Sự khác biệt của yếu tố hậu hiện đại trong sáng tác của hồ anh thái và haruki murakami tt

Sự xuất hiện của yếu tố hậu hiện đại trong các sáng tác của hai tác giả văn học đương đại Việt Nam và Nhật Bản có thể xem là độc lập chứ không nằm trong mối quan hệ ảnh hưởng, chi phối..

VIỆN HÀN LÂM KHOA HỌC XÃ HỘI VIỆT NAM

HỌC VIỆN KHOA HỌC XÃ HỘI

Công trình được hoàn thành tại:

Học viện Khoa học Xã hội

Người hướng dẫn khoa học: PGS.TS Trương Đăng Dung

Phản biện 1: GS.TS Trần Đình Sử

Phản biện 2: PGS.TS Lý Hoài Thu

Phản biện 3: TS Nguyễn Ngọc Thiện

Luận án được bảo vệ trước Hội đồng chấm luận án tiến sĩ họp tại: Học Viện Khoa học Xã hội vào lúc: giờ phút, ngày tháng năm 2018

Có thể tìm hiểu luận án tại:

- Thư viện học viện khoa học xã hội

- Thư viện quốc gia việt nam

MỞ ĐẦU

1 Tính cấp thiết của đề tài

Hậu hiện đại đã trở thành hiện tượng mang tính toàn cầu, được bàn luận, tranh cãi rất nhiều và có ảnh hưởng sâu rộng trên nhiều lĩnh vực, trong đó, có văn học

Hồ Anh Thái là nhà văn giàu yếu tố hậu hiện đại của Việt Nam và Haruki Murakami là một nhà văn hậu hiện đại của Nhật Bản Sự xuất hiện của yếu tố hậu hiện đại trong các sáng tác của hai tác giả văn học đương đại Việt Nam và Nhật Bản có thể xem là độc lập chứ không nằm trong mối quan hệ ảnh hưởng, chi phối So sánh sự khác biệt của yếu tố hậu hiện đại trong sáng tác của hai nhà văn với nhau sẽ thấy được sự khác biệt, chẳng những ở văn chương của họ, mà còn có được một cái nhìn thực chất về hậu hiện đại ở Việt Nam và Nhật Bản, và xa hơn nữa là hai nền văn hóa, hai cá tính dân tộc Trên cơ sở đó khẳng định tài năng

và đóng góp đáng kể của hai nhà văn trên tiến trình hiện đại hóa và hội nhập văn học thế giới

Trong thời gian qua đã có khá nhiều nghiên cứu giới thiệu về yếu

tố hậu hiện đại trong sáng tác của Hồ Anh Thái và Haruki Murakami Tuy nhiên hầu hết các công trình tập trung nghiên cứu yếu tố hậu hiện đại ở cấp độ tác phẩm hoặc nhóm tác phẩm và khảo sát độc lập cho một tác giả Chưa có công trình nào tiến hành khảo sát trên quy mô toàn diện

và có sự so sánh để chỉ ra được sự khác biệt của yếu tố hậu hiện đại trong sáng tác của hai nhà văn này

Chính vì vậy đề tài Sự khác biệt của yếu tố hậu hiện đại trong sáng tác của Hồ Anh Thái và Haruki Murakami mà chúng tôi tiến hành

là hoàn toàn mới mẻ và có triển vọng để thực hiện tốt

2 Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu của luận án

2.1 Mục đích

Làm sáng tỏ được sự khác biệt của yếu tố hậu hiện đại trong sáng tác của Hồ Anh Thái và Haruki Murakami

3 Đối tượng, phạm vi nghiên cứu của luận án

3.1 Đối tượng nghiên cứu

Đối tượng nghiên cứu là yếu tố hậu hiện đại trong sáng tác của Hồ Anh Thái và Haruki Murakami và chỉ ra sự khác biệt của nó trong sang tác của Hồ Anh Thái và Murakami

3.2 Phạm vi nghiên cứu

Phạm vi nghiên cứu của luận án là những tác phẩm của hai nhà

văn Hồ Anh Thái và Haruki Murakami

4 Phương pháp luận và phương pháp nghiên cứu

Để triển khai đề tài Sự khác biệt của yếu tố hậu hiện đại trong sáng tác của Hồ Anh Thái và Haruki Murakami, chúng tôi đã vận dụng

lý thuyết hậu hiện đại, lý thuyết liên văn bản là chủ đạo

Chúng tôi sử dụng phối hợp nhiều phương pháp nghiên cứu, trong

đó phương pháp so sánh là những phương pháp nghiên cứu chủ đạo Ngoài ra trong hệ thống phương pháp nghiên cứu còn có: phương pháp lịch sử - loại hình, hương pháp cấu trúc - hệ thống

5 Đóng góp mới về khoa học của luận án

Luận án chỉ ra và làm sáng tỏ những điểm khác biệt ở yếu tố hậu hiện đại ở tác phẩm của hai tác giả chủ yếu qua các phương diện thân

phận con người và phương thức thể hiện tác phẩm Qua đó, luận án đánh giá những đặc sắc nghệ thuật riêng trong sáng tác của hai nhà văn tiêu biểu cho hai nền văn học Việt Nam và Nhật Bản trên tinh thần soi sáng của lí thuyết hậu hiện đại Đây là cơ sở để khẳng định tài năng và đóng góp đáng kể của hai và văn trong tiến trình hướng tới ngôi nhà chung của văn chương thế giới

6 Ý nghĩa lí luận và thực tiễn của luận án

Về lí luận: Luận án nỗ lực khái quát những đặc trưng cơ bản của văn học hậu hiện đại, mang đến một cái nhìn sâu sắc hơn về sự vận động của tư duy tiểu thuyết và truyện ngắn theo tinh thần hậu hiện đại

Về thực tiễn: Chúng tôi mong muốn đem một hướng nghiên cứu

về sự khác biệt ở những tác giả khác nhau, trong hoàn cảnh xã hội khác nhau khi họ cùng sử dụng những thủ pháp tương đồng Qua đó, luận án cũng gợi mở thêm về những giá trị của văn học hậu hiện đại cũng như thấy được ảnh hưởng của nó trong tiến trình phát triển của văn học nhân loại Luận án sẽ là một tài liệu tham khảo hữu ích cho việc nghiên cứu, học tập văn học hậu hiện đại

7 Cơ cấu của luận án

Ngoài phần Mở đầu, phần Kết luận, Danh mục tài liệu tham khảo, phần Nội dung luận án được triển khai thành 4 chương:

Chương 1 Tổng quan tình hình nghiên cứu

Chương 2 Hậu hiện đại trong văn học và tiền đề tiếp nhận ở Hồ

Anh Thái và Haruki Murakami

Chương 3 Sự khác biệt về thân phận con người trong sáng tác của

Hồ Anh Thái và Haruki Murakami

Chương 4 Sự khác biệt về phương thức thể hiện trong sáng tác

của Hồ Anh Thái và Haruki Murakami

CHƯƠNG 1 TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU

1.1 Những công trình nghiên cứu liên quan gián tiếp đến đề tài

Trước hết để tạo được cơ sở lí luận cho việc đi vào nghiên cứu các yếu tố hậu hiện đại trong sáng tác của các nhà văn Việt Nam, chúng tôi hướng đến tìm hiểu những công trình cung cấp cơ sở lí thuyết do các nhà lí luận đã dày công nghiên cứu và dịch thuật trong thời gian qua như:

Văn học hiện đại thế giới – những vấn đề lý thuyết (2003) của nhiều tác giả; Chủ nghĩa hậu hiện đại (Postmodernism) (2006) của Trần Quang Thái; Truyện ngắn hậu hiện đại thế giới (2003); Truyện ngắn, lí luận, tác gia và tác phẩm (2005); Văn học hậu hiện đại - Lí thuyết và tiếp nhận (2012) của Lê Huy Bắc; Hoàn cảnh hậu hiện đại (2006) của J.F Lyotard (do Ngân Xuyên dịch, Bùi Văn Nam Sơn hiệu đính và giới thiệu); Lí thuyết hậu hiện đại (2011) của Phương Lựu; Thi pháp của chủ nghĩa hậu hiện đại (2012) của Liviu Petrescu do Lê Nguyên Cẩn dịch; Văn học hậu hiện đại – Lí thuyết và tiếp nhận (2011) của Khoa Ngữ văn Trường Đại Khoa học Huế; Văn học hậu hiện đại- Lí thuyết và thực tiễn (2013) của

Khoa Ngữ văn trường Đại học Sư phạm Hà Nội…

Ngoài ra còn phải kể đến những bài nghiên cứu đăng trên các tạp chí của các tác giả: Nguyễn Hưng Quốc, Đào Tuấn Ảnh, Phùng Gia Thế, Đông La, Hoàng Ngọc Tuấn, Inrasara, Như Huy, Trịnh Thanh Thủy, Ngô Văn Giá, Nguyễn Chí Hoan, Đoàn Cầm Thi…

1.2 Những công trình liên quan trực tiếp đến đề tài

1.2.1 Những công trình nghiên cứu yếu tố hậu hiện đại trong sáng tác của Hồ Anh Thái

Trong văn học Việt Nam đương đại, Hồ Anh Thái là nhà văn có chỗ đứng khá vững chắc Sự đổi mới ở ngòi bút của Hồ Anh Thái đã nhận được nhiều sự chú ý của các nhà phê bình trong nước và quốc tế Các yếu tố hậu hiện đại được thể hiện trong sáng tác của ông ở một số

phương diện như cách tiếp cận hiện thực, chất hài hước, giọng điệu giễu nhại, cách cấu trúc tác phẩm… được thể hiện qua những bài viết của các tác giả: Diệu Hường, Nguyễn Thị Minh Thái, Ngọc Ánh, Nguyễn Đăng Điệp, Xuân Cang, Trần Thanh Giao, Lê Minh Khuê, Trần Bảo Hưng, Phùng Gia Thế, Hoài Nam, Phạm Xuân Thạch, Hoàng Công Danh, Lê

Vĩnh Nguyên, Ngọc Hà, Ma Văn Kháng, Nguyễn Thị Huế… Ngoài ra

còn phải kể đến các báo cáo khoa học, khóa luận, luận văn của các sinh viên và học viên cao học

1.2.2 Những công trình nghiên cứu yếu tố hậu hiện đại trong sáng tác của Haruki Murakami

Haruki Murakami là một trong những tiểu thuyết gia thế kỉ XX quan trọng nhất của Nhật Bản Qua những sáng tác của mình Haruki Murakami đã cho thấy ông thực sự là một nhà văn hậu hiện đại với kĩ thuật viết tinh tế và điêu luyện Nghiên cứu về yếu tố hậu hiện đại trong sáng tác của Murakami về các phương diện xây dựng nhân vật,

sự phá vỡ kết cấu kể chuyện truyền thống, sử dụng biểu tượng, ẩn dụ,

và việc sử dụng nhiều yếu tố giễu nhại… được thể hiện qua bài viết của các tác giả Hoàng Long, Phạm Xuân Nguyên, Lâm Thiếu Hoa, Nguyễn Tuấn Khanh, Trần Tố Loan, Hà Văn Lưỡng, Dương Ánh Tuyết, Nguyễn Anh Dân, Phan Quý Bích, Nguyễn Bích Nhã Trúc…

và trong nhiều đề tài khoa học, các khóa luận, luận văn tốt nghiệp của sinh viên, học viên cao học

CHƯƠNG 2 HẬU HIỆN ĐẠI TRONG VĂN HỌC VÀ TIỀN ĐỀ TIẾP NHẬN

Ở HỒ ANH THÁI VÀ HARUKI MURAKAMI

2.1 Những đặc trưng thi pháp cơ bản của văn học hậu hiện đại

Chủ nghĩa hậu hiện đại trong văn học là khuynh hướng văn học tiếp nối chủ nghĩa hiện đại (bao gồm các khuynh hướng như tiểu thuyết mới, hiện thực huyền ảo, chủ nghĩa cực hạn…), ra đời vào khoảng sau chiến tranh thế giới thứ hai với các đặc trưng: sự từ chối tư tưởng trung tâm, tính liên văn bản, giễu nhại, “xuyên tạc” sự thật, lối trần thuật hỗn độn, xóa nhòa ranh giới giữa tinh tuyển và bình dân… Tác phẩm văn học viết theo tinh thần hậu hiện đại có một “hệ thống thi pháp bất định và đột phá”, sự không hạn chế về mặt chủ đề Để thuận lợi cho cho quá trình khảo sát tác phẩm của hai tác giả trong luận án, chúng tôi tập trung ở một

số đặc trưng cơ bản sau:

2.1.1 Phi trung tâm hóa và tinh thần giễu nhại

Chống lại các yếu tố trung tâm là đặc trưng then chốt của chủ

nghĩa hậu hiện đại nói chung và văn học hậu hiện đại nói riêng “Chủ nghĩa hậu hiện đại lại là một quá trình giải - khu biệt hóa (de - differentiation) và xóa bỏ mọi trung tâm… Một cách vắn tắt, tự bản chất, chủ nghĩa hậu hiện đại là một thứ chủ nghĩa đa nguyên” Hậu hiện đại

khước từ sự tồn tại của bất kì nền tảng cơ bản nào, nó thiếu sự lạc quan đối với chân lý khoa học, triết học, hay tôn giáo - những cái có thể giải thích mọi thứ cho con người Tính đa nguyên, hỗn độn, đánh đổ mọi trung tâm chi phối cách nhìn về thế giới

2.1.2.Tính liên văn bản

Liên văn bản là thuật ngữ cơ bản, phổ biến của chủ nghĩa hậu hiện

đại “Liên văn bản có thể diễn giải như là: 1) Thủ pháp văn học cụ thể như trích dẫn, vay mượn, nhại, bắt chước, mô phỏng; 2) Nguyên lí phổ quát của sự tồn tại của văn bản văn học; 3) Hình ảnh “thế giới như văn

bản”” Liên văn bản là sự tương quan của văn bản chính với các văn bản

văn học, nghệ thuật khác Liên văn bản là biểu hiện của sự trưng bày

“hiện thực phì đại” của xã hội hậu hiện đại Những hình thức cụ thể của liên văn bản văn học: sử dụng, vay mượn đề tài, cốt truyện, trích dẫn, đạo văn, điển tích, nhái lại (phong cách, thể loại nhân vật…), sử dụng đề từ…

2.1.3 Bóp méo sự thật và lối trần thuật hỗn độn

Các nhà văn hậu hiện đại xem sự hỗn độn là không thể khắc phục được, người nghệ sĩ bất lực Họ giễu nhại nỗ lực giải thích hiện thực của người hiện đại là ảo tưởng ngây thơ Họ chấp nhận thế giới hỗn độn và gia tăng thực trạng đó bằng cách “giải cấu trúc mọi trung tâm văn hóa”, thực hiện mọi “chiến lược” tạo hiệu ứng trần thuật hỗn độn Sự thật trong tác phẩm bị bóp méo, xuyên tạc một cách cố ý thể hiện cảm quan về thế giới đa phương đa tầng của “hiện thực phì đại” Phương thức này được phản ánh ở nguyên tắc “phi lựa chọn” – nguyên tắc đặc trưng trong văn học hậu hiện đại

2.1.4 Đề cao tiểu tự sự và mở rộng ngoại biên

Chủ nghĩa hậu hiện đại với tư tưởng thâu nạp mọi thứ đã quay về những câu chuyện đời thường, nhỏ nhặt, mang xu hướng thông tục hóa, phù hợp với xã hội tiêu dùng ngày nay Hiện thực trong tác phẩm văn học là một “hiện thực thậm phồn”, ranh giới giữa hiện thực và tưởng tượng bị xóa nhòa, cái huyền ảo và thực tại khách quan được đặt trong mối quan hệ tương thông với nhau Kĩ thuật viết hiện đại được đẩy đi xa hơn, lượng kiến thức hỗn tạp, có cả chuyên biệt là thách đố lớn đối với công chúng để có thể tiếp cận những khả thể nhất định của tác phẩm

2.2 Những yếu tố tiền đề cho sự tiếp nhận tinh thần hậu hiện đại ở hai tác giả

2.2.1 Hồ Anh Thái

Sinh ra ở một quốc gia vẫn đang trong công cuộc công nghiệp hóa, hiện đại hóa, nền kinh tế thị trường, những tác động của thế giới ảo, bên

cạnh những tích cực cũng gây nên những chao đảo lớn làm con người bị

“chấn động” mạnh và trở nên hoang mang Tinh thần hậu hiện đại nảy sinh ở nước ta như một hệ quả tất yếu

Trong thời đại bùng nổ thông tin toàn cầu, ngoài con đường dịch thuật, các tác phẩm cũng như hệ thống lí thuyết về hậu hiện đại, những khái niệm mới mẻ trong sáng tạo nghệ thuật của thế giới được cập nhật nhanh chóng qua Internet giúp các nhà văn dễ dàng tiếp cận

Bằng tài năng, niềm đam mê văn chương và khả năng về ngoại ngữ,

Hồ Anh Thái đã dịch và giới thiệu những tác phẩm văn học Mỹ sang tiếng Việt Đó cũng là con đường ông đón nhận những điều mới mẻ từ văn học ngoài nước Hơn nữa, vốn là một nhà ngoại giao được đi nhiều, tiếp xúc nhiều và với thái độ tích cực tìm hiểu các nền văn hóa mới, nhà văn có điều kiện sống trong không khí của văn hóa, văn học phương Tây Ông lại có quan niệm chín chắn về nghề văn, nhà văn, và sự cần thiết không ngừng làm mới mình trong nghệ thuật Chính thái độ luôn trăn trở

về sự vận động và đổi mới trong cách viết là mảnh đất thuận lợi để cấy vào đó những yếu tố ảnh hưởng của văn học hậu hiện đại Trong không khí của nền văn học sau đổi mới, đặc biệt là giai đoạn từ 1990 đến nay,

Hồ Anh Thái là một trong số những cây bút đã mạnh dạn đổi mới theo khuynh hướng hậu hiện đại, thể nghiệm những thủ pháp mới trong các sáng tác của mình và đạt được thành công nhất định, làm nên phong cách của riêng ông

2.2.2 Haruki Murakami

Sau thế chiến thứ hai đến thời kì Heisei, xã hội Nhật Bản thực sự bước sang thời kì hậu công nghiệp Kinh tế Nhật từ phát triển thần kì rồi dần chuyển sang suy thoái chậm, kéo theo những hậu quả khôn lường và

nạn thất nghiệp gia tăng Cùng với những biến động về kinh tế, chính trị

Nhật Bản cũng xuất hiện nhiều đảo lộn Tình hình xã hội nảy sinh nhiều vấn đề căng thẳng, bất an vốn có của một nền hậu công nghiệp cộng với

sự lo lắng thường trực về khủng bố, thiên tai đã đặt đất nước và con

người Nhật vào sự trải nghiệm tâm lí thực sự của thời kì hậu hiện đại

Về văn học, Nhật Bản là quốc gia có nền văn học phát triển sớm

và đã đạt được nhiều thành tựu rực rỡ Bước sang thế kỉ XX, nền văn học của xứ sở hoa Anh Đào tiếp tục trải qua quá trình hiện đại hóa để sánh

bước cùng văn học thế giới

Murakami đã sớm có sự yêu thích đặc biệt với văn học phương Tây Ông sống những năm tháng dài ở nước ngoài Ở đó, ông có có điều kiện tiếp nhận và thể nghiệm thành công những yếu tố hậu hiện đại trong các tác phẩm của mình Ngoài ra, Murakami còn có niềm đam mê âm nhạc Âu Mỹ Sự say mê và ăn sâu của âm nhạc đã có ảnh hưởng rất lớn

và các sáng tác của ông Ông cũng có những quan niệm mới mẻ và tích cực về nghề viết văn

Niềm đam mê nghệ thuật, những dấu ấn cá nhân và nỗi đau thời đại đã chi phối sâu tới cách cảm, cách nghĩ và văn phong của Murakami Ông thể hiện một phong cách lạ so với với các nhà văn cùng thời Tác phẩm của ông tràn ngập những hình ảnh, biểu tượng văn hóa đại chúng, mang đậm dấu ấn của tinh thần hậu hiện đại

2.2.3 Cái nhìn về hiện thực và con người

Xuyên suốt toàn bộ tiểu thuyết Hồ Anh Thái là một cách nhìn thể hiện sự khám phá mới về hiện thực xã hội và con người Bức tranh hiện thực cuộc sống trong sáng tác của Hồ Anh Thái không phải được “vô

trùng” hay được “chưng cất” mà luôn đa chiều, nhiều tầng vỉa, luôn luôn

biến ảo, bao gồm vô số “mảnh vỡ” hiện thực bị phân tách từ bề nổi và mạch ngầm chằng chịt trong đời sống xã hội

Con người trong bức tranh xã hội hôm nay được Hồ Anh Thái tái hiện bằng nhiều mảng màu với những nét bút sắc sảo, tinh tế Mỗi con người là một “nhân vị” riêng, tồn tại với tất cả những phẩm chất tự nhiên vốn có của nó Đó là những kiểu con người mới hơi thở cuộc sống và

thời đại Họ là sản phẩm của một hiện thực bất toàn với sự đổ vỡ không thể cứu vãn của những thang bảng giá trị từng có

Murakami thể hiện tinh thần hậu hiện đại rất rõ khi xây dựng chân dung hiện thực thời kì hậu kĩ nghệ Ông chấp nhận một cách bình thản rằng thế giới là hỗn mang, không hoàn hảo như nó vốn có Hơi hướng của văn học phi lý Kafka, triết lý hiện sinh mang bóng dáng của A Camus, J P Sartre hay F Nietzsche và cả dáng dấp lý thuyết vững chắc của M Bakhtin làm cho hững con người trong trang văn của ông không còn là “người Nhật thuần túy” mà đã bước ra khỏi giới hạn của quốc gia mình trở thành những “công dân toàn cầu” Con người giống như những mảnh vỡ kì dị, méo mó và bị “Âu hóa” tối đa Họ là những số phận tiêu biểu của một Nhật Bản hậu chiến, hậu kĩ nghệ, buồn thảm, đớn đau và khao khát cứu rỗi

CHƯƠNG 3

SỰ KHÁC BIỆT VỀ THÂN PHẬN CON NGƯỜI TRONG SÁNG TÁC CỦA HỒ ANH THÁI VÀ HARUKI MURAKAM 3.1 Sự khác biệt ở kiểu con người đặc trưng

3.1.1 Con người tha hóa trong sáng tác của Hồ Anh Thái

Tha hóa là khái niệm chỉ con người khi bị biến chất từ tốt thành xấu, thành con người khác, hoàn toàn đối lập, xa lạ, thù địch với chính

“bản gốc” lúc ban đầu, thậm chí biến con người trở nên khác biệt so với chính nó và đồng loại Trong văn học Việt Nam, nhân vật tha hóa thực sự xuất hiện cùng với trào lưu văn học hiện thực phê phán 1930 – 1945 Đến văn học đổi mới sau 1986, trong cuộc “giải thiêng” về cách nhìn con người, con người tha hóa đã trở lại và xuất hiện ngày càng nhiều trong trang viết nhiều nhà văn Việt Nam Ở sáng tác của Hồ Anh Thái, đây là kiểu con người đặc trưng

Nền kinh tế thị trường thời mở cửa với sự lấn át của văn minh tiêu dùng và xu thế toàn cầu hoá là điều kiện thuận lợi dẫn con người đến sự tha hóa Vốn là người nhạy cảm trước những tiêu cực xã hội, ông viết rất sắc sảo về sự tha hóa, biến chất của con người

Tha hóa qua phát hiện của Hồ Anh Thái không còn là nguy cơ mà

nó hiện hữu tràn ngập khắp nơi không giới hạn ở tuổi tác, giới tính hay thành phần xã hội Biểu hiện sự tha hóa của các nhân vật cũng rất phong phú: Xuống cấp về đạo đức, nhân cách sống; tha hóa vì tham tiền bạc; trượt dốc vì không làm chủ được những dục vọng thấp hèn của mình Qua kiểu con người đặc trưng này, nhà văn gióng lên một hồi chuông lớn cảnh báo toàn xã hội: Cuộc sống hôm nay đã vắng tiếng súng nhưng con người đang phải đối diện với một cuộc chiến mới tuy âm thầm nhưng dai dẳng, khốc liệt, cam go hơn nhiều Đó là cuộc chiến chống lại sự tha hóa, trượt dốc về nhân cách