Văn hóa chính trị thời thịnh trần tt

- Xuất phát từ sự cần thiết phải nghiên cứu VHCT thời thịnh Trần Khác với những giai đoạn lịch sử sau đó, thời thịnh Trần chưa bị chi phối bởi tư tưởng Nho giáo, nên càng có điều kiện t

HỌC VIỆN CHÍNH TRỊ QUỐC GIA HỒ CHÍ MINH

NGHIÊM THỊ THU NGA

VĂN HÓA CHÍNH TRỊ THỜI THỊNH TRẦN

TÓM TẮT LUẬN ÁN TIẾN SĨ

CHUYÊN NGÀNH: VĂN HÓA HỌC

Mã số: 62 31 06 40

HÀ NỘI - 2018

Học viện Chính trị quốc gia Hồ Chí Minh

Người hướng dẫn khoa học: GS.TS Hoàng Vinh

Phản biện 1:

Phản biện 2:

Phản biện 3:

Luận án sẽ được bảo vệ trước Hội đồng chấm luận án cấp Học viện

họp tại Học viện Chính trị quốc gia Hồ Chí Minh

Vào hồi giờ ngày tháng năm 2018

Có thể tìm hiểu luận án tại Thư viện Quốc gia

và Học viện Chính trị quốc gia Hồ Chí Minh

đã được tạo dựng, dần hoàn thiện và góp phần làm phong phú thêm cho nền văn hóa dân tộc Những giá trị VHCT tiêu biểu đã thấm sâu vào đường lối trị nước và nhân cách của nhiều người lãnh đạo đất nước, góp phần phát huy sức mạnh của cả dân tộc, vượt thoát ra khỏi những thử thách khắc nghiệt của lịch sử, đưa đất nước đi lên cường thịnh và trường tồn

Nghiên cứu VHCT có ý nghĩa lý luận và thực tiễn sâu sắc, nhưng cho đến nay, riêng ở chuyên ngành văn hóa học, vấn đề VHCT vẫn còn những

ý kiến chưa thống nhất, nhất là nội hàm khái niệm, cấu trúc của VHCT vẫn chưa thực sự được xác lập Nhiều điểm còn bỏ ngỏ của vấn đề này đòi hỏi cần được nghiên cứu thấu đáo hơn

- Xuất phát từ sự cần thiết phải nghiên cứu VHCT thời thịnh Trần

Khác với những giai đoạn lịch sử sau đó, thời thịnh Trần chưa bị chi phối bởi tư tưởng Nho giáo, nên càng có điều kiện thuận lợi để những người nắm quyền có thể phát triển năng lực cá nhân, trở thành những nhân cách rực rỡ, sáng chói, góp phần gây dựng một nền VHCT sáng tạo với những giá trị độc đáo, ghi dấu ấn đặc biệt trong lịch sử các triều đại quân chủ Việt Nam, có nhiều đóng góp quan trọng cho văn hóa dân tộc Hiểu VHCT thời thịnh Trần chính là hiểu sức mạnh nội tại, tiềm ẩn của dân tộc trước những thử thách cam go, là góp phần lý giải nguyên nhân thịnh - suy trong lịch sử Nghiên cứu VHCT thời thịnh Trần, ta tiệm cận đến giá trị của các bài học giữ nước và phát triển đất nước, bài học về xây dựng một nền chính trị văn minh, một nền văn hóa vì con người, hợp lòng người

Từ cách tiếp cận văn hóa học, cho đến nay,chưa hề có một công trình nghiên cứu riêng biệt, chuyên sâu, hệ thống về vấn đề VHCT thời thịnh Trần Định vị được một khái niệm công cụ quan trọng trong văn hóa học,

thấu hiểu được một bộ phận thiết yếu trong đời sống văn hóa xã hội của dân tộc ở buổi đầu dựng nền độc lập tự chủ rạng rỡ, oai hùng và còn nhiều

ẩn số, thiết nghĩ là việc làm cần thiết và ý nghĩa

- Xuất phát từ nhiệm vụ nghiên cứu, giảng dạy đáp ứng yêu cầu phát triển đất nước thời kỳ mới

Một trong những nhiệm vụ quan trọng trong sự nghiệp xây dựng nền văn hóa và con người Việt Nam đáp ứng yêu cầu phát triển bền vững đất nước đã được Đảng Cộng sản Việt Nam xác định trong Văn kiện Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ XII là phải chú trọng chăm lo xây dựng văn hóa trong Đảng, trong các cơ quan nhà nước và các đoàn thể Văn kiện cũng khẳng định đây là nhân tố quan trọng để xây dựng hệ thống chính trị trong sạch, vững mạnh

Trong quá trình thực hiện nhiệm vụ đó, nội dung VHCT đã và đang được triển khai nghiên cứu, giảng dạy ở nhiều góc độ, nhiều chuyên ngành Từ góc độ văn hóa học, VHCT mới chỉ dừng lại ở những nghiên cứu bước đầu với những kết quả còn khiêm tốn, VHCT truyền thống Việt Nam cũng chưa thực sự được quan tâm thỏa đáng Do đó, việc nghiên cứu

đề tài VHCT thời thịnh Trần sẽ góp phần đi sâu vào địa hạt VHCT truyền thống theo cách tiếp cận của văn hóa học, đồng thời giúp ích cho việc nghiên cứu, giảng dạy các nội dung quan trọng liên quan như: Lịch sử văn hoá, VHCT, Văn hóa công vụ,

Xuất phát từ những lí do trên, nghiên cứu sinh (NCS) lựa chọn đề tài

“Văn hóa chính trị thời thịnh Trần” cho luận án tiến sĩ, chuyên ngành

Văn hóa học với mong muốn nhận chân một cách hệ thống diện mạo và giá trị của nền VHCT thời thịnh Trần, từ đó góp phần luận bàn về những bài học kinh nghiệm của thời Trần đối với việc xây dựng và phát triển nền VHCT Việt Nam hiện nay

2 Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu

2.1 Mục đích nghiên cứu

Luận án tiến hành nghiên cứu VHCT thời thịnh Trần, qua đó liên hệ, bàn luận về vấn đề xây dựng nền VHCT Việt Nam hiện nay

2.2 Nhiệm vụ nghiên cứu

+ Làm rõ một số vấn đề lý luận về VHCT (khái niệm, cấu trúc); + Miêu tả diện mạo VHCT thời thịnh Trần qua các thành tố cơ bản; + Nhận định về giá trị của VHCT thời thịnh Trần, từ đó liên hệ và bàn luận về một số bài học đối với công cuộc xây dựng nền VHCT nước ta hiện nay

3 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu

3.1 Đối tượng nghiên cứu

Luận án nghiên cứu VHCT thời thịnh Trần (mà trọng tâm là diện mạo, giá trị và bài học lịch sử đối với giai đoạn hiện nay)

3.2 Phạm vi nghiên cứu

- Về thời gian: Giai đoạn thịnh trị của triều Trần (1225-1329), tức từ

lúc vua Trần Thái Tông lên ngôi đến khi vua Trần Minh Tông nhường ngôi cho thái tử Vượng Giai đoạn sau của triều Trần không thuộc phạm vi nghiên cứu mà chỉ được đề cập đến ở mức độ liên quan cần thiết của luận án

- Về không gian: Nước Đại Việt thời thịnh Trần trong mối quan hệ

với các nước láng giềng, đặc biệt là nước Trung Hoa (ở phương Bắc) và nước Chiêm Thành (ở phương Nam)

- Về nội dung: Chủ yếu nghiên cứu VHCT của của các vương triều thời

thịnh Trần (tức của chủ thể cầm quyền cơ bản: vua, quan lại và tướng lĩnh)

4 Cơ sở phương pháp luận và phương pháp nghiên cứu

4.1 Cơ sở phương pháp luận

Luận án được thực hiện dựa trên cơ sở phương pháp luận của chủ nghĩa duy vật biện chứng và chủ nghĩa duy vật lịch sử của học thuyết mác xít để phân tích tiền đề, bối cảnh lịch sử dẫn đến sự hình thành VHCT thời thịnh Trần, phân tích vấn đề vai trò cá nhân (người anh hùng) và quần chúng (thần dân) trong lịch sử, nhận định giá trị và bài học của VHCT thời

thịnh Trần đối với giai đoạn hiện nay

4.2 Phương pháp nghiên cứu

Để hoàn thành mục tiêu, nhiệm vụ nghiên cứu, các phương pháp sau

được sử dụng phù hợp với từng nội dung cụ thể của luận án: Phương pháp

tổng hợp tư liệu và sử liệu; Phương pháp liên ngành; Phương pháp logic - lịch sử; Phương pháp chuyên gia; Phương pháp phân tích và tổng hợp

Nhằm thực hiện tốt các phương pháp trên, luận án tiến hành các thao

tác nghiên cứu cụ thể: phỏng vấn sâu, thống kê, so sánh,

5 Đóng góp mới của luận án

5.1 Về lý luận

- Hệ thống hóa, bổ sung và phát triển một số vấn đề liên quan đến lý luận về VHCT; góp phần xác lập khái niệm và cấu trúc của VHCT dưới góc nhìn văn hóa học;

- Qua việc nghiên cứu về VHCT thời thịnh Trần, luận án góp phần

bổ sung về phương pháp luận cho việc nghiên cứu một bộ phận của văn hóa xã hội trong một thời đại lịch sử cụ thể

5.2 Về thực tiễn

- Đề tài phân tích diện mạo, giá trị của VHCT thời thịnh Trần, thông qua đó để hiểu rõ hơn về lịch sử văn hoá Việt Nam;

- Từ việc hiểu về VHCT của một giai đoạn trong lịch sử với những

ưu điểm và hạn chế, luận án rút ra bài học kinh nghiệm trong việc xây dựng, phát triển VHCT Việt Nam hiện nay

- Kết quả nghiên cứu của luận án sẽ góp phần làm phong phú thêm nguồn tư liệu về văn hóa, văn hóa Việt Nam, VHCT Việt Nam và là nguồn

tư liệu tham khảo cho công tác học tập, nghiên cứu và giảng dạy các học phần VHCT, Văn hóacông vụ, Lịch sử văn hóa Việt Nam

6 Kết cấu của luận án

Ngoài phần mở đầu, kết luận, danh mục tài liệu tham khảo và phụ lục luận án kết cấu thành 04 chương, 11 tiết

Chương 1 TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU LIÊN QUAN ĐẾN

VĂN HÓA CHÍNH TRỊ THỜI THỊNH TRẦN

1.1 TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU VỀ VĂN HÓA CHÍNH TRỊ

1.1.1 Tình hình nghiên cứu ở nước ngoài

Văn hóa chính trị ra đời từ rất sớm cả ở phương Đông và phương Tây Có thể nói, từ khi có chính trị thì vấn đề VHCT cũng được đặt ra Ở phương Đông, các nhà tư tưởng cổ đại Trung Quốc đã mở đầu cho truyền thống tiếp cận VHCT trong lịch sử tư tưởng nhân loại với các hệ tư tưởng

về “đức trị”, “pháp trị” và “vô vi nhi trị” Ở phương Tây, từ thời cổ đại cho đến thời đại Khai sáng, vấn đề VHCT được nghiên cứu như đối tượng của triết học Thuật ngữ “VHCT” chính thức được nêu ra có thể tính từ năm

1784 (trong cuốn sách Các phương pháp triết học lịch sử nhân loại) bởi

nhà triết học cổ điển người Đức I.Herder (1744 - 1803) khi ông nghiên cứu mối quan hệ tương tác giữa văn hóa và chính trị

Mặc dù vấn đề VHCT xuất hiện sớm như vậy, nhưng môn Nghiên cứu VHCT lại thực sự ra đời cùng với ngành khoa học chính trị hiện đại ở

phương Tây Trong đó, nổi lên hai xu hướng nghiên cứu chính: Thứ nhất,

coi VHCT chỉ là chiều cạnh chủ quan của hệ thống chính trị và quá trình

chính trị Thứ hai, coi VHCT là một bộ phận trong chỉnh thể văn hóa

chung của xã hội Với những nghiên cứu công phu, phong phú từ nhiều góc nhìn, các nhà nghiên cứu trên thế giới đã góp phần xây dựng nên những hệ hình khái niệm, từ đó NCS có được những nhận thức khái quát

về hệ thống lý thuyết cũng như phương pháp tiếp cận VHCT Việc kế thừa các thành tựu nghiên cứu đó có ý nghĩa quan trọng và là việc làm thực sự cần thiết đối với việc thực hiện luận án

1.1.2 Tình hình nghiên cứu ở Việt Nam

1.1.2.1 Nghiên cứu phương diện thực tiễn của văn hóa chính trị truyền thống

Những công trình nghiên cứu về VHCT Việt Nam truyền thống thường

đề cập đến các yếu tố cụ thể của VHCT như giá trị VHCT, tư tưởng VHCT, nhân cách nhà chính trị tiêu biểu, bài học kinh nghiệm với việc xây dựng và phát triển VHCT Việt Nam hiện nay, Với các kết quả nghiên cứu đó, diện

mạo chung của VHCT Việt Nam truyền thống bước đầu được phác họa khá rõ nét Đây sẽ là những tài liệu tham khảo bổ ích cho NCS khi nghiên cứu VHCT một thời kỳ của VHCT Việt Nam trong truyền thống

1.1.2.2 Nghiên cứu phương diện lý luận/lý thuyết của khoa học hiện đại

Điểm chung của các công trình nghiên cứu theo hướng này là các tác giả đều đề cập tới những vấn đề cơ bản của môn Nghiên cứu VHCT, tập trung làm rõ một số nội dung lý luận như: khái niệm, nội dung, cấu trúc, chức năng, vai trò của VHCT Tuy nhiên, mỗi góc độ tiếp cận lại có một

quan niệm riêng về VHCT, có thể khái quát thành ba xu hướng chính: 1/ Coi

VHCT là một tổ hợp từ chỉ tài năng, sự khôn khéo trong hoạt động chính trị, VHCT có thể thay bằng “nghệ thuật làm chính trị”; 2/ VHCT được hiểu

là văn hóa trong chính trị, chỉ sự vận dụng các yếu tố văn hóa trong lĩnh vực này, nhằm tạo ra môi trường đạo đức cho hoạt động chính trị, làm

sao cho hoạt động ấy vừa lành mạnh, vừa đạt được hiệu quả là duy trì

quyền lực; 3/Quan niệm VHCT là một thành tố của văn hóa

1.1.2.3 Nghiên cứu mang tính ứng dụng/vận dụng trong thực tiễn văn hóa chính trị hiện nay

Trên cơ sở những vấn đề lý luận về VHCT, nhiều công trình nghiên cứu đã hướng đến việc vận dụng/ứng dụng vào giải quyết các vấn đề thực tiễn VHCT Việt Nam hiện nay Từ góc nhìn hiện thực, các tài liệu nghiên cứu theo xu hướng này đã có những đánh giá khá khách quan, chân thực thực trạng của VHCT nước ta hiện nay, từ đó đưa ra được những kiến nghị nhằm xây dựng, đổi mới và phát triển nền VHCT, trong đó trọng tâm là nhân cách người lãnh đạo, quản lý Đây là những gợi ý quan trọng cho luận

án trong nội dung liên hệ bàn luận đến vấn đề xây dựng VHCT nước ta giai đoạn hiện nay

1.2 TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU VỀ VĂN HÓA CHÍNH TRỊ THỜI THỊNH TRẦN

1.2.1 Nghiên cứu chung về thời Trần, thời thịnh Trần

Thời Trần nói chung, thời thịnh Trần nói riêng vẫn luôn là đề tài hấp dẫn cho các học giả từ các chuyên ngành khác nhau như sử học, triết học,

văn học Các tài liệu đó đã cung cấp cho NCS nhiều thông tin quý giá, nhiều dữ kiện lịch sử trung thực, khách quan Qua đó, bối cảnh kinh tế, chính trị, xã hội thời Trần được tái hiện, giúp cho NCS có được những cơ

sở khoa học cần thiết để nhận diện, lý giải VHCT thời thịnh Trần Điều này có ý nghĩa hết sức quan trọng khi NCS thực hiện một đề tài mà nguồn tài liệu chủ yếu là tài liệu thứ cấp Các mảng tài liệu nghiên cứu chung về thời Trần và thời thịnh Trần cũng đã góp phần tạo nên một cái nhìn toàn cảnh để từ đó, NCS có thể phóng chiếu, hình dung và xác định được vị thế, đặc điểm của VHCT thời thịnh Trần trong bức tranh chung

1.2.2 Nghiên cứu các phương diện cụ thể của văn hóa chính trị thời thịnh Trần

Hiện chưa có một công trình nghiên cứu chuyên sâu, hệ thống về VHCT thời thịnh Trần Vấn đề này chủ yếu được lồng trong các công trình nghiên cứu về thời trung đại, về thời đại Lý - Trần hoặc về thời Trần và mới chỉ được tiếp cận từ các phương diện riêng lẻ:

1.2.2.1 Nghiên cứu về định hướng giá trị trong chính trị

Tư tưởng chính trị, thể chế chính trị thời Trần là nội dung được nhiều tài liệu tập trung nghiên cứu nhất Nhìn chung, khi bàn về tư tưởng chính trị thời Trần, các tác giả đều khẳng định các giá trị: tinh thần yêu nước, đoàn kết, tinh thần thân dân, tinh thần tam giáo đồng nguyên Những giá trị ấy được hội tụ và tỏa sáng rực rỡ nhất trong giai đoạn thịnh trị của nhà Trần Các nội dung của thể chế chính trị thời thịnh Trần (như đường lối trị nước, chính sách, chủ trương phát triển đất nước) cũng được nhiều nhà nghiên cứu bàn đến, trong đó, đặc biệt là vấn đề đường lối ngoại giao, chính sách đào tạo, tuyển dụng quan lại Các nội dung quan trọng của phương diện định hướng giá trị trong chính trị như triết lý quyền lực, lý tưởng chính trị chưa được nghiên cứu sâu

1.2.2.2 Nghiên cứu về sự vận hành chính trị

Vấn đề thiết chế chính trị với các nội dung như: tổ chức bộ máy nhà nước, hệ thống quan chế, mô hình kinh tế - chính trị kiểu thái ấp - điền trang đã được bàn đến trong khá nhiều tài liệu Các tác giả đã có những

mô tả khá cụ thể về diện mạo của bộ máy nhà nước với những phân tích,

so sánh để tìm ra đặc trưng của thời Trần so với các thời kỳ khác trong lịch

sử Việt Nam Thời Trần gắn liền với ba lần kháng chiến chống Mông - Nguyên vĩ đại, nên vấn đề giữ nước mà tiêu điểm là nghệ thuật quân sự được nhiều nhà nghiên cứu quan tâm đặc biệt Ngoài ra, một số kỹ năng, nghệ thuật làm chính trị khác cũng được nghiên cứu công phu: kế sách phát triển kinh tế đa sở hữu; kế sách trị thủy và làm nông nghiệp; kế sách dùng người Tuy nhiên, chưa có tài liệu nào miêu tả được phương diện vận hành chính trị một cách toàn diện

1.2.2.3 Nghiên cứu về nhân cách chính trị

Nhân cách chính trị thời Trần có sức hút mạnh mẽ đối với các nhà nghiên cứu từ góc độ lý luận cũng như thực tiễn Trong đó, vấn đề hình thành nhân cách, vai trò của các nhân vật chính trị, các phẩm chất đáng quý và cần thiết của các nhân vật chính trị (đạo đức, tài năng ) được đi sâu làm rõ Một số bức chân dung về các nhân vật chính trị thời Trần đã được phác họa với cái nhìn đa chiều Tuy nhiên, nhìn chung, vấn đề nhân cách chính trị mới được bàn đến với tư cách “con người chính trị” chung chung, hoặc những đóng góp của các nhân vật lịch sử riêng lẻ, chưa được

hệ thống hóa thành những phẩm chất nhân cách mang tính đại diện và mang màu sắc riêng cho con người thời Trần Hơn nữa, chưa có tài liệu nào khai thác các mẫu hình nhân cách văn hóa, hay coi con người chính trị

là chủ thể sáng tạo và chịu tác động của nền VHCT

1.2.2.4 Nghiên cứu về ngoại hiện chính trị

Đây là nội dung chưa được quan tâm nghiên cứu thấu đáo Nhìn chung, yếu tố ngoại hiện chính trị chỉ thấp thoáng bóng dáng trong những phác thảo của một số công trình nghiên cứu về văn hóa, lịch sử, tôn giáo thời Trần, chẳng hạn công trình kiến trúc cung đình, trang phục cung đình, lễ hội và nghi thức cung đình, kiến trúc tôn giáo (đền, chùa, tháp ), Các yếu tố mang giá trị biểu tượng chính trị chưa được bàn đến, nghĩa là chưa được nghiên cứu với tư cách là thành tố của VHCT

1.3 NHỮNG VẤN ĐỀ ĐẶT RA CẦN TIẾP TỤC NGHIÊN CỨU

Qua tổng quan tình hình nghiên cứu,, có thể rút ra một số nhận định:

- Dù thuật ngữ VHCT đã được nhắc đến từ khá sớm nhưng cho đến nay, do sự phong phú về hướng tiếp cận nghiên cứu từ các ngành khoa học

khác nhau, khái niệm này vẫn còn nhiều ý kiến tranh luận Đặc biệt, khái niệm, cấu trúc của VHCT chưa thực sự được quan tâm và có những kiến giải thấu đáo từ góc nhìn văn hóa học

- Liên quan đến vấn đề VHCT thời thịnh Trần, đã có nhiều tài liệu đề cập ở những khía cạnh và mức độ khác nhau Đó là những nguồn tư liệu quý báu, bổ ích để NCS có thể kế thừa, chắt lọc và phát triển trong luận án

Nhưng nhìn chung, do mục tiêu nghiên cứu, những tài liệu đó chưa quan tâm đến việc nhận diện VHCT thời thịnh Trần một cách cụ thể và hệ thống dựa trên một cấu trúc cơ bản của VHCT dưới góc nhìn văn hóa học Vì vậy, mỗi tài liệu hầu như mới chỉ là một mảnh ghép riêng lẻ và chủ yếu được lồng ghép vào trong các nghiên cứu về thời Trần Một số yếu tố rất quan trọng của VHCT như nhân cách chính trị, yếu tố ngoại hiện thì chưa được nghiên cứu chưa thấu đáo hoặc chưa được định danh, nghiên cứu đúng với tư cách là thành tố của VHCT

Như vậy, một công trình nghiên cứu toàn diện, hệ thống, chuyên sâu

về VHCT thời thịnh Trần như một chỉnh thể, đặc biệt đi sâu phân tích diện mạo và đánh giá giá trị của VHCT thời thịnh Trần - dưới ánh sáng lý luận của văn hóa học - thì chưa từng xuất hiện

Từ thực tế đó, NCS lựa chọn đề tài luận án “Văn hóa chính trị thời thịnh Trần” với mong muốn: 1/Góp phần hệ thống hóa và xác lập khái niệm, cấu trúc của VHCT dưới góc nhìn văn hóa học; 2/Phân tích diện mạo của VHCT thời thịnh Trần - theo các thành tố cơ bản của cấu trúc VHCT đã xác lập; 3/Nhận định về giá trị của VHCT thời thịnh Trần và bàn luận về việc vận dụng bài học của thời Trần trong xây dựng VHCT Việt Nam hiện nay

Tiểu kết chương 1

Tổng quan tài liệu cho thấy VHCT đã hình thành cùng với sự ra đời của hoạt động chính trị của con người Tuy nhiên, VHCT với tư cách là một đối tượng nghiên cứu của bộ môn khoa học thì mới xuất hiện, bắt đầu

từ phương Tây sau chiến tranh thế giới thứ hai Ở Việt Nam, nghiên cứu

về VHCT đã diễn ra theo nhiều xu hướng song nhìn chung, còn đang ở những bước đi đầu tiên trên nền tảng lý thuyết và phương pháp còn chưa hoàn bị

Văn hóa chính trị thời thịnh Trần là vấn đề quan trọng, đã được các nhà nghiên cứu tiếp cận trong cái nhìn đa chiều Tuy nhiên, cho đến nay, chưa có một công trình nghiên cứu chuyên sâu, toàn diện về VHCT thời thịnh Trần dựa trên lý thuyết VHCT từ góc nhìn văn hóa học Đó cũng là vấn đề đặt ra đòi hỏi luận án cần tiếp tục nghiên cứu một cách thấu đáo hơn

Chương 2 QUAN NIỆM VỀ VĂN HÓA CHÍNH TRỊ VÀ GIỚI THUYẾT

VỀ VĂN HÓA CHÍNH TRỊ THỜI THỊNH TRẦN

2.1 QUAN NIỆM VỀ VĂN HÓA CHÍNH TRỊ

2.1.1 Khái niệm văn hóa chính trị

2.1.1.1 Văn hóa

Thuật ngữ văn hóa được các nhà nghiên cứu từ thời cổ đại cho đến ngày nay nghiên cứu, tìm tòi, phân tích để làm rõ nội hàm ý nghĩa của nó Tuy nhiên, đến ngày nay, có rất nhiều định nghĩa khác nhau về văn hóa dựa trên các cách tiếp cận khác nhau

Có thể nói cách quan niệm về văn hóa theo hai trường hợp (văn hóa nói chung - văn hóa toàn thể) và văn hóa nói riêng (các nền văn hóa) rất cần thiết

để chúng ta nghiên cứu VHCT một cách tổng quát VHCT vừa mang tính chất, đặc trưng của văn hóa nói chung (văn hóa toàn thể), vừa mang tính chất, đặc trưng của văn hóa nói riêng (các nền văn hóa), song chủ yếu người

ta nhấn mạnh đến “những yếu tố xác định đặc tính riêng” của mỗi cộng đồng, của mỗi nền văn hóa trong VHCT

2.1.1.2 Chính trị

Chính trị là việc tổ chức đời sống xã hội của một cộng đồng (dân tộc, quốc gia) bằng quyền lực chung Về bản chất, chính trị phản ánh một trình độ văn hóa của nhân loại nói chung và của từng cộng đồng người nói riêng về phương diện tổ chức, điều hành xã hội Chính trị luôn gắn liền với con người

kể từ khi nhà nước ra đời và đó là một lĩnh vực hoạt động quan trọng nhất của đời sống xã hội Mọi thành quả lý luận và thực tiễn do con người sáng tạo ra liên quan đến việc giành, giữ và sử dụng quyền lực nhà nước đều thuộc

về VHCT Với cách nhìn nhận như vậy, cùng với quá trình ra đời và phát triển của nhà nước, khái niệm VHCT đã hình thành và từng bước hoàn thiện

2.1.1.3 Văn hóa chính trị

Từ góc nhìn văn hóa học, luận án quan niệm VHCT là một thành tố, một lĩnh vực của văn hóa nói chung, có nghĩa là VHCT là một bộ phận trong văn hóa toàn thể Thiết nghĩ, khi xem VHCT là một phương diện của văn hóa, ta cần đặt nó trong hệ thống cấu trúc chung của một nền văn hóa

để thấy được mối quan hệ mật thiết giữa nó và văn hóa nói chung Theo

đó, văn hóa bao gồm ba tiểu hệ thống: văn hóa xã hội, văn hóa vật chất, văn hóa tinh thần VHCT thuộc tiểu hệ thống văn hóa xã hội, bên cạnh các

thành tố: văn hóa đạo đức, văn hóa pháp luật, văn hóa truyền thông: VHCT

là một thành tố của văn hóa xã hội, bị quy định bởi trình độ, tính chất văn hóa của một cộng đồng người trong việc tổ chức đời sống cộng đồng, trong việc nắm giữ và thực thi quyền lực của cộng đồng, thể hiện ra như một

“kiểu”, “dạng”, “nền” chính trị nhất định trong lịch sử

Thừa nhận VHCT là một bộ phận của văn hóa cũng có nghĩa là xét VHCT với tư cách một “nền văn hóa chính trị” với hệ thống cấu trúc gồm nhiều yếu tố, chứ không chỉ có yếu tố chủ quan của cá nhân chủ thể chính trị Và như vậy, trong luận án, khi triển khai nghiên cứu, nhận diện VHCT thời thịnh Trần, là NCS nghiên cứu nền VHCT - với tư cách là bộ phận của nền văn hóa Đại Việt, chứ không phải nghiên cứu các yếu tố văn hóa trong chính trị, tính văn hóa trong hoạt động chính trị của thời thịnh Trần

2.1.2 Cấu trúc của văn hóa chính trị

Văn hóa chính trị là một chỉnh thể thống nhất bởi 4 thành tố chính:

1/ Định hướng giá trị trong chính trị (thể hiện qua lý tưởng chính trị, triết

lý chính trị và đường lối chính trị); 2/ Sự vận hành chính trị (gồm công

cụ vận hành và phương thức vận hành); 3/ Nhân cách chính trị; 4/ Ngoại hiện

chính trị Khi xây dựng VHCT phải chú trọng đồng thời cả 4 phương diện đó

Trong đó, phải đặc biệt chú trọng nhân cách của chủ thể chính trị, bởi đây là nhân tố có vai trò trung tâm, chi phối sự vận hành các yếu tố còn lại