CÁI DỄ THƯƠNG CỦA ĐỒNG DAO QUẢNG NAM Trên đường vào Nam, tổ tiên chúng ta đã mang theo bài hát trò chơi, trò diễn..., cùng lúc, có những sáng tạo mới về đời sống tinh thần, về công vi
Trang 1CÁI DỄ THƯƠNG CỦA ĐỒNG DAO
QUẢNG NAM
Trên đường vào Nam, tổ tiên chúng ta đã mang theo bài hát trò chơi, trò diễn , cùng lúc, có những sáng tạo mới về đời sống tinh thần, về công việc lao động ở vùng đất mới này
Đi theo ông bà, cha mẹ, trí nhớ của con nít - ở những lứa tuổi từ 6 - 7 tuổi đến 11-12 tuổi, vẫn gắn
bó với Chào con rắn, Ma gia đuổi bắt, Đánh nẻ, Đập chuồn chuồn, Gọi nghé, Cù cưa cút kít Dừng chân ở đất Quảng Nam, người lớn sáng tác cho con nít Con nít thay đổi, thêm bớt vốn liếng đồng dao và sáng tác, làm giàu có thêm cái kho tàng chơi hát-học-vui của mình
Đồng dao là thể loại ca hát hồn nhiên, bình dị, mà em bé nào cũng biết và yêu thích Con nít yêu đồng dao như yêu cảnh thiên nhiên của đồng quê, yêu ánh nắng chan hòa làm rực rỡ thêm cảnh sắc thiên nhiên Đồng dao làm cho tâm hồn các em thêm đẹp, thêm tươi
Mỗi người chúng ta khi nhớ lại tuổi thơ của mình với bao kỷ niệm êm đẹp, chắc hẳn không ai quên được kỷ niệm về những câu hát ấy Ngày ấy, ta thường mượn câu hát, câu vè để diễn đạt suy nghĩ của mình.Tại sao lại như vậy nhỉ ? Có lẽ vì những câu hát ấy thật dễ hiểu, thật ngộ nghĩnh đối với tuổi thơ
Có hai cô bé rủ nhau đi học cùng đường, ai cũng muốn cho là đi đường mình thì thích hơn Thế là
có câu hát để dọa nhau :
Tau đi ngõ ni có hương có hoa
Mi đi ngõ nớ có ma đón đường!
Cô bạn kia chẳng chịu thua kém, khi trả lời lại :
Tau đi ngõ ni có bụi tùm hum
Mi đi ngõ nớ có hùm chụp mi!
Hai đứa đi hai ngả Chẳng đứa nào gặp ma, gặp hùm Nhưng, nếu lần sau có diễn lại cảnh này, thì những câu hát trên vẫn được lặp lại một cách hào hứng như chưa từng hát bao giờ Có lẽ đây cũng chính là một đặc điểm của thể loại Các em có thể hát đi hát lại hàng trăm lần chỉ một câu đó
mà không thấy nhàm chán Cách ví von, lối nói có vần điệu đã gây được hứng thú khi các em hát những câu ấy
Các em đứng vòng quanh, chơi - hát Phủi tóc bạn, hát nói :
Đầu đứa mô có rơm có rác
Kêu tau bằng bác, tau phủi đầu cho
Kêu tau bằng o, tau cho cái này
Vừa vỗ tay vừa nhảy tưng tưng theo câu hát, hát đi hát lại nhiều lần Và, "tau cho cái này", có
Trang 2nghĩa là cho một quả thụi đáng yêu vào mạng sườn hoặc lưng bạn Đôi khi, muốn hát - chơi bài này, một em nào đó đã cố ý kín đáo cho một cộng rơm hoặc một chiếc lá lên đầu tóc bạn mình, để
cả nhóm nhảy vòng quanh bạn vô ý đó như một trò chơi thú vị
Mùa hè, ở rừng, nhận ra khu nào lắm ve ve, tối đến, các em rủ nhau đi bắt ve ve, rang ăn Đợi thiệt tối, các em nhóm một đống lá khô, châm lửa, xúm xít ngồi chồm hổm quây hình vòng tròn, vỗ tay vào miệng thành tiếng oa oa òa òa, rồi hát nói từng âm
Các em dùng vòm miệng như một hộp cộng hưởng Những tiếng oa oa òa òa, tiếng hát rung lên dập dồn, lung linh - âm điệu và màu âm là lạ, mơ hồ ánh sáng lôi cuốn, hấp dẫn
Oa oa òa òa
Oa oa òa òa
Hu hu ve ve
Xuống đây mà nghe
Ăn xôi, ăn chè
Ăn mít, ăn me
Không xuống không nghe
Tau đánh mi què
Tau ví chạy re
Oa oa òa òa, oa oa òa òa
Từng đôi em một, ngồi bệt trên đất Tay nắm tay, bàn chân chỏi vào nhau, hát - chơi :
Cù cưa kút kít
Con nít rúc ra
Ông già rúc vô
cù cưa kút kít
Con nít may ra
Bà già may vô
Cù cưa kít kít
Ăn ít no lâu
Ăn nhiều tức bụng
Cù cưa kút kít
Con nít nhà ai
Thì về nhà nấy
Nhưng, chưa ai vội về nhà nấy được Có bạn nào đó, do bụng bị ép vào đẩy ra đã té tủm Một em vừa hát vừa chỉ vào từng bạn :
Xù xì xụt xịt
ốc mít lùi tro
Ăn no té tủm
Ba ông quan chánh
Xúm đánh phèn la
Biểu phải chỉ ra
Đứa mô té tủm ?
Đứa mô té tủm ?
Đồng dao thế giới không có câu hát này
ở nhà quê, trẻ em yêu thương con nghé Từ Bắc vào Nam, nhiều câu hát gọi nghé Con nít Quảng Nam gọi nghé :
Huê huê
Huê con nghé nhỏ
Lạc đàn theo chó
Trang 3Lạc ngõ theo trâu
Nghe mẹ rống đâu
Đâm đầu mà nhảy
Huê huê Huê huê
Huê con nghé nhỏ
Ham cỏ bỏ bầy
Huê con nghé nhỏ
Ham chơi xa đàn lạc mẹ
Huê huê
Có thể nghe thấy ở đồng dao chất liệu hò khoan trộn chút ít vè hơi oán, hô thai và cái chất của lý tươi sáng, hóm hỉnh ở sắc bùa
Con nít ở nhà quê chơi- hát-học-vui nhiều
Còn gì thú vị bằng một buổi sáng đẹp trời, các em vắt vẻo trên lưng trâu, dong chúng ra đồng Đàn trâu được thả trên một bãi cỏ xanh mượt, mải mê gặm cỏ Còn các em, lúc này hoàn toàn thảnh thơi, tụ tập nhau lại một góc bãi cỏ, chơi trò chưng cộ
Trò chơi-hát này như sau : một lớp ngồi dưới cầm tay nhau xếp thành vòng tròn, rối nhiều lớp nữa cũng cầm tay nhau, ngồi chồng lên vai lớp dưới, cùng hô "dố dậy", tất cả đều đứng lên thành trụ cao, vừa đi vòng tròn, vừa hát
Đồng dao này có hai khúc : một khúc thiết thực nói về trẻ chăn trâu với mùa màng, một khúc kể những vật thường thức ở nông thôn
Khúc I :
Dố dậy, dố dậy
Cây gậy bốn phương
Ra đường mạnh mẽ
Bầy trẻ chăn trâu
Bay lâu thẳng cánh
Nó mạnh như sên
Đi trên mặt nước
Đi trước đón rồng
ông đi có cồng
Bà đi có mõ
Trên trời nghe rõ
Làm gió làm mưa
Làm mùa bát ngoạt
Dố dậy, dố dậy!
Trang 4Khúc II :
Trời mưa lâm dâm
Cây trâm có trái
Con gái có duyên
Đồng tiền có lỗ
Bánh tổ thì ngon
Bánh hòn thì béo
Cái kéo thợ may
Cái cày làm ruộng
Cái xuồng đắp bờ
Cái lờ thả cá
Cái ná bắn chim
Cây kim may áo
Cái giáo đi săn
Cái khăn bịt đầu
Hát hết khúc này, trở lại đoạn đầu, bắt vào câu "bầy trẻ chăn trâu " Cứ như thế mà hát mà quay tít vòng tròn cho đến khi nào cộ đổ
Đồng dao "hỏi tuổi" về 12 con giáp diễn ra như một hoạt cảnh Các em ngồi vòng tròn, mỗi em sẽ
là một con vật trong đồng dao, khi được hỏi đến, phải bắt chước động tác của con vật ấy, đi, bò, hoặc nhảy vòng quanh về chỗ cũ của mình
Một em chỉ vào một bạn, hỏi :
- Tuổi Tí con chi?
Trả lời : - Tuổi Tí cho chuột
Các em hỏi :
- Con chuột nó kêu làm sao?
Trả lời : - Nó kêu chút chít
(đóng vai con chuột, vừa bò vừa kêu chút chít)
Các em nói :
- Chút chít chi mày
Tau chặt khúc đầu
Trang 5Tau thầu khúc giữa
Tau bửa lấy xương
Làm rường làm cột
Tau lột lấy da
Bỏ sông Ngân Hà
Còn chi chút chít !
Các em hỏi một bạn khác :
- Tuổi Sửu con chi ?
Trả lời : - Tuổi Sửu con trâu
Các em hỏi :
- Con trâu nó kêu làm sao?
Trả lời : - Nó kêu ngá ngạ
(đóng vai con trâu, khệnh khạng đi, dương đôi sừng)
Các em nói : - Ngá ngạ chi mày
Cứ như thế, hát-nói hỏi, trả lời đóng vai con vật, cho đến con heo, mỗi con phải có tiếng kêu riêng Con rồng kêu "rống rộng" con rắn kêu "rắn rặn" thì thật lạ và rõ là con nít !
Câu hát đố nói đúng, phát âm đúng, cho dẻo miệng :
- Ông ống nồi lội qua sông
Đóng cáí gông vào mông đít
Tròng trà tròng trành
Trâu trèo trâu trợt
Thậm thà thậm thụt
Trò trụt trò trìa
Trâu tra làm trúc bụi tre
Trách trời trơn trợt, xa trò mấy trăng
Ăn ngày ba bữa
Tắm rửa ba lần
Sạch sẽ toàn thân
Trang 6mà răng ngứa xót, ngứa xót
-Nhà bà Đỏ có nuôi con gà mái đen nhảy ổ
Bà Đỏ sao không lót ổ cho con gà mái đen bà Đó đẻ
- Cầm cây rựa quéo trèo lên hòn núi quẹo
đốn cây củi queo
đem vềnấu cám heo
Sinh hoạt vui chơi là môi trường của trẻ em Trong dạng sinh hoạt chơi-hát-học-vui, đồng dao luôn gắn với các trò chơi, các lối chơi Chỉ thông qua trò chơi, đồng dao mới có điều kiện phổ biến và lưu truyền
Nhưng, ngay trong sinh hoạt vui chơi ấy của các em, chúng ta vẫn thấy hiện lên cái bản chất xã hội của nó Nói một cách khác, mỗi đồng dao "bài hát-trò chơi" của các em đều nhằm mục đích rèn luyện và giáo dục các em trở thành những thành viên xã hội thật sự trong tương lai
Chọn ngõ, Phủi tóc bạn, Xù xì xụt xịt thể hiện tình bạn, Hu hu ve ve, Họa bù rầy đùng là trò chơi có ích, ông trùm Dé ơi, Đố tuổi rèn luyện trí thông minh, Cù cưa kút kít, Dố dậy, dố dậy rèn luyện thể lực tính nhanh nhẹn, Tau đố bay ăn, ăn cháo quỵt phê phán chế nhạo cái chướng tai gai mắt; Hò nghé ngơ, Người và trâu ở đợ, Dỗ sáo ăn mồi giáo dục lòng thương yêu con vật gắn bó với cuộc sống của thế giới trẻ thơ : con sáo, con gà, con mèo ,những gia súc gần gũi: con nghé, con trâu , lòng bác ái trong con người Việt Nam
Qua cái dễ thương của đồng dao đất Quảng Nam, chúng ta nhận ra, trong chơi-hát-học-vui cho con nít, cha ông ta đã dành một khoảng lớn cho sự tự sáng tạo của con nít, sáng tạo theo suy nghĩ, nhận thức và phương pháp của chúng Chúng ta thấy con nít thích thú những bài, câu, đoạn,
mà theo lôgíc của chúng là linh tinh, hay chí ít, cũng chẳng có ý nghĩa gì Nhưng, chính những bài
ta có khi theo lôgíc "nhảy cóc" như vậy lại đáp ứng yêu cầu tập cho dẻo miệng như kiểu "tròng trà tròng trành trâu trèo trâu trụt", đáp ứng yêu cầu "đặt vè bẻ vần" , "bẻ làn nắn điệu" của các em Đồng dao cổ truyền bao giờ cũng mang tải một cơ chế nhạc đậm đà màu sắc và tính chất dân tộc Con nít tiếp nhận và hát-múa-chơi-học đồng dao như một bộ mã di truyền của dân tộc
Cơ chế âm nhạc này lại được đưa vào một kết cấu phức tạp với các yếu tố cũng mang bản sắc dân tộc, như trò chơi, điệu nhảy, trò vui, đố học, khiến con nít rất thích thú, và lại còn dành cơ hội cho trẻ em, kích thích chúng sáng tạo thêm
Trong xã hội xưa, đồng dao là bài học vỡ lòng về âm nhạc, vỡ lòng với ý nghĩa là những bài học đầu tiên trong cuộc đời, nhưng cũng là những bài tập sáng tạo âm nhạc dân tộc đầu tiên Từ tuổi
sơ sinh tới lúc lên ba, lên năm, con nít chỉ được tiếp thụ âm nhạc dân tộc một cách thụ động qua hát ru của người lớn Chỉ với đồng dao, trẻ em mới bắt đầu tự mình ca hát, nhảy múa, chơi, học
và sáng tạo Nên hiểu rằng, khái niệm "âm nhạc cho trẻ em" bao gồm cả hai thể loại bài hát là hát
ru và hát tré em
Một nhà nghiên cứu lịch sử văn hóa cho rằng : "Mỗi dân tộc mang vào trò chơi những đặc tính trong cách suy nghĩ mà dân tộc đó vốn có Có biết bao nhiêu trò chơi mà con người đã nghĩ ra, đếm không xuể Cũng như dân ca, truyện cổ tích, chúng rất nhiều, rất nhiều Các trò chơi, cũng như con người, sống, yêu và chết Rồi chúng tái sinh"
Dạy đồng dao cho trẻ là dạy các em chơi-hát-múa-học, dạy tiếng Việt cho trẻ Riêng vốn từ, trẻ em
có dịp nắm vững những từ thuần Việt, nghĩa là những từ làm nên bộ phận nòng cốt của tiếng Việt, chúng vốn có từ lâu đời, và có sức sống mãnh liệt Cho nên, dù đời sống hôm nay đổi mới thế
Trang 7nào, con cháu chúng ta cũng cần biết để góp phần xây dựng và phát triển nền văn hóa Việt Nam tiên tiến, đậm đà bản sắc dân tộc như NQ TW5 (khóa VIII) đã xác định rõ