ sở khoa học cho việc xây dựng và hoàn thiện nềncông vụ ở nước ta hiện nay Các nghiên cứu dưới góc độ này đã đề cập đếnchế độ trách nhiệm chính trị của công chức nói chung và công chức lãnhđạo cơ quan nhà nước nói riêng Các nghiên cứu này khẳng định quy địnhtrách nhiệm công vụ là cơ sở để xử lý khi cán bộ, công chức vi phạm sẽgóp phần đáng kể cho công cuộc phòng và chống tham nhũng Thực hiệntốt trách nhiệm công vụ là nền tảng để hoàn thành trách nhiệm chính trị,đây là điều kiện quan trọng nâng cao năng lực của cán bộ, công chức, làmtrong sạch guồng máy Nhà nước, đảm bảo nguyên tắc Nhà nước phápquyền của dân, do dân và vì dân

Trách nhiệm pháp lý của công chức trong điều kiện xây dựng nhà nước pháp quyền Việt Nam hiện nay [78]; Hoàn thiện pháp luật về công chức hành chính nhà nước ở Việt Nam hiện nay [94]; Cơ sở lý luận và thực tiễn về quyền

và trách nhiệm của công chức Việt Nam hiện nay [95]; Quy trách nhiệm người đứng đầu: phải trao thực quyền [96] ; Nghĩ về trách nhiệm của người đứng đầu [88];

Các công trình trên đã chỉ ra trách nhiệm chính trị của người đứng đầuchính quyền cơ sở gắn với trách nhiệm cá nhân, cá nhân lãnh đạo, cá nhân quản

lý hành chính và các yêu cầu đặt ra đối với người đứng đầu chính quyền cơ sở,trách nhiệm chính trị gắn với phương thức cầm quyền của chính cá nhân đó, ởđây yếu tố cá nhân được làm đối tượng nghiên cứu, cá nhân người cầm quyềntại chính quyền được hình thành từ những yếu tố nào, hình thức ở đây là gì? Họ

đã hoàn toàn do dân bầu lên chưa và gắn với công tác bầu cử như thế nào; khi

có sai phạm xảy ra trách nhiệm chính trị của người đứng đầu được nhìn trên hai

tư cách: một là nhân chứng, hai là thủ phạm, trên hai tư cách đó cá nhân ngườiđứng đầu đều phải có trách nhiệm Truy cứu những hậu quả từ chính quá trìnhthực thi nhiệm vụ cũng được các tác giả đề cập như là một điểm quan trọngtrong thể hiện trách nhiệm chính trị của người đứng đầu chính quyền cơ sở

1.3. TỔNG QUAN KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU CỦA CÁC CÔNG TRÌNH KHOA HỌC NƯỚC NGOÀI, TRONG NƯỚC VÀ CÁC NỘI DUNG LUẬN ÁN CẦN TIẾP TỤC NGHIÊN CỨU

1.3.1 Tổng quan kết quả nghiên cứu của các công trình khoa học đã công bố

Qua một số công trình nước ngoài mà tác giả đã tiếp cận cho thấy:

Thứ nhất, trách nhiệm chính trị của người đứng đầu chính quyền cơ sở

đã được nghiên cứu, tuy chưa thành hệ thống lý luận phổ biến như các nộidung lý luận khác, bỏ qua sự khác biệt về điều kiện kinh tế, văn hóa, lịch sửhay chế độ chính trị thì các công trình nghiên cứu về quyền lực chính trị, vềthể chế, về chính sách, về nguồn lực hay về sự phát triển thịnh vượng đều

đã đề cập đến trách nhiệm chính trị như một đối tượng nghiên cứu

Thứ hai, trách nhiệm chính trị của người đứng đầu chính quyền cơ sở

được điều chỉnh sát với thực quyền, không tập trung quyền lực, xu hướngkhông bị giới hạn bởi các thiết chế và các khâu trung gian; các chính sách,quy định khi được ban hành sát với đời sống thực tiễn, ít bị chồng chéo, dễthực thi tại các quốc gia đó Vì quyền lực nằm ở vị thế mà vị thế lại nằm trongcấu trúc xã hội, trách nhiệm chính trị của người đứng đầu chính quyền cơ sởchính là gắn với thể chế chính trị của mỗi nước

Thứ ba, trách nhiệm chính trị của người đứng đầu chính quyền cơ sở

được nghiên cứu dưới góc độ của nhận thức tư duy không ngừng thay đổi đểthích ứng với thực tiễn, tư duy gắn trách nhiệm chính trị với một thiết kế môhình nhà nước khoa học, hiệu quả, coi trọng hiệu quả kinh tế của nhà nước đótạo ra, thu gọn các hoạt động của bộ máy, các đầu mối trong công tác quản lýnhưng không giảm sút quyền lực của nhà nước Đồng thời, trách nhiệm chính trịcủa người đứng đầu chính quyền cơ sở gắn với quyền lực của nhà nước vàquyền lực của cá nhân phải được minh bạch hóa, thông qua cơ chế công khai,minh bạch để thúc đẩy sự tương tác giữa các đối tượng Xác định rõ ai là đốitượng mình phục vụ, cách thức mình phục vụ như thế nào; trình bày, giải thích,báo cáo trước đối tượng mình phục vụ và đồng thời gắn với chế tài khi xử lý viphạm

Thứ tư, các nghiên cứu nước ngoài hướng về diện rộng đến các áp lực

đối với nhà nước cũng là áp lực lên trách nhiệm chính trị của người đứng đầuchính quyền cơ sở; nó là sản phẩm tất yếu của những lựa chọn tự do, đa dạngtrong xã hội trên nền tảng các pháp lý, quy định; trong xã hội nhiều lợi íchkhác nhau trực tiếp hay gián tiếp đều tác động lên vai trò của người đứng đầuchính quyền cơ sở Loại trừ yếu tố thể chế thì thực tiễn chính trị ở mỗi quốc giakhác nhau quy định trách nhiệm chính trị của người đứng đầu là khác nhau.Cộng vào đó dù đặc điểm điều kiện tự nhiên xã hội, tập quán, tiền lệ văn hóa,lịch sử khác nhau nhưng xu hướng chung đều coi trọng chính quyền cơ sở và

đề cao trách nhiệm chính trị của người đứng đầu chính quyền cơ sở

Thứ năm, trách nhiệm chính trị của người đứng đầu chính quyền cơ sở

được biểu đạt bằng nhiều phương thức nhưng chú trọng phương pháp đolường bằng các phương tiện định lượng được trách nhiệm đó; Kết quả chínhtrị tạo ra vừa ràng buộc được các thành viên, tác động đến các thiết chế nhưngkiểm soát được chính mình

- Qua các công trình nghiên cứu ở trong nước.

Các nhà khoa học, các học giả đã nghiên cứu sâu sắc và hệ thống về cácgóc độ liên quan đến trách nhiệm chính trị của người đứng đầu chính quyền cơ

sở Trên cơ sở nền tảng chủ nghĩa Mác Lênin và tư tưởng Hồ Chí Minh nhiều

tác giả có bề dày nghiên cứu về trách nhiệm chính trị trên cách tiếp cận nhấnmạnh vai trò của hệ thống chính trị cơ sở, trách nhiệm đó được phát huy vớiphương diện tổ chức chính quyền cơ sở, người đứng đầu chính quyền cơ sởđóng vai trò quản lý, điều hành xã phường, thị trấn như thế nào Trách nhiệmchính trị của người đứng đầu chính quyền cơ sở được tiếp cận nghiên cứu dướigóc độ quyền lực của nhà nước với vai trò lãnh đạo của Đảng, người đứng đầuchính quyền cơ sở là cán bộ của Đảng cộng sản Việt Nam thì thể hiện như thếnào Ngoài ra các tác giả đã tập trung nghiên cứu vào tính chất của nền công vụthì người đứng đầu chính quyền cơ sở có quyền hạn, nghĩa vụ, trách nhiệmthực thi công vụ như thế nào Biên độ của các nghiên cứu ngày càng mở rộnghơn, các cách tiếp cận liên quan đến nội dung trách nhiệm chính trị của ngườiđứng đầu chính quyền cơ sở đa dạng hơn nhưng không kém phần quan trọng,

đó là cách tiếp cận kiểm soát quyền lực của người đứng đầu để đảm bảo tráchnhiệm chính trị được phát huy, các tác giả cũng lập luận về các thiết chế chínhtrị xã hội mới là luận chứng cho nội dung trách nhiệm chính trị của người đứngđầu chính quyền cơ sở Các cách thức mới để vận hành một nhà nước hiệu quảnhư nhà nước kiến tạo hay quản trị tốt là minh chứng sống động khi hiện thựchóa trách nhiệm chính trị của người đứng đầu chính quyền cơ sở

Các nội dung chưa được tiếp cận trong nghiên cứu đó là: (1) Chưa cónhứng nghiên cứu toàn diện và căn bản về lý luận trách nhiệm chính trị củangười đứng đầu chính quyền cơ sở (2) Chưa có nhứng giải pháp đột phá để vậndụng nội dung của luận án đang nghiên cứu vào đời sống chính trị tại cơ sở nóiriêng và góp phần đưa đất nước Việt Nam phát triển nói chung (3) Chưa nghiêncứu các quy định thể chế hóa của đảng, nhà nước khi đối tượng nghiên cứu làtrách nhiệm chính trị của người đứng đầu chính quyền cơ sở, đặc biệt là thiếu sựnghiên cứu chuyên sâu về các quy định của Đảng (4) Hệ thống lý luận chính trị

so sánh về vấn đề này còn ít, các tác giả đã nghiên cứu nhưng chưa sát hoặcchưa thuyết phục với đời sống chính trị cơ sở, chưa có định nghĩa khái niệm

“trách nhiệm chính trị của người đứng đầu chính quyền cơ sở”; chủ yếu là nghiêncứu các giải pháp cho trách nhiệm chính trị của các các nhân đứng đầu ở cấptrung ương mà chưa đề ra

được giải pháp để dễ thực thi tại đời sống cơ sở, trong khi nguồn lực hiện tại củađất nước cho phép thực thi tại cơ sở để từ đó thay đổi thể chế cấp cao hơn.

1.3.2 Một số vấn đề đặt ra mà luận án cần tiếp tục nghiên cứu

Những công trình nghiên cứu khảo sát nêu trên ít nhiều đề cập đến nộidung cơ bản về trách nhiệm chính trị của người đứng đầu chính quyền cơ sở.Tuy nhiên, vẫn chưa có công trình nào nghiên cứu làm rõ những vấn đề lýluận về trách nhiệm chính trị của người đứng đầu chính quyền cơ sở; trên cơ

sở đó đánh giá thực trạng nội dung trách nhiệm chính trị của người đứng đầuchính quyền cơ sở (đặc biệt chưa có các khảo sát thực tế tại tại địa phương);

đề xuất phương hướng và những giải pháp nâng cao trách nhiệm chính trịcủa người đứng đầu chính quyền cơ sở ở Việt Nam hiện nay

Những công trình nghiên cứu nêu trên chưa hệ thống hóa quan điểm vàcách tiếp cận; đưa ra quan điểm, cách tiếp cận về trách nhiệm chính trị củangười đứng đầu chính quyền cơ sở phù hợp với bối cảnh, đặc điểm của đời sốngchính trị, mô hình tổ chức hệ thống chính trị và yêu cầu đổi mới Việt Nam hiệnnay

Những công trình nghiên cứu chưa nghiên cứu cách thức thực hiện tráchnhiệm chính trị của người đứng đầu chính quyền cơ sở ở một số nước; từ đó rút

ra bài học kinh nghiệm cho Việt Nam

Những công trình nghiên cứu nêu trên chưa khảo sát thực trạng; chỉ

ra nguyên nhân; những vấn đề đặt ra đối với hệ thống các quy định và việcthực hiện trách nhiệm chính trị của người đứng đầu chính quyền cơ sở ở

Việt Nam hiện nay (qua khảo sát thực tế tại tỉnh Nghệ An).

Những công trình nghiên cứu nêu trên chưa đề xuất phương hướng

và giải pháp toàn diện nâng cao trách nhiệm chính trị của người đứng đầuchính quyền cơ sở ở Việt Nam trong thời gian góp phần xây thể chế chínhtrị Việt Nam tiến bộ hơn

tự, an toàn xã hội, văn hoá, y tế, giáo dục, thi hành pháp luật theo quyđịnh của pháp luật Mặt khác, là cấp gần dân nhất, chính quyền cấp cơ sở lànơi trực tiếp giải quyết các nhu cầu thiết thực hàng ngày của người dânnhư: khai sinh, khai tử, đăng ký kết hôn, chứng thực… Đây là những côngviệc thiết thực, ảnh hưởng trực tiếp đến đời sống hàng ngày của người dân.

Trong điều kiện đẩy mạnh CNH, HĐH đất nước, đổi mới hệ thốngchính trị thích ứng với những đổi thay của đời sống chính trị thế giới nóichung và tương tác đến tầng sâu nhất của thể chế là cấp cơ sở Cần phải nângcao hiệu quả, hiệu lực hoạt động của cơ quan nhà nước các cấp; phân định rõthẩm quyền, trách nhiệm của người đứng đầu chính quyền cơ sở với tráchnhiệm tập thể quản lý họ

Trong bối cảnh hiện nay chúng ta đã và đang thực hiện sự phân cấp quản

lý hành chính nhà nước mạnh mẽ cho địa phương, cơ sở; trong điều kiện ấy, vaitrò của người đứng đầu ngày cần được phát huy nhằm tăng cường thẩm quyền,trách nhiệm của người đứng đầu, gia tăng tính kiến tạo khi thực hiện quyềnquyết định những vấn đề cụ thể của cơ sở theo quy định của pháp luật

Hiện nay ở Việt Nam, cơ quan HĐND và UBND xã, phường là chínhquyền ở cấp cơ sở Hội đồng nhân dân cấp xã, phường là cơ quan quyền lực nhànước ở địa phương, đại diện cho ý chí, nguyện vọng và quyền làm chủ của nhân

dân, của cử tri; HĐND thay mặt nhân dân quyết định những vấn đề quan trọng ởđịa phương bằng việc ban hành các Nghị quyết tại các kỳ họp trên tất cả các lĩnhvực từ kinh tế đến văn hóa - xã hội và an ninh - quốc phòng và trong phạm vithẩm quyền theo quy định pháp luật Chất lượng Nghị quyết của HĐND phụthuộc lớn vào sự điều hòa, phối hợp trong quá trình chuẩn bị dự thảo nghị quyết,định hướng và điều hành thảo luận Nghị quyết của Thường trực HĐND Ủy bannhân dân xã phường là do HĐND cùng cấp bầu, là cơ quan chấp hành củaHĐND, cơ quan hành chính nhà nước ở địa phương, chịu trách nhiệm trướcHĐND và cơ quan hành chính nhà nước cấp trên UBND cấp xã hoạt động thôngqua các phiên họp tập thể của UBND; sự chỉ đạo, điều hành của Chủ tịch UBND.Với tư cách là cơ quan hành chính nhà nước ở địa phương, UBND cấp xã phảithể hiện vai trò quản lý hành chính nhà nước trên tất cả các mặt, các lĩnh vực củađời sống kinh tế - xã hội ở địa phương; đồng thời, cũng là cơ quan quản lý việcchấp hành, thực hiện các quyết định, chỉ đạo của HĐND cấp xã và UBND cấphuyện gắn với các chủ trương của Đảng, chính sách và pháp luật của Nhà nước.Tất cả thành viên đứng đầu như chủ tịch HĐND do nhân dân bầu ra và chủ tịchUBND là do phê chuẩn theo luật định; chịu trách nhiệm trước đa số người dân xãphường và các cơ quan nhà nước cấp trên đối với các quyết định của mình Đây

là mô hình chính quyền cơ sở hoạt động theo nguyên tắc đại diện chế độ dân cử

và quản lý công, phù hợp với bản chất nhà nước, hình thức nhà nước đơn nhất,các nguyên tắc tổ chức và hoạt động của bộ máy nhà nước ở Việt Nam

Ở đây, chủ tịch HĐND xã phường là đại biểu dân cử, có nhiệm vụ quyếtđịnh chính sách, giám sát hoạt động của UBND xã phường Chủ tịch UBND

xã, phường chịu trách nhiệm chấp hành Hiến pháp, luật, các văn bản cấp trên

và nghị quyết HĐND cùng cấp nhằm bảo đảm thực hiện chủ trương, biện phápphát triển kinh tế - xã hội, phát triển văn hóa, giáo dục; củng cố quốc phòng, anninh và thực hiện các chính sách khác trên địa bàn cơ sở

Chính quyền cơ sở có các đặc điểm sau:

Thứ nhất, chính quyền cấp cơ sở là cấp thấp nhất trong bộ máy hành

chính nhà nước là nơi tiếp xúc trực tiếp với đa số người dân, gắn bó mật

thiết với đời sống sinh hoạt hàng ngày như cơm ăn, áo mặc, học tập, vệ sinhmôi trường… Vậy, môi trường chính trị - xã hội của chính quyền cơ sở làhình ảnh thu nhỏ của một xã hội ở địa phương, các hoạt động của đời sốngchính trị - xã hội đều được diễn ra ở cấp cơ sở; các chủ trương, đường lốicủa Đảng, pháp luật của Nhà nước đều được tổ chức và thực hiện ở cấp cơ

sở Theo chiều ngược lại, ở đây kiểm tra sự đúng đắn của đường lối, chínhsách, chủ trương, pháp luật của Đảng và Nhà nước trong thực tế, biết đượcmức độ,tính chất tính hiệu lực, hiệu quả như thế nào Đời sống chính trị- xãhội ở đây thể hiện mối quan hệ giữa Đảng, Nhà nước với nhân dân, là nơiđóng góp cho Đảng, Nhà nước những kinh nghiệm và bài học quí báu làmluận cứ cho việc xây dựng, bổ sung, sửa đổi chính sách, pháp luật một cáchđúng đắn, thực tiễn và khoa học một cách gián tiếp hay trực tiếp nhất

Hoạt động của chính quyền cơ sở có ảnh hưởng lớn tới uy tín của Đảng

và Nhà nước đối với nhân dân - hình thành niềm tin chính trị là vô cùng quantrọng Người dân cơ sở với điều kiện của mình đánh giá uy tín của Đảng vànhà nước thông qua việc chính quyền cơ sở giải quyết các công việc hằngngày của dân, khả năng đáp ứng các nhu cầu dân sinh, dân chủ của nhân dân.Thể chế hay quyền lực nhà nước có phát huy được vai trò lãnh đạo, tổ chức,đoàn kết nhân dân thực hiện thắng lợi các mục tiêu xây dựng kinh tế - xã hộicủa địa phương hay không tuỳ thuộc rất lớn vào chính quyền cấp cơ sở

Thứ hai, tổ chức bộ máy ở cơ sở không giống như ở các đơn vị hành

chính cấp trên, nơi có có các cơ quan tư pháp (VKSND, TAND, các phòng banchuyên môn), ở cơ sở chỉ có HĐND và UBND thực hiện chức năng QLNN ở

cơ sở mà lại nơi có quan hệ trực tiếp giữa chính quyền với nhân dân Vậy giatăng tính quyền lực nhà nước ở HĐND xã phường - HĐND cơ sở phải thực sự

là đại biểu cho nhân dân ở cơ sở, UBND xã phường là cơ quan chấp hành củaHĐND cấp cơ sở để xử lý kịp thời những yêu cầu hàng ngày của nhân dân

Thứ ba, chính quyền cấp cơ sở trực tiếp giải quyết các vấn đề kinh tế

-xã hội, những đáp ứng những nhu cầu của người dân Tuy là cấp thấp nhấttrong hệ thống chính quyền nhà nước những cũng có công tác QLNN giống