Lịch sử nghiên cứu vấn đề
Phùng Quán, nổi tiếng với tiểu thuyết "Vượt Côn Đảo" và trường ca "Tiếng hát trên địa ngục Côn Đảo", chỉ nhận được sự chú ý từ phê bình sau vụ Nhân văn-Giai phẩm (1957-1958) Sau sự kiện này, tên tuổi và tác phẩm của ông biến mất khỏi văn đàn cho đến khi ông được phục hồi hội tịch Hội nhà văn vào ngày 3 tháng 2 năm 1988, khi đó các bài phê bình về ông mới lại xuất hiện Chúng tôi có thể chia phê bình về Phùng Quán thành hai giai đoạn: trước và sau năm 1988 Mặc dù được biết đến nhiều hơn với tiểu thuyết "Tuổi thơ dữ dội", Phùng Quán cũng là một nhà thơ có ảnh hưởng, nhưng nghiên cứu về thơ của ông còn hạn chế và không nhiều.
Trước năm 1988, phê bình thơ Phùng Quán chủ yếu tập trung trong hai tư liệu quan trọng: "Bọn Nhân văn-Giai phẩm trước tòa án dư luận" và "Qua cuộc đấu tranh chống nhóm phá hoại Nhân văn Giai phẩm trên mặt trận văn nghệ." Ngoài ra, bài thơ "Lời mẹ dặn" của Trúc Chi cũng đã được phê bình Giai đoạn này chỉ có một khoảng thời gian ngắn (1957-1958) để phê bình thơ của ông, và đáng chú ý là những phê bình này thường chỉ trích cả nhân cách của Phùng Quán Điều này phản ánh tính chất phê bình văn chương thời đó, khi thơ ca được coi là biểu hiện của con người; nếu thơ hay, tác giả được tôn vinh, ngược lại, nếu thơ mang ý kiến trái chiều, tác giả sẽ bị xem là kẻ chống phá.
Phùng Quán được đánh giá là một cá nhân có biểu hiện chống đối, đi ngược lại với lý tưởng chung, với tác giả Xuân Dung nhận định rằng ông là người “ăn chơi đàng điếm”, làm cho tâm hồn quần chúng xa rời những vấn đề quan trọng của đời sống Tác giả Lưu Trùng Dương cũng chỉ ra rằng Phùng Quán không chỉ xa rời quần chúng mà còn có thái độ “phá phách”, “chửi bới lung tung”, thể hiện sự “vong ân”, “bội nghĩa” đối với sự nghiệp chung.
Phùng Quán được miêu tả là một người vô kỷ luật, không tuân thủ sự phân công và thường xuyên chửi bới những người khuyên ngăn, bao gồm cả Đảng và quân đội, những tổ chức đã nuôi dưỡng và dạy dỗ hắn Bàng Sĩ Nguyên cho rằng Phùng Quán là kẻ bất tài nhưng gian lận và háo danh, chỉ học đến lớp ba mà đã mơ ước vào Đại học nhờ sự giúp đỡ không chính đáng Hồng Cương đánh giá Phùng Quán là người dễ bị kích động, sẵn sàng tham gia vào các hoạt động chống lại Đảng và Chính phủ mà không cần sự xúi giục cụ thể Tố Hữu cũng nhận định rằng Phùng Quán giống như con dê non rơi vào tay những kẻ xấu, cho thấy sự dễ bị lợi dụng của hắn trong bối cảnh chính trị phức tạp.
Chất lượng tác phẩm của Phùng Quán bị đánh giá thấp, với Lưu Trùng Dương nhận định rằng những gì ông viết chỉ là những câu chữ rỗng tuếch, thể hiện qua việc ông thường xuyên lặp đi lặp lại những từ như “lớn”, “vĩ đại”, “bất tử” Ngoài ra, Lưu Trùng Dương còn trích dẫn ý kiến từ các tác giả khác trong nhóm Nhân văn-Giai phẩm để chỉ trích tác phẩm của Phùng Quán, cho rằng ngay cả bản thân ông cũng thấy tác phẩm “Chiến sĩ mù” tồi nhưng vẫn gửi đến nhà xuất bản để nhận tiền Bàng Sĩ Nguyên cũng không ngần ngại “giễu nhại” bài thơ “Lời mẹ dặn” của Phùng Quán, chỉ ra những điểm yếu trong tác phẩm của ông.
“Người mẹ” và những lời khuyên dạy của mẹ về lẽ sống thực chất là Trương Tửu, người đã ảnh hưởng sâu sắc đến Phùng Quán, khiến ông coi những lời của Tửu như “lời mẹ dặn.” Tuy nhiên, tác phẩm của Phùng Quán cùng với các tác giả Nhân văn-Giai phẩm lại bị Vũ Đức Phúc chỉ trích là cố ý “bôi bác”, làm giảm giá trị của những nhân vật được tôn sùng như “thánh nhân”, những người không bao giờ mắc sai lầm.
“Những người khổng lồ” của Trần Duy, “Bức thư gửi một người bạn cũ” của Trần
Trong tác phẩm “Chống tham ô lãng phí” của Phùng Quán và “Con người Trần Dần” của Hoàng Cầm, cả hai tác giả đều chỉ trích cán bộ và bộ đội bằng cách miêu tả họ như những nhân vật hèn hạ, tham ô và độc đoán Những sáng tác này, theo Quang Đạm, bị xem là “nấm độc” và “cỏ dại”, phản ánh tư tưởng phi chính thống, trái ngược với yêu cầu chính trị của thời kỳ đó.
Nhiều tác phẩm của Phan Khôi, Trần Duy, Trần Dần, Lê Đạt, Hoàng Cầm, và Phùng Quán bị coi là những "cỏ dại" trong văn học, dẫn đến sự suy yếu của lãnh đạo và biến xã hội thành một "Thiên đường riêng của văn học nghệ thuật" phản động Nguyên Hồng chỉ ra rằng các tác phẩm của Phùng Quán và Nhân văn-Giai phẩm chứa đựng nhiều sai lệch tư tưởng, với những bài thơ như “Lời mẹ dặn” và “Ông vỗ ngực” được phê bình nhưng chỉ được xử lý hời hợt Tố Hữu nhấn mạnh rằng các tác phẩm này không chỉ bôi xấu chế độ mà còn bị lợi dụng bởi những người cổ vũ Nhân văn để chống lại Đảng, như trong bài “Hãy đi mãi” của Trần Dần và “Lời mẹ dặn” của Phùng Quán.
Bài thơ “Lời mẹ dặn” của Trúc Chi là một hiện tượng phê bình giấu mặt mà Phùng Quán đã bày tỏ sự vừa buồn cười vừa giận dữ Ông đã dành hơn hai mươi năm để tìm kiếm tác giả của bài thơ này Đến năm 1979, khi nhận được tập thơ Một đôi vần từ một người bạn, Phùng Quán mới phát hiện ra rằng Trúc Chi chính là Hoàng Văn Hoan, nhưng lúc này Hoàng Văn Hoan đã không còn nữa.
Trong bài thơ về "tị nạn chính trị" ở Trung Quốc, Trúc Chi chỉ trích phong cách thơ của Phùng Quán, cho rằng nó mang tính ỡm ờ, thể hiện tình cảm yêu ghét mà không chỉ rõ đối tượng cụ thể.
Chi cho rằng người mẹ cần dạy con cách phân biệt giữa kẻ xấu và người tốt, thay vì chỉ dạy một cách mơ hồ Trúc Chi lập luận rằng sự không rõ ràng này trong lời dạy của bài thơ "Lời mẹ dặn" thực chất khuyến khích những tình cảm yêu ghét không chính đáng.
Trước năm 1988, Phùng Quán, cùng với các tác giả trong nhóm Nhân văn-Giai phẩm, bị đánh giá tiêu cực cả về tư cách cá nhân lẫn tác phẩm Những đánh giá này thường quy kết ông là kẻ "phá hoại" với mưu đồ bất chính đối với chế độ.
Sau năm 1988, chúng tôi thống kê được những công trình, bài viết của các tác giả sau về thơ Phùng Quán:
- Nhớ Phùng Quán, Nxb Trẻ Tp Hồ Chí Minh, 2003 Cuốn sách tập hợp những bài viết về đời tư và sáng tác thơ của Phùng Quán
- Văn đàn-thời sự và bình luận, Nguyễn Hoàng Sơn, Nxb Văn học, 2003
Nguyễn Hoàng Sơn đưa ra bình luận về một số sáng tác của vài tác giả, trong đó có Phùng Quán
- Phùng Quán viết “Trăng hoàng cung”, Hà Khánh Linh, Nxb Thuận Hóa,
2007, ghi lại hoàn cảnh và chặng đường viết tiểu thuyết thơ Trăng hoàng cung
- Phùng Quán còn đây, Nxb Văn Nghệ thành phố Hồ Chí Minh, 2007, ghi lại những di cảo của Phùng Quán và những hồi ức của bạn bè về ông
- Những gương mặt thân yêu: Ghi chép về một số nhà văn, Huy Thắng, Nxb
Cuốn sách của Hội nhà văn năm 2008 tập hợp những bài viết về quá trình sáng tạo và những kỉ niệm với các nhà văn, nhà thơ Huy Thắng đã đưa ra nhiều ý kiến trái chiều về cuộc đời "cá trộm, rượu chịu, văn chui" của Phùng Quán.
Bài viết của Hoàng Thái Sơn, đăng trong Tạp chí Thơ số 3 (2008) và Tạp chí Nhật Lệ số 160 (tháng 7/2008), phân tích bài thơ "Hoa sen" của Phùng Quán Tác giả cho rằng Phùng Quán đã có những suy diễn và đánh giá văn chương thiếu căn cứ vào văn bản, dẫn đến việc hiểu lầm giá trị của "bùn" Ông chỉ trích Phùng Quán vì đã "quay lưng lại với triệu triệu đồng bào" và cho rằng cách đọc thơ của ông giống như một cuộc "đấu tố".
- Phản bác lại ý kiến của Hoàng Thái Sơn về bài Hoa sen, tác giả Mai Văn
Mai Văn Hoan chỉ ra rằng Hoàng Thái Sơn đã có nhiều nhầm lẫn trong cách hiểu, nhấn mạnh rằng trong bài thơ "Hoa sen," Phùng Quán đã thể hiện rõ lập trường ủng hộ nhân dân và phê phán những kẻ bội nghĩa, vô ơn.