Giáo trình Xã hội học (Nghề: Công tác xã hội) - CĐ Cơ Giới Ninh Bình

Giáo trình Xã hội học cung cấp cho người học các kiến thức: Một số vấn đề cơ bản về xã hội học; Xã hội học đô thị; Xã hội học nông thôn; Xã hội học Quản lý; Xã hội học về hành vi lệch chuẩn; Dư luận xã hội; Ứng dụng nghiên cứu xã hội học trong CTXH. Mời các bạn cùng tham khảo!

B  NÔNG NGHI P VÀ PHÁT TRI N NÔNG THÔNỘ Ệ Ể

TRƯỜNG CAO Đ NG C  GI I NINH BÌNHẲ Ơ Ớ

Ninh Bình, năm 2018TUYÊN B  B N QUY NỐ Ả Ề

Tài li u này thu c lo i sách giáo trình nên các ngu n thông tin có th  đệ ộ ạ ồ ể ượ  cpháp dùng nguyên b n ho c trích dùng cho các m c đích v  đào t o và thamả ặ ụ ề ạ  

kh o.ả

M i m c đích khác mang tính l ch l c ho c s  d ng v i m c đích kinhọ ụ ệ ạ ặ ử ụ ớ ụ  doanh thi u lành m nh s  b  nghiêm c m.ế ạ ẽ ị ấ

M C L CỤ Ụ

L I NÓI Đ UỜ Ầ

Chương 1: M t s  v n đ  c  b n v  xã h i h cộ ố ấ ề ơ ả ề ộ ọ

Chương 2: Xã h i h c đô thộ ọ ị

Chương 3: Xã h i h c nông thônộ ọ

Chương 4: Xã h i h c Qu n lýộ ọ ả

Chương 5: Xã h i h c v  hành vi l ch chu nộ ọ ề ệ ẩ

Chương 6: D  lu n xã h iư ậ ộ

Chương 7:  ng d ng nghiên c u xã h i h c trong CTXHỨ ụ ứ ộ ọTÀI LI U THAM KH OỆ Ả

L I NÓI Đ UỜ Ầ

Xã h i h c là m t môn khoa h c có quá trình hình thành, ra đ i, v n đ ngộ ọ ộ ọ ờ ậ ộ  

và phát tri n cùng v i s  phát tri n c a xã h i loài ngể ớ ự ể ủ ộ ười. Sau h n 150 năm phátơ  tri n, đ n nay xã h i h c đã tr  thành m t khoa h c có v  trí và vai trò x ng đángể ế ộ ọ ở ộ ọ ị ứ  trong h  th ng các khoa h c và đóng góp ngày càng có hi u qu  cho s  phátệ ố ọ ệ ả ự  tri n c a xã h i. Khoa h c xã h i h c đã để ủ ộ ọ ộ ọ ược đ a vào gi ng d y – nghiên c uư ả ạ ứ  trong các trường đ i h c. Trên th c t  đã hình thành ngành đào t o xã h i h c vàạ ọ ự ế ạ ộ ọ  các ho t đ ng chuyên môn ngh  nghi p v  xã h i h c. ạ ộ ề ệ ề ộ ọ

Đ  đáp  ng nhu c u cung c p ki n th c v  xã h i h c, đ ng th i ph c vể ứ ầ ấ ế ứ ề ộ ọ ồ ờ ụ ụ công tác đào t o, nghiên c u sinh viên ngành công tác xã h i, môn h c xã h i h cạ ứ ộ ọ ộ ọ  

đ i cạ ương đã được biên so n.ạ

Trên c  s  chơ ở ương trình khung đã ban hành c a trủ ường Cao đ ng ngh  Cẳ ề ơ 

gi i Ninh Bình, cũng nh  tham kh o m t s  chớ ư ả ộ ố ương trình, tài li u vi t v  lĩnhệ ế ề  

v c này, giáo trình môn h c đự ọ ược biên so n đ  làm tài li u l u hành n i bạ ể ệ ư ộ ộ trong trường và khoa, t o đi u ki n cho sinh viên ngành công tác xã h i theo h cạ ề ệ ộ ọ  

t i trạ ường thu n l i h n trong h c t p và nghiên c u.ậ ợ ơ ọ ậ ứ

N i dung giáo trình độ ượ ấc c u trúc g m 7 chồ ương:

Chương 1: M t s  v n đ  c  b n v  xã h i h cộ ố ấ ề ơ ả ề ộ ọ

Chương 2: Xã h i h c đô thộ ọ ị

Chương 3: Xã h i h c nông thônộ ọ

Chương 4: Xã h i h c Qu n lýộ ọ ả

Chương 5: Xã h i h c v  hành vi l ch chu nộ ọ ề ệ ẩ

Chương 6: D  lu n xã h iư ậ ộ

Chương 7:  ng d ng nghiên c u xã h i h c trong CTXHỨ ụ ứ ộ ọ

Tuy nhiên, trong quá trình biên so n không tránh kh i nh ng thi u sót, h nạ ỏ ữ ế ạ  

ch , chúng tôi r t mong nh n đế ấ ậ ược nhi u s  đóng góp t  các th y cô giáo, cácề ự ừ ầ  nhà nghiên c u cũng nh  các em h c sinh đ  t p bài gi ng đứ ư ọ ể ậ ả ược ch nh s a, bỉ ử ổ sung ngày càng hoàn thi n h n.ệ ơ

Xin trân tr ng c m  n!ọ ả ơ

Nhóm biên so n: ạ

GIÁO TRÌNH MÔN H CỌ

Tên môn h c:ọ  XàH I H C Đ I C Ộ Ọ Ạ ƯƠNG

Mã môn h c:ọ  MH 02

V  trí, tính ch t, ý nghĩa và vai trò c a môn h c:ị ấ ủ ọ  

­ V  trí môn h c: Xã h i h c đ i cị ọ ộ ọ ạ ương là môn h c c  s  quan tr ng c aọ ơ ở ọ ủ  

chương trình đào t o ngh  Công tác xã h i liên quan t i k  năng ngh , cung c pạ ề ộ ớ ỹ ề ấ  

d ch v  cho đ i tị ụ ố ượng

­ Tính ch t c a môn h c: Xã h i h c đ i cấ ủ ọ ộ ọ ạ ương là môn h c rèn luy n choọ ệ  

h c sinh các k  năng trong xác đ nh v n đ  xã h i và đi u tra xã h i h c.ọ ỹ ị ấ ề ộ ề ộ ọ

M c tiêu c a môn h c: ụ ủ ọ

Sau khi h c xong môn h c này, ng ọ ọ ườ ọ i h c có kh  năng: ả

­ Ki n th c: trình bày đế ứ ược ki n th c c  b n v  xã h i h c, v  phế ứ ơ ả ề ộ ọ ề ươ  ngpháp k  thu t nghiên c u xã h i h c.ỹ ậ ứ ộ ọ

­ K  năng:ỹ

+ V n d ng ki n th c xã h i h c vào phân tích và lý gi i m t s  hi nậ ụ ế ứ ộ ọ ả ộ ố ệ  

tượng xã h i có liên quan đ n ho t đ ng tr  giúp c a nhân viên công tác xã h i;ộ ế ạ ộ ợ ủ ộ

+ V n d ng phậ ụ ương pháp nghiên c u xã h i vào th c t  phân tích các v nứ ộ ự ế ấ  

đ  xã h i và tác đ ng đ i v i con ngề ộ ộ ố ớ ười

­ Thái đ : Rèn luy n thái đ  tích c c, ch  đ ng, sáng t o trong h c t p vàộ ệ ộ ự ủ ộ ạ ọ ậ  

th c hành; thái đ  nghiêm túc, t  m  và cam k t s  d ng k t qu  nghiên c u đúngự ộ ỉ ỉ ế ử ụ ế ả ứ  

m c đích vì s  phát tri n ti n b  c a xã h i.ụ ự ể ế ộ ủ ộ

Bài h c này cung c p cho h c sinh m t s  ki n th c c  b n v  xã h i h cọ ấ ọ ộ ố ế ứ ơ ả ề ộ ọ  

nh : khái ni m xã h i h c, các phư ệ ộ ọ ương pháp k  thu t c  b n, thang đo s  d ngỹ ậ ơ ả ử ụ  

trong nghiên c u xã h i h c, quy trình th c hi n m t cu c đi u tra xã h i h c…ứ ộ ọ ự ệ ộ ộ ề ộ ọ  

t o đi u ki n cho h c sinh có ki n th c n n t ng trạ ề ệ ọ ế ứ ề ả ước khi ti p xúc, nghiên c uế ứ  các môn h c chuyên ngành, đ ng th i có th  th c hành ngh  nghi p sau khi raọ ồ ờ ể ự ề ệ  

+ Th c hành đự ược đ y đ  ti n trình c a m t cu c đi u tra xã h i h c.ầ ủ ế ủ ộ ộ ề ộ ọ

­ Thái đ : Tôn tr ng s  th c khách quan qua s  li u nghiên c u; S  d ngộ ọ ự ự ố ệ ứ ử ụ  

s  li u đi u tra theo đúng quy đ nh đ o đ c trong nghiên c u công tác xã h i.ố ệ ề ị ạ ứ ứ ộ

­ K  năng: Phân bi t đỹ ệ ược b n ch t, ch c năng và nhi m v  c a xã h iả ấ ứ ệ ụ ủ ộ  

h c so v i các môn h c xã h i khác.ọ ớ ọ ộ

­ Thái đ : Rèn luy n tính tích c c trong quá trình h c t p và th c hànhộ ệ ự ọ ậ ự  ngh  nghi p.ề ệ

1.1. Khái ni m xã h i h cệ ộ ọ

Xã h i h c là m t môn khoa h c có v  trí, vai trò đ c l p tộ ọ ộ ọ ị ộ ậ ương t  nh  b tự ư ấ  

k  m t khoa h c nào khác trong h  th ng các khoa h c. Xã h i h c có quá trìnhỳ ộ ọ ệ ố ọ ộ ọ  hình thành, ra đ i, v n đ ng và phát tri n cùng v i s  phát tri n c a xã h i loàiờ ậ ộ ể ớ ự ể ủ ộ  

người. Xã h i h c có đ i tộ ọ ố ượng và phương pháp nghiên c u c a nó. ứ ủ

Sau h n 150 năm phát tri n, đ n nay xã h i h c đã tr  thành m t khoa h cơ ể ế ộ ọ ở ộ ọ  

có v  trí và vai trò x ng đáng trong h  th ng các khoa h c và đóng góp ngày càngị ứ ệ ố ọ  

có hi u qu  cho s  phát tri n c a xã h i. Khoa h c xã h i h c đã đệ ả ự ể ủ ộ ọ ộ ọ ược đ a vàoư  

gi ng d y – nghiên c u trong các trả ạ ứ ường đ i h c. Trên th c t  đã hình thànhạ ọ ự ế  ngành đào t o xã h i h c và các ho t đ ng chuyên môn ngh  nghi p v  xã h iạ ộ ọ ạ ộ ề ệ ề ộ  

h c. V y xã h i h c là gì? Nghiên c u khoa h c xã h i h c là gì?ọ ậ ộ ọ ứ ọ ộ ọ

Tri th c xã h i h c là tri th c đứ ộ ọ ứ ược thu th p m t cách khoa h c, lô gíc, cóậ ộ ọ  tính ki m ch ng, có tính phê phán v  các quá trình và hi n tể ứ ề ệ ượng xã h i. Cácộ  quan ni m xã h i h c là k t qu  c a nh ng n  l c ho t đ ng nghiên c u khoaệ ộ ọ ế ả ủ ữ ỗ ự ạ ộ ứ  

h c c a đ i ngũ nh ng ngọ ủ ộ ữ ườ ượi đ c đào t o m t cách h  th ng và say mê làmạ ộ ệ ố  

vi c trong lĩnh v c xã h i h c Lĩnh v c khoa h c này đã xu t hi n trên th  gi iệ ự ộ ọ ự ọ ấ ệ ế ớ  vào n a đ u th  k  XIX   xã h i phử ầ ế ỷ ở ộ ương Tây – n i di n ra s  bi n đ i xã h iơ ễ ự ế ổ ộ  

m t cách căn b n, và m i phát tri n   Vi t Nam vào n a cu i th  k  XX trongộ ả ớ ể ở ệ ử ố ế ỷ  

b i c nh đ i m i kinh t  ­ xã h i di n ra nhanh chóng.ố ả ổ ớ ế ộ ễ

V  m t l ch s , thu t ng  xã h i h c đề ặ ị ử ậ ữ ộ ọ ượ ử ục s  d ng l n đ u tiên vào nămầ ầ  

1838 b i Auguste Comte, m t nhà khoa h c ngở ộ ọ ười Pháp. V  m t thu t ng ,ề ặ ậ ữ  nhi u nhà nghiên c u cho r ng t  Sociology có g c ghép ch  Latinh là Sociusề ứ ằ ừ ố ữ  hay societas có nghĩa là xã h i v i ch  Hy L p là Ology hay Logos có nghĩa làộ ớ ữ ạ  

h c thuy t, nghiên c u. Nh  v y, xã h i h c đọ ế ứ ư ậ ộ ọ ược hi u là h c thuy t v  xã h i,ể ọ ế ề ộ  nghiên c u v  xã h i. ứ ề ộ

Sociology       Socius (societas)

       Ology

Nói m t cách chung nh t, xã h i h c là khoa h c nghiên c u các quy lu tộ ấ ộ ọ ọ ứ ậ  hình thành, v n đ ng và phát tri n các ậ ộ ể m i quan h  gi a con ng ố ệ ữ ườ i và xã h i ộ

Có hàng trăm đ nh nghĩa và khái ni m v  xã h i h c khác nhau đị ệ ề ộ ọ ược đ aư  

ra. Tuy nhiên, chúng có th  quy v  3 cách ti p c n c  b n:ể ề ế ậ ơ ả

Cách ti p c n vĩ mô ế ậ : m t s  tác gi  cho r ng đ i tộ ố ả ằ ố ượng nghiên c u c aứ ủ  

xã h i h c là quy lu t c a ho t đ ng xã h i, c a s  v n đ ng, bi n đ i, phátộ ọ ậ ủ ạ ộ ộ ủ ự ậ ộ ế ổ  tri n c ng đ ng xã h i và h  th ng xã h i t n t i, phát tri n trong l ch s  Cáchể ộ ồ ộ ệ ố ộ ồ ạ ể ị ử  

ti p c n này ph  bi n   châu Âu vì xã h i h c châu Âu thế ậ ổ ế ở ộ ọ ường t p trung lý gi iậ ả  các hi n tệ ượng xã h i t  góc đ  h  th ng xã h i. Đ i di n cách ti p c n này làộ ừ ộ ệ ố ộ ạ ệ ế ậ  August Comte và Emillie Durkheim, hai nhà xã h i h c n i ti ng ngộ ọ ổ ế ười Pháp

Cách ti p c n vi mô:  ế ậ đ nh nghĩa xã h i h c là khoa h c nghiên c u vị ộ ọ ọ ứ ề hành vi cá nhân và hành đ ng xã h i c a con ngộ ộ ủ ười. Cách ti p c n này thế ậ ườ  ng

ph  bi n   M , v i đ i di n tiêu bi u là Robert Merton.ổ ế ở ỹ ớ ạ ệ ể

Cách ti p c n “tích h p” ế ậ ợ  c a hai cách trên: xu t phát t  cách ti p c nủ ấ ừ ế ậ  

t ng h p v a vi mô, v a vĩ mô. D a trên cách ti p c n này, G. V. Osipov đã đ aổ ợ ừ ừ ự ế ậ ư  

ra đ nh nghĩa nh  sau: “ị ư Xã h i h c là khoa h c v  các quy lu t và tính quy lu t ộ ọ ọ ề ậ ậ  

xã h i chung và đ c thù c a s  phát tri n và v n hành c a các h  th ng xã h i ộ ặ ủ ự ể ậ ủ ệ ố ộ   xác đ nh v  m t l ch s , là khoa h c v  các c  ch  tác đ ng và các hình th c ị ề ặ ị ử ọ ề ơ ế ộ ứ  

bi u hi n c a các quy lu t đó trong ho t đ ng c a các cá nhân, các nhóm xã ể ệ ủ ậ ạ ộ ủ  

h i, các giai c p và các dân t c”  ộ ấ ộ (trích theo G. V. Osipov, “Xã h i h c và Chộ ọ ủ nghĩa xã h i”, ộ Xã h i h c và th i đ i ộ ọ ờ ạ , t p 3, s  23/1992, trang 8).ậ ố

Có th  li t kê thêm nhi u đ nh nghĩa khác nhau. Song c n có m t đ nhể ệ ề ị ầ ộ ị  nghĩa đ  bao quát đủ ược các n i dung chính c a các đ nh nghĩa hi n có v  đ iộ ủ ị ệ ề ố  

tượng nghiên c u c a xã h i h c. Đó là: ứ ủ ộ ọ

Xã h i h c là khoa h c nghiên c u các quy lu t, các c  ch  và các đi u ộ ọ ọ ứ ậ ơ ế ề  

ki n c a s  n y sinh, v n đ ng, bi n đ i m i quan h  gi a con ng ệ ủ ự ả ậ ộ ế ổ ố ệ ữ ườ i và xã  

h i ộ

Đ nh nghĩa trên cho th y xã h i h c không ch  nghiên c u nh ng gì bi uị ấ ộ ọ ỉ ứ ữ ể  

hi n ra thành quan h  c a con ngệ ệ ủ ườ ới v i xã h i, ví d , hành vi, ho t đ ng nàoộ ụ ạ ộ  

c a con ngủ ườ ưới h ng t i xã h i, tác đ ng t i xã h i và ch u s  tác đ ng c a xãớ ộ ộ ớ ộ ị ự ộ ủ  

h i ch  không ph i nghiên c u m i bi u hi n c a hành vi ho t đ ng c a các cáộ ứ ả ứ ọ ể ệ ủ ạ ộ ủ  nhân. Cùng v i đó, đ nh nghĩa này cho th y xã h i h c ch  nghiên c u nh ng gìớ ị ấ ộ ọ ỉ ứ ữ  

c a xã h i bi u hi n ra thành quan h  c a xã h i v i con ngủ ộ ể ệ ệ ủ ộ ớ ười, ví d , các tácụ  

đ ng t  phía xã h i t i đ i s ng c a con ngộ ừ ộ ớ ờ ố ủ ười ch  không nghiên c u m i bi uứ ứ ọ ể  

hi n c a hi n tệ ủ ệ ượng, s  v t trong xã h i.ự ậ ộ

* Đ i t ố ượ ng nghiên c u c a xã h i h c ứ ủ ộ ọ  được làm sáng t  qua vi c tìm câuỏ ệ  

tr  l i cho các câu h i, ví d  nh : nh ng y u t  nào g n k t các cá nhân l i v iả ờ ỏ ụ ư ữ ế ố ắ ế ạ ớ  nhau thành m t xã h i? Đi u gì g n cá nhân vào xã h i? Cái gì t o nên tr t t  xãộ ộ ề ắ ộ ạ ậ ự  

h i? Cái gì gây ra s  bi n đ i xã h i? T i sao các cá nhân l i hành đ ng theoộ ự ế ổ ộ ạ ạ ộ  

ki u này mà không ph i ki u khác?ể ả ể

Theo quan đi m c a Vi n Xã h i h c và Tâm lý lãnh đ o qu n lý (H cể ủ ệ ộ ọ ạ ả ọ  

vi n Chính tr  ­ Hành chính qu c gia H  Chí Minh) thì xã h i h c là m t b  mônệ ị ố ồ ộ ọ ộ ộ  khoa h c nghiên c u “m t” xã h i, khía c nh xã h i c a th c t i xã h i nóiọ ứ ặ ộ ạ ộ ủ ự ạ ộ  chung, bi u hi n   4 khía c nh sau:ể ệ ở ạ

Th  nh t, nh ng hình th c và m c đ  bi u hi n c a các hi n t ứ ấ ữ ứ ứ ộ ể ệ ủ ệ ượ ng xã  

h i, các quá trình xã h i (bao g m c  các hành vi, hành đ ng, khuôn m u, tác ộ ộ ồ ả ộ ẫ   phong, các chu n m c, giá tr  phong t c t p quán, thi t ch  xã h i…) ẩ ự ị ụ ậ ế ế ộ

Ví d : tình tr ng th t nghi p, tham nhũng, mê tín, t i ph m, gia đình, phânụ ạ ấ ệ ộ ạ  

t ng xã h i, phân hóa giàu nghèo… là nh ng hình th c bi u hi n c a xã h i.ầ ộ ữ ứ ể ệ ủ ộ

Th  hai, xã h i h c nghiên c u nh ng nguyên nhân, đ ng c  c a nh ng ứ ộ ọ ứ ữ ộ ơ ủ ữ   hành đ ng xã h i, nh ng bi u hi n xã h i ộ ộ ữ ể ệ ộ

Ví d : vì sao có ngụ ười giàu thành đ t còn m t s  ngạ ộ ố ười khác l i r i vàoạ ơ  

th t nghi p, nghèo kh ? Vì sao m t s  ngấ ệ ổ ộ ố ườ ại l i có hành vi t i ph m, m t sộ ạ ộ ố 

người khác l i r i vào nghi n hút? T i sao có hi n tạ ơ ệ ạ ệ ượng t  t , nh ng nguyênự ử ữ  nhân, đ ng c  nào d n đ n hi n tộ ơ ẫ ế ệ ượng t  t ? ự ử

Th  ba, ch  ra đ c tr ng, xu h ứ ỉ ặ ư ướ ng c a nh ng quá trình xã h i, t  đó đ a ủ ữ ộ ừ ư  

ra các d  báo xã h i ự ộ

Th  t , ch  ra nh ng v n đ  mang tính quy lu t c a th c t i xã h i và ứ ư ỉ ữ ấ ề ậ ủ ự ạ ộ   hành vi c a qu n chúng ủ ầ

1.2. Ch c năng, nhi m v  c a xã h i h cứ ệ ụ ủ ộ ọ

Gi ng nh  m i khoa h c xã h i và nhân văn khác, xã h i h c có các ch cố ư ọ ọ ộ ộ ọ ứ  năng c  b n nh  ch c năng nh n th c, th c ti n, giáo d c t  tơ ả ư ứ ậ ứ ự ễ ụ ư ưởng

* Ch c năng nh n th c c a xã h i h c th  hi n:ứ ậ ứ ủ ộ ọ ể ệ

 Xã h i h c cung c p tri th c khoa h c v  b n ch t c a hi n th c xãộ ọ ấ ứ ọ ề ả ấ ủ ệ ự  

h i và con ngộ ười

 Xã h i h c phát hi n các quy lu t, tính quy lu t và c  ch  n y sinh,ộ ọ ệ ậ ậ ơ ế ả  

v n đ ng và phát tri n c a quá trình, hi n tậ ộ ể ủ ệ ượng xã h i, c a m i tácộ ủ ố  

đ ng qua l i gi a con ngộ ạ ữ ười và xã h i.ộ

 Xã h i h c xây d ng và phát tri n h  th ng các ph m trù, kháiộ ọ ự ể ệ ố ạ  

ni m, lý thuy t và phệ ế ương pháp lu n nghiên c u.ậ ứ

Ch c năng nh n th c g n li n v i ch c năng th c ti n và ch c năng tứ ậ ứ ắ ề ớ ứ ự ễ ứ ư 

tưởng

* Ch c năng th c ti n c a xã h i h c th  hi n   ch  cung c p thông tinứ ự ễ ủ ộ ọ ể ệ ở ỗ ấ  khoa h c và đ a ra các chu n đoán và các d  báo v  xu họ ư ẩ ự ề ướng v n đ ng, bi nậ ộ ế  

đ i xã h i. Có th  chia ra 4 ch c năng nh :ổ ộ ể ứ ỏ

 Ch c năng “c u n i” gi a các nhà khoa h c, các nhà lãnh đ o qu nứ ầ ố ữ ọ ạ ả  

lý, các nhà s n xu t kinh doanh v i cu c s ng, v i ngả ấ ớ ộ ố ớ ười dân; gi aữ  bên trên và bên dưới

 Ch c năng d  báo khoa h c.ứ ự ọ

 Ch c năng đ a ra nh ng ki n ngh  đ  xu t.ứ ư ữ ế ị ề ấ

 Ch c năng đánh giá hi u qu  c a công tác qu n lýứ ệ ả ủ ả

Ch c năng th c ti n c a xã h i h c ch  có th  đứ ự ễ ủ ộ ọ ỉ ể ược th c hi n g n li nự ệ ắ ề  

v i ch c năng nh n th c và ch c năng t  tớ ứ ậ ứ ứ ư ưởng

* Ch c năng t  tứ ư ưởng c a xã h i h c th  hi n   ch  b  môn khoa h củ ộ ọ ể ệ ở ỗ ộ ọ  này phân tích th c tr ng xã h i m t cách khoa h c, trung th c và phê phán. Gópự ạ ộ ộ ọ ự  

ph n tác đ ng h t s c có hi u qu  đ n t  tầ ộ ế ứ ệ ả ế ư ưởng c a qu n chúng cũng nh  có ýủ ầ ư  nghĩa giáo d c đ i v i qu n chúng, c nh báo cho qu n chúng nh ng đi u nên vàụ ố ớ ầ ả ầ ữ ề  không nên làm

Xã h i h c cũng góp ph n vào vi c phát tri n t  duy khoa h c cho các nhàộ ọ ầ ệ ể ư ọ  lãnh đ o qu n lý, nâng t  duy   trình đ  thói quen thông thạ ả ư ở ộ ường, kinh nghi mệ  lên trình đ  t  duy lý lu n, khoa h c. Đ ng th i, góp ph n b i b , rèn luy n kộ ư ậ ọ ồ ờ ầ ồ ổ ệ ỹ năng qu n lý lãnh đ o cho các nhà lãnh đ o, t o cho h  tác phong c  th , sâu sátả ạ ạ ạ ọ ụ ể  

v i cu c s ng, luôn bám sát và k p th i theo dõi nh ng tr ng thái và xu hớ ộ ố ị ờ ữ ạ ướ  ng

bi n đ i trong t  tế ổ ư ưởng, hành vi c a qu n chúng và ch  ra nh ng quy t đ nhủ ầ ỉ ữ ế ị  

qu n lý khi đã n m b t đả ắ ắ ược đ y đ  nh ng lu n ch ng khoa h c v  nó.ầ ủ ữ ậ ứ ọ ề

2. H  phệ ương pháp k  thu t nghiên c u xã h i h cỹ ậ ứ ộ ọ

M c tiêu ụ

­ Ki n th c: Trình bày m t s  phế ứ ộ ố ương pháp k  thu t c  b n trong nghiênỹ ậ ơ ả  

c u xã h i h c.ứ ộ ọ

­ K  năng: S  d ng đỹ ử ụ ược m t s  phộ ố ương pháp và k  thu t nghiên c uỹ ậ ứ  

đ nh tính và đ nh lị ị ượng; Xây d ng đự ược phi u h i và m u đi u tra.ế ỏ ẫ ề

­ Thái đ : Rèn luy n tính tích c c, ch  đ ng trong h c t p, nghiên c u;ộ ệ ự ủ ộ ọ ậ ứ  Tôn tr ng s  th c khách quan qua s  li u nghiên c u.ọ ự ự ố ệ ứ

Khái ni m ệ ph ươ ng pháp nghiên c u xã h i h c ứ ộ ọ  là s  th ng nh t gi a 3ự ố ấ ữ  

c p đ : c p đ  ấ ộ ấ ộ ph ươ ng pháp lu n ậ  (được rút ra t  các lý lu n chung); c p đừ ậ ấ ộ 

ph ươ ng pháp nghiên c u đi u tra xã h i h c ứ ề ộ ọ  (nh ng phữ ương pháp dùng đ  kh oể ả  sát, thu th p x  lý, phân tích thông tin); c p đ  ậ ử ấ ộ k  thu t nghiên c u ỹ ậ ứ  (nh ng kữ ỹ năng, thao tác c  th  trong các giai đo n c a cu c đi u tra nghiên c u).ụ ể ạ ủ ộ ề ứ

Nghiên c u xã h i h c không ch  s  d ng các phứ ộ ọ ỉ ử ụ ương pháp chung thườ  ngdùng cho các khoa h c mà còn s  d ng nh ng phọ ử ụ ữ ương pháp đ c thù. Có th  hi uặ ể ể  

đó là t ng h p t t c  các phổ ợ ấ ả ương pháp, k  thu t và cách th c nghiên c u xã h iỹ ậ ứ ứ ộ  

h c nh m làm sáng t  b n ch t các đ c tr ng, c  c u, xu họ ằ ỏ ả ấ ặ ư ơ ấ ướng và tính quy lu tậ  

c a các hi n tủ ệ ượng và các quá trình xã h i.ộ

Có r t nhi u phấ ề ương pháp đi u tra xã h i h c đã đề ộ ọ ược hình thành và sử 

d ng m t cách r ng rãi   nhi u qu c gia khác nhau trên th  gi i. Đụ ộ ộ ở ề ố ế ớ ương nhiên, 

t  tr ng c a vi c s  d ng các phỉ ọ ủ ệ ử ụ ương pháp hay s  nh n m nh nhi u h n đ nự ấ ạ ề ơ ế  

m t phộ ương pháp nào đó so v i phớ ương pháp khác l i tùy thu c vào truy nạ ộ ề  

th ng ho c nh ng nhu c u c  th  c a t ng qu c gia, khu v c khác nhau. Songố ặ ữ ầ ụ ể ủ ừ ố ự  

ph  bi n có m t s  phổ ế ộ ố ương pháp và k  thu t đi u tra xã h i h c sau:ỹ ậ ề ộ ọ

2.1.2. Phân lo i tài li uạ ệ

Có nhi u cách phân lo i tài li u tùy thu c vào các d u hi u khác nhau:ề ạ ệ ộ ấ ệ  phân lo i theo khoa h c; phân lo i theo tài li u cá nhân (h i ký, t  s ) và tài li uạ ọ ạ ệ ồ ự ự ệ  

xã h i ( n ph m độ ấ ẩ ược phát hành: sách, báo, t p chí…); phân lo i theo l u tr : tàiạ ạ ư ữ  

li u c p qu c gia, ban, b , t nh, huy n, c  quan…ệ ấ ố ộ ỉ ệ ơ

Cách phân lo i c  b n: 4 lo i (vi t, th ng kê, đi n quan, ngh  thu t) ho cạ ơ ả ạ ế ố ệ ệ ậ ặ  

­ Giai đoan 3: giai đo n phân tích bên trong, phân tích chi ti t v  n i dungạ ế ề ộ  tài li u, đánh giá khách quan v  tài li u có liên quan tr c ti p hay gián ti p t iệ ề ệ ự ế ế ớ  

v n đ  nghiên c u, phân tích tính chân th c hay gi  d i c a tài li u.ấ ề ứ ự ả ố ủ ệ

2.1.4. Phương pháp đ nh lị ượng và phương pháp đ nh tính trong phân tích tàiị  

qu  gi a nh ng s  li u đó. Phả ữ ữ ố ệ ương pháp này s  d ng trong nh ng trử ụ ữ ường h pợ  

ph i x  lý m t lả ử ộ ượng thông tin l n.ớ

­ Phương pháp đ nh tính trong phân tích tài li u (phân tích n i dung vănị ệ ộ  

Là phương pháp thu th p thông tin xã h i thông qua nh ng tri giác nh  thậ ộ ữ ư ị giác, thính giác theo nh ng cách th c nh t đ nh, là phữ ứ ấ ị ương pháp thu th p thôngậ  tin có liên h  tr c ti p v i đ i tệ ự ế ớ ố ượng đi u tra.ề

Quan sát trong đi u tra xã h i h c th c nghi m là quan sát có ch  đ nh, cóề ộ ọ ự ệ ủ ị  

ý th c và có k  ho ch đã đ nh s n. Nó quy đ nh rõ ràng các đ n v  và các ch  báoứ ế ạ ị ẵ ị ơ ị ỉ  

c n quan sát. ầ

Quan sát xã h i h c là quan sát s  l n, khác các d ng quan sát cá bi t c aộ ọ ố ớ ạ ệ ủ  nhà th , nhà văn hay các lu t gia…ơ ậ

Nh ng trữ ường h p s  d ng phợ ử ụ ương pháp quan sát:

+ Nh ng thông tin c n thi t cho nhà nghiên c u không th  thu đữ ầ ế ứ ể ượ ừc t  các 

phương pháp khác

+ Khi ti n hành đ c l p, quan sát mang l i hi u qu  h n so v i phế ộ ậ ạ ệ ả ơ ớ ươ  ngpháp chuyên kh o.ả

+ Ph c v  nh ng nghiên c u d  đ nh thăm dò.ụ ụ ữ ứ ự ị

+ Có ý nghĩa b  sung khi trình bày hay ki m tra các gi  thuy t.ổ ể ả ế

+ Ki m tra hay xác nh n nh ng k t qu  thu để ậ ữ ế ả ượ ừc t  các phương pháp khác

2.2.2. Các bước ti n hành quan sátế

­ Bước 1: L p k  ho ch quan sát: g n k  ho ch quan sát v i đ  cậ ế ạ ắ ế ạ ớ ề ươ  ngnghiên c u c  b n (c  th  hóa các m c trong đ  cứ ơ ả ụ ể ụ ề ương thành k  ho ch quanế ạ  sát) b ng cách xác đ nh rõ m c đích, đ i tằ ị ụ ố ượng, phương pháp quan sát, công c ,ụ  

th i gian, môi trờ ường quan sát. Ph i xác đ nh rõ các ch c năng, nhi m v  c a cácả ị ứ ệ ụ ủ  nhà nghiên c u, chu n b  gi y phép, phứ ẩ ị ấ ương ti n đi l i…ệ ạ

­ Bước 2: Ti n hành quan sátế

+ Làm vi c v i chính quy n đ a phệ ớ ề ị ương, v i m t vài ngớ ộ ười dân đ  n mể ắ  tình hình kinh t  ­ xã h i, phong t c t p quán, thói quen c a ngế ộ ụ ậ ủ ười dân đ aị  

phương

+ Ti n hành quan sát th , rút kinh nghi m, r i hoàn thi n b n k  ho chế ử ệ ồ ệ ả ế ạ  quan sát, cu i cùng là đi đ n quan sát chính th c.ố ế ứ

+ Trong quan sát chính th c ph i có ghi chép đ y đ  các thông tin theo yêuứ ả ầ ủ  

c u c a nghiên c u, có th  ch p  nh, quay phim.ầ ủ ứ ể ụ ả

­ Bước 3: Phân tích và x  lý thông tinử

+ Làm s ch các biên b n quan sát, s p x p l i theo n i dung th ng nh t,ạ ả ắ ế ạ ộ ố ấ  

­ Quan sát đ nh lị ượng (quan sát tiêu chu n hóa): thu th p thông tin theoẩ ậ  

m t h  th ng ch  báo đã đ nh s n. Phộ ệ ố ỉ ị ẵ ương pháp này được ti n hành theo nh ngế ữ  

th  th c và cách th c đ nh s n.ể ứ ứ ị ẵ

­ Quan sát đ nh tính (không tiêu chu n hóa): nghĩa là quan sát không theoị ẩ  

m t k  ho ch có s n nào, mà hoàn toàn theo di n bi n th c t  Trong trộ ế ạ ẵ ễ ế ự ế ườ  ng

h p này, ngợ ười quan sát tùy theo tình hình mà quan sát l a ch n l y thông tin c nự ọ ấ ầ  thi t. Phế ương pháp này d  thích nghi v i hoàn c nh c  th  nh ng khó đ i chi uễ ớ ả ụ ể ư ố ế  

v i nh ng ngớ ữ ười quan sát khác. Nó được áp d ng cho nh ng cu c kh o sát sụ ữ ộ ả ơ 

b  ho c xác đ nh đ i tộ ặ ị ố ượng c n kh o sát.ầ ả

­ Quan sát tham d  (thâm nh p): nghĩa là trong m t th i gian nh t đ nhự ậ ộ ờ ấ ị  

người quan sát cùng ho t đ ng trong nhóm đói tạ ộ ượng c n quan sát ho c bênầ ặ  

c nh ngạ ườ ầi c n quan sát

­ Quan sát không tham d : đi u tra viên đ ng ngoài cu c và đi u hànhự ề ứ ộ ề  quan sát, không tham gia tr c ti p cùng nhóm đ i tự ế ố ượng c n quan sát. Phầ ươ  ngpháp này cho phép ta có th  m  r ng ph m vi quan sát. So v i quan sát có thâmể ở ộ ạ ớ  

nh p thì mang tính khách quan h n. Hình th c này đậ ơ ứ ược áp d ng v i nh ngụ ớ ữ  nhóm ho c khi ph m vi ho t đ ng c a đ i tặ ạ ạ ộ ủ ố ượng r ng. Tuy nhiên, quan sát độ ượ  c

m t đ i tộ ố ượng   b  r ng nh ng không sâu đở ề ộ ư ược b ng hình th c quan sát cóằ ứ  thâm nh p.ậ

­ Quan sát h  th ng: quan sát m t cách t  m , kiên trì, nhi u l n xung quanhệ ố ộ ỉ ỉ ề ầ  

đ i tố ượng nghiên c u.ứ

2.3. Phương pháp tr ng c u ý ki nư ầ ế

2.3.1. Đ nh nghĩaị

Tr ng c u ý ki n b ng b ng h i (phư ầ ế ằ ả ỏ ương pháp an két) là phương pháp thu 

th p thông tin thông qua b ng h i, ti n hành tr ng c u ý ki n r ng rãi c a cácậ ả ỏ ế ư ầ ế ộ ủ  

đ i tố ượng, nhóm đ i tố ượng được xác đ nh trong đ  tài.ị ề

g i cho tác gi  đi u tra (phử ả ề ương pháp này đ c bi t thu v  đặ ệ ề ượ ấc r t ít phi u).ế

+ An két nhóm tr c ti p có thùng phi u: m i ngự ế ế ờ ười nghiên c u đ n m tứ ế ộ  

đ a đi m trung gian có ch  ti n đ  vi t và sau khi vi t xong b  vào thùng phi uị ể ỗ ệ ể ế ế ỏ ế  

nh  phi u b u c  Phư ế ầ ử ương pháp này được áp d ng nh m tránh tình tr ng thu vụ ằ ạ ề 

được ít phi u. ế

­ Phương pháp an két gián ti p: b ng h i do cán b  đi u tra ghi. V  hìnhế ả ỏ ộ ề ề  

th c nó g n gi ng v i phứ ầ ố ớ ương pháp ph ng v n tiêu chu n hóa nh ng đi m khácỏ ấ ẩ ư ể  

là ph ng v n có tiêu chu n hóa d a trên c  s  đ i tho i v i ngỏ ấ ẩ ự ơ ở ố ạ ớ ười tr  l i còn ả ờ ở đây ngu n tin là t  ý th c c a ngồ ự ứ ủ ườ ả ời tr  l i, đi u tra viên có vai trò nh  là ngề ư ườ  ighi h  ngộ ườ ả ời tr  l i

2.3.3. Xây d ng b ng h iự ả ỏ

­ B ng h i là công c  c  b n trong quá trình nh n th c c a đi u tra xã h iả ỏ ụ ơ ả ậ ứ ủ ề ộ  

h c. B ng câu h i là phọ ả ỏ ương pháp thu th p thông tin cá bi t theo đ  tài nghiênậ ệ ề  

c u, là t  h p các câu h i, ch  báo đã đứ ổ ợ ỏ ỉ ược v ch ra nh m khai thác và thu th pạ ằ ậ  thông tin trên c  s  c a các gi  thuy t và m c đích c a cu c đi u tra.ơ ở ủ ả ế ụ ủ ộ ề

­ Phân lo i câu h i:ạ ỏ

+ Câu h i đóng: câu h i đóng đ n gi n và câu h i đóng ph c t p.ỏ ỏ ơ ả ỏ ứ ạ

+ Ph n m  đ u thông thầ ở ầ ường được trình bày theo 3 v n đ  sau: trình bàyấ ề  

m c đích c a cu c đi u tra; hụ ủ ộ ề ướng d n cho ngẫ ườ ượi đ c ph ng v n cách tr  l iỏ ấ ả ờ  câu h i; kh ng đ nh tính khuy t danh c a cu c đi u tra.ỏ ẳ ị ế ủ ộ ề

+ Ph n n i dung g m: nh ng câu h i đ u tiên là nh ng câu h i v  nhânầ ộ ồ ữ ỏ ầ ữ ỏ ề  

kh u h c, d  tr  l i. Ti p đó là các câu h i tâm t  tình c m. ẩ ọ ễ ả ờ ế ỏ ư ả

L u ý: đ t nh ng câu h i có ch c năng tâm lý xen k  nh ng câu h i n iư ặ ữ ỏ ứ ẽ ữ ỏ ộ  dung đ  t o tâm lý tho i mái, gi m căng th ng m t m i. Các câu h i có s  đ ngể ạ ả ả ẳ ệ ỏ ỏ ự ồ  

nh m thu th p thông tin theo m c đích xã h i h c.ằ ậ ụ ộ ọ

Ph ng v n trong nghiên c u xã h i h c khác v i ph ng v n báo chí, m nỏ ấ ứ ộ ọ ớ ỏ ấ ạ  đàm gi a lu t s  v i đữ ậ ư ớ ương s , gi a bác sĩ v i b nh nhân… Ph ng v n trong xãự ữ ớ ệ ỏ ấ  

h i h c có m c đích, có chộ ọ ụ ương trình, có gi  thuy t, có k  ho ch đ nh trả ế ế ạ ị ướ  c,theo h  th ng các ch  báo đệ ố ỉ ượ ực l a ch n m t cách khách quan khoa h c đ mọ ộ ọ ả  

b o tính đ i di n.ả ạ ệ

2.4.2. Phân lo i ph ng v nạ ỏ ấ

Thông thường có các lo i ph ng v n sau:ạ ỏ ấ

­ Ph ng v n thỏ ấ ường: là nh ng cu c ph ng v n bình thữ ộ ỏ ấ ường nh m thuằ  

th p nh ng thông tin ph c v  cho nh ng m c đích nh t đ nh nào dó. ậ ữ ụ ụ ữ ụ ấ ị

Cu c ph ng v n này tùy theo tình hu ng c  th  mà đ a các n i dung câuộ ỏ ấ ố ụ ể ư ộ  

h i khác nhau, cũng nh  thay đ i tr t t  các câu h i, thêm b t ý ki n.ỏ ư ổ ậ ự ỏ ớ ế

­ Ph ng v n sâu: là nh ng cu c ph ng v n l y ý ki n chuyên gia ho c điỏ ấ ữ ộ ỏ ấ ấ ế ặ  sâu vào tìm hi u m t v n đ  chính tr  hay kinh t , xã h i. Yêu c u đ i v i ngể ộ ấ ề ị ế ộ ầ ố ớ ườ  i

ti n hành cu c ph ng v n này ph i có nhi u kinh nghi m, h c v n cao và có sế ộ ỏ ấ ả ề ệ ọ ấ ự 

am hi u khá sâu s c v  lĩnh v c để ắ ề ự ược ph ng v n.ỏ ấ

Ph i hả ướng ngườ ỏi h i vào v n đ  mà mình đ nh tìm hi u nh ng tránh d nấ ề ị ể ư ẫ  

d t theo ý mu n ch  quan c a mình. ắ ố ủ ủ

Lo i ph ng v n này hay đạ ỏ ấ ượ ử ục s  d ng trong đi u tra xét h i c a công an.ề ỏ ủ

­ Ph ng v n tiêu chu n hóa: là cu c ph ng v n đ i tỏ ấ ẩ ộ ỏ ấ ố ượng được ti n hànhế  theo m t trình t  nh t đ nh v i m t nôi dung độ ự ấ ị ớ ộ ược v ch s n. Nhạ ẵ ược đi m c aể ủ  

lo i ph ng v n này là tính ch t gò bó c a nó. C  ngạ ỏ ấ ấ ủ ả ười ph ng v n và đỏ ấ ượ  c

ph ng v n đ u ph i tuân theo m t trình t  nghiêm ng t. Ngỏ ấ ề ả ộ ự ặ ười ph ng v nỏ ấ  không đượ ực t  ý thay đ i n i dung hay tr t t  các câu h i.  u đi m: x  lý đ nổ ộ ậ ự ỏ Ư ể ử ơ  

gi n và d  dàng h n.ả ễ ơ

­ Ph ng v n không tiêu chu n hóa: Là cu c đàm tho i t  do theo m t chỏ ấ ẩ ộ ạ ự ộ ủ 

đ  đã đề ược v ch s n. Tùy theo tình huông c  th  mà đ a ra các n i dung câu h iạ ẵ ụ ể ư ộ ỏ  khác nhau, cũng nh  thay đ i tr t t  các câu h i, thêm b t ý ki n.ư ổ ậ ự ỏ ớ ế

* Ba nguyên t c th c hi n thành công cu c ph ng v n sâu hay ph ng v nắ ự ệ ộ ỏ ấ ỏ ấ  nhóm đ c tr ng là:ặ ư

­ Ngh  thu t đ t câu h i t i sao.ệ ậ ặ ỏ ạ

­ Ngh  thu t l ng nghe.ệ ậ ắ

­ Ngh  thu t ti n hành cu c ph ng v n thành m t cu c đi u tra sáng t o.ệ ậ ế ộ ỏ ấ ộ ộ ề ạ2.5. Phương pháp ch n m uọ ẫ

2.5.1. Đ nh nghĩaị

M u là m t b  ph n c a t ng th  đi u tra đẫ ộ ộ ậ ủ ổ ể ề ượ ực l a ch n đ  tr c ti p thuọ ể ự ế  

th p thông tin và có kh  năng suy r ng cho t ng th  đi u tra đó.ậ ả ộ ổ ể ề

Ch n m u chính là quá trình s  d ng các phọ ẫ ử ụ ương pháp khác nhau nh mằ  tìm ra được m t t p h p các đ n v  (nhóm xã h i) mà nh ng đ c tr ng và cộ ậ ợ ơ ị ộ ữ ặ ư ơ 

c u đấ ược nghiên c u c a chúng có th  đ i di n cho m t t p h p xã h i l n h n.ứ ủ ể ạ ệ ộ ậ ợ ộ ớ ơ

Lý do ph i ch n m u: ả ọ ẫ

+ Các cá nhân trong các nhóm có th  ch u nh ng  nh hể ị ữ ả ưởng chung, có 

nh ng cái chung do v y có th  áp d ng m t s  công th c toán đ  ti n hành đi uữ ậ ể ụ ộ ố ứ ể ế ề  tra ch n m u.ọ ẫ

+ Ti t ki m th i gian và kinh phí.ế ệ ờ

+ Đi u tra toàn b  có th  làm m t tính th i s  c a thông tin.ề ộ ể ấ ờ ự ủ

+ Nhi u v n đ  không th  đi u tra t ng th  đề ấ ề ể ề ổ ể ược, nh t là trong kinh tấ ế 

nh  ki m tra ch t lư ể ấ ượng s n ph m.ả ẩ

+ C  c u trong xã h i thơ ấ ộ ường r t đa d ng và ph c t p.ấ ạ ứ ạ

2.5.2. Các phương pháp ch n m u:ọ ẫ

­ Ch n kinh nghi m và xét đoán (đi n hình)ọ ệ ể

+ L y m u thu n ti n: l a ch n m t đ n v  nghiên c u nào đó d  thu th pấ ẫ ậ ệ ự ọ ộ ơ ị ứ ễ ậ  thông tin nh t mà nhà nghiên c u cho r ng có th  đ m b o m u đó đ i di n choấ ứ ằ ể ả ả ẫ ạ ệ  khách th  l a ch n. Phể ự ọ ương pháp này không có kh  năng suy r ng ra t ng th ả ộ ổ ể

+ L y m u tích lũy nhanh: đ u tiên nhà xã h i h c l a ch n m t s  ngấ ẫ ầ ộ ọ ự ọ ộ ố ườ  i

đ  đi u tra, sau đó thu th p thông tin đ i v i nh ng ngể ề ậ ố ớ ữ ười này và nh  ngờ ười đó 

ch  giúp t i nh ng m u ti p theo.ỉ ớ ữ ẫ ế

+ L y m u phán đoán (theo d  luân, theo th ng kê).ẫ ẫ ư ố

+ L y m u t  l : trấ ẫ ỷ ệ ước h t nhà nghiên c u chia kh i dân c  thành cácế ứ ố ư  nhóm khác nhau theo m t c  s  nh t đ nh. Sau đó m u độ ơ ở ấ ị ẫ ược ch n b ng cách l yọ ằ ấ  

t  m i nhóm m t s  đ i từ ỗ ộ ố ố ượng đi n hình (tiêu bi u và đ i di n cho nhóm).ể ể ạ ệ

­ Ch n m u ng u nhiên:ọ ẫ ẫ

+ Ch n m u ng u nhiên đ n gi n: các đ n v  đọ ẫ ẫ ơ ả ơ ị ượ ực l a ch n vào m u m tọ ẫ ộ  cách tr c ti p, xác su t l a ch n là tự ế ấ ự ọ ương đương nhau

 Ch n m u ng u nhiên đ n gi n hoàn l i: t  m t danh sách t ngọ ẫ ẫ ơ ả ạ ừ ộ ổ  

th  l y ng u nhiên đ n v  nào đó, sau đó ghi h  tên h  vào danhể ấ ẫ ơ ị ọ ọ  sách m u r i tr  l i t ng th  và ti p t c ch n đ n v  th  2 r i ch nẫ ồ ả ạ ổ ể ế ụ ọ ơ ị ứ ồ ọ  

đ  s  m u c n thi t.ủ ố ẫ ầ ế

 Ch n m u ng u nhiên đ n gi n không hoàn l i: t  m t danh sáchọ ẫ ẫ ơ ả ạ ừ ộ  

t ng th  l y ng u nhiên 1 đ n v  nào đó sau đó ghi vào danh sáchổ ể ấ ẫ ơ ị  

m u r i b  đ n v  đó ra kh i danh sách ban đ u.ẫ ồ ỏ ơ ị ỏ ầ

+ Ch n m u ng u nhiên h  th ng: đ n v  đ u tiên đọ ẫ ẫ ệ ố ơ ị ầ ượ ực l a ch n m tọ ộ  cách ng u nhiên, các đ n v  ti p sau đẫ ơ ị ế ượ ực l a ch n m t cách có h  th ng theoọ ộ ệ ố  công th c K=N/n. ứ

Trong đó: n: S  ngố ười (đ n v ) c a m uơ ị ủ ẫ

N: S  ngố ười (đ n v ) c a t ng thơ ị ủ ổ ểK:   Kho ng   cách   gi a   hai   ngả ữ ười   trong 

m uẫ+ Phương pháp ch n m u ng u nhiên phân chùm: t ng th  đọ ẫ ẫ ổ ể ược chia thành nh ng chùm th a mãn các quy t c:ữ ỏ ắ

 M i đ n v  nghiên c u đỗ ơ ị ứ ược phân vào m t chùm.ộ

 M i chùm c  g ng ch a nhi u đ n v  khác nhau sao cho s  phân bỗ ố ắ ứ ề ơ ị ự ố các đ n v  c a nó gi ng nh  t ng th ơ ị ủ ố ư ổ ể

 Gi a các chùm có s  chênh l ch tữ ự ệ ương đ i gi ng nhau.ố ố

Ch n m t s  chùm theo ng u nhiên và đi u tra toàn b  các đ n v  nghiênọ ộ ố ẫ ề ộ ơ ị  

c u trong chùm.ứ

+ Phương pháp ch n m u phân t : t ng th  đi u tra cũng đọ ẫ ổ ổ ể ề ược phân thành các t  sau cho th a mãn các quy t c:ổ ỏ ắ

 M i đ n v  c a t ng th  đỗ ơ ị ủ ổ ể ược phân vào m t t ộ ổ

 M i t  c  g ng ch a các đ n v  gi ng nhau đ c bi t v  các tiêuỗ ổ ố ắ ứ ơ ị ố ặ ệ ề  

th c đi u tra.ứ ề

 Các t  là khác nhau.ổ

2.6. Phương pháp nghiên c u tình hu ngứ ố

2.6.1. Đ nh nghĩaị

Phương pháp nghiên c u tình hu ng là vi c phân tích t  m  m t s  trứ ố ệ ỉ ỉ ộ ố ườ  ng

h p c  th  nào đó nh m giúp nhà nghiên c u thu th p thông tin toàn di n, có hợ ụ ể ằ ứ ậ ệ ệ 

th ng và sâu t  m t s  lố ừ ộ ố ượng nh  c a đ i tỏ ủ ố ượng nghiên c u. ứ

“M t trộ ường h p”   đây có th  là m t cá nhân, m t s  ki n, m t giaiợ ở ể ộ ộ ự ệ ộ  

đo n b nh, m t chạ ệ ộ ương trình hay m t c ng đ ng. Nghiên c u trộ ộ ồ ứ ường h p đ cợ ặ  

bi t c n thi t khi nghiên c u viên c n có hi u bi t sâu v  m t s  ngệ ầ ế ứ ầ ể ế ề ộ ố ười, v n đấ ề 

và tình hu ng c  th , cũng nh  khi các trố ụ ể ư ường h p có nhi u thông tin hay mà cóợ ề  

th  đem l i m t cách nhìn sâu s c v  hi n tể ạ ộ ắ ề ẹ ượng đang quan tâm

Đi u tra viên ph i th c hi n m t lo t các k  thu t nh  quan sát hoàn c nhề ả ự ệ ộ ạ ỹ ậ ư ả  

x y ra tình hu ng, ph ng v n, ghi chép, sao ch p l i toàn b  nh ng gì có liênả ố ỏ ấ ụ ạ ộ ữ  quan t i đ i tớ ố ượng

2.6.2.  u đi m và nhƯ ể ược đi m ể

Trên phương di n nghiên c u khoa h cệ ứ ọ  đ c bi t trong xã h i h c, nghiênặ ệ ộ ọ  

c u tình hu ng là m t phứ ố ộ ương pháp quan tr ng khi v n đ  c n nghiên c u làọ ấ ề ầ ứ  

m i ch a có các lý thuy t và nghiên c u trớ ư ế ứ ước đó ­ lúc này nghiên c u tìnhứ  

hu ng s  cho cái nhìn r t sâu v  v n đ  nghiên c u đ  xây d ng các lý thuy tố ẽ ấ ề ấ ề ứ ể ự ế  

n n, c  s  đ u tiên cho các nghiên c u lề ơ ở ầ ứ ượng hóa ti p theo và khi v n đ  nghiênế ấ ề  

c u là m t quá trình kéo dài ch ng h n quá trình xây d ng, l a ch n và th c thiứ ộ ẳ ạ ự ự ọ ự  các lo i chi n lạ ế ược c nh tranh c a m t doanh nghi p hay m t ngành. Tuy nhiênạ ủ ộ ệ ộ  cũng c n h t s c th n tr ng khi s  d ng các k t qu  t  nghiên c u tình hu ngầ ế ứ ậ ọ ử ụ ế ả ừ ứ ố  

đ  khái quát hóa cho các trể ường h p tợ ương t ự

u đi m: Tài li u phong phú do c  li u thu đ c nh  k  thu t ph ng

v n, quan sát, b ng h i có đ  tin c y tấ ả ỏ ộ ậ ương đ i cao.ố

Nhược đi m: thông thể ường nh ng k t lu n mà nhà nghiên c u xã h i h cữ ế ậ ứ ộ ọ  rút ra t  nh ng nghiên c u này mang tính c  th  (ch  đúng cho trừ ữ ứ ụ ể ỉ ường h p đó)ợ  không th  khái quát nó trên ph m vi r ng l n h n (vì không ai có th  kh ng đ nhể ạ ộ ớ ơ ể ẳ ị  

đượ ằc r ng nh ng k t lu n rút ra trong trữ ế ậ ường h p này l i có th  đúng trong cácợ ạ ể  

trường h p khác); M u kh o sát thợ ẫ ả ường nh  nên tài li u thu đỏ ệ ược cũng b  gi iị ớ  

h n.ạ

2.7. Phương pháp th c nghi mự ệ

2.7.1. Đ nh nghĩaị

Th c nghi m là phự ệ ương pháp nghiên c u khoa h c có s  tác đ ng tích c cứ ọ ự ộ ự  

đ n m t ti n trình nào đó v i m c đích nh n th c khoa h c, t c là thông quaế ộ ế ớ ụ ậ ứ ọ ứ  

vi c ki m tra gi  thuy t này hay gi  thuy t khác đ  có nh ng tri th c m i có giáệ ể ả ế ả ế ể ữ ứ ớ  

Phương pháp th c nghi m th c ch t là m t quá trình mà nhà nghiên c uự ệ ự ấ ộ ứ  

c n tách ra kh i đ i tầ ỏ ố ượng nghiên c u nh ng bi n s  đ c l p và các bi n sứ ữ ế ố ộ ậ ế ố 

ph  thu c, ch  đ ng tác đ ng lên nh ng bi n s  đ c l p m t “l c” nh t đ nhụ ộ ủ ộ ộ ữ ế ố ộ ậ ộ ự ấ ị  nào đó nh m theo dõi nh ng bi n đ i di n ra   các bi n s  ph  thu c.ằ ữ ế ổ ễ ở ế ố ụ ộ

2.7.2. Phân lo i th c nghi mạ ự ệ

­ Th c nghi m   hi n trự ệ ở ệ ường

+ Tính có căn c  bên ngoài c a nó, nghĩa là nh ng k t lu n rút ra đứ ủ ữ ế ậ ượ ừ c t

nh ng th c nghi m  ữ ự ệ có th  ngo i suy (hay  ng d ng) ể ạ ứ ụ   sang nh ng tình hu ngữ ố  

tương t  có đi u ki n tự ề ệ ương đ ng.ồ

Th c nghi m là s  quan sát t p trung, nh m vào vi c c i t o đ i tự ệ ự ậ ằ ệ ả ạ ố ượ  ngtrên c  s  c a m t gi  thuy t làm vi c nh t đ nh.ơ ở ủ ộ ả ế ệ ấ ị

Đ i tố ượng c a nghiên c u th c nghi m có th  là m t phủ ứ ự ệ ể ộ ương pháp nghiên 

c u m i ho c là m t phứ ớ ặ ộ ương pháp ho t đ ng m i.ạ ộ ớ

Đi m đáng chú ý là vi c áp d ng m t phể ệ ụ ộ ương pháp nào đó sau khi đã thử nghi m thì lúc đó nó s  không đệ ẽ ược coi là th  nghi m n a mà là m t phử ệ ữ ộ ươ  ng

ti n, công c  nghiên c u cũng nh  ho t đ ng c i t o th c ti n.ệ ụ ứ ư ạ ộ ả ạ ự ễ

Th c nghi m nói chung là m t giai đo n c a nh n th c khoa h c và ho tự ệ ộ ạ ủ ậ ứ ọ ạ  

đ ng th c ti n. M i khi các gi  thuy t khoa h c đã độ ự ễ ỗ ả ế ọ ược th c nghi m ch ngự ệ ứ  minh là đúng, lúc đó nó tr  thành m t phở ộ ương ti n ch c ch n và tin c y cho ho tệ ắ ắ ậ ạ  

đ ng c i t o hi n th c c a con ngộ ả ạ ệ ự ủ ười

2.8. S  d ng l i các ngu n s  li u s n cóử ụ ạ ồ ố ệ ẵ

Phương pháp phân tích t  li u s n có bao g m phư ệ ẵ ồ ương pháp phân tích thứ 

c p, phân tích t  li u th ng kê hi n có, phấ ư ệ ố ệ ương pháp l ch s  và phân tích n iị ử ộ  

dung. Trong nh ng nghiên c u v  các lĩnh v c khác nhau c a đ i s ng xã h i,ữ ứ ề ự ủ ờ ố ộ  

người ta cũng thường hay s  d ng m t trong nh ng phử ụ ộ ữ ương pháp phân tích tư 

li u s n có, đ c bi t là phệ ẵ ặ ệ ương pháp phân tích th  c p và phứ ấ ương pháp phân tích 

s  li u th ng kê s n có. ố ệ ố ẵ

D a trên nh ng s  li u s n có c a tài li u (báo cáo th ng kê, báo chí…) tự ữ ố ệ ẵ ủ ệ ố ừ 

đó phân nhóm thông tin, nhóm các d u hi u theo nh ng thang đo đã đ nh trấ ệ ữ ị ướ  c,tìm ra m i quan h  nhân qu  gi a nh ng s  li u đó. Phố ệ ả ữ ữ ố ệ ương pháp này s  d ngử ụ  trong nh ng trữ ường h p ph i x  lý m t lợ ả ử ộ ượng thông tin l n.ớ

u đi m: thông tin nhanh, chi phí ít t n kém; Thông tin thu th p qua d ng

này nhi u và đa d ng nên có th  so sánh theo th i gian; s  d ng nhi u s  li uề ạ ể ờ ử ụ ề ố ệ  

th ng kê nên s  li u này có đ  chính xác cao.ố ố ệ ộ

Nhược đi m: s  li u phong phú nh ng s  li u c n thi t, mong mu n l iể ố ệ ư ố ệ ầ ế ố ạ  

r t ít vì nh ng s  li u này ph c v  cho nh ng v n đ  khác nhau; Vi c t ng h pấ ữ ố ệ ụ ụ ữ ấ ề ệ ổ ợ  

s  li u khó khăn và ph c t p do tính ch t thông tin không đ ng nh t, nh t là vố ệ ứ ạ ấ ồ ấ ấ ề thang đo; Ngoài vi c thu th p s  li u b ng th ng kê, nh ng s  li u khác mangệ ậ ố ệ ằ ố ữ ố ệ  tính ch t ch  quan nhi u h n, thấ ủ ề ơ ường minh h a đi n hình c a ý mu n ch  quan.ọ ể ủ ố ủ

2.9. Vi t và trình bày báo cáoế

2.9.1. Đ nh nghĩaị

Vi t báo cáo, hay “biên so n báo cáo”, là bế ạ ước k t thúc quá trình đi u tra. ế ề

K t qu  đi u tra xã h i h c th c nghi m thế ả ề ộ ọ ự ệ ường được trình bày dướ  i

d ng báo cáo. Kèm theo nó là t  trình có thuy t minh v  vi c gi i quy t nh ngạ ờ ế ề ệ ả ế ữ  nhi m v  đã đ t ra và các ph  l c kèm theo. Trong t  trình có thuy t minh quáệ ụ ặ ụ ụ ờ ế  trình th c hi n chự ệ ương trình c a cu c nghiên c u, có thông báo các t  li u tínhủ ộ ứ ư ệ  toán, lu n ch ng. Trong ph  l c kèm theo có các ch  tiêu, b ng s , đ  th , cácậ ứ ụ ụ ỉ ả ố ồ ị  

b ng an két, nh ng m u, nh ng phi u ghi, nh ng phép th  Sau các b n báo cáoả ữ ẫ ữ ế ữ ử ả  

là nh ng cu n sách chuyên kh o, nh ng bài báo, tuy n t p, các b n lu n văn…ữ ố ả ữ ể ậ ả ậ

Thông thường, ngoài b n báo cáo đ y đ , ngả ầ ủ ười vi t báo cáo còn có thêmế  

m t b n gi n lộ ả ả ược khác ph n ánh đả ược cô đ ng và súc tích nh ng n i dung c aọ ữ ộ ủ  

b n báo cáo đ y đ ả ầ ủ

2.9.2. Nh ng yêu c u đ i v i b n báo cáoữ ầ ố ớ ả

­ Ch  ra m c đích, nhi m v  c a cu c đi u tra (tỉ ụ ệ ụ ủ ộ ề ương quan gi a m c đíchữ ụ  

lý lu n và m c đích th c ti n).ậ ụ ự ễ

­ Làm sáng t  tình tr ng nghiên c u (v n đ  hi n nay và nh ng quan đi mỏ ạ ứ ấ ề ệ ữ ể  

hi n có đ i v i đ  tài).ệ ố ớ ề

­ Ph n đ c bi t c a b n báo cáo c n trình bày nh ng v n đ  có tính ch tầ ặ ệ ủ ả ầ ữ ấ ề ấ  

phương pháp lu n cho vi c l a ch n và lu n ch ng b  công c  phậ ệ ự ọ ậ ứ ộ ụ ương pháp 

c a cu c nghiên c u, phân lo i vi c l a ch n các phủ ộ ứ ạ ệ ự ọ ương pháp thu th p thôngậ  tin xã h i.ộ

­ Trình bày m t cách đ y đ  m i giai đo n nghiên c u đã độ ầ ủ ọ ạ ứ ược ti n hànhế  

v i đ i tớ ố ượng, s  liên k t l n nhau gi a t t c  các khâu c a nó và lôgíc c a b nự ế ẫ ữ ấ ả ủ ủ ả  thân s  tìm ki m khoa h c, ch  ra đự ế ọ ỉ ược v  trí, vai trò c a th  th c nghiên c u…ị ủ ể ứ ứ

­ Ch  ra m c đ  thích  ng c a k  ho ch nghiên c u so v i nhi m v  và sỉ ứ ộ ứ ủ ế ạ ứ ớ ệ ụ ự phù h p c a gi  thuy t nghiên c u so v i nh ng k t qu  c a cu c nghiên c uợ ủ ả ế ứ ớ ữ ế ả ủ ộ ứ  mang l i đ  tin c y c a h  th ng mã hóa thông tin và s  tái hi n c a nó trongạ ộ ậ ủ ệ ố ự ệ ủ  

b n báo cáo.ả

­ B n báo cáo cũng c n ch  ra đả ầ ỉ ược m c đ  c a vi c gi i quy t cácứ ộ ủ ệ ả ế  nhi m v , n i dung khoa h c và kh  năng có th  suy r ng các k t lu n t  cu cệ ụ ộ ọ ả ể ộ ế ậ ừ ộ  nghiên c u sang các lĩnh v c khác có hoàn c nh tứ ự ả ương đ ng.ồ

­ Cu i cùng là vi c đ a ra các d  báo, ki n ngh ố ệ ư ự ế ị

2.9.3. Các l i thỗ ường g pặ

 Khuy t đi m đáng chú ý nh t   đây là tác gi  b n báo cáo thế ể ấ ở ả ả ường di nễ  

gi i d  ki n theo nh ng thiên ki n cá nhân c a mình, b  qua các thông tin khácả ữ ệ ữ ế ủ ỏ  khi chúng không trúng ho c ngh ch l i v i t  ki n c a mình. M t đi m khác m tặ ị ạ ớ ư ế ủ ộ ể ộ  

s  tác gi  thố ả ường dùng nhi u tính ng  mang tính ch t chung chung m  h  nhề ữ ấ ơ ồ ư 

“h u h t” đ i b  ph n “t t đ p”, “đáng m ng” đáng lo ng i nhi u cho b n báoầ ế ạ ộ ậ ố ẹ ừ ạ ề ả  cáo không ho c thi u tính khoa h c. Giá tr  c  cu c đi u tra   s  th t mà nó phátặ ế ọ ị ủ ộ ề ở ự ậ  

hi n,   tính chính xác c a s  th t đệ ở ủ ự ậ ượ ược l ng hóa trên c  s  m t lý thuy t toánơ ở ộ ế  

h c là lý thuy t xác su t.ọ ế ấ

Cũng ph i tránh đ ng b t các d  ki n nói vả ừ ắ ữ ệ ượt nh ng thông tin mà chúngữ  

có th  cho ta. S  khai thác đ y đ  các d  ki n thu để ự ầ ủ ữ ệ ược là d u hi u ch ng tấ ệ ứ ỏ năng l c d i dào c a ngự ồ ủ ười nghiên c u song n u vứ ế ượt quá gi i h n l p t c sớ ạ ậ ứ ẽ 

m c sai l m nh t là sai l m v  phắ ầ ấ ầ ề ương pháp quy n p và d  m c vào phạ ễ ắ ươ  ngpháp lo i suy.ạ

3. Các thang đo thường đượ ử ục s  d ng trong nghiên c u xã h i h cứ ộ ọ

Thang đo có th  hi u là thể ể ước k  đo lẻ ường xã h i.ộ

Trong nghiên c u các hi n tứ ệ ượng xã h i, thộ ường dùng các lo i thang đoạ  sau: thang đo đ nh danh, thang đo th  t , thang đo kho ng, thang đo t  l ị ứ ự ả ỷ ệ

3.2. Các lo i thang đo ạ

3.2.1  Thang đo đ nh danh ị   (thang đo danh nghĩa, thang đo phân lo i) –ạ  nominal scale

Thang đo đ nh danh là lo i thang có vai trò nh  nh ng nhãn hi u giúp choị ạ ư ữ ệ  

vi c nh n bi t và phân lo i đ i tệ ậ ế ạ ố ượng

Thang đo đ nh danh đị ượ ử ục s  d ng trong trường h p đo lợ ường đánh giá sự 

v t, hi n tậ ệ ượng hay đ c tính theo tên g i, theo gi i tính nam – n , theo vùngặ ọ ớ ữ  

mi n, theo nhóm tu i, ngh  nghi p, theo trình đ  h c l c, theo đ c tr ng màuề ổ ề ệ ộ ọ ự ặ ư  

s c, tông giáo, khu v c đ a lý… nh m ch  ra s  khác bi t c a các đ i tắ ự ị ằ ỉ ự ệ ủ ố ượng đo

Ví d : Anh/ch  làm ngh  gì?ụ ị ề

Bác thích s ng   đâu? Nông thôn hay đô th ố ở ị

L u ý: trong thang đo này, các con s  ch  dùng đ  phân lo i các đ i tư ố ỉ ể ạ ố ượng, không bi u th  quan h  h n kém, cao th p, nh ng khi chuy n t  s  này sang sể ị ệ ơ ấ ư ể ừ ố ố khác thì d u hi u đo đã có s  thay đ i v  ch t. Ví d : Gi i tính: 1. N ; 2. Nam.ấ ệ ự ổ ề ấ ụ ớ ữ

3.2.2. Thang đo th  t  (ordinal scale) ứ ự

Thang đo th  t  là s  s p x p các khái ni m theo các tr t t  cao th p khácứ ự ự ắ ế ệ ậ ự ấ  nhau, nh ng không xác đ nh m c đ  gi a các đ i tư ị ứ ộ ữ ố ượng.

Ví d : Trình đ  h c v n: mù ch , ti u h c, THCS, THPT, CĐ, ĐH, trênụ ộ ọ ấ ữ ể ọ  ĐH; thái đ ; s  thích; t ng l p xã h i; x p h ng trong các cu c thi…ộ ở ầ ớ ộ ế ạ ộ

L u ý: các con s    thang đo đ nh danh đư ố ở ị ượ ắc s p x p theo m t quy ế ộ ướ  cnào đó v  m t th  b c hay s  h n kém, nh ng ta không bi t đề ặ ứ ậ ự ơ ư ế ược kho ng cáchả  

gi a chúng. Hay, b t c  thang đo th  t  nào cũng là thang đo đ nh danh nh ngữ ấ ứ ứ ự ị ư  

đi u  ngề ượ ạc l i ch a ch c đúng. Ví d : Đánh giá s  hài lòng: 1. Không hài lòng;ư ắ ụ ự  

2. Bình thường; 3. Hài lòng

3.2.3. Thang đo kho ng (interval scale) ả

Thang đo kho ng là d ng đ c bi t c a thang đo th  t  vì nó có s  phânả ạ ặ ệ ủ ứ ự ự  chia kho ng cách đ u nhau trên các thang b c và có ý nghĩa v  m t đo lả ề ậ ề ặ ườ  ng(l n, nh ; trớ ỏ ước, sau)

Thang đo kho ng = thang th  t  + đi u ki n “kho ng cách b ng nhau”ả ứ ự ề ệ ả ằ  

nh ng không có giá tr  g c nên ch  th c hi n đư ị ố ỉ ự ệ ược phép toán c ng, tr ộ ừ

Ví d : cũng h i v  trình đ  h c v n nh ng ta x p t  l p 1, 2, 3, 4, 5…;ụ ỏ ề ộ ọ ấ ư ế ừ ớ  thái đ ; nhi t đ ; tu i; năng su t lao đ ng…ộ ệ ộ ổ ấ ộ

Ví d : Đ  ngh  sinh viên hãy cho bi t ý ki n c a mình v  t m quan tr ngụ ề ị ế ế ủ ề ầ ọ  

c a các v n đ  sau đây trong d y h c   đ i h c b ng cách khoanh tròn các conủ ấ ề ạ ọ ở ạ ọ ằ  

s  tố ương  ng trên thang đánh giá ch  m c đ  t  1 đ n 5 nh  sau:ứ ỉ ứ ộ ừ ế ư

3. S  say s a và ham h c c a sinh viênự ư ọ ủ 1 2 3 4 5

5. Môi trường không khí trong lành 1 2 3 4 5

Ngu n: PGS. TS. Ngô Th  Thu n (quantri.vn) ồ ị ậ

3.2.4. Thang đo t  l  (ratio scale) ỷ ệ

Thang đo t  l  chính là thang đo kho ng đỷ ệ ả ược xác đ nh b ng đi m 0   đ uị ằ ể ở ầ  thang b c.ậ

Thang đo t  l  = thang kho ng cách + cho phép tính t  l  đ  so sánh (cóỷ ệ ả ỷ ệ ể  

th  th c hi n để ự ệ ược phép toán chia)

Ví d : Đi m thi, tu i, s  thành viên trong gia đình…ụ ể ổ ố

Thang đo t  l  đỷ ệ ược s  d ng r t r ng rãi đ  đo lử ụ ấ ộ ể ường các hi n tệ ượ  ngkinh t  ­ xã h i, nh : thu nh p, chi tiêu, th i gian lao đ ng, tu i, s  con… Cácế ộ ư ậ ờ ộ ổ ố  

đ n v  đo lơ ị ường v t lý thông thậ ường (kg, mét, lít…) cũng là các thang đo lo iạ  này

K t lu n: theo tu n t , thang đo sau có ch t lế ậ ầ ự ấ ượng đo lường cao h n thangơ  

đo trước, đ ng th i vi c xây d ng thang đo cũng ph c t p h n. Song không ph iồ ờ ệ ự ứ ạ ơ ả  

c  s  d ng thang t  l  là t t nh t, mà ph i tùy thu c vào đ c đi m c a hi nứ ử ụ ỷ ệ ố ấ ả ộ ặ ể ủ ệ  

tượng và tiêu th c nghiên c u mà ch n thang đo thích h p.ứ ứ ọ ợ

Thang đo đ nh danh và thang đo th  t  ch a có tiêu chu n đo (đ n v  đo),ị ứ ự ư ẩ ơ ị  thu c lo i thang đ nh tính. Đó là lo i thang đo mà khi thay đ i t  giá tr  này sangộ ạ ị ạ ổ ừ ị  giá tr  khác thì đ i tị ố ượng đo đã có s  thay đ i v  ch t. Hai lo i thang đo này phùự ổ ề ấ ạ  

h p v i vi c đo lợ ớ ệ ường các tiêu th c thu c tính. ứ ộ

Thang đo kho ng và thang đo t  l  có tiêu chu n đo, khi chuy n t  đi mả ỷ ệ ẩ ể ừ ể  này sang đi m khác trên thang đo thì có s  thay đ i v  lể ự ổ ề ượng, nh ng ch a ch cư ư ắ  

đã có s  thay đ i v  ch t. Đây là lo i thang đo đ nh lự ổ ề ấ ạ ị ượng, phù h p đ  đo lợ ể ườ  ngcác tiêu th c s  lứ ố ượng

4. Các giai đo n th c hi n m t cu c đi u tra xã h i h cạ ự ệ ộ ộ ề ộ ọ

M c tiêu ụ

­ Ki n th c: Trình bày đế ứ ượ quy trình c a m t cu c đi u tra xã h i h c;c  ủ ộ ộ ề ộ ọ  

nh ng v n đ  c  b n c a đi u tra xã h i h c nh : đ t tên đ  tài, xác đ nh m cữ ấ ề ơ ả ủ ề ộ ọ ư ặ ề ị ụ  đích, nhi m v , xây d ng gi  thuy t nghiên c u, mô hình và thao tác lý lu n.ệ ụ ự ả ế ứ ậ

­ K  năng: th c hành đỹ ự ược tr n v n m t cu c đi u tra xã h i h c; xâyọ ẹ ộ ộ ề ộ ọ  

d ng thành th o phi u h i; xây d ng đự ạ ế ỏ ự ược m u đi u tra.ẫ ề

­ Thái đ :ộ  Rèn luy n tính tích c c ch  đ ng trong h c t p, nghiên c u; Sệ ự ủ ộ ọ ậ ứ ử 

d ng s  li u đi u tra theo đúng quy đ nh đ o đ c trong nghiên c u công tác xãụ ố ệ ề ị ạ ứ ứ  

h i.ộ

Thông thường, m i cu c đi u tra xã h i h c đ u ph i tr i qua ba bỗ ộ ề ộ ọ ề ả ả ước (ba giai đo n):ạ

­ Giai đo n chu n b : bao g m vi c xây d ng khung lý thuy t, so n th oạ ẩ ị ồ ệ ự ế ạ ả  

b ng câu h i, ch n phả ỏ ọ ương pháp và m u đi u tra.ẫ ề

­ Giai đo n thu th p thông tin.ạ ậ

­ Giai đo n x  lý và phân tích thông tin.ạ ử

Tuy nhiên, trong m i giai đo n l i đỗ ạ ạ ược chia ra làm nhi u khâu khác nhau,ề  

m i khâu l i th c hi n ch c năng riêng. T t c  các giai đo n và các khâu đóỗ ạ ự ệ ứ ấ ả ạ  không tách r i nhau mà l i đờ ạ ược g n bó v i nhau trong m t ch nh th  và theoắ ớ ộ ỉ ể  

m t lôgíc nh t đ nh nh m ph c v  m c tiêu c a cu c đi u tra.ộ ấ ị ằ ụ ụ ụ ủ ộ ề

4.1. Giai đo n chu n bạ ẩ ị 

Đây là giai đo n nh m xây d ng khung lý thuy t, so n th o b ng câu h i,ạ ằ ự ế ạ ả ằ ỏ  

ch n phọ ương pháp đi u tra và m u đi u tra. Nó có vai trò quy t đ nh đ i v i sề ẫ ề ế ị ố ớ ự thành công c a cu c đi u tra. Giai đo n này chi m nhi u s  đ u t  v  m t tríủ ộ ề ạ ế ề ự ầ ư ề ặ  

tu , s c l c và th i gian; nó đòi h i ngệ ứ ự ờ ỏ ườ ổi t  ch c cu c đi u tra ph i có m tứ ộ ề ả ộ  trình đ  t  duy lý lu n v ng vàng, s c bén, s  am hi u sâu s c, r ng rãi th cộ ư ậ ữ ắ ự ể ắ ộ ự  

ti n v  đ i tễ ề ố ượng nghiên c u, thành th o v  lý thuy t và th c hành đi u tra.ứ ạ ề ế ự ề

4.1.1. Xác đ nh v n đ  nghiên c u và đ t tên đ  tàiị ấ ề ứ ặ ề

t  cu c s ng. Nh ng v n đ  này có th  nh n bi t thông qua quan sát cu c s ngế ộ ố ữ ấ ề ể ậ ế ộ ố  

ho c thông qua các nghiên c u trặ ứ ước đó ho c do đ i tác đ a cho nhà xã h i h c.ặ ố ư ộ ọ  Câu tr  l i cho nh ng v n đ  đó không hi n rõ trong các quan sát thông thả ờ ữ ấ ề ệ ường. 

Đ i v i nh ng câu h i nh  v y, nhà nghiên c u ph i tin tố ớ ữ ỏ ư ậ ứ ả ưởng r ng có ít nh t 2ằ ấ  

phương án tr  l i và đi u h  quan tâm là câu tr  l i s  có qua đ t nghiên c u.ả ờ ề ọ ả ờ ẽ ợ ứ

V n đ  nghiên c u thấ ề ứ ường xu t hi n trong các trấ ệ ường h p sau:ợ

­ Xu t phát t  nh ng câu h i c a nhà nghiên c u trấ ừ ữ ỏ ủ ứ ước khi nghiên c u lýứ  thuy t xã h i h c.ế ộ ọ

­ Xu t phát t  nh ng đi u tra trấ ừ ữ ề ước đó, t  nh n th c nh ng v n đ  xãừ ậ ứ ữ ấ ề  

h i.ộ

­ Do c p trên giao cho: Nhà nấ ước, B , H c vi n, T ng công ty, D  án vộ ọ ệ ổ ự ề kinh t  ­ xã h i.ế ộ

b. Lu n ch ng cho v n đ  nghiên c uậ ứ ấ ề ứ

Khi phát hi n ra v n đ  thì nhà nghiên c u ph i lu n ch ng đệ ấ ề ứ ả ậ ứ ượ ự ầ  c s  c nthi t ph i nghiên c u v n đ  này. Các lu n ch ng s  xoay quanh vi c tr  l i cácế ả ứ ấ ề ậ ứ ẽ ệ ả ờ  câu h i: tính c p thi t c a v n đ  nghiên c u, ph m vi  nh hỏ ấ ế ủ ấ ề ứ ạ ả ưởng c a v n đủ ấ ề nghiên c u đ n các nhóm xã h i, đ n các lĩnh v c ho t đ ng khác, đ  tài cóứ ế ộ ế ự ạ ộ ề  đóng góp nh  th  nào v  m t lý lu n và th c ti n; đã có nh ng công trình nghiênư ế ề ặ ậ ự ễ ữ  

c u nào liên quan đ n v n đ  này ch a?ứ ế ấ ề ư

c. Đ t tên đ  tàiặ ề

Sau khi xác đ nh đị ược ch  đ  c n nghiên c u, ta c n ph i đ t tên cho đủ ề ầ ứ ầ ả ặ ề tài. B ng nh ng nét chung nh t, tên đ  tài ph i nêu ph m vi nh ng v n đ  màằ ữ ấ ề ả ạ ữ ấ ề  

người ti n hành đi u tra xã h i h c quan tâm. Nó cho ta th y đế ề ộ ọ ấ ược ph m viạ  

nh ng hi n tữ ệ ượng s  tr  thành đ i tẽ ở ố ượng nghiên c u. ứ

Tên đ  tài ph i trình bày ng n g n, thề ả ắ ọ ường gi i h n trong m t câu, rõớ ạ ộ  ràng, chính xác nh ng đ m b o ch a đ ng nhi u thông tin nh tư ả ả ứ ự ề ấ

Ph i tr  l i đả ả ờ ược các câu h i sau:ỏ

+ Nghiên c u n i dung gì? (nghiên c u v n đ  gì?)ứ ộ ứ ấ ề

+ Nghiên c u đ i tứ ố ượng nào? (nghiên c u ai?)ứ

+ Nghiên c u   đ a bàn nào? (nghiên c u   đâu và th i gian nào?)ứ ở ị ứ ở ờ

Ví d : tên đ  tài “B o l c trong gia đình đ i v i ph  n    nông thôn Vi tụ ề ạ ự ố ớ ụ ữ ở ệ  Nam hi n  nay – th c tr ng và gi i pháp”.ệ ự ạ ả

Chú ý: 

+ Không được trình bày tên đ  tài l p l  2 nghĩa không chính xác.    ề ậ ờ

+  Không nên dùng c m t  b t đ nh: nghiên c u m t s  v n đ , th  bànụ ừ ấ ị ứ ộ ố ấ ề ử  

v , vài suy nghĩ v , v  v n đ ề ề ề ấ ề

+ Không nên đ a m c đích vào tên: đ , nh m , ph c v  cho , đ như ụ ể ằ ụ ụ ị  

hướng vào , góp ph n vào vi c nghiên c u v ầ ệ ứ ề

4.1.2. Xác đ nh m c đích, nhi m v  c a cu c đi u traị ụ ệ ụ ủ ộ ề

Tên đ  tài dù có đề ược trình bày chính xác đ n đâu nh ng do quá ng n g nế ư ắ ọ  nên nó v n ch  có th  minh h a cái khung chung nh t c a nh ng gì mà tác giẫ ỉ ể ọ ấ ủ ữ ả 

đi u tra c n nghiên c u. Vì v y, ta c n ph i xác đ nh rõ m c đích c a cu c đi uề ầ ứ ậ ầ ả ị ụ ủ ộ ề  tra, t c là c n ph i xác đ nh hứ ầ ả ị ướng ch  y u c a cu c đi u tra nh m h n ch  sủ ế ủ ộ ề ằ ạ ế ự 

t n m n quá l n c a tên đ  tài gây ra. ả ạ ớ ủ ề

­ M c đích nghiên c u: nh ng hụ ứ ữ ướng đi chính, ch  y u c a đ  tài nh mủ ế ủ ề ằ  

đ t đạ ược k t qu  gì? M c đích không bao gi  tách kh i tính c p thi t c a đ  tài.ế ả ụ ờ ỏ ấ ế ủ ề

Thông thường m c đích c a các cu c đi u tra nh  sau:ụ ủ ộ ề ư

+ Mô t  th c tr ng c a v n đ  nghiên c u.ả ự ạ ủ ấ ề ứ

+ Tìm hi u nh ng nguyên nhân hay y u t   nh hể ữ ế ố ả ưởng đ n v n đ  nghiênế ấ ề  

­ Nhi m v  nghiên c u: s  c  th  hóa m c đích nghiên c u, là các câu h iệ ụ ứ ự ụ ể ụ ứ ỏ  

c n tr  l i và các th  t c, các bầ ả ờ ủ ụ ướ ầc c n được hoàn thành đ  đ t để ạ ược m c tiêu.ụ  Không nên đ t ra quá nhi u nhi m v  cũng nh  đ ng nh t nhi m v  v i m cặ ề ệ ụ ư ồ ấ ệ ụ ớ ụ  tiêu, thông thường trong m t đ  tài nghiên c u đ t ra 3 – 5 nhi m v ộ ề ứ ặ ệ ụ

4.1.3. Xây d ng gi  thuy t nghiên c uự ả ế ứ  

a. Khái ni mệ

Gi  thuy t trong nghiên c u xã h i h c là s  gi  đ nh có căn c  khoa h cả ế ứ ộ ọ ự ả ị ứ ọ  

v  c  c u các đ i tề ơ ấ ố ượng, v  tính ch t c a các y u t  và các m i liên h  t o nênề ấ ủ ế ố ố ệ ạ  các đ i tố ượng đó, v  c  ch  ho t đ ng và phát tri n c a chúng.ề ơ ế ạ ộ ể ủ

Gi  thuy t là c u n i t  nh ng đi u đã bi t sang nh ng đi u ch a bi t,ả ế ầ ố ừ ữ ề ế ữ ề ư ế  các gi  thuy t t o cho cu c đi u tra hả ế ạ ộ ề ướng đi c  th , nó làm ti n đ  đ  hoànụ ể ề ề ể  thi n quá trình l p chệ ậ ương trình nghiên c u.ứ

Cũng có th  hi u đó là nh ng gi  đ nh v  v n đ  nghiên c u. M t s  h cể ể ữ ả ị ề ấ ề ứ ộ ố ọ  

gi  phả ương Tây còn g i gi  thuy t là nh ng câu h i không có d u ch m h i.ọ ả ế ữ ỏ ấ ấ ỏ  Thông thường, gi  thuy t nghiên c u đả ế ứ ược bi u hi n dể ệ ưới các m nh đ  cóệ ề  

d ng nh : vì th  này  thì th  kia, càng th  này  thì th  kia, trong đi u ki nạ ư ế ế ế ế ề ệ  này  thì th  kia ế

Trong quá trình xây d ng các gi  thuy t, c n l u ý nh ng v n đ  sau đây:ự ả ế ầ ư ữ ấ ề+ Nh ng gi  thuy t đ a ra không đữ ả ế ư ược mâu thu n v i nh ng quy lu t đãẫ ớ ữ ậ  

được xác đ nh ho c nh ng k t qu  đã đị ặ ữ ế ả ược ki m nghi m là đúng trể ệ ước đó. Trong trường h p đ c bi t, gi  thuy t đ a ra có th  mâu thu n v i k t qu  đãợ ặ ệ ả ế ư ể ẫ ớ ế ả  

được xã h i xác nh n trộ ậ ước đó. Lúc này, ngườ ậi l p gi  thuy t ph i đ a ra cácả ế ả ư  

đi u ki n m i ho c ph i gi i thích ề ệ ớ ặ ả ả

+ Gi  thuy t đ a ra ph i phù h p v i nh ng nguyên lý xu t phát c a chả ế ư ả ợ ớ ữ ấ ủ ủ nghĩa duy v t l ch s  (m c đích c a nó là d  sàng l c các gi  thuy t l ch l c,ậ ị ử ụ ủ ễ ọ ả ế ệ ạ  

l a ch n nh ng gi  thuy t đáng tin c y, phù h p v i cu c nghiên c u).ự ọ ữ ả ế ậ ợ ớ ộ ứ

+ Gi  thuy t ph i d  ki m tra trong quá trình nghiên c u hay trong th cả ế ả ễ ể ứ ự  

ti n. Xây d ng gi  thuy t c n chú ý đ n hai m t:ễ ự ả ế ầ ế ặ

 T p h p các nguyên nhân đã d n đ n m t hi n tậ ợ ẫ ế ộ ệ ượng nào đó

 Các nguyên nhân đó có th  ki m tra để ể ược

+ Vi c phân tích lôgíc c a các gi  thuy t ph i kh ng đ nh đệ ủ ả ế ả ẳ ị ược tính không mâu thu n c a nó, cho phép tr  l i các câu h i v  m t s  m nh đ  c a giẫ ủ ả ờ ỏ ề ộ ố ệ ề ủ ả thuy t xem có ph i là gi  t o hay không (  đây bao hàm các thao tác lôgíc, cácế ả ả ạ ở  

đ nh nghĩa thao tác và quy t c ký hi u).ị ắ ệ

b. Các lo i gi  thuy tạ ả ế

Gi  thuy t đ a ra có th  s  đả ế ư ể ẽ ược k t qu  c a cu c đi u tra xác nh n làế ả ủ ộ ề ậ  đúng song cũng có th  bác b  nó trong trể ỏ ường h p b  ph  nh n, chúng ta c n xâyợ ị ủ ậ ầ  

d ng l i gi  thuy t. Tùy thu c vào v n đ  nghiên c u mà s  lự ạ ả ế ộ ấ ề ứ ố ượng gi  thuy tả ế  

được đ a ra nhi u hay ít. Song trong m i cu c nghiên c u thư ề ỗ ộ ứ ường là có m t sộ ố các gi  thuy t chính và m t s  gi  thuy t b  tr  (các gi  thuy t h  tr  có nhi mả ế ộ ố ả ế ổ ợ ả ế ỗ ợ ệ  

v  b  sung và gi i thích cho gi  thuy t chính).ụ ổ ả ả ế

Ngoài hai lo i gi  thuy t chính và b  tr  ra, gi  thuy t thạ ả ế ổ ợ ả ế ường được chia 

ra làm 3 lo i ch  y u:ạ ủ ế

­ Gi  thuy t mô t ả ế ả: nh m ch  ra nh ng đ c tr ng và th c tr ng c a v nằ ỉ ữ ặ ư ự ạ ủ ấ  

đ  đề ược nghiên c u. D ng gi  thuy t này liên quan đ n các s  ki n th cứ ạ ả ế ế ự ệ ự  nghi m.ệ

­ Gi  thuy t gi i thích ả ế ả : nh m nói lên nh ng nguyên nhân c a hành đ ng,ằ ữ ủ ộ  

nh ng y u t   nh hữ ế ố ả ưởng đ n v n đ  nghiên c u  Đây là nh ng gi  đ nh v  cácế ấ ề ứ ữ ả ị ề  

m i quan h  nhân – qu  trong đ i tố ệ ả ố ượng được nghiên c u. Nh  có nó mà ngứ ờ ườ  i

ta có th  khám phá ra các nguyên nhân c a các s  ki n xã h i mà h  ch  đ i, sể ủ ự ệ ộ ọ ờ ợ ẽ 

được xác đ nh trong các gi  thuy t mô t ị ả ế ả

­  Gi  thuy t quy lu t (gi  thuy t xu h ả ế ậ ả ế ướ ng): nh m ch  ra xu hằ ỉ ướng sẽ 

di n ra trong tễ ương lai c a m t hi n tủ ộ ệ ượng hay m t quá trình xã h i. Gi  thuy tộ ộ ả ế  này v ch ra cái l p đi l p l i, b n v ng, xu hạ ặ ặ ạ ề ữ ướng c a m t quá trình nh t đ nh.ủ ộ ấ ị  Đây là m c đ  khái quát hóa cao nh t. Do tính ch t c a gi  thuy t này nên taứ ộ ấ ấ ủ ả ế  không ki m tra để ược b ng m t cu c nghiên c u mà ch  có th  ki m tra đằ ộ ộ ứ ỉ ể ể ượ  c

b ng nhi u cu c nghiên c u.ằ ề ộ ứ

4.1.4. Xây d ng mô hình lý lu n, thao tác hoá khái ni mự ậ ệ

Đây là khâu quan tr ng nh t c a m t công trình nghiên c u th c nghi m.ọ ấ ủ ộ ứ ự ệ  

Nó cho phép chúng ta có th  tái t o để ạ ược v n đ  nghiên c u và đo lấ ề ứ ường tr cự  

tương đ ng v i k t c u c a khách th  Mô hình lý lu n ph i đồ ớ ế ấ ủ ể ậ ả ược bi u hi nể ệ  

b ng ngôn ng  khoa h c và đằ ữ ọ ược m i ngọ ười cùng hi u theo m t nghĩa.ể ộ

­ Thao tác hóa khái ni m là nh ng thao tác logic nh m chuy n nh ng kháiệ ữ ằ ể ữ  

ni m ph c t p thành đ n gi n. Nhà nghiên c u ph i đ a đệ ứ ạ ơ ả ứ ả ư ược n i hàm ý nghĩaộ  chu n xác c a m i khái ni m tr u tẩ ủ ỗ ệ ừ ượng

Thông thường trong m t cu c đi u tra xã h i h c, chúng ta ph i ti p xúcộ ộ ề ộ ọ ả ế  

v i nh ng khái ni m lý lu n tr u tớ ữ ệ ậ ừ ượng hay quá r ng. Do v y, ph i chuy nộ ậ ả ể  

nh ng khái ni m này sang khái ni m th c nghi m ít tr u tữ ệ ệ ự ệ ừ ượng h n, sau đóơ  chuy n t  các khái ni m th c nghi m sang các ch  báo.ể ừ ệ ự ệ ỉ

4.1.5. Xây d ng b ng h iự ả ỏ

a. B ng h iả ỏ

­ Khái ni m: B ng h i là công c  c  b n trong quá trình nh n th c c aệ ả ỏ ụ ơ ả ậ ứ ủ  

đi u tra xã h i h c. B ng h i là t p h p nh ng câu h i và phề ộ ọ ả ỏ ậ ợ ữ ỏ ương án tr  l iả ờ  

được các nhà nghiên c u biên so n ph c v  m c đích c a cu c đi u tra. ứ ạ ụ ụ ụ ủ ộ ề

B ng câu h i là phả ỏ ương pháp thu th p thông tin cá bi t theo đ  tài nghiênậ ệ ề  

c u, là t  h p các câu h i, ch  báo đã đứ ổ ợ ỏ ỉ ược v ch ra nh m khai thác và thu th pạ ằ ậ  thông tin trên c  s  c a các gi  thuy t và m c đích c a cu c đi u tra. B ng câuơ ở ủ ả ế ụ ủ ộ ề ả  

h i thỏ ường dùng trong các trường h p s  d ng các phợ ử ụ ương pháp ph ng v n, anỏ ấ  két, mê tric xã h i.ộ

M t b ng câu h i độ ả ỏ ược xây d ng t t s  cho phép thu đự ố ẽ ược nh ng lữ ượ  ngthông tin đáng tin c y và kh  quan, ngậ ả ượ ạ ẽc l i s  làm thông tin thu được b  saiị  

+ Phù h p v i ngợ ớ ườ ả ời tr  l i (nam, n )ữ

+ Phù h p v i ph m vi nghiên c u (vùng, mi n )ợ ớ ạ ứ ề

+ Biên so n theo trình t , b  c c ch t ch ạ ự ố ụ ặ ẽ

+ Đ m b o tính hi u l c c a thang đo.ả ả ệ ự ủ

+ Đ m b o đ  tin c y c a thông tin.ả ả ộ ậ ủ

+ Ngôn ng  đữ ược chu n hóa và đ m b o tính khoa h c; thông d ng, phùẩ ả ả ọ ụ  

h p v i đ i tợ ớ ố ượng

+ L p b ng h i có tính khách quan; nguyên t c khuy t danh.ậ ả ỏ ắ ế

+ K t h p v i quan sát và ghi chú c a ngế ợ ớ ủ ười ph ng v n.ỏ ấ

­ K t c u và trình t  s p x p m t b ng h i:ế ấ ự ắ ế ộ ả ỏ

Tùy theo m c đích, n i dung c a cu c đi u tra mà xác đ nh b  c c c aụ ộ ủ ộ ề ị ố ụ ủ  

b ng h i dài hay ng n. Thông thả ỏ ắ ường t  30 phút đ n 2 gi  B  c c ch t chừ ế ờ ố ụ ặ ẽ theo tr t t  n i dung nghiên c u. Có th  phân theo ph n, đ  m c. Có th  đ oậ ự ộ ứ ể ầ ề ụ ể ả  

tr t t  và xây d ng câu h i chuy n gi a các ph n nh ng v n ph i đ m b o yêuậ ự ự ỏ ể ữ ầ ư ẫ ả ả ả  

c u lôgíc. L u ý đ t nh ng câu h i khó   ph n gi a c a cu c đi u tra.ầ ư ặ ữ ỏ ở ầ ữ ủ ộ ề

+ Ph n m  đ u thông thầ ở ầ ường được trình bày theo 3 v n đ  sau: ấ ề

 Trình bày m c đích c a cu c đi u tra; ụ ủ ộ ề

 Hướng d n cho ngẫ ườ ượi đ c ph ng v n cách tr  l i câu h i; ỏ ấ ả ờ ỏ

 Kh ng đ nh tính khuy t danh c a cu c đi u tra, có nghĩa là ngẳ ị ế ủ ộ ề ườ  i

tr  l i không c n tr  l i ho c ghi đ a ch  c  th  hay tên h  c aả ờ ầ ả ờ ặ ị ỉ ụ ể ọ ủ  mình vào phi u đi u tra.ế ề

+ Ph n n i dung g m: ầ ộ ồ

 Nh ng câu h i đ u tiên: câu h i v  s  ki n, hành đ ng d  tr  l i,ữ ỏ ầ ỏ ề ự ệ ộ ễ ả ờ  

nh ng câu h i không b t bu c suy nghĩ nhi u. Đây là nh ng câu h iữ ỏ ắ ộ ề ữ ỏ  

v  nhân kh u h c. Ti p đó m i là các câu h i tâm t  tình c m. ề ẩ ọ ế ớ ỏ ư ả

 Đ t nh ng câu h i có ch c năng tâm lý xen k  nh ng câu h i n iặ ữ ỏ ứ ẽ ữ ỏ ộ  dung đ  t o tâm lý tho i mái, gi m căng th ng m t m i. ể ạ ả ả ẳ ệ ỏ

 Ph i chú ý t i s  đ ng nh t c a các câu h i.ả ớ ự ồ ấ ủ ỏ

+ Ph n k t lu n: l i c m  n và h n g p l i.ầ ế ậ ờ ả ơ ẹ ặ ạ

­ Các lo i b ng h i:ạ ả ỏ

Tùy theo m c đích, đ i tụ ố ượng đi u tra, phân thành 2 lo i: b ng h i phânề ạ ả ỏ  phát t  đi n và b ng h i có ngự ề ả ỏ ười ph ng v n (ngỏ ấ ười ph ng v n đ c t ng câuỏ ấ ọ ừ  trong b ng, hả ướng d n ngẫ ườ ả ờ ựi tr  l i l a ch n).ọ

+ B ng h i phân phát tr c ti p: là hình th c ph  bi n. T p trung   m tả ỏ ự ế ứ ổ ế ậ ở ộ  

đi m phát phi u và thu l i đ n 98% s  phi u đi u tra.ể ế ạ ế ố ế ề

b. Câu h iỏ

­ Yêu c u đ i v i câu h i:ầ ố ớ ỏ

+ Các câu h i ph i rõ ràng, c  th , không đỏ ả ụ ể ược hi u theo nhi u nghĩa.ể ề

+ H n ch  dùng các t  đa nghĩa, t  ng  không xác đ nh nh  thạ ế ừ ừ ữ ị ư ường xuyên, đôi khi

+ Không dùng các câu h i có nhi u ý ph i tr  l i trong m t câu ho c câuỏ ề ả ả ờ ộ ặ  

h i nỏ ước đôi, nước ba

+ Không nên l p đi l p l i mãi m t lo i câu h i. H n ch  dùng các câuặ ặ ạ ộ ạ ỏ ạ ế  

h i d ng b ng. Tránh dùng câu h i   th  ph  đ nh.ỏ ạ ả ỏ ở ể ủ ị

+ Câu h i ph i có tr t t , lôgíc, phù h p v i trình đ  và đ c đi m c aỏ ả ậ ự ợ ớ ộ ặ ể ủ  

t ng ngừ ười và t ng nhóm ngừ ườ ụ ểi c  th  H n ch  dùng các ngôn ng  bác h cạ ế ữ ọ  

ho c quá thô thi n, ho c có tính kiêng k  v i nh ng nhóm đ i tặ ể ặ ị ớ ữ ố ượng nh t đ nhấ ị

+ Đ i v i các câu h i tìm hi u v  chính ki n ho c tâm t , tình c m riêngố ớ ỏ ể ề ế ặ ư ả  

c a đ i tủ ố ượng nên dùng nhi u câu h i gián ti p, còn khi câu h i có liên quan đ nề ỏ ế ỏ ế  các hi n tệ ượng tiêu c c thì nên tìm các t  ng  và câu nói thích h p đ  gi m nhự ừ ữ ợ ể ả ẹ 

m c đ  m i có th  thu đứ ộ ớ ể ược câu tr  l i đáng tin c y.ả ờ ậ

+ Nên đ a phư ương án không bi t và t  ch i tr  l i nh  quy n l a ch n ế ừ ố ả ờ ư ề ự ọ ở 

cu i câu.ố

­ Phân lo i câu h i:ạ ỏ

+ Câu h i đóng: là lo i câu h i đã có s n các phỏ ạ ỏ ẵ ương án tr  l i.ả ờ

 Câu h i đóng đ n gi n: là lo i câu h i ch  có 2 phỏ ơ ả ạ ỏ ỉ ương án tr  l iả ờ  

kh ng đ nh Có ho c Không; tán thành ho c không tán thành. Đây làẳ ị ặ ặ  

lo i câu h i lo i tr  nhau. ạ ỏ ạ ừ

 Câu h i đóng ph c t p: là câu h i có nhi u phỏ ứ ạ ỏ ề ương án tr  l i h n,ả ờ ơ  phân bi t chi ti t h n các phệ ế ơ ương án tr  l i. Lo i câu h i này khépả ờ ạ ỏ  

ch t không có t  do cho ngặ ự ười tr  l i. Các phả ờ ương án không đượ  c

Nhược đi m: Không dùng trong trể ường h p nghiên c u các v n đ  có tínhợ ứ ấ ề  

ch t chi u sâu (liên quan đ n thái đ , đ ng c , nh n th c )ấ ề ế ộ ộ ơ ậ ứ

+ Câu h i m  là lo i câu h i ch a có phỏ ở ạ ỏ ư ương án tr  l i. Ngả ờ ười đượ  c

ph ng v n t  mình đ a ra phỏ ấ ự ư ương án tr  l i. Nó giúp cho ngả ờ ườ ả ời tr  l i trình bày 

t t nh t v  nh ng suy nghĩ sâu kín c a mình, t o đi u ki n cho h  phát bi u ýố ấ ề ữ ủ ạ ề ệ ọ ể  

Nhược đi m: d  tr  l i sai ch  đ nh c a nhà nghiên c u (sai v  m c đích,ể ễ ả ờ ủ ị ủ ứ ề ụ  

v  thang đo), khó t p trung và phân tích thông tin; khâu x  lý thông tin r t ph cề ậ ử ấ ứ  

t p và t n kém.ạ ố

+ Câu h i k t h p: là lo i câu h i có m t s  phỏ ế ợ ạ ỏ ộ ố ương án tr  l i s n và m tả ờ ẵ ộ  

s  phố ương án đ  ng  Do kh  năng ch a bao quát để ỏ ả ư ược h t t t c  các phế ấ ả ươ  ng

án nên v n ph i đ  ng  m t s  phẫ ả ể ỏ ộ ố ương án khác

Ví d : Ông/bà hay trao đ i ý ki n c a mình v i ai? ụ ổ ế ủ ớ

+ Câu h i n i dung: có 3 lo i ch  y uỏ ộ ạ ủ ế

 Câu h i s  ki n: là nh ng câu h i v  thân th , ngh  nghi p, l aỏ ự ệ ữ ỏ ề ế ề ệ ứ  

tu i, gi i tính, thành ph n gia đình, đ a v  xã h i ổ ớ ầ ị ị ộ

 Câu h i tri th c: nh m xác đ nh xem ngỏ ứ ằ ị ườ ượi đ c h i có n m v ngỏ ắ ữ  

v  1 v n đ  ho c đánh giá trình đ  hi u bi t v  m t v n đ ề ấ ề ặ ộ ể ế ề ộ ấ ề

 Câu h i thái đ , đ ng c : nh m thu th p thông tin v  ý ki n, tháiỏ ộ ộ ơ ằ ậ ề ế  

đ  cũng nh  cộ ư ường đ  các quan đi m c a ngộ ể ủ ười tr  l i v  v n đả ờ ề ấ ề nêu ra

+ Câu h i ch c năng: có th  chia làm 3 lo iỏ ứ ể ạ

 câu h i tâm lý: nh m chuy n t  ch  đ  này sang ch  đ  khác nh mỏ ằ ể ừ ủ ề ủ ề ằ  

Ngoài các phương pháp trên,   m t s  các qu c gia trên th  gi i, ngở ộ ố ố ế ớ ười ta còn s  d ng m t s  phử ụ ộ ố ương pháp khác: phương pháp phân tích nhân t , phố ươ  ngpháp chuyên kh o, phả ương pháp nghiên c u trứ ường h p, phợ ương pháp l p môậ  hình sinh thái, phương pháp phân tích tâm lý

M i phỗ ương pháp này đ u có nh ng  u, nhề ữ ư ược đi m riêng. Vì v y, khi sể ậ ử 

d ng chúng c n l a ch n cho thích h p.ụ ầ ự ọ ợ

Thông thường trong m i cu c đi u tra, nhà nghiên c u thỗ ộ ề ứ ường s  d ngử ụ  

m t nhóm các phộ ương pháp có ý nghĩa b  sung cho nhau. Trong m i nhóm, l iổ ỗ ạ  

ch n m t ho c hai  phọ ộ ặ ương pháp làm phương pháp chính (có ý nghĩa ch  đ o)ủ ạ  trong cu c nghiên c u, còn các phộ ứ ương pháp khác ch  đóng vai trò h  tr ỉ ỗ ợ

Vi c l a ch n m t nhóm các phệ ự ọ ộ ương pháp (hay m t phộ ương pháp nào đó làm chính) là tùy thu c vào m c đích, yêu c u c a cu c nghiên c u cũng nhộ ụ ầ ủ ộ ứ ư 

kh  năng tài chính, trang thi t b  k  thu t và các thông tin có s n.ả ế ị ỹ ậ ẵ

Đi u quan tr ng là, trong m i cu c đi u tra, nhà nghiên c u c n ph i hìnhề ọ ỗ ộ ề ứ ầ ả  thành s m các phớ ương pháp trong s  tự ương h  v i vi c hình thành b ng câu h iỗ ớ ệ ả ỏ  cũng nh  quá trình d  ki n vào vi c s  d ng l c lư ự ế ệ ử ụ ự ượng nào s  tham gia vào vi cẽ ệ  thu th p thông tin.ậ

4.1.7. Xác đ nh m u đi u traị ẫ ề

a. Nh ng đi u c n bi t khi ch n m uữ ề ầ ế ọ ẫ

M u là m t b  ph n c a t ng th  đi u tra đẫ ộ ộ ậ ủ ổ ể ề ượ ực l a ch n đ  tr c ti p thuọ ể ự ế  

th p thông tin và có kh  năng suy r ng cho t ng th  đi u tra đó.ậ ả ộ ổ ể ề

Ch n m u chính là quá trình s  d ng các phọ ẫ ử ụ ương pháp khác nhau nh mằ  tìm ra được m t t p h p các đ n v  (nhóm xã h i) mà nh ng đ c tr ng và cộ ậ ợ ơ ị ộ ữ ặ ư ơ 

c u đấ ược nghiên c u c a chúng có th  đ i di n cho m t t p h p xã h i l n h n.ứ ủ ể ạ ệ ộ ậ ợ ộ ớ ơ

Lý do ph i ch n m u: ả ọ ẫ

+ Các cá nhân trong các nhóm có th  ch u nh ng  nh hể ị ữ ả ưởng chung, có 

nh ng cái chung do v y có th  áp d ng m t s  công th c toán đ  ti n hành đi uữ ậ ể ụ ộ ố ứ ể ế ề  tra ch n m u.ọ ẫ

+ Ti t ki m th i gian và kinh phí (do không th  đi u tra toàn b  t ng th ).ế ệ ờ ể ề ộ ổ ể+ Đi u tra toàn b  có th  làm m t tính th i s  c a thông tin.ề ộ ể ấ ờ ự ủ

+ Nhi u v n đ  không th  đi u tra t ng th  đề ấ ề ể ề ổ ể ược, nh t là trong kinh tấ ế 

nh  ki m tra ch t lư ể ấ ượng s n ph m.ả ẩ

+ C  c u trong xã h i thơ ấ ộ ường r t đa d ng và ph c t p.ấ ạ ứ ạ

b. Các phương pháp ch n m u:ọ ẫ

­ Ch n kinh nghi m và xét đoán (đi n hình)ọ ệ ể

+ L y m u thu n ti n: l a ch n m t đ n v  nghiên c u nào đó d  thu th pấ ẫ ậ ệ ự ọ ộ ơ ị ứ ễ ậ  thông tin nh t mà nhà nghiên c u cho r ng có th  đ m b o m u đó đ i di n choấ ứ ằ ể ả ả ẫ ạ ệ  khách th  l a ch n. Phể ự ọ ương pháp này không có kh  năng suy r ng ra t ng th ả ộ ổ ể

+ L y m u tích lũy nhanh: đ u tiên nhà xã h i h c l a ch n m t s  ngấ ẫ ầ ộ ọ ự ọ ộ ố ườ  i

đ  đi u tra, sau đó thu th p thông tin đ i v i nh ng ngể ề ậ ố ớ ữ ười này và nh  ngờ ười đó 

ch  giúp t i nh ng m u ti p theo.ỉ ớ ữ ẫ ế

+ L y m u phán đoán (theo d  lu n, theo th ng kê).ẫ ẫ ư ậ ố

+ L y m u t  l : trấ ẫ ỷ ệ ước h t nhà nghiên c u chia kh i dân c  thành cácế ứ ố ư  nhóm khác nhau theo m t c  s  nh t đ nh. Sau đó m u độ ơ ở ấ ị ẫ ược ch n b ng cách l yọ ằ ấ  

t  m i nhóm m t s  đ i từ ỗ ộ ố ố ượng đi n hình (tiêu bi u và đ i di n cho nhóm).ể ể ạ ệ

­ Ch n m u ng u nhiên:ọ ẫ ẫ

+ Ch n m u ng u nhiên đ n gi n: các đ n v  đọ ẫ ẫ ơ ả ơ ị ượ ực l a ch n vào m u m tọ ẫ ộ  cách tr c ti p, xác su t l a ch n là tự ế ấ ự ọ ương đương nhau

 Ch n m u ng u nhiên đ n gi n hoàn l i: t  m t danh sách t ng thọ ẫ ẫ ơ ả ạ ừ ộ ổ ể 

l y ng u nhiên đ n v  nào đó, sau đó ghi h  tên h  vào danh sáchấ ẫ ơ ị ọ ọ  

m u r i tr  l i t ng th  và ti p t c ch n đ n v  th  2 r i ch n đẫ ồ ả ạ ổ ể ế ụ ọ ơ ị ứ ồ ọ ủ 

s  m u c n thi t.ố ẫ ầ ế

 Ch n m u ng u nhiên đ n gi n không hoàn l i: t  m t danh sáchọ ẫ ẫ ơ ả ạ ừ ộ  

t ng th  l y ng u nhiên 1 đ n v  nào đó sau đó ghi vào danh sáchổ ể ấ ẫ ơ ị  

m u r i b  đ n v  đó ra kh i danh sách ban đ u.ẫ ồ ỏ ơ ị ỏ ầ+ Ch n m u ng u nhiên h  th ng: đ n v  đ u tiên đọ ẫ ẫ ệ ố ơ ị ầ ượ ực l a ch n m tọ ộ  cách ng u nhiên, các đ n v  ti p sau đẫ ơ ị ế ượ ực l a ch n m t cách có h  th ng theoọ ộ ệ ố  công th c K=N/n. ứ

Trong đó: n: S  ngố ười (đ n v ) c a m uơ ị ủ ẫ

N: S  ngố ười (đ n v ) c a t ng thơ ị ủ ổ ểK:   Kho ng   cách   gi a   hai   ngả ữ ười   trong 

m uẫ+ Phương pháp ch n m u ng u nhiên phân chùm: t ng th  đọ ẫ ẫ ổ ể ược chia thành nh ng chùm th a mãn các quy t c:ữ ỏ ắ

 M i đ n v  nghiên c u đỗ ơ ị ứ ược phân vào m t chùm.ộ

 M i chùm c  g ng ch a nhi u đ n v  khác nhau sao cho s  phân bỗ ố ắ ứ ề ơ ị ự ố các đ n v  c a nó gi ng nh  t ng th ơ ị ủ ố ư ổ ể

 Gi a các chùm có s  chênh l ch tữ ự ệ ương đ i gi ng nhau.ố ố

Ch n m t s  chùm theo ng u nhiên và đi u tra toàn b  các đ n v  nghiênọ ộ ố ẫ ề ộ ơ ị  

c u trong chùm.ứ

+ Phương pháp ch n m u phân t : t ng th  đi u tra cũng đọ ẫ ổ ổ ể ề ược phân thành các t  sau cho th a mãn các quy t c:ổ ỏ ắ

 M i đ n v  c a t ng th  đỗ ơ ị ủ ổ ể ược phân vào m t t ộ ổ

 M i t  c  g ng ch a các đ n v  gi ng nhau đ c bi t v  các tiêuỗ ổ ố ắ ứ ơ ị ố ặ ệ ề  

th c đi u tra.ứ ề

 Các t  là khác nhau.ổ

4.1.8. D  ki n phự ế ương án x  lý thông tin ử

Phương án x  lý thông tin là d  án các công th c toán h c đử ự ứ ọ ược áp d ngụ  vào các x  lý nói chung và các câu h i nói riêng. ử ỏ

Thông thường, t  vi tính ph i xây d ng các l p trình toán h c trên c  sổ ả ự ậ ọ ơ ở 

có s  trao đ i th ng nh t v i ngự ổ ố ấ ớ ườ ậi l p gi  thuy t và t  ch c cu c đi u tra.ả ế ổ ứ ộ ề  

Trong khâu này cũng đ ng th i đòi h i ph i ch nh lý các câu h i sao cho phù h pồ ờ ỏ ả ỉ ỏ ợ  

v i kh  năng c a máy vi tính và kh  năng l p trình c a các chuyên gia v  lĩnhớ ả ủ ả ậ ủ ề  

v c này.ự

4.1.9. Đi u tra th  và hoàn thi n phề ử ệ ương án đi u traề

Đ  hoàn thi n cũng nh  nâng cao ch t lể ệ ư ấ ượng c a b ng câu h i, phủ ả ỏ ươ  ng

án đi u tra đòi h i ph i đi u tra th  Chính nh  quá trình này mà chúng ta tìm raề ỏ ả ề ử ờ  

được nh ng sai sót trong quá trình xây d ng b ng câu h i, lo i b  đữ ự ả ỏ ạ ỏ ược nh ngữ  

ph n thi u logic trong trình t  các câu h i, chu n hóa thêm m t bầ ế ự ỏ ẩ ộ ước c a cu củ ộ  

đi u tra và cu i cùng là t o ra đề ố ạ ược m t b ng câu h i t i  u, phù h p v i đ iộ ả ỏ ố ư ợ ớ ố  

tượng c a cu c đi u tra, xác l p phủ ộ ề ậ ương án đi u tra.ề

Đi u đáng l u ý là nên ti n hành đi u tra th  trên chính đ i tề ư ế ề ử ố ượng s  đi uẽ ề  tra; t t nhiên không nên đ  kho ng cách quá xa so v i th i gian ti n hành đi uấ ể ả ớ ờ ế ề  tra chính

4.1.10. Chu n b  kinh phíẩ ị

Đi u tra xã h i h c thề ộ ọ ường đòi h i nhi u kinh phí. Trong đi u ki n c aỏ ề ề ệ ủ  

bước quá đ  sang n n kinh t  th  trộ ề ế ị ường, kinh phí không nh ng là đi u ki nữ ề ệ  không th  thi u để ế ược mà trong đa s  các trố ường h p, nó luôn có vai trò kíchợ  thích s  h ng kh i, hăng hái hay ngự ứ ở ượ ạc l i, gây ra không khí chán n n, kémả  

ph n kh i. Do v y, ngấ ở ậ ườ ổi t  ch c cu c đi u tra ph i quan tâm đúng m c vàứ ộ ề ả ứ  quy t đ nh m t cách k p th i, th a đáng nh ng kinh phí c n thi t cho cu c đi uế ị ộ ị ờ ỏ ữ ầ ế ộ ề  tra

Kinh phí cho đi u tra xã h i h c bao g m:ề ộ ọ ồ

­ Ti n in  n văn b n, gi y t , phi u an két.ề ấ ả ấ ờ ế

­ Ti n công tác phí, ti n tr m.ề ề ạ

­ Ti n văn phòng ph m.ề ẩ

­ Ti n sinh ho t, ăn u ng, đi l i, liên l c.ề ạ ố ạ ạ

­ Ti n giao d ch, thù lao báo cáo viên.ề ị

­ Ti n thù lao cho đi u tra viên, ngề ề ườ ả ời tr  l i

­ D  ki n kinh phí x  lý thông tin.ự ế ử

­ Ti n h i th o khoa h c, nghi m thu đ  tài  ề ộ ả ọ ệ ề

4.2. Giai đo n thu th p thông tinạ ậ  

Trong các bước chu n b , công vi c ti n hành b i m t s  lẩ ị ệ ế ở ộ ố ượng ít ngườ  icòn   giai đo n này đòi h i s  ngở ạ ỏ ố ười nhi u h n. V n đ  t  ch c đề ơ ấ ề ổ ứ ược đ t lênặ  hàng đ u. Y u t  t  ch c n u đầ ế ố ổ ứ ế ược ti n hành ch t ch , nghiêm túc c ng v i sế ặ ẽ ộ ớ ự linh ho t, thông minh trong  ng x  và đi u hành công vi c c a ngạ ứ ử ề ệ ủ ười đi u tra sề ẽ 

t o ra nh ng nhân t  quy t đ nh cho th ng l i c a cu c đi u tra. ạ ữ ố ế ị ắ ợ ủ ộ ề

4.2.1. Ch n th i đi m đi u traọ ờ ể ề

Vi c ch n th i đi m đi u tra cũng là m t vi c r t quan tr ng b i vì môiệ ọ ờ ể ề ộ ệ ấ ọ ở  

trường đi u tra cũng  nh hề ả ưởng đ n k t qu  đi u tra. Ph i ch n nh ng th iế ế ả ề ả ọ ữ ờ  

đi m đi u tra mà lúc đó, n i ti n hành đi u tra có kh  năng t o ra m t khôngể ề ơ ế ề ả ạ ộ  gian tâm lý – xã h i thu n ti n nh t, cho phép đoàn đi u tra d  dàng ti p c n v iộ ậ ệ ấ ề ễ ế ậ ớ  

đ i tố ượng và phát huy h t kh  năng th c hành nhi m v  c a mình.ế ả ự ệ ụ ủ

Thường thì các cu c đi u tra tránh th i đi m: mùa v , l  h i  trộ ề ờ ể ụ ễ ộ ước ho cặ  sau ngày c a các c n bão, lũ l t ho c nh ng s  bi n chính tr ; tránh đ n các củ ơ ụ ặ ữ ự ế ị ế ơ quan xí nghi p đi u tra vào cu i quí, cu i tháng, cu i năm là nh ng lúc h  đangệ ề ố ố ố ữ ọ  

b n hoàn thành k  ho ch; không ti n hành đi u tra trong s  nôn nóng ho c trongậ ế ạ ế ề ự ặ  

b u không khí th   ầ ờ ơ

4.2.2. Ti n hành công tác ti n tr m ế ề ạ

Công tác ti n tr m là m t khâu quan tr ng. Đây là quá trình đoàn đi u traề ạ ộ ọ ề  

c  ngử ườ ại đ i di n c a mình đi ti p xúc ”đ t đ u m i” liên h  v i các c  quan,ệ ủ ế ặ ầ ố ệ ớ ơ  đoàn th , Đ ng, Đoàn, chính quy n đ a phể ả ề ị ương n i s  ti n hành đi u tra. ơ ẽ ế ề

Người đi ti n tr m có vai trò trình bày n i dung m c đích, yêu c u c aề ạ ộ ụ ầ ủ  

cu c đi u tra, gi i thi u c  c u, thành ph n c a đoàn, v n đ ng, thuy t ph c sộ ề ớ ệ ơ ấ ầ ủ ậ ộ ế ụ ự 

ng h  c a đ a ph ng

Liên h  đ a phệ ị ương:

+ Trước khi xu ng đ a phố ị ương đã ch n đ  đi u tra c n liên h  trọ ể ề ầ ệ ước v iớ  

c  quan lãnh đ o   đó đ  cu c đi u tra ti n hành thu n l i h n.ơ ạ ở ể ộ ề ế ậ ợ ơ

+ Khi xu ng các c  quan ti n hành đi u tra nh  xã, phố ơ ế ề ư ường thì c n cóầ  

gi y gi i thi u c a c  quan c p trên cho phép xu ng đ a phấ ớ ệ ủ ơ ấ ố ị ương đi u tra.ề

4.2.3. L p bi u đ  ti n đ  đi u traậ ể ồ ế ộ ề