VAI TRÒ của báo IN TRONG THỰC HIỆN CHỨC NĂNG GIÁM sát và PHẢN BIỆN xã hội ở VIỆT NAM HIỆN NAY (khảo sát báo nhân dân, báo lao động, báo thanh niên, báo xây dựng) TT

HỒ CHÍ MINHHỌC VIỆN BÁO CHÍ VÀ TUYÊN TRUYỀN NGUYỄN QUANG VINH VAI TRÒ CỦA BÁO IN TRONG THỰC HIỆN CHỨC NĂNG GIÁM SÁT VÀ PHẢN BIỆN XÃ HỘI Ở VIỆT NAM HIỆN NAY Khảo sát báo Nhân Dân, báo La

HỒ CHÍ MINH

HỌC VIỆN BÁO CHÍ VÀ TUYÊN TRUYỀN

NGUYỄN QUANG VINH

VAI TRÒ CỦA BÁO IN TRONG THỰC HIỆN CHỨC NĂNG GIÁM SÁT VÀ PHẢN BIỆN XÃ HỘI

Ở VIỆT NAM HIỆN NAY

(Khảo sát báo Nhân Dân, báo Lao Động, báo Thanh Niên, báo Xây Dựng)

Ngành Báo chí học

Mã số: 62.32.01.01 TÓM TẮT LUẬN ÁN TIẾN SĨ BÁO CHÍ HỌC

HÀ NỘI - 2017

Học viện Báo chí và Tuyên truyền

Người hướng dẫn khoa học: 1 PGS.TS Trương Ngọc Nam

2 TS Lê Thị Nhã

Phản biện 1: PGS.TS Nguyễn Thành Lợi

Hội Nhà báo Việt Nam

Phản biện 2: PGS.TS Mai Quỳnh Nam

Viện Hàn lâm khoa học xã hội Việt Nam

Phản biện 3: PGS.TS Đỗ Thị Thu Hằng

Học viện Báo chí và Tuyên truyền

Luận án được bảo vệ trước Hội đồng đánh giá luận án cấp Học viện.Địa điểm: Học viện Báo chí và Tuyên truyền,

vào hồi giờ ngày tháng năm 2018

Có thể tìm hiểu luận án tại:

- Thư viện Quốc gia Việt Nam

- Thư viện Học viện Báo chí và Tuyên truyền

MỞ ĐẦU

1 Lý do lựa chọn đề tài

Những năm qua, báo chí nước ta nói chung và báo in nói riêng đã thực hiệnkhá tốt chức năng giám sát và phản biện xã hội (PBXH), đó là đã cùng với Mặttrận Tổ quốc (MTTQ) và các đoàn thể chính trị - xã hội, nhân dân tích cực thamgia giám sát và PBXH, đóng góp tích cực vào việc hoạch định đường lối, chủtrương của Đảng, chính sách, pháp luật của Nhà nước; đấu tranh phản bác cácluận điệu thù địch, sai trái, phòng chống tham nhũng, tiêu cực và các tệ nạn xãhội đang làm cản trở sự phát triển của đất nước, góp phần đáng kể tạo sự đồngthuận, thống nhất trong việc thực hiện hai nhiệm vụ chiến lược là xây dựng vàbảo vệ Tổ quốc Việt Nam xã hội chủ nghĩa Tuy nhiên, vai trò của báo chí nóichung và báo in nói riêng trong giám sát và PBXH thời gian qua vẫn còn thấp sovới yêu cầu, nhiệm vụ đề ra, còn chưa kịp thời và hiệu quả hạn chế

Cho đến thời điểm hiện nay, có nhiều quan điểm khác nhau về vai trò của báochí nói chung và báo in nói riêng trong thực hiện chức năng giám sát và PBXH.Vậy đâu là quan niệm có cơ sở khoa học, thực tiễn và có thể trở thành khái niệmphản ánh đúng nội hàm và bản chất vai trò của báo chí trong giám sát và PBXH.Hiện nay ở nước ta vai trò của báo in trong thực hiện chức năng giám sát vàPBXH với những thuận lợi và khó khăn, hạn chế nhất định Việc đánh giá vai tròcủa báo in trong thực hiện chức năng giám sát và PBXH theo tiêu chí nào? Vai tròcủa báo in trong thực hiện chức năng giám sát và PBXH ở nước ta hiện nay cầnđược xem xét như thế nào khi báo chí là một bộ phận của hệ thống chính trị? Cầnphải nâng cao vai trò của báo chí nói chung và báo in nói riêng trong thực hiệnchức năng giám sát và PBXH như thế nào,v.v

Tình hình trên đã làm cho việc nghiên cứu đề tài: "Vai trò của báo in trong

thực hiện chức năng giám sát và phản biện xã hội ở Việt Nam hiện nay (khảo sát báo Nhân Dân, báo Lao Động, báo Thanh Niên, báo Xây Dựng)” với tính cách là

một Luận án Tiến sĩ chuyên ngành Báo chí học có ý nghĩa lý luận và thực tiễncấp thiết

2 Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu

2.2 Nhiệm vụ nghiên cứu

- Một là, hình thành cơ sở lý luận cho việc tiến hành nghiên cứu về vai trò

của báo chí nói chung và báo in nói riêng trong thực hiện chức năng giám sát vàPBXH

- Hai là, khảo sát về thực trạng vai trò của báo in trong thực hiện chức năng

giám sát và PBXH hiện nay; rút ra những nhận định, đánh giá

- Ba là, trên cơ sở các kết quả nghiên cứu, đưa ra các nguyên nhân, khuyến

nghị, một số giải pháp nhằm nâng cao vai trò của báo in trong thực hiện chứcnăng giám sát và PBXH ở nước ta trong giai đoạn mới

3 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu

3.1 Đối tượng nghiên cứu

Đối tượng nghiên cứu của Luận án là vai trò của báo in trong thực hiện chức

năng giám sát và PBXH ở Việt Nam hiện nay

3.2 Phạm vi khảo sát, nghiên cứu

- Các báo in: Nhân Dân, Lao Động, Thanh Niên, Xây Dựng năm 2015 (mởrộng nghiên cứu cả trước và sau đó) Đây là những tờ báo in đại diện cho ngành,lĩnh vực khá rõ nét, có số lượng phát hành lớn, rộng khắp, thường xuyên có bàiphản ánh về các vấn đề nổi cộm, bức xúc, nóng bỏng đang diễn ra trong xã hội,

có lượng độc giả đông đảo Đồng thời, trên các báo này vẫn còn có những tồn tại,hạn chế nhất định

4 Cơ sở lý luận và phương pháp nghiên cứu

4.1 Cơ sở lý luận

- Luận án được thực hiện dựa trên cơ sở nhận thức luận các vấn đề lý luận

của chủ nghĩa Mác - Lênin; chủ nghĩa duy vật biện chứng và chủ nghĩa duy vậtlịch sử; tư tưởng Hồ Chí Minh và quan điểm của Đảng, Nhà nước Việt Nam vềbáo chí - truyền thông; về hoạt động giám sát và PBXH

- Luận án sử dụng một số lý thuyết về truyền thông đại chúng; các giáo trình

về báo chí - truyền thông Trong đó, luận án vận dụng một số lý thuyết cụ thể,như: lý thuyết “Thiết lập chương trình nghị sự”; lý thuyết “Đóng khung”; lýthuyết “Không gian công cộng”

4.2 Phương pháp nghiên cứu

- Phương pháp nghiên cứu, phân tích tài liệu: Khảo sát, phân tích các văn

bản, các chỉ thị, nghị quyết và các công trình khoa học, sách, bài báo nhằm hệ

thống hóa một số vấn đề lý luận báo chí và vai trò của báo in trong thực hiện chức

năng giám sát và PBXH ở Việt Nam, từ đó xây dựng khung lý thuyết cho đề tàicũng như kế thừa những kết quả nghiên cứu trước, phục vụ cho việc so sánh, đốichiếu và làm sáng tỏ vấn đề nghiên cứu;

- Phương pháp phân tích nội dung: Phân tích nội dung tác phẩm báo in để làm sáng tỏ thực trạng vai trò của báo in trong thực hiện chức năng giám sát và

PBXH ở Việt Nam hiện nay thông qua các tác phẩm ở các báo khảo sát;

- Phương pháp nghiên cứu trường hợp: NCS chọn và phân tích sâu 3 sự kiện

tiêu biểu, được DLXH hết sức quan tâm, PBXH mạnh mẽ trong năm 2015 mà cácbáo in tập trung thành tuyến bài để làm rõ vai trò của báo in trong thực hiện chứcnăng giám sát và PBXH ở Việt Nam hiện nay

- Phương pháp điều tra bằng bảng hỏi (an két): Thu nhận các ý kiến, đánh

giá vai trò, hiệu quả của công chúng về nội dung đề tài Luận án nghiên cứu, từ đó

có cứ liệu và cơ sở xác đáng giúp NCS thực hiện Luận án

- Phương pháp phỏng vấn sâu: Phỏng vấn sâu lãnh đạo cơ quan báo chí, cơ

quan quản lý báo chí, nhà nghiên cứu, giảng viên báo chí, chuyên gia, độc giả…qua đó thu thập những cứ liệu thực tế sống động cho đề tài nghiên cứu của Luậnán;

- Các phương pháp phân tích, so sánh, tổng hợp được dùng để phân tích,

đánh giá và tổng hợp những kết quả nghiên cứu nhằm chỉ ra những thành công,hạn chế, nguyên nhân cùng những thách thức đối với báo in trong thực hiện chứcnăng giám sát và PBXH

5 Giả thuyết nghiên cứu

(1) Trong nền kinh tế thị trường, nhiều vấn đề mới phát sinh, nhiều lệch lạctrong quản lý điều hành của các cơ quan, đơn vị, cá nhân đã và đang xảy ra, hoạtđộng giám sát và PBXH của cả hệ thống chính trị (trong đó có báo chí) và nhândân là hết sức quan trọng, nên việc nâng cao vai trò của báo in trong thực hiệnchức năng giám sát và PBXH hiện nay là cấp thiết

(2) Báo in thực hiện chức năng giám sát và PBXH ở Việt Nam hiện nay khásâu rộng trong mọi lĩnh vực đời sống xã hội Tuy nhiên, bên cạnh thành tích, hiệuquả vẫn còn có những hạn chế, tồn tại Cần phải có những khảo sát, phân tích mộtcách khoa học thực trạng, chỉ ra được những thành công, hạn chế, cơ hội và tháchthức để báo in thực hiện tốt hơn chức năng giám sát và PBXH

(3) Vai trò của báo in trong thực hiện chức năng giám sát và PBXH là đãgóp phần to lớn trong quá trình dân chủ hóa xã hội và tạo đồng thuận xã hội trongviệc thực hiện chủ trương, chính sách, pháp luật một cách đúng đắn, hiệu quả.(4) Quy định có tính pháp lý cho giám sát và PBXH chưa thống nhất và chưa

có chế tài cụ thể, nên rất cần hoàn thiện hệ thống luật pháp – hành lang pháp lý đểbảo đảm cho báo in thực hiện chức năng giám sát và PBXH đạt hiệu quả tốt nhất

6 Đóng góp mới về khoa học của luận án

- Thứ nhất, Luận án hệ thống và khái quát hóa khung lý thuyết về vai trò của

báo chí trong thực hiện chức năng giám sát và PBXH Khung lý thuyết này sẽcùng với cơ sở thực tiễn làm nền tảng, chỗ dựa cho việc nghiên cứu, đánh giá cácvấn đề liên quan đến công tác thực hiện ở mảng đề tài giám sát và PBXH ở báoin

- Thứ hai, Luận án chỉ ra thực trạng việc thực hiện chức năng giám sát và

PBXH của 4 báo in trong năm 2015 Luận án khẳng định vai trò quan trọng củabáo in trong việc thực hiện chức năng giám sát và PBXH, đồng thời, cũng chỉ rõnhững hạn chế, tồn tại cần sớm khắc phục

- Thứ ba, Luận án đưa ra những dự báo về vai trò của báo in trong việc giám

sát và PBXH thời gian tới và kiến nghị những giải pháp để nâng cao chất lượnggiám sát, PBXH của báo in hiện nay

- Thứ tư, Luận án đề xuất phải sớm xây dựng và ban hành Luật Giám sát và PBXH.

7 Ý nghĩa lý luận và thực tiễn của luận án

- Luận án là công trình nghiên cứu đầu tiên hệ thống một cách tổng quát,chuyên sâu, cập nhật về yêu cầu phải nâng cao vai trò của báo in trong thực hiệnchức năng giám sát và PBXH ở Việt Nam hiện nay

- Việc phân tích để làm sáng tỏ thực trạng, chỉ ra những đặc điểm, ưu điểm,hạn chế của báo in trong thực hiện chức năng giám sát và PBXH và những đềxuất, khuyến nghị, giải pháp mà luận án nêu ra sẽ góp phần nâng cao vai trò củabáo in trong thực hiện chức năng giám sát và PBXH ở Việt Nam hiện nay

- Luận án sẽ là tài liệu tham khảo bổ ích cho hoạt động nghiên cứu, giảngdạy và học tập của các cơ sở đào tạo, các trung tâm bồi dưỡng báo chí; cho các cơquan quản lý báo chí, các nhà báo, nhà nghiên cứu, giảng viên, học viên, sinhviên báo chí

8 Kết cấu của Luận án

- Ngoài phần Mở đầu, Tổng quan tình hình nghiên cứu, Kết luận, Tài liệutham khảo và Phụ lục, Luận án gồm 3 chương, 13 tiết

TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU 1.1 Khái quát về tình hình nghiên cứu

Cho đến thời điểm hiện nay, đã có nhiều công trình nghiên cứu về báo chíthực hiện chức năng giám sát và PBXH, nhưng chưa có công trình hoàn chỉnhnào nghiên cứu trực tiếp về vai trò của báo in trong thực hiện chức năng giám sát

và PBXH ở Việt Nam Ở tầm luận án cũng chưa có NCS nào nghiên cứu riêngbiệt về đề tài này

1.2 Các nghiên cứu ở nước ngoài

1.2.1 Nghiên cứu về giám sát và phản biện xã hội

Trên thế giới, vấn đề giám sát và PBXH đã được thực hiện từ rất sớm, nhất

là ở các nền dân chủ phương Tây và đã trở thành một cơ chế động lực cho quátrình vận động, đổi mới của xã hội

Từ các nghiên cứu về giám sát và PBXH của nước ngoài cho thấy, vấn đềgiám sát và PBXH là hoạt động tất yếu, ở mỗi quốc gia có chế độ khác nhau thì

có sự giám sát và PBXH khác nhau Nhờ có giám sát và PBXH mà người dânđược (có cơ hộ) tham gia vào các quá trình kiến tạo xã hội; giám sát và kiểm soátnhà nước thực thi quyền lực một cách minh bạch Các nghiên cứu sẽ gợi ra vấn đề

để NCS triển khai trong luận án

1.2.2 Nghiên cứu về vai trò của báo chí trong thực hiện chức năng giám sát và phản biện xã hội

Qua nghiên cứu sách, các công trình nghiên cứu về báo chí với giám sát vàPBXH, cho thấy, mỗi nước, mỗi xã hội do đặc điểm văn hóa và chính trị khác nhaunên có một hệ thống báo chí và mô hình báo chí riêng, việc giám sát và PBXH của

báo chí ở mỗi quốc gia, lãnh thổ cũng có các cách khác nhau Những tài liệu,hướng đi của nước ngoài là những tài liệu để NCS triển khai trong luận án

1.3 Các nghiên cứu ở Việt Nam

1.3.1 Nghiên cứu về giám sát và phản biện xã hội

NCS tập trung vào nghiên cứu 5 cuốn sách tiêu biểu về đề tài này; 6 bài báokhoa học về giám sát và PBXH đăng tải trên các tạp chí khoa học, tác giả là cácchuyên gia, nhà nghiên cứu, nhà khoa học; một số công trình nghiên cứu là luận

án, luận văn liên quan đến giám sát và PBXH

Tuy nhiên, các cuốn sách, những công trình nghiên cứu, các bài báo khoa họcmới chỉ nêu một vài khía cạnh, một phần nào đó về nội dung giám sát và PBXH chứchưa đề cập đến vai trò của báo chí trong thực hiện chức năng giám sát và PBXHmột cách sâu đậm, cặn kẽ, có hệ thống

1.3.2 Nghiên cứu về vai trò của báo chí trong thực hiện chức năng giám sát và phản biện xã hội

NCS tìm hiểu, nghiên cứu 15 đầu sách, 16 bài báo khoa học được đăng tải trêncác báo và tạp chí, 5 công trình nghiên cứu có liên quan đến đề tài vai trò của báochí trong thực hiện chức năng giám sát và PBXH

Các cuốn sách, những công trình nghiên cứu, các bài viết, bài báo khoa họcmới chỉ nêu một vài khía cạnh, một phần về nội dung giám sát và PBXH của báochí, chưa có công trình nào đề cập một cách cụ thể, cặn kẽ, có hệ thống đến vai tròcủa báo in trong thực hiện chức năng giám sát và PBXH

Tiểu kết Tổng quan tình hình nghiên cứu

Trong phần này, NCS đã nghiên cứu (ở mức độ nhất định) các công trìnhnghiên cứu về giám sát và PBXH của báo chí ở trong và ngoài nước cho thấy, vấn

đề giám sát và PBXH được các nhà nghiên cứu ở các lĩnh vực đề cập từ rất sớm;được nghiên cứu ở góc độ lý luận cơ bản, nghiên cứu cụ thể với chủ thể giám sát

và PBXH Giám sát và PBXH được đặt trong mối quan hệ với nhà nước phápquyền, xã hội dân chủ, báo chí và phát triển Giám sát và PBXH được coi lànguyên tắc cơ bản và tất yếu trong đời sống chính trị và hoạt động quản lý xã hộiđối với các quốc gia

Các nghiên cứu đã chứng minh được giám sát và PBXH là chức năng quantrọng của báo chí, nhưng chưa chỉ ra được bản chất, nội dung, phương thức giámsát và PBXH trên báo chí nói chung và từng loại hình báo chí nói riêng Đồngthời, khảo cứu cũng cho thấy, nhiều vấn đề về khái niệm và bản chất, nội dung vàhình thức, phương thức, phương tiện, vai trò… của báo in trong thực hiện chứcnăng giám sát và PBXH ở nước ta vẫn chưa được làm rõ Các nội dung này sẽđược NCS làm sáng tỏ qua đề tài: Vai trò của báo in trong thực hiện chức nănggiám sát và PBXH ở nước ta hiện nay

Chương 1

CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN VỀ VAI TRÒ CỦA BÁO IN TRONG THỰC HIỆN CHỨC NĂNG GIÁM SÁT VÀ PHẢN BIỆN XÃ HỘI

1.1 Các khái niệm cơ bản

Từ những nghiên cứu về các khái niệm đã có, NCS đã đưa ra các kháiniệm: giám sát, giám sát xã hội (GSXH), phản biện, phản biện xã hội (PBXH), dưluận xã hội (DLXH), công chúng báo chí, báo chí, báo in, vai trò của báo in trongthực hiện chức năng giám sát và PBXH

1.2 Cơ sở chính trị - pháp lý về hoạt động giám sát và phản biện xã hội của báo in.

1.2.1 Về hoạt động giám sát và phản biện xã hội

Ở Việt Nam, vấn đề giám sát và PBXH được đề cập từ rất sớm Ngay từ khi

mới giành được chính quyền, Chủ tịch Hồ Chí Minh đã kêu gọi: “Chính phủ ta là

chính phủ của nhân dân, chỉ có một mục đích là phụng sự cho lợi ích của nhân dân Chính phủ rất mong đồng bào giúp đỡ, đôn đốc, kiểm soát và phê bình để làm trọn nhiệm vụ mình là người đầy tớ trung thành và tận tụy của nhân dân”.

Bước sang thời kỳ đổi mới, hoạt động giám sát và PBXH đã được đề cập

khá nhiều, như: trong Văn kiện các kỳ Đại hội Đảng; Hiến pháp năm 2013; Luật

MTTQ Việt Nam; Luật Báo chí năm 2016

1.2.2 Về giám sát và PBXH của báo chí

Công tác báo chí và vai trò giám sát, PBXH của báo chí trong thời kỳ đổimới luôn được Đảng và Nhà nước ta đặc biệt quan tâm, tạo điều kiện, thể hiện

trong các Văn kiện của Đảng; Hiến pháp năm 2013; Luật báo chí năm 2016;

trong Đề án Quy hoạch phát triển và quản lý báo chí toàn quốc đến năm 2025

1.3 Một số lý thuyết truyền thông làm cơ sở để báo in thực hiện chức năng giám sát và phản biện xã hội

- Lý thuyết “Thiết lập chương trình nghị sự”;

- Lý thuyết “Không gian công cộng”;

- Lý thuyết “Đóng khung”

- Mối liên hệ giữa 3 lý thuyết với giám sát và PBXH trên báo in: Trong xãhội truyền thông đa phương tiện phát triển mạnh mẽ như hiện nay, giữa các lýthuyết có mối liên hệ tác động qua lại mật thiết nhau Báo in vừa thiết lập chươngtrình nghị sự, vừa là một không gian công cộng, đồng thời cũng hình thànhDLXH trước một vấn đề, sự kiện đang được cộng đồng xã hội quan tâm, thúc đẩycác hành vi xã hội cùng tham gia vào giải quyết

NCS đã tập trung nghiên cứu một số nước có nền báo chí phát triển mạnh mẽ, có

xã hội dân chủ tốt, có một số điểm khác biệt mà Việt Nam có thể tham khảo, như Hợpchủng quốc Hoa Kỳ, Cộng hòa Áo; một số nước có nét tương đồng về thể chế chính trị,

về địa lý, văn hóa với Việt Nam, như Trung Quốc; tương đồng về địa lý, về mô hìnhhoạt động báo chí như Singapore Đặc biệt, NCS nghiên cứu về sự phối hợp của báo

chí trong giám sát và PBXH trên phạm vi toàn cầu ở vụ việc “Hồ sơ Panama”(bắt đầu diễn ra từ tháng 4/2016) Từ đó, khẳng định, đánh giá về xu hướng phốihợp của báo chí các quốc gia trong giám sát và PBXH.

1.4 Chức năng, cơ chế và nguyên tắc để báo in thực hiện chức năng giám sát và phản biện xã hội

1.4.1 Các chức năng cơ bản của báo chí

Các lý luận cơ bản của báo chí đã khẳng định, báo chí có các chức năng cơbản là: chức năng thông tin - giao tiếp; chức năng tư tưởng; chức năng quản lý,giám sát và PBXH; chức năng khai sáng, giải trí; chức năng kinh tế - dịch vụ.Trong đó, chức năng quản lý, giám sát và PBXH là chức năng quan trọng của báochí

1.4.2 Cơ chế để báo in thực hiện chức năng giám sát và phản biện xã hội

Các đối tượng giám sát và PBXH (chủ trương, chính sách, quyết sách, đề án,

dự án…) tác động vào đời sống xã hội và chủ thể xã hội (tổ chức xã hội, tổ chức,

cá nhân và báo chí) Nảy sinh các tranh luận, thảo luận, phản biện được hìnhthành; kết quả phản biện, tranh luận được đăng tải trên báo in, tác động vào côngchúng và hình thành DLXH Các luồng ý kiến trong DLXH sẽ tác động vàokhách thể phản biện là các cơ quan công quyền, tổ chức… để cùng tìm ra tiếngnói chung (tìm sự đồng thuận xã hội)

1.4.3 Nguyên tắc để báo in thực hiện chức năng giám sát và phản biện

xã hội

Để thực hiện tốt chức năng, nhiệm vụ của mình, báo in cần phải tuân thủmột hệ thống các nguyên tắc là cơ sở phương pháp luận cho hoạt động báo chí, làchuẩn mực nghề nghiệp và cũng là nền tảng cho việc sáng tạo tác phẩm báo chí,

trong đó nổi bật nhất là tính chân thật, khách quan; tính công khai; tính đại

chúng Đồng thời, nội dung thông tin phải bảo đảm: tính thời sự; tính nhân văn,

giáo dục, văn hóa; được DLXH quan tâm

1.5 Tiêu chí đánh giá vai trò của báo in trong thực hiện chức năng giám sát và phản biện xã hội

1.5.1 Về nội dung thông tin

- Phải thời sự, khách quan, chính xác;

- Phải bảo đảm có các luận điểm, luận cứ khoa học;

- Phải bảo đảm đúng quan điểm, chủ trương, chính sách, pháp luật của Đảng

kiện Chuyên trang, chuyên mục phải ổn định, tạo thuận lợi và hấp dẫn bạn đọc.

Tổ chức bài, tuyến bài theo dòng sự kiện

1.5.3 Về phương thức thông tin

- Chuyển tải thông tin, sự việc đến công chúng một cách nhanh chóng, kịpthời, đa chiều, công khai, minh bạch, tạo tiền đề cho nhân dân tham gia giám sát

và PBXH

- Có sự kết hợp tốt giữa ấn phẩm in với các ấn phẩm khác, như báo điện tử

để thông tin nhanh và tạo tương tác, phản hồi giữa tòa soạn với công chúng

- Tổ chức hội nghị, hội thảo, tọa đàm về các vấn đề xã hội đang quan tâm

để tạo diễn đàn rộng rãi, nhiều người, nhiều đối tượng tham gia

1.5.4 Về hiệu ứng và hiệu quả xã hội

Vai trò của báo chí trong quan hệ với DLXH có mối quan hệ khá mật thiết,báo chí có vai trò với quan hệ DLXH ở 3 góc độ, đó là: báo chí khơi nguồn, hìnhthành và phản ánh DLXH; báo chí định hướng DLXH; báo chí điều hòa DLXH Quá trình hoạch định và thực thi chính sách, pháp luật không phải ngay từđầu đã có sự đồng thuận của xã hội, cho nên báo chí có nhiệm vụ tạo sự đồngthuận bằng việc tham gia tích cực vào việc phản biện những vấn đề còn bất cập,chưa được đại đa số người dân đồng tình, nhất trí, tạo ra hiệu ứng DLXH để điđến sự nhất trí và đồng thuận cao

Tiểu kết Chương 1

Trong chương này, NCS đã hệ thống hóa những vấn đề cơ bản nhất cơ sở

lý luận và thực tiễn về vai trò của báo in trong thực hiện chức năng giám sát vàPBXH NCS đã xây dựng được khung lý thuyết, đưa ra các khái niệm liên quanđến phạm vi, lĩnh vực thuộc phạm vi đề tài nghiên cứu

NCS đã rút ra một số nguyên tắc giám sát và PBXH của báo in; về tiêu chí đánhgiá vai trò của báo in trong thực hiện chức năng giám sát và PBXH

NCS cũng đã nghiên cứu, đánh giá tình báo chí của một số nước trên thế giớitrong giám sát và PBXH; sự phối hợp của báo chí liên quốc gia trong giám sát vàPBXH, từ đó có sự đánh giá, so sánh với báo in Việt Nam thực hiện giám sát, PBXH

ở Việt Nam hiện nay

Trên cơ sở khung lý thuyết tương đối hoàn thiện về vai trò của báo in trongthực hiện chức năng giám sát và PBXH ở Việt Nam hiện nay, NCS có cơ sở lýluận, có nền tảng lý thuyết vững chắc, sát hợp để tiến hành việc khảo sát, phântích, đánh giá về thực trạng giám sát và PBXH của báo in thuộc diện khảo sát, đểthực hiện nội dung tiếp theo của Luận án Trong chương này, NCS đã kế thừanhững ý tưởng khai phá của những nhà nghiên cứu đi trước và coi đó là tiền đề lýluận và thực tiễn để triển khai đề tài nghiên cứu của mình

Chương 2 THỰC TRẠNG VAI TRÒ CỦA BÁO IN TRONG THỰC HIỆN CHỨC NĂNG GIÁM SÁT VÀ PHẢN BIỆN XÃ HỘI

Ở VIỆT NAM HIỆN NAY

2.1 Tần suất và mức độ thực hiện chức năng giám sát và phản biện xã hội trên các báo in khảo sát

2.1.1 Khái quát các báo in khảo sát

NCS đã khái quát 4 báo trong phạm vi khảo sát là báo Nhân Dân, báo Lao Động,báo Thanh Niên và báo Xây Dựng; về sự hình thành và phát triển của các báo

2.1.2 Tần suất tác phẩm có nội dung giám sát và phản biện xã hội trên các báo in khảo sát

Để có kết quả, NCS đã sử dụng công cụ thống kê định lượng chuyên dụng

kỹ thuật phân tích mô tả Descriptive Statistics bằng phần mềm SPSS để xử lý các

số liệu khảo sát; Hệ số quan hệ Pearson Chi-Square = 000 so sánh sự khác biệt

trong môi trường tương quan giữa 4 báo và nội dung tin, bài tham gia giám sát vàPBXH

Biểu đồ 2.1: Tần suất thông điệp giám sát và PBXH đăng tải trên các báo khảo sát từ tháng 01 - 12/2015 (đơn vị: bài)

Nguồn: Khảo sát các báo ND, LĐ, TN, XD năm 2015

Trên cơ sở tiêu chí các tác phẩm được coi là có nội dung giám sát, PBXH,NCS đã khảo sát, phân tích 4 báo trong năm 2015 (từ tháng 01 đến 12/2015), tổng

số tác phẩm có nội dung thực hiện giám sát và PBXH được các báo tổ chức thựchiện là 1.751 tác phẩm Từ kết quả khảo sát cho thấy, vấn đề giám sát và PBXHđược các báo in rất chú trọng, tần suất tương đối dày, với số lượng xấp xỉ 500 tác

phẩm/12 tháng (với báo ngày), cho thấy bình quân gần 2 tác phẩm/số báo (xem

biểu đồ 2.1).

NCS đã sử dụng phương pháp nghiên cứu trường hợp để khảo sát, phân tích

và nhận định vai trò của báo in thực hiện chức năng giám sát và PBXH trongriêng 3 trường hợp là những sự kiện được nhiều báo tập trung giám sát và PBXH

với tần suất cao, liên tục trong năm 2015 là: Đề án thay thế 6.700 cây xanh ở TP.

Hà Nội (tháng 3/2015), Xét tuyển đại học, cao đẳng năm 2015 (tháng 8/2015) và Đóng góp ý kiến vào dự thảo các Văn kiện Đại hội XII của Đảng (tháng 9 và

10/2015) (xem bảng 2.1).

Bảng 2.1 Tần suất đăng tải 3 sự kiện “nóng” trong năm 2015 trên 4 báo in

Tên báo

Tổng Nhân Dân Lao Động Thanh Niên Xây Dựng

Vụ

việc Cây xanh HN Số lượng% 3.7%6 12.5%8 2.6%5 47.4%9 6.4%28

Tuyển sinh ĐHCĐ

năm 2015 Số lượng% 10.4%17 48.4%31 73.6%142 15.8%3 43.9%193 Góp ý văn kiện Số lượng 141 25 46 7 219

% 86.0% 39.1% 23.8% 36.8% 49.8%

% 100.0% 100.0% 100.0% 100.0% 100.0%

Nguồn: Khảo sát các báo ND, LĐ, TN, XD năm 2015

2.2 Nội dung, hình thức giám sát và phản biện xã hội trên báo in

2.2.1 Về nội dung thông tin

2.2.1.1 Vai trò của báo in trong tham gia giám sát và PBXH việc hoạch định và thực thi chính sách, pháp luật

Trong số 1.751 tác phẩm có nội dung giám sát và PBXH, nhóm giám sát vàPBXH về hoạch định, thực thi chính sách, pháp luật chiếm tỷ lệ khá cao, gồm báoNhân Dân có 116/501 bài (chiếm 23,2%), báo Lao Động 85/483 bài, chiếm17,6%; báo Thanh Niên 52/512 bài, chiếm 10,2%; báo Xây Dựng 29/255 bài,

chiếm 11,4%.

Qua kết quả khảo sát 4 báo cho thấy, tương quan giữa 2 nội dung tham giahoạch định và tham gia thực thi chính sách, pháp luật có sự chênh lệch nhau: nộidung thực thi chính sách chiếm tỷ lệ 85,6%, nội dung hoạch định chính sáchchiếm tỷ lệ 14,4 % Đây cũng chính là phản ánh chân thực thực tiễn, khi mà cácchính sách bắt đầu đi vào cuộc sống lúc đó mới vai trò của báo in trong thực hiệnchức năng giám sát và PBXH mới được đẩy lên cao nhất, bởi vì khi chính sách đivào giai đoạn thực thi các vấn đề hạn chế, khiếm khuyết, làm sai, cố ý làm sai,tiêu cực, tham nhũng… mới nảy sinh

2.2.1.2 Vai trò của báo in trong tham gia giám sát và phản biện các vấn đề về xã hội

Trên cơ sở các tiêu chí đề ra, các vấn đề về xã hội mà báo in tổ chức thựchiện chức năng giám sát và PBXH tập trung ở 4 nội dung là: (1) Văn hóa – xãhội; (2) Kinh tế; (3) Chính trị; (4) Phòng chống tiêu cực, tham nhũng

Phân tích cho thấy, số lượng các bài, tuyến bài về giám sát và PBXH các vấn

đề về văn hóa - xã hội chiếm tỷ lệ cao nhất, bởi đây là lĩnh vực gần gũi với đờisống xã hội, được công chúng quan tâm và có nhiều vấn đề cần được giải đáp;