Nghiên cứu ảnh hưởng của một số biện pháp kỹ thuật đến sinh trưởng và năng suất cây thạch đen tại huyện tràng định tỉnh lạng sơn vụ xuân năm 2019

--- HOÀNG VĂN TRỌNG NGHIÊN CỨU ẢNH HƯỞNG CỦA MỘT SỐ BIỆN PHÁP KỸ THUẬT ĐẾN SINH TRƯỞNG VÀ NĂNG SUẤT CÂY THẠCH ĐEN TẠI HUYỆN TRÀNG ĐỊNH, TỈNH LẠNG SƠN VỤ XUÂN NĂM 2019 LUẬN VĂN THẠC SĨ

-

HOÀNG VĂN TRỌNG

NGHIÊN CỨU ẢNH HƯỞNG CỦA MỘT SỐ BIỆN PHÁP KỸ THUẬT ĐẾN SINH TRƯỞNG VÀ NĂNG SUẤT CÂY THẠCH ĐEN TẠI HUYỆN TRÀNG ĐỊNH, TỈNH LẠNG SƠN VỤ XUÂN NĂM 2019

LUẬN VĂN THẠC SĨ KHOA HỌC CÂY TRỒNG

Thái Nguyên, 2020

TRƯỜNG ĐẠI HỌC NÔNG LÂM

-

HOÀNG VĂN TRỌNG

NGHIÊN CỨU ẢNH HƯỞNG CỦA MỘT SỐ BIỆN PHÁP KỸ THUẬT ĐẾN SINH TRƯỞNG VÀ NĂNG SUẤT CÂY THẠCH ĐEN TẠI HUYỆN TRÀNG ĐỊNH, TỈNH LẠNG SƠN VỤ XUÂN NĂM 2019

Ngành: Khoa học cây trồng

Mã số ngành: 60.62.01.10

LUẬN VĂN THẠC SĨ KHOA HỌC CÂY TRỒNG

Người hướng dẫn khoa học: 1 PGS.TS Nguyễn Viết Hưng

2 GS.TS Nguyễn Thế Hùng

Thái Nguyên, 2020

LỜI CAM ĐOAN

Tôi xin cam đoan tất cả các số liệu, kết quả nghiên cứu nêu trong luận văn là hoàn toàn trung thực và chưa được công bố trong bất kỳ công trình nào khác Mọi trích dẫn trong luận văn đã được ghi rõ nguồn gốc Tôi xin chịu trách nhiệm trước Hội đồng bảo vệ luận văn, trước phòng đào tạo và nhà trường về các thông tin, số liệu trong đề tài

TÁC GIẢ LUẬN VĂN

Hoàng Văn Trọng

LỜI CẢM ƠN

Để hoàn thành luận văn này, tôi đã nhận được rất nhiều sự giúp đỡ của thầy giáo hướng dẫn, các tập thể và cá nhân Tôi xin chân thành cảm ơn

PGS.TS Nguyễn Viết Hưng - Trưởng khoa Nông học; GS.TS Nguyễn Thế

Hùng - Phó hiệu trưởng Trường Đại học Nông lâm - Đại học Thái Nguyên với cương vị người hướng dẫn khoa học đã tận tâm hướng dẫn tôi trong suốt thời gian tôi thực hiện đề tài

Tôi xin chân thành cảm ơn các thầy, cô giáo Phòng Đào tạo và Khoa Nông học trường Đại học Nông lâm - Đại học Thái Nguyên đã truyền thụ cho tôi những kiến thức và phương pháp nghiên cứu quý báu trong suốt thời gian tôi học tập tại trường

Cuối cùng tôi xin gửi lời cảm ơn sâu sắc nhất tới gia đình, cơ quan, bạn bè những người luôn quan tâm giúp đỡ và tạo điều kiện cho tôi trong suốt thời gian học tập và nghiên cứu vừa qua

Tôi xin chân thành cảm ơn!

Thái Nguyên, ngày tháng năm 2020

TÁC GIẢ LUẬN VĂN

Hoàng Văn Trọng

MỤC LỤC

LỜI CAM ĐOAN i

LỜI CẢM ƠN ii

MỤC LỤC iii

DANH MỤC CÁC BẢNG vi

DANH MỤC CÁC HÌNH viii

DANH MỤC CÁC TỪ, CỤM TỪ VIẾT TẮT ix

MỞ ĐẦU 1

1 Tính cấp thiết của đề tài 1

2 Mục đích của đề tài 3

3 Yêu cầu của đề tài 3

CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN TÀI LIỆU 4

1.1 Khái quát chung về cây Thạch đen 4

1.1.1 Nguồn gốc và phân loại 4

1.1.2 Đặc điểm hình thái 5

1.1.3 Yêu cầu về điều kiện sinh thái của cây Thạch đen 6

1.1.4 Các nghiên cứu liên quan về kỹ thuật trồng trọt cây Thạch đen 7

1.1.5 Thành phần các chất trong cây Thạch đen 10

1.1.6 Vai trò của cây Thạch đen đối với đời sống con người 10

1.2 Tình hình sản xuất và tiêu thụ Thạch đen trên thế giới và Việt Nam 12

1.2.1 Tình hình sản xuất và tiêu thụ Thạch đen trên thế giới 12

1.2.2 Tình hình sản xuất và tiêu thụ Thạch đen tại Việt Nam 13

1.3 Tình hình nghiên cứu về cây Thạch đen trên thế giới và Việt Nam 14

1.3.1 Tình hình nghiên cứu về cây Thạch đen trên thế giới 14

1.3.2 Tình hình nghiên cứu về cây Thạch đen ở Việt Nam 17

CHƯƠNG 2: VẬT LIỆU, NỘI DUNG VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU 20

2.1 Đối tượng và vật liệu nghiên cứu 20

2.2 Thời gian và địa điểm nghiên cứu 20

2.3 Nội dung nghiên cứu 20

2.4 Phương pháp nghiên cứu 20

2.4.1 Phương pháp bố trí thí nghiệm 20

2.4.2 Quy trình kỹ thuật 24

2.4.3 Các chỉ tiêu và phương pháp theo dõi 25

2.5 Phương pháp tính toán và xử lý số liệu 26

CHƯƠNG 3: KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU 27

3.1 Nghiên cứu ảnh hưởng của thời điểm trồng đến sinh trưởng, năng suất cây Thạch đen tại Lạng Sơn vụ Xuân năm 2019 27

3.1.1 Ảnh hưởng của thời điểm trồng đến tỷ lệ sống của cây Thạch đen trong vụ Xuân năm 2019 27

3.1.2 Ảnh hưởng thời điểm trồng đến tốc độ tăng trưởng chiều dài cây Thạch đen 28

3.1.3 Ảnh hưởng thời điểm trồng đến tốc độ ra lá của cây Thạch đen ở các thời điểm trồng 30

3.1.4 Ảnh hưởng của thời điểm trồng đến đặc điểm hình thái cây Thạch đen tại Lạng Sơn vụ Xuân 2019 33

3.1.5 Ảnh hưởng của thời điểm trồng đến khả năng chống chịu sâu, bệnh hại cây Thạch đen tại Lạng Sơn trong vụ Xuân 2019 34

3.1.6 Ảnh hưởng của thời điểm trồng đến hiệu quả kinh tế của cây Thạch đen tại Lạng Sơn trong vụ Xuân 2019 36

3.2 Nghiên cứu ảnh hưởng của mật độ trồng đến sinh trưởng, năng suất cây Thạch đen tại Lạng Sơn vụ Xuân năm 2019 37

3.2.1 Ảnh hưởng của mật độ trồng đến tỷ lệ sống của Thạch đen tại Lạng Sơn trong vụ Xuân 2019 37

3.2.2 Ảnh hưởng của mật độ trồng đến tốc độ tăng trưởng chiều dài cây của cây Thạch đen vụ xuân 2019 38

3.2.3 Ảnh hưởng của mật độ trồng đến tốc độ ra lá của cây thạch đen tại Lạng Sơn vụ Xuân 2019 41

3.2.4 Ảnh hưởng của mật độ trồng đến đặc điểm hình thái của cây Thạch đen tại Lạng Sơn trong vụ Xuân 2019 44

3.2.5 Ảnh hưởng của mật độ trồng đến tình hình sâu, bệnh hại cây Thạch

đen tại Lạng Sơn trong vụ Xuân 46

3.2.6 Ảnh hưởng của mật độ trồng đến hiệu quả kinh tế của cây Thạch đen tại Lạng Sơn trong vụ Xuân 2019 47

3.3 Nghiên cứu ảnh hưởng của phân bón đến sinh trưởng, năng suất cây Thạch đen tại Lạng Sơn vụ Xuân năm 2019 49

3.3.1 Ảnh hưởng của tổ hợp phân bón đến tỷ lệ sống của Thạch đen tại Lạng Sơn vụ Xuân 2019 49

3.3.2 Ảnh hưởng của tổ hợp phân bón đến tốc độ tăng trưởng chiều dài của cây Thạch đen tại Lạng Sơn vụ Xuân 2019 50

3.3.3 Ảnh hưởng của tổ hợp phân bón đến tốc độ ra lá của cây Thạch đen tại Lạng Sơn vụ Xuân 2019 52

3.3.4 Ảnh hưởng của tổ hợp phân bón đến đặc điểm hình thái của cây Thạch đen tại Lạng Sơn vụ Xuân 2019 54

3.3.5 Ảnh hưởng của tổ hợp phân bón đến tình hình sâu bệnh hại cây Thạch đen tại Lạng Sơn vụ Xuân 2019 56

3.3.6 Ảnh hưởng của tổ hợp phân bón đến hiệu quả kinh tế của cây Thạch đen tại Lạng Sơn vụ Xuân 2019 57

KẾT LUẬN VÀ ĐỀ NGHỊ 59

* Kết luận: 59

* Đề nghị: 60

TÀI LIỆU THAM KHẢO 61 PHỤ LỤC

DANH MỤC CÁC BẢNG

Bảng 3.1: Ảnh hưởng của thời điểm trồng đến tỷ lệ sống của cây Thạch đen

vụ xuân 2019 tại điểm nghiên cứu 27 Bảng 3.2: Ảnh hưởng thời điểm trồng đến tốc độ tăng trưởng chiều dài cây

Thạch đen vụ Xuân 2019 tại điểm nghiên cứu 29 Bảng 3.3: Ảnh hưởng thời điểm trồng đến tốc độ ra lá của cây Thạch đen

vụ Xuân 2019 tại điểm nghiên cứu 31 Bảng 3.4: Ảnh hưởng của thời điểm trồng đến đặc điểm hình thái của cây

Thạch đen vụ Xuân 2019 tại điểm nghiên cứu 33 Bảng 3.5: Ảnh hưởng của thời điểm trồng đến tình hình sâu, bệnh hại cây

Thạch đen vụ Xuân 2019 tại điểm nghiên cứu 35 Bảng 3.6: Ảnh hưởng của thời điểm trồng đến hiệu quả kinh tế của cây

Thạch đen vụ Xuân 2019 tại điểm nghiên cứu 36 Bảng 3.7: Ảnh hưởng của mật độ trồng đến tỷ lệ sống của cây Thạch vụ

Xuân 2019 tại điểm nghiên cứu 37 Bảng 3.8: Ảnh hưởng của mật độ trồng đến tốc độ tăng trưởng chiều dài

cây Thạch đen vụ Xuân 2019 tại điểm nghiên cứu 39 Bảng 3 9: Ảnh hưởng của mật độ trồng đến tốc độ ra lá của cây Thạch đen

vụ Xuân 2019 tại điểm nghiên cứu 42 Bảng 3 10: Ảnh hưởng của mật độ trồng đến đặc điểm hình thái của cây

Thạch đen vụ Xuân 2019 tại điểm nghiên cứu 44 Bảng 3.11: Ảnh hưởng của mật độ trồng đến tình hình sâu, bệnh hại cây

thạch đen vụ Xuân 2019 tại điểm nghiên cứu 46 Bảng 3.12: Ảnh hưởng của mật độ trồng đến hiệu quả kinh tế của cây

Thạch đen vụ Xuân 2019 tại điểm nghiên cứu 48 Bảng 3.13:Ảnh hưởng của tổ hợp phân bón đến tỷ lệ sống của cây Thạch

đen vụ Xuân 2019 tại điểm nghiên cứu 49 Bảng 3.14: Ảnh hưởng của tổ hợp phân bón đến tốc độ tăng trưởng chiều

dài cây Thạch đen vụ Xuân 2019 tại điểm nghiên cứu 50 Bảng 3.15: Ảnh hưởng của tổ hợp phân bón đến tốc độ ra lá của cây Thạch

đen vụ Xuân 2019 tại điểm nghiên cứu 53 Bảng 3.16: Ảnh hưởng của tổ hợp phân bón đến đặc điểm hình thái của cây

Thạch đen vụ Xuân 2019 tại điểm nghiên cứu 54 Bảng 3.17: Ảnh hưởng của tổ hợp phân bón đến tình hình sâu, bệnh hại cây

Thạch đen vụ Xuân 2019 tại điểm nghiên cứu 56 Bảng 3.18: Ảnh hưởng của tổ hợp phân bón đến hiệu quả kinh tế cây Thạch

đen vụ Xuân 2019 tại điểm nghiên cứu 57

DANH MỤC CÁC HÌNH

Hình 3.1: Ảnh hưởng thời điểm trồng đến tốc độ tăng trưởng chiều dài cây

Thạch đen vụ Xuân 2019 tại điểm nghiên cứu 29 Hình 3.2: Ảnh hưởng thời điểm trồng đến tốc độ ra lá của cây Thạch đen

vụ Xuân 2019 tại điểm nghiên cứu 32 Hình 3.3: Ảnh hưởng của thời điểm trồng đến năng suất thân lá của cây

Thạch đen vụ Xuân 2019 tại điểm nghiên cứu 34 Hình 3.4: Ảnh hưởng của mật độ trồng đến tốc độ tăng trưởng chiều dài

cây Thạch đen vụ Xuân 2019 tại điểm nghiên cứu 40 Hình 3.5: Ảnh hưởng của mật độ trồng đến tốc độ ra lá của cây Thạch đen

vụ Xuân 2019 tại điểm nghiên cứu 43 Hình 3.6: Ảnh hưởng của mật độ trồng đến năng suất thân lá của cây Thạch

đen vụ Xuân 2019 tại điểm nghiên cứu 45 Hình 3.7: Ảnh hưởng của tổ hợp phân bón đến tốc độ tăng trưởng chiều dài

cây Thạch đen vụ Xuân 2019 tại điểm nghiên cứu 52 Hình 3.8: Ảnh hưởng của tổ hợp phân bón đến tốc độ ra lá của cây Thạch

đen vụ Xuân 2019 tại điểm nghiên cứu 53 Hình 3.9: Ảnh hưởng của tổ hợp phân bón đến đặc điểm hình thái của cây

Thạch đen vụ Xuân 2019 tại điểm nghiên cứu 55

MỞ ĐẦU

1 Tính cấp thiết của đề tài

Thạch đen hay còn gọi là Xương sáo có tên khoa học Mesona chinensis Benth Thạch đen là cây thân thảo cao từ 40 - 60 cm, bò lan trên mặt đất, là

cây ưa sáng và ưa ẩm nhưng không chịu được úng Thạch đen là cây ưa đất thịt pha cát màu xám hoặc xám vàng, không lẫn đá Thạch đen có tác dụng giải nhiệt, đây là một mặt hàng dùng trong giải khát được nhiều người ưa chuộng, do lá cây Thạch đen có vị hơi ngọt, tính mát, có công dụng mát gan, thanh nhiệt, nhuận tràng, trị cảm mạo, hỗ trợ người bị tiểu đường, hỗ trợ giảm huyết áp, chống lão hóa và các bệnh xương khớp Ngoài ra, Thạch đen còn được coi là một tân dược với hàm lượng Polyphenol, tanin, pectin chiếm trên 50% Đây là những chất làm tăng đáng kể tính giãn nở của mạch máu, chống oxy hóa, giảm cholesterol trong máu (Thuận Thắng 2016)

Ở các tỉnh miền núi phía Bắc, Thạch đen được trồng nhiều ở huyện Thạch An, tỉnh Cao Bằng; huyện Tràng Định, tỉnh Lạng Sơn; huyện Na Rì, tỉnh Bắc Kạn Thạch đen là loại cây dễ trồng, không mất nhiều công chăm sóc, ít bị sâu bệnh và cho năng suất cao Trung bình 1ha cây Thạch đen sẽ cho thu hoạch hơn 4 tấn thạch khô/ha, với giá bán dao động từ 25.000 - 30.000 đồng/1kg như hiện nay thì người dân thu được từ 100 đến 120 triệu đồng/ha, nếu trồng thâm canh năng suất có thể đạt từ 10 - 15 tấn/ha hiệu quả kinh tế thu được từ 250 - 300 triệu đồng/ha Do vậy, cây Thạch đen được coi là cây xóa đói giảm nghèo, nhiều hộ gia đình đã thoát nghèo và vươn lên làm giàu từ loại cây trồng này

Các nghiên cứu trước đây đã chỉ ra rằng để nâng cao khả năng sinh trưởng và năng suất cây trồng thì giống và giải pháp kỹ thuật là những yếu tố

để nâng cao năng suất cây trồng nói chung và cây Thạch đen nói riêng Tuy nhiên, hiện nay Việt Nam có rất ít nghiên cứu về giống và biện pháp thâm canh loại cây trồng này

Huyện Tràng Định, tỉnh Lạng Sơn có nhiệt độ trung bình 22,160C; độ ẩm không khí 85%; lượng mưa trung bình đạt 120,40 mm; số giờ nắng 142,42 giờ; có điều kiện thổ nhưỡng phù hợp với điều kiện sinh trưởng, phát triển của cây Thạch đen Trong các cây trồng chủ lực ở Tràng Định, thạch đen từ lâu đã trở thành cây trồng có tiếng Đến nay, diện tích cây thạch đen của toàn huyện đạt trên 1.000 ha/năm Trong đó, vùng trồng chính tập trung tại các xã: Kim Đồng, Tân Tiến, Chí Minh, Vĩnh Tiến, Chi Lăng và một số xã phía Đông của huyện Trong 6 tháng đầu năm 2020, diện tích cây thạch đen đạt gần 1.100 ha, tăng 4,5% so với cùng kỳ năm 2019; năng suất đạt 54 tạ/ha, sản lượng đạt gần 13.000 tấn, tăng 6% so với cùng kỳ (baolangson.vn) [24]

Ở Tràng Đinh, người dân địa phương đã trồng cây Thạch đen từ rất lâu đời nên có kinh nghiệm trong việc trồng và chăm sóc cây Thạch đen Năm

2017, khi Thạch đen Tràng Định, Lạng Sơn được đăng ký bảo hộ nhãn hiệu tập thể thì sản phẩm Thạch đen của huyện đã đem lại giá trị kinh tế cao cho người dân địa phương Ngoài ra, việc phát triển cây Thạch đen là định hướng chung của huyện Tràng Định trong lĩnh vực nông nghiệp Mặc dù được coi là cây trồng xoá đói, giảm nghèo nhưng thực tế cây Thạch đen chưa có những nghiên cứu một cách khoa học về ảnh hưởng của các biện pháp kỹ thuật canh tác hợp lý cho loại cây trồng chủ lực này, chủ yếu vẫn dựa vào kinh nghiệm canh tác lâu đời của từng hộ sản xuất khiến cho việc khó đảm bảo theo chất lượng, năng suất tối ưu nhất Do đó, việc tiến hành nghiên cứu các biện pháp kỹ thuật để góp phần khai thác có hiệu quả cây Thạch đen trên địa bàn huyện theo hướng phục vụ sản xuất hàng hóa để phù hợp với tiềm năng phát triển của cây Thach đen

Xuất phát từ đặc điểm của điều kiện tự nhiên huyện Tràng Định, cùng với cơ sở khoa học, tính thực tiễn trong sản xuất Thạch đen, nên việc thực

hiện nghiên cứu đề tài: “Nghiên cứu ảnh hưởng của một số biện pháp kỹ thuật đến sinh trưởng và năng suất cây Thạch đen tại huyện Tràng Định,

tỉnh Lạng Sơn vụ Xuân năm 2019” là rất cần thiết trong giai đoạn hiện

nay nhằm góp phần nâng cao giá trị sản xuất cây Thạch đen cho người dân địa phương

2 Mục đích của đề tài

Xác định các giải pháp kỹ thuật canh tác hợp lý nhằm nâng cao khả năng sinh trưởng và năng suất cây Thạch đen góp phần nâng cao giá trị kinh tế cho người sản xuất

3 Yêu cầu của đề tài

Đánh giá về khả năng sinh trưởng, phát triển, chống chịu sâu bệnh; đánh giá ảnh hưởng của thời điểm trồng, mật độ trồng khác nhau… đến năng suất cây thạch đen

CHƯƠNG 1 TỔNG QUAN TÀI LIỆU 1.1 Khái quát chung về cây Thạch đen

1.1.1 Nguồn gốc và phân loại

Cây Thạch đen có nguồn gốc ở Đông và Đông Nam Châu Á, phân bố nhiều ở vùng Đông Nam Trung Quốc, Đài Loan và khu vực Đông Nam Á Loài cây này mọc mạnh trên các khu vực đất dốc, đất cát và đất khô Ở Trung Quốc, Thạch đen được sử dụng để tạo ra sản phẩm từ rất lâu đời Người dân Trung Quốc thường sử dụng Thạch đen trong món chè, đặc biệt là các sản phẩm dưới dạng chè đóng gói, chè đóng hộp Ở Việt Nam, cây Thạch đen mọc hoang dại ở vùng rừng núi phía Bắc như các tỉnh Lạng Sơn, Cao Bằng, về sau này được trồng ở nhiều vùng đồng bằng như ở như Bảo Lộc (Lâm Đồng), Sa Đéc (Đồng Tháp), Châu Đốc (An Giang), Đồng bằng sông Cửu Long và miền Đông Nam Bộ (thoibaokinhdoanh.vn) [27]

Phân loại khoa học (Scientific classification):

Bộ: hoa môi (Lamiales),

Họ: hoa môi/bạc hà (Lamiaceae),

Chi: cỏ Thạch (Mesona),

Loài: Mesona chinensis Benth (Đỗ Tất Lợi, 2003) [7]

Chi cỏ Thạch (Mesona) là một chi thực vật thân thảo thuộc họ bạc hà

Hình 1: Cây Thạch đen [7]

Cây Thạch đen (Mesona chinensis Benth) là loài thực vật thân thảo thấp,

có nhựa kết Thạch trong nước được dùng để làm thức uống giải khát Ở Trung

Quốc, tiếng Quan Thoại gọi là “xiancao” (tiên thảo), người Mân Cao ở Đài Loan gọi là “sian-chháu”, người Quảng Đông gọi là “leung fan cao” (lương

phấn thảo) Người Việt Nam gọi là “xương sáo”

1.1.2 Đặc điểm hình thái

Cây Thạch đen có đặc điểm hình thái như sau:

- Đặc điểm chồi và lá cây Thạch đen:

Lá cây Thạch đen mọc ra từ các mấu, chồi mọc ra từ nách lá Lá Thạch đen thuộc loại lá đơn, mọc đối, dày, màu xanh nhạt, hình trứng hoặc trứng thuôn, thon hẹp ở gốc, nhọn ở chóp Lá dài từ 3 - 6 cm, rộng 1 - 2 cm, cuống

lá dài 1 - 2 cm Hai mặt lá đều có phủ một lớp lông mỏng, mép lá có hình răng cưa

- Đặc điểm thân cây Thạch đen:

Cây Thạch đen là loại cây họ hòa thảo, thân có bốn cạnh, hình đứng mềm, bên ngoài thân có phủ một lớp lông thô, rậm Cây có chiều dài trung bình từ 40 - 60 cm, tùy điều kiện chăm sóc và thổ nhưỡng có thể dài tới 1 mét Cây Thạch đen có khả năng phân nhánh nhiều từ gốc, nhánh tỏa ra phủ

kín trên mặt đất giống như cây bạc hà

- Đặc điểm hệ rễ cây Thạch đen:

Rễ cây Thạch đen có dạng chùm, rễ tỏa rộng và ăn nông Rễ của cây Thạch đen có thể mọc từ gốc, thân khi tiếp xúc trực tiếp với đất ẩm Do vậy, khi cây Thạch đen phát triển, thân cây dài có thể có nhiều đốt thân mọc rễ cắm xuống để hỗ trợ hút chất dinh dưỡng

- Đặc điểm hoa và quả cây Thạch đen:

Hoa mọc thành cụm dày đặc ở đầu cành, khá dày đặc vào lúc hoa nở rộ, cuống hoa có thể kéo dài tới 10 - 12 cm, có lông Đài hoa có lông, 3 răng ở môi trên; tràng trắng hay hồng nhạt, môi trên 3 thùy, môi dưới to; nhị 2, thò

dài, chỉ nhị tím Quả của cây Thạch đen nhỏ, nhẵn, thon dài khoảng 0,7 mm Cây Thạch đen ra hoa vào cuối thu, đầu mùa đông (Trần Thị Hạnh, 2010) [5]

1.1.3 Yêu cầu về điều kiện sinh thái của cây Thạch đen

Thạch đen là cây chịu ảnh hưởng lớn của các điều kiện sinh thái, nguyên sản của cây Thạch đen là vùng khí hậu nhiệt đới Nghiên cứu điều kiện sinh thái của cây Thạch đen là đề cập đến các điều kiện sống thích hợp nhất về các mặt như khí hậu, đất đai… của cây Thạch Nắm vững những yêu cầu sinh thái của cây Thạch thì sẽ giúp nó sinh trưởng, phát triển tốt Sau đây

ta xét một số điều kiện sinh thái chủ yếu:

- Điều kiện khí hậu

Các điều kiện khí hậu có ảnh hưởng lớn nhất đến sự sinh trưởng và phát triển của cây Thạch đen là nhiệt độ, ẩm độ Cây Thạch đen phát triển tốt ở nhiệt độ từ 20 - 250C, lượng mưa bình quân từ 1.500 – 2.000 mm, độ ẩm không khí là 80 – 85%, độ ẩm đất là từ 70 – 80%

Ánh sáng cũng là nhân tố ảnh hưởng tới quá trình sản xuất Thạch đen, cây Thạch đen là cây ưa sáng Cũng như các thực vật khác, không khí rất cần đối với đời sống cây Thạch đen, chỉ cần một sự thay đổi nhỏ về hàm lượng

CO2 cũng có ảnh hưởng tới sự quang hợp của cây Thạch đen Sự lưu thông không khí, gió nhẹ, có mưa rất có lợi cho sự sinh trưởng của cây Thạch đen

Như vậy, điều kiện sinh thái có ảnh hưởng lớn tới sự phát triển của cây Thạch đen, tới năng suất và chất lượng Thạch đen Do đó, cần nắm bắt được các nhân tố đó để có những giải pháp cho cây Thạch đen phát triển tốt, cho năng suất và chất lượng cao hơn (Mã Vĩnh Quyết, 2017) [10]

- Đất đai và địa hình

Thạch đen là cây không yêu cầu khắt khe về đất Tuy nhiên để cây Thạch đen sinh trưởng, phát triển tốt, có khả năng cho năng suất cao và ổn định thì Thạch đen nên được trồng ở những nơi đất tốt Đất trồng Thạch đen tốt phải đạt yêu cầu đất xốp, đất cát, có tầng đất dày, không lẫn đá, nhiều

mùn, gần nguồn nước tưới, có khả năng thoát nước tốt (không úng, lầy) và có

độ dốc thoải Từ những yêu cầu đó ta thấy ở nước ta có nhiều vùng có đất đai thích hợp với cây Thạch đen, đặc biệt là vùng núi phía Bắc

Đất trước khi trồng phải được cày bừa kỹ, sạch cỏ dại Đối với đất nương rẫy, đất đồi sau khi cày bừa kỹ, sạch cỏ dại thì tiến hành làm hốc theo đường đồng mức (đường hình vành nón) Đối với đất bằng, đất ruộng thì tiến hành làm rãnh thoát nước xung quanh khu đất, lên luống rộng 1 – 1,5 m, cao

15 – 20 cm Làm rãnh ngang luống có kích thước rộng 5 -7 cm, sâu 7 -10 cm hoặc bổ hốc trồng có kích thước dài 15 cm, rộng 5 – 10 cm, sâu 7 – 10 cm

Về thành phần cơ giới, Thạch đen ưa các loại đất từ pha cát đến đất đồi,

độ mùn cao Thạch đen được trồng trên những loại đất có thành phần cơ giới nhẹ sản phẩm Thạch có màu đen đẹp, hương thơm tự nhiên, vị mát Muốn Thạch đen có chất lượng cao và hương vị đặc biệt thì Thạch đen phù hợp trồng ở độ cao nhất định, thông thường Thạch đen chỉ phù hợp với đất rẫy có

độ dốc < 250. Cây ưa đất dốc nhẹ, đất ven suối ẩm thuộc loại đất thịt pha cát màu xám hoặc xám vàng có tầng sâu dày, không lẫn đá Trồng Thạch đen trên đất ruộng cây phát triển tốt, cho năng suất cao Tuy nhiên, về chất lượng Thạch, vị ngọt, mát và hàm lượng chất tan trong cây Thạch đen thấp hơn so với trồng trên đất rẫy, có độ dốc phù hợp (Mã Vĩnh Quyết, 2017) [10]

1.1.4 Các nghiên cứu liên quan về kỹ thuật trồng trọt cây Thạch đen

- Phòng trừ cỏ dại cho cây Thạch đen:

Cây Thạch đen là cây thân mềm, cây lớn sẽ lan ra khắp bề mặt luống

Do vậy việc hạn chế cỏ dại để cây có thể tạo ra các rễ phụ tại thân, cành hỗ trợ quá trình hấp thụ dinh dưỡng Sử dụng các biện pháp như chăm sóc tốt tạo điều kiện cho cây Thạch đen nhanh phủ kín mặt đất vừa chống xói mòn vừa hạn chế tốt cỏ dại, vừa có tác dụng giữ ẩm và hạn chế cỏ bằng việc phủ rơm hoặc nilon khi trồng có hiệu quả cao, không tốn nhiều thời gian làm cỏ (Mã Vĩnh Quyết, 2017) [10]

- Giống cây Thạch đen:

Việc lựa chọn giống đối với cây Thạch đen là việc quan trọng trong quá trình sản xuất cây Thạch đen Có giống khỏe và sạch bệnh có thể tạo điều kiện cho cây sinh trưởng, phát triển mạnh và giảm bớt chi phí đầu tư chăm sóc và phòng trừ dịch bệnh Do vậy, việc nghiên cứu các biện pháp giữ và tạo nguồn giống cho sản xuất đối với cây Thạch đen là rất cần thiết Thạch đen chỉ được nhân giống bằng vô tính, nguồn giống chủ yếu bằng gốc thân của vụ trước (Mã Vĩnh Quyết, 2017) [10]

- Tưới nước:

Tiến hành tưới nước cho Thạch đen khi khô hạn để thúc đẩy sinh trưởng và phát triển của cây Thạch đen tạo năng suất và chất lượng Thạch đều tăng Đối với cây Thạch đen có thể trồng xen canh trên cùng một diện tích đất với cây ăn trái như cam, quýt, nhãn, nho, xoài Trồng xen canh dưới bóng tán cây giúp cân bằng độ ẩm, kéo dài thời gian tưới nước của Thạch đen Cây Thạch đen yêu cầu luôn đảm bảo đủ ẩm cho ruộng, cây không thích hợp với điều kiện ngập úng hay khô hạn (Mã Vĩnh Quyết, 2017) [10]

- Phòng trừ sâu bệnh cho cây Thạch đen

Tùy theo từng loại sâu, bệnh mà ta sử dụng các loại thuốc khác nhau Với sâu ăn lá: thăm đồng thường xuyên và phát hiện sớm, khi mật độ còn thấp thì kết hợp lúc làm cỏ dùng tay bắt diệt sâu Khi sâu ở mật độ cao thì dùng các loại thuốc sau để diệt trừ: Padan 95SP, Ofatox 400EC, Trebon 10EC, Pha thuốc đúng nồng độ, phun đều trên mặt lá

Với sâu cuốn lá: Thăm đồng thường xuyên và phát hiện sớm, khi mật

độ còn thấp thì kết hợp lúc làm cỏ dùng tay bắt diệt sâu Khi sâu ở mật độ cao thì dùng các loại thuốc sau để diệt trừ: Padan 95SP, Sharpa 25EC, Trebon 10EC, Pha thuốc đúng nồng độ, phun đều trên mặt lá

Với bệnh thối cổ rễ: Sử dụng cây giống khỏe mạnh, sạch sâu bệnh, không bón nhiều phân đạm, bón phân cân đối, luân canh hợp lý với cây lúa

nước Dùng các loại thuốc sau để trừ bệnh như: Copper Zinc, Validan 5DD, Topan 70WP,

Với bệnh sương mai: Phun ngừa hay phun sớm khi bệnh chớm phát bằng các loại thuốc như: Zinancol, Copper zinc, ở nồng độ 0,2%

Với bệnh phấn trắng: dùng các loại thuốc có gốc lưu huỳnh như Anvil 5SC, Zineb 80%,

Khoa học kỹ thuật ngày càng phát triển nên đã có các công trình nghiên cứu về các loại sâu bệnh hại trên các loại cây họ hòa thảo trong đó có cây Thạch đen, từ đó kèm theo các biện pháp phòng trừ hiệu quả Có thể phòng trừ bằng thuốc hóa học hay các biện pháp sinh học khác nhằm tạo điều kiệncho cây Thạch đen phát triển tốt (Mã Vĩnh Quyết, 2017) [10]

- Bón phân cho cây Thạch đen:

Là biện pháp kỹ thuật cần thiết để nâng cao năng suất và chất lượng Thạch đen Cây Thạch đen có khả năng hút dinh dưỡng liên tục trong suốt quá trình sinh trưởng và sinh thực Nó có khả năng thích ứng với điều kiện dinh dưỡng rất rộng, có thể sống ở những nơi đất màu mỡ song cũng có thể sống

ở những nơi cằn cỗi, nghèo kiệt dinh dưỡng mà vẫn cho năng suất nhất định (Mã Vĩnh Quyết, 2017) [10]

- Thu hoạch, bảo quản và chế biến Thạch đen:

Cây Thạch đen có thời gian sinh trưởng ngắn (trong vòng 4 tháng), nên mỗi năm, người dân có thể làm 2 vụ Thạch đen và tiếp tục làm thêm một vụ lúa Cắt xong một đợt, Thạch đen lại đâm chồi và phát triển tiếp, lại thêm ít bị sâu bệnh tấn công nên chỉ cần đầu tư mua giống lần đầu (forum.bacsi.com) [25]

Nếu được chăm sóc và bón phân tốt thì một năm có thể thu hoạch được hai lần vào tháng 6 và tháng 10 Thu hoạch khi cây xuất hiện nụ hoa ở ngọn là năng suất cao nhất Cần cắt sát gốc, thân và lá thu về rải đều, phơi nắng nhẹ một ngày sau đó đánh đống lại 1-2 ngày mới đem ra phơi tiếp Khoảng 2-3

ngày phơi là khô Nếu ruộng không bón phân để phát triển tự nhiên, thì mỗi năm chỉ thu một lần vào tháng 10-11 Thường 10kg thân lá Thạch tươi thì được 1kg khô (Nguyễn Ngọc Bách, 2009) [2]

Bảo quản ở những nơi khô ráo và thoáng mát để tránh hiện tượng thối mốc Sau đó, có thể tiến hành chế biến, Thạch đen hiện nay vẫn chủ yếu được chế biến dưới dạng đóng Thạch khô thô sơ để dễ vận chuyển Vấn đề xây dựng nhà máy chế biến sản phẩm Thạch ngay tại địa phương là điều cần được quan tâm Để chế biến Thạch ăn, chủ yếu người dân chế biến theo phương pháp nấu thủ công nên số lượng là hạn chế, chỉ phục vụ được nhu cầu tiêu dùng hàng ngày tại địa phương (Mã Vĩnh Quyết, 2017) [10]

1.1.5 Thành phần các chất trong cây Thạch đen

Cây Thạch đen bao gồm 17 axit amin, hàm lượng axit amin dao động

Được biết trong thân, lá cây Thạch đen có chất pectin tạo gel Khi bột của thân, lá khô ngâm vào nước chất gel trương nước tạo thành một khối Thạch màu đen

1.1.6 Vai trò của cây Thạch đen đối với đời sống con người

Cùng với thời gian, cây Thạch đen đóng một vai trò quan trọng đối với người dân trồng Thạch nói riêng và mọi người tiêu dùng nói chung Thạch đen không chỉ là thứ giải khát thông thường mà còn là một tân dược Theo Đông y, lá cây Thạch đen có vị ngọt, tính mát, có tác dụng giải nhiệt, giúp các

quá trình chuyển hóa trong cơ thể diễn ra dễ dàng… nên thường được sử dụng

để nấu và chế biến thành món Thạch giải nhiệt trong những ngày hè oi bức, nóng nực

Ngoài chức năng giải khát thông thường, Thạch đen có tác dụng sinh lý

rõ rệt đối với sức khỏe của con người, được dùng để phòng trị và chữa nhiều loại bệnh khác nhau, giúp hạ huyết áp, trị cảm mạo do nắng nóng, đau nhức

cơ và các xương khớp, hỗ trợ điều trị bệnh tiểu đường, viêm gan cấp

TS Nguyễn Năng Nhượng đã nghiên cứu công nghệ sản xuất một số sản phẩm từ cây Thạch Đen tỉnh Cao bằng thành hàng hóa Kết quả nghiên cứu của ông Cho thấy Thạch Đen có tổng hàm lượng Polyphenol tổng, hàm lượng tanin và pectin chiếm trên 50% Tanin và phenolic là nhóm chất quan trọng quyết định chất lượng thạch Tanin có tính chất của vitamin P và làm tăng đáng kể tính dãn nở của mạch máu, tanin thạch còn có tác dụng như chất chống oxy hoá, bảo vệ vitamin C, giảm cholesterol trong máu (Nguyễn Năng Nhượng 2009) [8]

Bên cạnh giá trị về mặt sức khỏe, giải khát, cây Thạch đen còn là loại cây trồng chủ lực tại một số địa phương đem lại hiệu quả kinh tế thiết thực giúp bà con xóa đói giảm nghèo Chính vì Thạch đen có tác dụng tốt cho sức khỏe của con người nên nó ngày càng được người tiêu dùng ưa chuộng, làm cho những người dân trồng, chế biến và kinh doanh Thạch đen có nguồn thu nhập đáng kể, giải quyết việc làm và góp phần nâng cao đời sống người dân Như ở các vùng trồng Thạch đen của nước ta, cây Thạch đen đã và đang mang lại hiệu quả kinh tế to lớn cho người dân Hiện nay, cây Thạch đen đang được phát triển rộng rãi tại các vùng phía Đông Bắc cụ thể tại các tỉnh Lạng Sơn, Cao Bằng, Bắc Kạn và các tỉnh vùng đồng bằng như ở Đồng bằng sông Cửu Long và Miền Đông Nam Bộ như Sa Đéc (Đồng Tháp), Châu Đốc (An Giang)

Phát triển cây Thạch đen cần một lượng lao động khá lớn, do vậy trồng

Thạch đen thu hút và điều hòa lao động nông nghiệp Hiện nay, Thạch đen đã trở thành mặt hàng ưa chuộng của Việt Nam cũng như một số nước trên thế giới mang lại nguồn thu nhập lớn Ngoài ra, nhu cầu về Thạch đen của các vùng miền trên thế giới ngày càng cao Vì vậy, phát triển sản xuất và tiêu thụ Thạch đen góp phần đáng kể cải thiện chất lượng cuộc sống của người dân trồng Thạch, đặc biệt là đối với đồng bào miền núi (Trần Thị Hạnh, 2010) [5]

Như vậy, cây Thạch đen có tiềm năng khai thác trên những vùng đất đai rộng lớn, nhất là ở các vùng miền núi Việt Nam là một trong những nước

có điều kiện sinh thái thuận lợi cho sự sinh trưởng và phát triển của cây Thạch, người dân có kinh nghiệm và nguồn lao dộng dồi dào Do đó có tiềm năng sản xuất và kinh doanh Thạch đen là rất lớn

1.2 Tình hình sản xuất và tiêu thụ Thạch đen trên thế giới và Việt Nam

1.2.1 Tình hình sản xuất và tiêu thụ Thạch đen trên thế giới

Thạch đen được sử dụng trên khắp thế giới như là một loại thuốc Tại Đông Dương, đặc biệt là Lào, Thạch đen được sử dụng để giảm đau (viêm dạ dày) và rối loạn dạ dày khác như táo bón, đầy hơi, tiêu chảy

Malaysia, Singapore và Brunei: Thạch đen được trộn lẫn trong các món tráng miệng như chè, bánh lọt Nó cũng được trộn với sữa đậu nành phục vụ như một thức uống giải khát, món tráng miệng

Thái Lan: Thạch đen được sử dụng cùng với nước đá và đường nâu tự nhiên Ngoài ra, nó còn được dùng với các loại trái cây như mít và các món tráng miệng khác của Thái Lan

Indonesia: Việc sản xuất bột Thạch Đen trực tiếp từ lá cây Thạch sẽ đem lại sự tiện lợi cho người tiêu dùng

Đài Loan: Thạch Đen được sử dụng trong các món tráng miệng và các loại đồ uống Đôi khi có thể được thêm vào thức uống trà sữa và đá bào Nó thường được sử dụng trong một thức uống truyền thống của Đài Loan (http://hodinhhai.blogspot.com) [26]

1.2.2 Tình hình sản xuất và tiêu thụ Thạch đen tại Việt Nam

Việt Nam nằm trong khu vực Châu Á Thái Bình Dương có điều kiện tự nhiên khí hậu nhiệt đới gió mùa, đất nước trải dài từ bắc vào nam với 2/3 là diện tích đất đồi núi, điều kiện tự nhiên thuận lợi cho cây Thạch đen sinh trưởng và phát triển Thạch đen được trồng ở Việt Nam từ khá lâu, nhưng nó chưa thực sự được coi là cây công nghiệp quan trọng, chưa được tập trung sản xuất đại trà Trong những năm gần đây Chính phủ, các địa phương, các tổ chức phi chính phủ quốc tế cũng đã có nhiều quan tâm đến sự phát triển của

cây Thạch đen

Ở Việt Nam cây Thạch đen có một vị trí quan trọng trong việc phát triển kinh tế tại một số vùng phía bắc như Lạng Sơn, Bắc Kạn và Cao Bằng

Ở miền nam có một số vùng phát triển thạch đen như Bảo Lộc (Lâm Đồng),

Sa Đéc (Đồng Tháp), Châu Đốc (An Giang) Do đó phát triển trồng Thạch đen ở nước ta không những phát huy được vai trò kinh tế của hộ gia đình, lợi thế của từng vùng mà còn góp phần to lớn trong việc sử dụng có hiệu quả đất đai, lao động nông nghiệp nông thôn, thúc đẩy sản xuất phát triển Góp phần nâng cao đời sống vật chất, văn hoá tinh thần người dân Chính điều đó càng khẳng định việc đầu tư sản xuất phát triển Thạch đen là một hướng đi đúng của các địa phương, các công ty, các cơ sở sản xuất kinh doanh trên cả nước Những năm gần đây đã có nhiều cơ chế chính sách đầu tư ưu tiên phát triển Thạch đen Cây Thạch đen được coi là cây trồng xóa đói giảm nghèo và tiến lên làm giàu của nhiều hộ nông dân khu vực miền núi Hiện nay, thị trường Thạch đen của Việt Nam bao gồm cả thị trường trong nước và nước ngoài Trong đó ở Việt Nam, người nông dân sản xuất Thạch đen với mục tiêu hướng vào xuất khẩu sang thị trường Trung Quốc là chủ yếu

Tại tỉnh Lạng Sơn, cây Thạch đen là một trong những cây trồng chủ lực, thế mạnh và đem lại giá trị cao cho người dân Năm 2017, sản lượng Thạch đen của tỉnh Lạng Sơn đạt trên 10.000 tấn, giá trị đạt hơn 200 tỷ đồng Năm

2018, sản lượng đạt trên 9.600 tấn, giá trị ước tính hơn 190 tỷ đồng (https://thoibaokinhdoanh.vn) [28]

Thạch đen Tràng Định được trồng tại 23/23 xã, thị trấn nhưng chủ yếu tập trung phát triển ở 7 xã vùng phía Tây của huyện Diện tích thạch đen hằng năm dao động từ 1.200 – 2.000 ha, cho sản lượng trung bình từ 8.000 – 9.000 tấn, đem lại giá trị khoảng 240 – 270 tỷ đồng/năm Với giá trị cao gấp 10 lần

so với trồng lúa, thạch đen được coi là cây giảm nghèo của nông dân nơi đây (http://baolangson.vn) [23]

1.3 Tình hình nghiên cứu về cây Thạch đen trên thế giới và Việt Nam

1.3.1 Tình hình nghiên cứu về cây Thạch đen trên thế giới

Cây Thạch đen có tên khoa học Mesona chinensis Benth (Chinese

Mesona) là cây trồng nông nghiệp có hiệu quả kinh tế cao, được sử dụng rộng rãi ở Đông Nam Á và Trung Quốc như là một thức uống thảo dược (Sirichai Adisakwattana và cs 2014) [15] Thạch đen là thực phẩm lý tưởng có nguồn gốc tự nhiên, an toàn và tốt cho sức khỏe về cả mặt dinh dưỡng và làm dược phẩm (Zhao Zhi-guo và cs 2011) [22] Cây Thạch đen giàu flavones, polysaccharides, polyphenols, pigments, và amino acids khiến nó trở nên hữu ích để làm nguyên liệu cho thuốc thảo dược, thực phẩm tốt cho sức khỏe, thức uống thảo dược và thuốc bổ hàng ngày Nghiên cứu chỉ ra rằng loại thực phẩm này là một nguồn giàu chất chống glycat hóa tự nhiên giúp phòng ngừa biến chứng tăng đường huyết ở bệnh tiểu đường Trong y học hiện đại, Thạch đen được sử dụng để chữa các bệnh say nắng, tiểu đường, cao huyết áp và viêm thận cấp

Các nước như Trung Quốc, Thái Lan, Malaisia đã sử dụng Thạch đen

để chế biến các sản phẩm Thạch đóng hộp/vỉ như Thạch dừa, Thạch rau câu, chè ăn liền Do đặc thù dễ chế biến thành các dạng sản phẩm với mùi vị khác nhau, do pha trộn với các loại hương liệu, dễ sử dụng nên các dạng sản phẩm Thạch đã và đang thu hút sự quan tâm của người tiêu dùng (Hoàng Thị Hà

2010) [4]

Tuy nhiên cho đến nay, có rất ít các công trình nghiên cứu về cây Thạch đen, một số ít công trình được công bố ở Trung Quốc như tác giả Liu Jin Fu và cs (2000) [22] khi nghiên cứu trồng Thạch đen cho thấy cây Thạch đen được trồng kết hợp trong hệ thống nông, lâm kết hợp (bao gồm cây Linh

Sam, Trấu Trơn (Aleuritesfordii) thì Thạch đen đem lại hiệu quả kinh tế cao

nhất so với các mô hình nông, lâm kết hợp khác ở phía Nam Trung Quốc

Đặc điểm cây trồng, thành phần hóa học, dược lực, kĩ thuật trồng trọt, nghiên cứu nuôi cấy mô cây Thạch đen đã được các tác giả Trung Quốc (Zhao Zhi-guo và cs 2011) [22] mô tả trong báo cáo nghiên cứu của họ

Jin Zhenliang (2012) [14] chỉ ra các phương pháp canh tác Thạch đen cho năng suất cao bao gồm: cày bừa chuẩn bị đất, lên luống rộng 1,5 - 1,8 m; phun topsin để vệ sinh đồng ruộng và tưới một lượng vừa đủ nước phân chuồng pha loãng; sử dụng phân bón hữu cơ hoai mục, phân hỗn hợp và phân lân để bón lót; bón lót trước khi bừa; lên luống theo độ rộng của luống và san phẳng mặt luống; che phủ mặt luống sau trồng; cắt ngọn khỏe dài khoảng 30

cm, sau đó thành các đoạn dài khoảng 10 cm, có 4 - 5 đốt; cắm hom vào luống đã chuẩn bị sẵn theo khoảng cách cây 3 - 5 cm, 6 - 8 cm; tưới đẫm

Các thí nghiệm đồng ruộng đã được tiến hành để xác định ảnh hưởng của các phương pháp canh tác khác nhau vào mùa đông, như không che phủ, che phủ rơm rạ và lớp màng nhựa đối với sự phát triển của cây Thạch đen Kết quả cho thấy việc che phủ rơm rạ làm tăng đáng kể chiều cao cây, trọng lượng thân tươi, trọng lượng tươi trên mặt đất và tỷ lệ thân/lá tương ứng 19,5%, 26,1%, 15% và 16,8% Màng nhựa tăng đáng kể chiều cao cây, chiều dài lá trên cây, chiều rộng lá trên cây, trọng lượng tươi, trọng lượng lá tươi và trọng lượng tươi trên mặt đất tương ứng là 52,4%, 46,7%, 43,8%, 42,2%, 42,8% và 42,6% Kết quả nghiên cứu đã chỉ ra rằng sự phát triển của Thạch đen khi sử dụng lớp màng nhựa nhanh hơn so với che phủ bằng rơm rạ rất

nhiều Do đó, màng nhựa đã được coi là một phương pháp hiệu quả trong mùa đông cho cây Thạch đen (Yin Xiao Hong và cs 2010) [18]

Các tác giả Su Hai-lan, Chen Jing-ying và HuangYing-zhen (2010) [17] nghiên cứu mối liên hệ giữa đặc điểm nông học và năng suất của cây Thạch đen Kết quả chỉ ra rằng chiều dài thân, chiều cao cây, đường kính thân và chiều dài lóng ảnh hưởng có ý nghĩa tới năng suất của cây Cả chiều dài thân

và chiều cao cây có ảnh hưởng lớn đến năng suất, trong đó chiều dài thân là đặc điểm có ảnh hưởng lớn nhất

Nghiên cứu xác định thời điểm tối ưu để thu hoạch cây Thạch đen dựa trên hàm lượng của polysaccharide và flavonoids đã được thực hiện bởi một

số nhà nghiên cứu Trung Quốc Sự thay đổi thành phần hóa học và năng suất của Thạch đen chỉ ra rằng thời gian tốt nhất để thu hoạch là trong khoảng 10 ngày cuối của tháng 8 khi mà hàm lượng polysaccharide đạt 1,96%, flavonoids 13,83% và năng suất 240 gram/cây (Huang Ying-zhen và cs, 2013)

[13] Trong một nghiên cứu khác nhằm xác định ảnh hưởng của thời gian thu

hoạch đến chất lượng Thạch đen thực hiện bởi các tác giả Zhang Huaifen và

cs (2012) [21] Kết quả chỉ ra rằng thời điểm thu hoạch tốt nhất là từ 12h trưa đến 17h chiều trong tháng 9 và tháng 10, thời điểm tốt nhất là lúc 16h chiều

Ngoài ra, tác giả Zhang GF và cs (2012) [20] đã phân tích đặc điểm của

18 giống Thạch đen trồng ở Trung Quốc để cung cấp thông tin hữu ích cho việc phân loại, mô tả và nhân giống

Công nghệ sản xuất các sản phẩm từ cây Thạch đen của Trung Quốc rất phát triển và đa dạng Các sản phẩm sản xuất ra có mặt ở hầu hết các nước châu Á Người dân Trung Quốc thường sử dụng Thạch đen dưới dạng sản phẩm dạng bột đóng gói, khi sử dụng pha với nước, đun sôi lên, thêm đường

và hương liệu rồi đổ ra khuôn định hình Sản phẩm này đã xuất hiện trên thị trường Việt Nam và được người dân ta quen dùng vì sự tiện dụng của nó cũng như thời hạn bảo quản lâu

Trong các dây chuyền chế biến Thạch công nghiệp, các thiết bị chính thường có các thông số kỹ thuật sau:

+ Thiết bị nấu: dung tích tuỳ theo công suất dây chuyền Nhiệt độ nấu

1.3.2 Tình hình nghiên cứu về cây Thạch đen ở Việt Nam

Hiện nay, ở các tỉnh miền núi phía Bắc Thạch đen được trồng nhiều ở huyện Thạch An, tỉnh Cao Bằng; huyện Tràng Định, tỉnh Lạng Sơn; huyện Na Rì, tỉnh Bắc Kạn và được coi là cây xóa đói giảm nghèo cho đồng bào các dân tộc ở vùng này Bởi Thạch đen là loại cây dễ trồng, không mất nhiều công chăm sóc, ít bị sâu bệnh và cho năng suất cao Trung bình 1ha cây Thạch đen sẽ cho thu hoạch hơn 40 tạ, với giá bán dao động từ 25.000-30.000 đồng/1kg như hiện nay thì đây cũng là cây trồng mang lại thu nhập khá cho người nông dân

Năm 2013, diện tích Thạch đen ở huyện Thạch An, tỉnh Cao Bằng chỉ

có 172 ha, đến năm 2014 tăng 284 ha Hiện nay, diện tích trồng Thạch đen ở Thạch An đã tăng lên 335 ha (Phương Oanh, 2015) [9] Tại huyện Tràng Định, tỉnh Lạng Sơn từ năm 2010 đến nay, diện tích trồng cây Thạch đen hàng năm tại huyện luôn được duy trì ổn định từ 1.500 đến 2.000 ha, năng suất bình quân từ 5,8 - 6 tấn/ha, sản lượng bình quân 8.700 - 12.000 tấn (Nguyên Khê, 2009) [6] Năm 2016, toàn huyện Na Rì, tỉnh Bắc Kạn trồng được gần 140 ha cây Thạch đen, đạt trên 279% kế hoạch (Trung Dương, 2016) [3]

Mặc dù được coi là cây trồng xoá đói, giảm nghèo nhưng thực tế Thạch đen chưa bao giờ được quy hoạch vùng trồng và có những nghiên cứu

một cách khoa học, kết hợp với chế biến sau thu hoạch, liên kết tìm đầu ra

ổn định cho nông dân để cây trồng này phát triển bền vững (Thuận Thắng, 2016) [11]

Nghiên cứu trồng cây Thạch đen bằng các đoạn thân khác nhau

có công trình của tác giả Bùi Văn Thanh và cs (2009) [12] cho thấy có thể trồng Thạch đen bằng gốc, thân, ngọn hoặc chồi đều có tỷ lệ sống cao > 90%

Khi nghiên cứu hàm lượng chất tan trong Thạch đen tại tỉnh Lạng Sơn, tác giả Lưu Đàm Ngọc Anh và cs (2009) [1] cho thấy thời vụ trồng Thạch đen có thể từ tháng 12 năm trước đến tháng 3 năm sau, nhưng thích hợp nhất nên trồng cây Thạch đen vào khoảng thời gian từ tháng 1 đến tháng 2 hàng năm Vào thời gian này nguyên liệu sẽ có hàm lượng chất tan cao

Tổ hợp phân bón (g/m2) 10 N : 10 P205 : 0 K20 cho hàm lượng chất tan cao nhất (cả cây: 26,8%, thân: 24,0%, lá: 28,8%) so với các công thức khác Thạch đen trồng ở trên nương luôn cho hàm lượng chất tan cao hơn trồng ở ruộng (Lưu Đàm Ngọc Anh và cs -2009) [1]

Cho đến nay, nghiên cứu về cây Thạch đen còn rất ít, chưa gắn kết giữa nghiên cứu quy trình thâm canh phát triển sản xuất kết hợp với chế biến bảo quản và chế biến Thạch đen phục vụ sản xuất hàng hóa

Các vùng nông thôn là những nơi phát triển cây Thạch đen nổi tiếng như Thạch An - Lạng Sơn, Tràng Định - Lạng Sơn, Na Rì - Bắc Kạn Quy trình chế biến Thạch đen được phổ biến trong sản xuất thủ công như sau:

- Thạch từ cây Thạch đen: Cây Thạch tươi → Phơi khô → Bảo quản→ Rửa sạch→ Nấu→ Phối trộn→ Tạo hình → Sản phẩm

Cây Thạch sau khi thu hoạch được phơi khô và phải để ít nhất 1 năm sau

đó mới chế biến Nếu chế biến ngay, sẽ cho tỷ lệ thu hồi thấp Khi chế biến cây Thạch được rửa sạch, thêm nước vào nấu kỹ, lọc lấy nước, thêm ít bột sắn hay

bột gạo vào nấu cho sôi lại, để nguội làm Thạch mềm màu đen, để cho mau đông, người ta thêm nước tro hoặc hàn the

Để đáp ứng nhu cầu của thị trường, một số cơ sở ở Hà Nội đã đầu tư nghiên cứu công nghệ và thiết bị để chế biến Thạch đen Công nghệ vẫn theo công nghệ truyền thống, tuy nhiên có sử dụng một số chất phụ gia mang tính bí quyết, gia truyền nên cho sản phẩm Thạch có chất lượng cao hơn Cụ thể Thạch giai và dòn hơn, để được lâu hơn (khoảng 3 ngày) Thiết

bị trong dây chuyền chủ yếu là các nồi nấu, thùng khuấy và máy bơm Qua tìm hiểu thấy cứ 60 - 70 kg cây Thạch khô đưa vào chế biến cho 1.500 - 1.600 kg Thạch thành phẩm Thời gian nấu là 24 giờ

Thạch chế biến theo công nghệ truyền thống thường có chất lượng không cao, không đa dạng hoá được sản phẩm và đặc biệt không bảo quản được lâu, chỉ để được 2 - 3 ngày Đây là nguyên nhân chính hạn chế việc mở rộng sản xuất, không đưa Thạch đen thành sản phẩm hàng hoá chất lượng cao phục vụ tiêu dùng trong nước và xuất khẩu

Vì là nước nông nghiệp nhiệt đới, do vậy nhu cầu về các đồ giải khát, trong đó có Thạch ở Việt Nam rất lớn Để đáp ứng nhu cầu về Thạch, thời gian qua nhiều đơn vị như Viện Cơ điện Nông nghiệp và Công nghệ sau thu hoạch, Viện Công nghiệp thực phẩm, v.v đã nghiên cứu, đưa ra quy trình và thiết bị chế biến bột Thạch đen Quy trình gồm các công đoạn:

- Thạch từ cây Thạch đen: Cây Thạch tươi → Phơi khô → Bảo quản→ Rửa sạch → Nấu→ Lọc, tách bã → Dịch chiết → Bổ sung phụ gia → Cô đặc → Sấy khô → Đóng gói → Bảo quản

Tuy nhiên, quy trình sản xuất mới chỉ dừng lại ở quy mô nhỏ, sản xuất thủ công, chất lượng không ổn định do chưa có tiêu chuẩn cho nguyên liệu đầu vào, điều kiện trang thiết bị mới ở điều kiện thủ công, chưa đạt được độ

ổn định trong quy trình sản xuất

CHƯƠNG 2 VẬT LIỆU, NỘI DUNG VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU

2.1 Đối tượng và vật liệu nghiên cứu

- Đối tượng: Giống cây Thạch đen địa phương được trồng lâu đời tại xã Kim Đồng, huyện Tràng Định, tỉnh Lạng Sơn

- Vật liệu: Tổ hợp phân bón đạm Ure, phân lân nung chảy, phân Kali clorua, phân hữu cơ vi sinh Sông Gianh và các vật liệu khác phục vụ cho việc nghiên cứu các nội dung của đề tài

2.2 Thời gian và địa điểm nghiên cứu

- Thời gian nghiên cứu: Từ tháng 02 đến tháng 08 năm 2019

- Địa điểm nghiên cứu: Thí nghiệm được bố trí tại xã Kim Đồng, huyện Tràng Định, tỉnh Lạng Sơn

- Đất làm thí nghiệm: Đất ruộng

2.3 Nội dung nghiên cứu

- Nghiên cứu ảnh hưởng của thời điểm trồng đến sinh trưởng, năng suất cây Thạch đen tại Lạng Sơn vụ Xuân năm 2019

- Nghiên cứu ảnh hưởng của mật độ đến sinh trưởng và năng suất cây Thạch tại Lạng Sơn vụ Xuân năm 2019

- Nghiên cứu các mức phân bón ảnh hưởng đến sinh trưởng và năng suất cây Thạch đen tại Lạng Sơn vụ Xuân năm 2019

2.4 Phương pháp nghiên cứu

2.4.1 Phương pháp bố trí thí nghiệm

Thí nghiệm 1: “Nghiên cứu ảnh hưởng của thời điểm trồng đến sinh

trưởng, năng suất cây Thạch đen tại Lạng Sơn vụ Xuân năm 2019”

- Thí nghiệm bố trí theo kiểu khối hoàn chỉnh (RCBD) với 3 lần nhắc lại Các chỉ tiêu và phương pháp theo dõi áp dụng theo các loại cây trồng tương đương

- Thí nghiệm gồm 3 công thức: 15/2 (CT1) (đ/c); 1/3 (CT2); 15/3 (CT3);

03 lần nhắc lại Thí nghiệm trên được bố trí theo khối ngẫu nhiên hoàn chỉnh Diện tích ô thí nghiệm 30 m2 (6 x 5 m), mật độ 100.000 cây/ha (50 x 20cm) Phân bón: 2 tấn phân hữu cơ vi sinh + 35 kg N + 32 kg P2O5 + 60 kg

K2O/ha

Quy ra lượng phân thương phẩm bón trên 1 ha:

2 tấn phân vi sinh + 76,1 kg đạm urê + 200 kg lân nung chảy + 100 kg kali clorua

- Các chỉ tiêu theo dõi:

+ Chỉ tiêu sinh trưởng, phát triển: tỉ lệ sống, tốc độ tăng trưởng chiều dài, tốc độ ra lá, chiều dài cây cuối cùng, khả năng phân cành, năng suất thân lá, sâu bệnh hại

Sơ đồ bố trí thí nghiệm

Dải bảo vệ

Dải bảo vệ

và công thức 3 trông 15/3 Thu hoạch lần lượt là: 05/07(CT1)(đ/c); 20/07(CT2); 05/08(CT3)

Mật độ trồng: 100.000 cây/ha (50 x 20cm)

Thí nghiệm 2: “Nghiên cứu ảnh hưởng của mật độ trồng đến sinh

trưởng, năng suất cây Thạch tại Lạng Sơn vụ Xuân năm 2019“

+ Bố trí thí nghiệm theo kiểu khối ngẫu nhiên hoàn chỉnh, 03 lần nhắc

lại, diện tích 01 ô thí nghiệm 30 m2 (6 x 5 m) Mật độ được chia làm 06 công thức (CT1, CT2, CT3, CT4, CT5, CT6), trong đó:

+ Các chỉ tiêu theo dõi:

Chỉ tiêu sinh trưởng: tỉ lệ sống, tốc độ tăng trưởng chiều dài cây, tốc độ

ra lá, chiều dài cây cuối cùng, khả năng phân cành, năng suất thân lá, sâu bệnh hại

vệ

Dải bảo vệ

Diện tích 01 ô thí nghiệm 30 m2 (6 x 5 m), tổng diện tích 540m2; tương đương 18 ô thí nghiệm (không tính diện tích bảo vệ) Thời gian trồng ngày 15/2, thu hoạch ngày 05/07

Thí nghiệm 3: Nghiên cứu ảnh hưởng của tổ hợp phân bón đến sinh trưởng, năng suất cây Thạch đen tại Lạng Sơn vụ Xuân năm 2019

+ Bố trí thí nghiệm theo kiểu khối ngẫu nhiên hoàn chỉnh, 03 lần nhắc lại, diện tích 01 ô thí nghiệm 30 m2 (6 x 5 m), mật độ 100.000 cây/ha (50 x 20 cm) Phân bón được chia làm 4 mức (CT1, CT2, CT3, CT4), trong đó:

CT1: 2 tấn vi sinh + 35 kg N + 32 kg P2O5 + 60 kg K2O/ha (đối chứng); CT2: 2,5 tấn vi sinh + 26 kg N + 24 kg P2O5 + 45 kg K2O/ha;

CT3: 3 tấn phân vi sinh + 18 kg N + 16 kg P2O5 + 30 kg K2O/ha;

CT 4: 3,5 tấn phân vi sinh + 9 kg N + 8 kg P2O5 + 15 kg K2O/ha

Quy ra lượng phân thương phẩm bón trên 1 ha:

CT1: 2 tấn phân vi sinh + 76,1 kg đạm urê + 200 kg lân nung chảy +

- Các chỉ tiêu và phương pháp theo dõi:

+ Chỉ tiêu sinh trưởng và phát triển: tốc độ tăng trưởng chiều dài cây, tốc độ ra lá, khả năng phân cành, năng suất thân lá, mức độ sâu bệnh hại

Diện tích ô thí nghiệm 30 m2 (6 x 5 m), tổng diện tích 360m2; tương đương

12 ô thí nghiệm (không tính diện tích bảo vệ) Thời gian trồng ngày 15/2, thu hoạch ngày 05/07

Mật độ trồng: 100.000 cây/ha (50 x 20cm)

Sơ đồ bố trí thí nghiệm:

Dải bảo vệ

Dải bảo

vệ

Dải bảo

Lượng phân bón: 1/2 đạm urê + 1/2 kaliclorua Toàn bộ số phân này được bón vào rãnh giữa 2 hàng thạch đen Thường phân được bón sau mưa để giảm công tưới nước

Nếu không có mưa, sau bón phân phải tưới nước Cũng có thể hòa phân trong nước và tưới vào giữa 2 hàng thạch đen

Bón thúc lần 2: Sau bón thúc đợt 1 khoảng 30 ngày tiến hành bón khi bộ

thân cành cây thạch đen phủ gần kín mặt đất Lượng phân bón là số phân còn lại Phương pháp bón thúc như lần 1 Kết hợp xới xáo và làm cỏ cho cây thạch đen

- Chăm sóc thạch đen:

Công việc làm cỏ, xới xáo thường kết hợp cùng với bón phân cho cây Ngoài ra khi trên vườn cỏ mọc nhanh cần tiến hành xới cỏ bổ sung Với một

số loại đất có kết cấu kém, sau mưa phải tiến hành xới phá váng

Cây thạch đen cần ẩm nhưng không chịu ngập úng, vì vậy khi tưới nước chỉ nên tưới vừa đủ, không để nước đọng thành vũng trên vườn Với các chân ruộng thấp cần làm mương tiêu thoát nước

- Thu hoạch thạch đen:

Khi cây thạch đen vươn dài thân, bắt đầu xuất hiện nụ hoa là thời điểm thu hoạch thạch sẽ cho chất lượng tốt nhất

2.4.3 Các chỉ tiêu và phương pháp theo dõi

* Theo dõi sự sinh trưởng của cây thạch đen:

+ Tỷ lệ sống (%): Đếm số hom mọc mầm trên tổng số hom trồng (5 ngày đếm số hom mọc mầm 1 lần)

Tỷ lệ sống (%) =

Số hom mọc mầm

x 100 Tổng số hom trồng

+ Tốc độ tăng trưởng chiều dài cây (cm/ngày): Cố định bằng cọc 5 cây ngẫu nhiên theo đường chéo góc/ô thí nghiệm, 10 ngày đo chiều dài cây 1 lần, lấy số liệu trung bình ở mỗi giai đoạn sinh trưởng

+ Tốc độ ra lá (lá/ngày): Tiến hành trên 5 cây đã đo chiều dài, 10 ngày đếm số lá mới ra 1 lần, dùng phương pháp đánh dấu lá để biết số lá mới ra, lấy số liệu trung bình ở mỗi giai đoạn sinh trưởng

* Theo dõi chiều dài cây cuối cùng, số cành, tổng số lá trên thân chính và năng suất thân lá cây thạch đen:

Theo dõi một lần khi thu hoạch

+ Chiều dài cây cuối cùng (cm): Tổng chiều dài của cây đo được khi thu hoạch

+ Số cành (cành): Đếm tổng số cành trên cây

+ Tổng số lá trên thân chính (lá): Đếm tổng số lá trên thân chính

+ Năng suất thân lá lý thuyết (tấn/ha) = Khối lượng trung bình của 1 cây x mật độ cây/ha

*Đánh giá tính chống chịu sâu, bệnh:

- Sâu cuốn lá (Cnaphalocrosis medinalis Guennee): Đếm số lá bị

cuốn/tổng số lá/cây của 5 cây/ô

Mức độ 7: Có trên 50% đến 75% diện tích lá nhiễm bệnh;

Mức độ 9: Có trên 75% đến 100% diện tích lá nhiễm bệnh;

- Bệnh thối cổ rễ (Rhizoctonia solani): Quan sát mức độ nhiễm bệnh

trên cây

Mức độ 1: Không bệnh;

Mức độ 3: Có dưới 20% diện tích cây nhiễm bệnh;

Mức độ 5: Có 20% đến 50% diện tích cây nhiễm bệnh;

Mức độ 7: Có trên 50% đến 75% diện tích cây nhiễm bệnh;

Mức độ 9: Có trên 75% đến 100% diện tích cây nhiễm bệnh

2.5 Phương pháp tính toán và xử lý số liệu

- Số liệu thí nghiệm được nhập trên bảng tính Excel

- Phân tích xử lý thống kê được tiến hành trên phần mềm thống kê SAS

CHƯƠNG 3 KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU 3.1 Nghiên cứu ảnh hưởng của thời điểm trồng đến sinh trưởng, năng

suất cây Thạch đen tại Lạng Sơn vụ Xuân năm 2019

3.1.1 Ảnh hưởng của thời điểm trồng đến tỷ lệ sống của cây Thạch đen trong vụ Xuân năm 2019

Trong công tác nhân giống cây trồng nói chung và nhân giống Thạch đen nói riêng đều được tiến hành trên đồng ruộng ở trong một điều kiện nhất định bằng cách đo đếm các tốc độ sinh trưởng

Thời kỳ mọc mầm, quá trình hô hấp diễn ra mạnh, có sự chuyển hóa chất dinh dưỡng trong hom từ phức tạp thành đơn giản để hình thành mầm và

rễ Thạch đen, phụ thuộc vào 2 yếu tố là khí hậu và chất lượng hom giống

Thông thường vào thời điểm trồng, điều kiện khí hậu rất quan trọng Nếu thời điểm trồng trồng không hợp lý (điều kiện khí hậu không thuận lợi như nhiệt độ thấp, thiếu ẩm) ảnh hưởng rõ rệt đến thời gian mọc mầm ra rễ,

tỷ lệ mọc mầm không đảm bảo và chất lượng kém, từ đó ảnh hưởng tới sinh trưởng của cây Thạch đen sau này

Số liệu theo dõi về tỷ lệ sống của cây Thạch đen được thể hiện ở bảng 3.1

Bảng 3.1: Ảnh hưởng của thời điểm trồng đến tỷ lệ sống của cây Thạch

đen vụ xuân 2019 tại điểm nghiên cứu

(01/03) 99,33 97,44 96,22 95,33 94,78 94,44 CT3

(15/03) 99,44 96,67 95,44 94,33 93,44 92,89

Số liệu bảng 3.1 cho thấy, tỷ lệ sống của cây Thạch đen ở các thời điểm

trồng trong vụ Xuân khác nhau Thời điểm trồng ngày 01/03 có tỷ lệ sống cao

ở tất cả các giai đoạn theo dõi Cụ thể:

Tỷ lệ sống của các công thức sau 10 ngày theo đõi đạt từ 96,67 97,44% Trong đó công thức 2 có tỷ lệ sống cao nhất đạt 97,44% cao hơn so với công thức đối chứng và công thức 3 (96,67%) là 0,77 %

-Sau 20 ngày, tỷ lệ sống của các công thức đạt từ 94,22 - 95,33% Trong

đó công thức 2 có tỷ lệ sống cao nhất đạt 95,33% Công thức đối chứng có tỷ

lệ sống thấp nhất chỉ đạt 94,22% thấp hơn so với công thức 2 (95,33%) 1,11%

Tỷ lệ sống của các công thức sau 30 ngày theo đõi đạt từ 92,33 - 94,44% Trong đó công thức 2 có tỷ lệ sống cao nhất đạt 94,44% cao hơn so với công thức đối chứng (92,33%) là 2,11% và công thức 3 (92,89)% là 1,55%

Vậy cùng một chế độ dinh dưỡng và chăm sóc như nhau nhưng trồng ở các thời điểm trồng khác nhau thì tỷ lệ sống của cây Thạch đen cũng khác nhau

3.1.2 Ảnh hưởng thời điểm trồng đến tốc độ tăng trưởng chiều dài cây Thạch đen

Trong quá trình sinh trưởng và phát triển, chiều dài là một chỉ tiêu quan trọng thể hiện sức sống cũng như năng suất cây trồng nói chung và cây Thạch đen nói riêng Do vậy, theo tốc độ thái tăng trưởng chiều dài cây là cần thiết nhằm xác định khả năng sinh trưởng qua các giai đoạn để có biện pháp kỹ thuật tác động phù hợp Kết quả theo dõi tốc độ tăng trưởng chiều dài cây của cây Thạch được trình bày ở bảng 3.2