Van dung phuong phap day hoc truc quan trong day hoc

Thông qua đợt thực tập sư phạm trực tiếp tìm hiểu, trao đổi với các giáo viên kĩ thuật, tham gia dự giờ giảng của giáo viên, của sinh viên; em nhận thấy việc sử dụng phương tiện trực qu[r]

phần mở đầu

1 Lý do nghiên cứu đề tài

Kỹ thuật công nghiệp là bộ môn mang tính ứng dụng; nó giữ vai trò quantrọng trong thời kỳ công nghiệp hoá - hiện đại hoá của nước ta Bộ môn kỹthuật công nghiệp phổ thông có nhiệm vụ trang bị cho học sinh những nguyên

lý chung nhất của các quá trình sản xuất chủ yếu, các phương tiện kĩ thuật chủyếu và cách thức sử dụng chúng trong các quá trình công nghệ cơ bản Đặctrưng của môn kĩ thuật công nghiệp là tính ứng dụng và tính thực tiễn Bộmôn kĩ thuật công nghiệp được hợp thành từ nhiều phân môn khác nhau, mỗiphân môn có những nét đặc thù riêng của nó Phân môn kĩ thuật cơ khí đượcdạy ở lớp 11 phổ thông với một lượng kiến thức lớn (dạy trong 33 tiết); do đóvấn đề đặt ra là đòi hỏi người giáo viên phải biết lựa chọn phương pháp dạyhọc sao cho đạt hiệu qủa cao nhất

Phương pháp dạy học trực quan là một trong những phương pháp dạyhọc được ứng dụng nhiều trong giảng dạy ở phổ thông Xuất phát từ nhiệm

vụ, nội dung của môn học cũng như đặc điểm của phương pháp dạy học trựcquan; em nhận thấy phương pháp dạy học trực quan là phương pháp dạy họcrất phù hợp với nội dung và đặc điểm của chương trình kĩ thuật công nghiệplớp 11 phổ thông Phương pháp dạy học trực quan là phương pháp dạy học cókhả năng nâng cao chất lượng dạy học của bộ môn kĩ thuật công nghiệp, giúpcho học sinh có cơ sở để phát triển tư duy lôgic, tư duy trừu tượng và nănglực sáng tạo kĩ thuật

Thực trạng dạy học kĩ thuật công nghiệp phổ thông những năm qua chothấy, đa số các giáo viên vẫn giảng dạy theo phương pháp thông báo, tái hiện,học sinh ít được tạo điều kiện bồi dưỡng các phương pháp nhận thức, rènluyện tư duy khoa học Điều này do nhiều nguyên nhân nhưng trong đó

nguyên nhân chính và chủ yếu là do giáo viên chưa vận dụng đúng phươngpháp - phương tiện day học tối ưu.

Với mong muốn tìm con đường để nâng cao chất lượng dạy học môn kĩthuật công nghiệp lớp 11 phổ thông, em đã chọn đề tài khoá luận:

Vận dụng phương pháp dạy học trực quan trong dạy học môn kĩ thuật

công nghiệp lớp 11 phổ thông

2 Mục đích của đề tài

Vận dụng phương pháp dạy học trực quan nhằm nâng cao chất lượngdạy học môn kĩ thuật công nghiệp lớp 11 phổ thông

3 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu

Đối tượng nghiên cứu của đề tài là quá trình dạy và học môn kĩ thuậtcông nghiệp lớp 11 phổ thông theo phương pháp dạy học trực quan; bao gồm: + Nội dung dạy học môn kĩ thuật công nghiệp lớp 11 phổ thông + Các phương tiện trực quan thường dùng trong dạy học môn kĩthuật công nghiệp lớp 11 phổ thông

+ Hoạt động của giáo viên và hoạt động của học sinh trong giờ họcvới việc sử dụng phương tiện trực quan

4 Nhiệm vụ nghiên cứu

- Tìm hiểu cơ sơ lí luận và thực tiễn của việc vận dụng phương pháp dạyhọc trực quan trong dạy học kĩ thuật công nghiệp lớp 11 phổ thông

- Vận dụng phương pháp dạy học trực quan trong dạy học môn kĩ thuậtcông nghiệp lớp 11 phổ thông

- Tổ chức thực nghiệm và đánh giá kết quả

5 Phương pháp nghiên cứu

- Nghiên cứu lí luận và tổng kết kinh nghiệm:

- 2

Thực chất của phương pháp lí luận và tổng kết kinh nghiệm này làphân tích và tổng hợp, trừu tượng hóa, khái quát hóa để định hướng vềmục đích và cơ sở lí luận cho đề tài.

- Phương pháp điều tra quan sát

Thông qua dự giờ, trao đổi, thảo luận, nghiên cứu lịch trình, giáo án,

sổ điểm, nhất là các phương tiện trực quan và cách sử dụng chúng nhằmtìm hiểu việc dạy và học để có thể đánh giá sơ bộ kết quả dạy và học bộ môn

- Phương pháp thực nghiệm sư phạm

+ Tiến hành giảng dạy theo tiến trình đã soạn thảo

+ Tiến hành giảng dạy theo tiến trình bình thường (đối chứng) + Dùng thống kê toán học để sử lí kết quả thu được, từ đó rút ranhững kết luận của đề tài

6 Cấu trúc của khoá luận.

Ngoài phần mở đầu kết luận và tài liệu tham khảo kết quả nghiên cứuđược trình bày trong 3 chương:

- Chương 1: Cơ sở lí luận và thực tiễn của việc vận dụng phương pháp

dạy học trực quan trong dạy học môn kĩ thuật công nghiệp lớp 11 phổ thông

- Chương 2: Vận dụng phương pháp dạy học trưc quan trong dạy học

môn kĩ thuật công nghiệp lớp 11 phổ thông

- Chương 3: Thực nghiệm đánh giá.

Chương 1

cơ sở lí luận và thực tiễn của việc vận dụng phương pháp dạy học trực quan trong dạy học môn kĩ thuật công nghiệp lớp 11 phổ thông

1.1 Một số khái niệm liên quan

1.1.1 Phương pháp dạy học trực quan

1.1.1.1 Trực quan:

Trực quan là quá trình quan sát, nhận biết sự vật hiện tượng bằng cácgiác quan của con người

1.1.1.2 Phương tiện trực quan:

Phương tiện trực quan là các phương tiện dạy học (vật thật, vật tượngtrưng, mô hình, tranh vẽ, sơ đồ, ) diễn tả một đối tượng nào đó Nói cách

khác, phương tiện trực quan là những phương tiện (công cụ) mà giáo viên và

học sinh sử dụng trong quá trình dạy học nhằm cung cấp tri thức, rèn luyện

kỹ năng cho học sinh thông qua sự tri giác trực tiếp bằng các giác quan.

Dựa vào tác động của tài liệu trực quan vào các giác quan người ta chia ra:phương tiện trực quan nghe, phương tiện trực quan nhìn, phương tiện trựcquan nghe nhìn

Dựa vào nguồn gốc, người ta xếp phương tiện trực quan thành hai nhóm cơbản:

+ Nhóm phương tiện trực quan nhân tạo: Nhóm này gồm có mô hình, hình

vẽ, sơ đồ nguyên lí, đồ thị, sơ đồ khối, sơ đồ lắp ráp Những phương tiện trựcquan này dùng để phác họa bản chất, cấu tạo chính của vật phẩm kĩ thuật haymột quá trình sản xuất công nghiệp Nó dùng để phản ánh những mối liên hệgiữa các hiện tượng vật lí, kĩ thuật và thao tác thực hành kĩ thuật

- 4

+ Nhóm phương tiện trực quan tự nhiên: Nhóm này bao gồm vật thật, sảnphẩm kĩ thuật Loại phương tiện này có tác dụng giới thiệu cấu tạo, quá trìnhhoạt động của các máy móc, thiết bị

Ngoài ra các thao tác (hoặc động tác) mẫu của giáo viên cũng làphương tiện trực quan sinh động trong việc giới thiệu các hành động, thao tác

kĩ thuật

1.1.1.3 Phương pháp dạy học trực quan:

Phương pháp dạy học trực quan là phương pháp dạy học trong đó sửdụng các vật thể kỹ thuật, các quá trình công nghệ, các phương tiện gián tiếp

và các thao tác kỹ thuật công nghệ nhằm giúp học sinh trực tiếp cảm giác, trigiác tài liệu mới trên cơ sở đó tạo ra các biểu tượng cụ thể trong học sinh, rènluyện kĩ năng, kĩ xảo

Phương pháp dạy học trực quan bao gồm: hoạt động quan sát của họcsinh và hoạt động trình bày trực quan của giáo viên Hai hoạt động này luôntương tác và hỗ trợ cho nhau thúc đẩy quá trình nhận thức đạt hiệu quả cao

Như vậy chất lượng dạy học chính là chất lượng tri thức mà người giáoviên truyền thụ cho học sinh, học sinh lĩnh hội những tri thức đó và phải đạt

được trình độ nhất định theo mục tiêu của môn học đặt ra.

Trong thực tế hiện nay của nước ta thì chất lượng dạy học nói riêng vàchất lượng giáo dục nói chung còn thấp, chưa đáp ứng đuợc nhu cầu của xãhội về nguồn nhân lực Một trong những nguyên nhân chủ yếu là do việckiểm soát quá trình làm ra chất lượng trong giáo dục và dạy học chưa đượcthực hiện theo một hệ thống chuẩn mực thống nhất

1.1.2 Chất lượng dạy học môn kĩ thuật công nghiệp lớp 11 phổ thông

Mục tiêu đặt ra cho môn học là phải làm sao giúp học sinh:

+ Hiểu được: hệ thống kiến thức cơ bản, hiện đại, thực tiễn về cấu tạo

và nguyên lí hoạt động của động cơ đốt trong; cấu tạo và nguyên lí hoạt động

của các hệ thống chính trên động cơ đốt trong, ôtô (hiểu được nghĩa là có thể

phân tích, so sánh, phân biệt, tóm tắt, liên hệ, xác định, giải thích được vềđối tượng nhận thức)

+ Hình thành và rèn luyện một số kĩ năng: đọc hiểu sơ đồ cấu tạo, sơ đồnguyên lý hoạt động của các cơ cấu, hệ thống; nhận biết các dấu hiệu cơ bản

để phân biệt các loại động cơ đốt trong, ôtô

+ Phát triển tư duy kĩ thuật và năng lực kĩ thuật Cụ thể là: từ sơ đồhình dung được vị trí, hình dạng và công dụng của các bộ phận chính trênđộng cơ đốt trong, ôtô; khái quát được nguyên lí hoạt động của các bộ phậntrên sơ đồ cấu tạo và chỉ ra ứng dụng thực tế của nó

+ Hình thành thế giới quan khoa học và nhân cách, định hướng nghềnghiệp

Mục tiêu này là cơ sở để đánh giá chất lượng dạy học môn kĩ thuậtcông nghiệp lớp 11 phổ thông

1.2 Cơ sở lí luận củaviệc sử dụng phương pháp dạy học trực quan.

- 6

1.2.1 Cơ sở khoa học của phương pháp dạy học trực quan trong dạy học môn kĩ thuật công nghiệp phổ thông

1.2.1.1 Cơ sơ triết học

Chúng ta đều biết rằng mọi lý thuyết bắt nguồn từ thực tiễn Vì vậy líluận về nhận thức coi thực tiễn là cơ sở, là động lực, mục đích đồng thời làtiêu chuẩn kiểm tra kiến thức

Theo quan điểm duy vật biện chứng quá trình nhận thức trải qua ba giaiđoạn: giai đoạn nhận thức cảm tính, giai đoạn nhận thức lí tính, giai đoạn tái

sinh cái cụ thể và cái trừu tượng Vấn đề này Lênin đã chỉ ra: ”Từ trực quan

sinh động đến tư duy trừu tượng và từ tư duy trừu tượng đến thực tiễn đó là con đường biện chứng của nhận thức chân lí, nhận thức thực tại khách quan”.

Quan điểm này cho rằng trực quan là xuất phát điểm của nhận thức, tức

là trực quan là nguồn cung cấp tri thức Sự trực quan sinh động được đặctrưng bởi quá trình tâm lí đó là: cảm giác, tri giác biểu tượng, các quá trìnhtình cảm và ý chí Sự nhận thức này mới chỉ phản ánh được các thuộc tínhbên ngoài, thuộc tính không bản chất Tuy nhiên, ở đây đã xuất hiện yếu tố cơ

sở của tư duy (hình ảnh trực quan) Để nhận thức được bản chất của sự vật vàhiện tượng cần xử lí các thông tin trong trí óc Từ hình tượng cảm tính thuđược, loại bỏ các khía cạnh ngẫu nhiên không bản chất ghi lại những dấu hiệu

cơ bản, giống nhau; nghĩa là để nắm được bản chất cần có tư duy

Như vậy trực quan sinh động - nhận thức cảm tính, tư duy trừu tượng

và nhận thức lí tính là những bộ phận hữu cơ của quá trình lĩnh hội tri thức

Tri thức cần phải kiểm tra và vận dụng qua thực tiễn, tức là kết quả caonhất của nhận thức Thực tiễn cao hơn này lại tạo thành sự trực quan sinhđộng cao hơn cho quá trình nhận thức mới Quá trình nhận thức là sự thống

nhất giữa trực quan sinh động và tư duy trừu tượng với sự xâm nhập của thựctiễn vào cả hai.

1.2.1.2 Cơ sở tâm - sinh lí học.

Quá trình dạy học là một quá trình nhận thức được tổ chức một cáchđặc biệt Quá trình này theo thuyết duy vật biện chứng gồm ba giai đoạn kếtiếp nhau: giai đoạn nhận thức cảm tính, giai đoạn nhận thức lí tính và giaiđoạn tái sinh cái cụ thể trong tư duy

Nhận thức cảm tính là giai đoạn phản ánh trong ý thức con người các

sự vật, hiện tượng với tập hợp các thuộc tính Nhận thức cảm tính được nảysinh do các tác động trực tiếp của sự vật, hiện tượng lên các giác quan của conngười (thị giác, thính giác, ) Cơ sở tâm lí của nhận thức cảm tính là tínhiệu thứ nhất Tư duy trừu tượng là hệ thống tín hiệu thứ hai, nó là giai đoạnphản ánh trừu tượng, khái quát hoá đối tượng nhận thức dưới dạng nhữngkhái niệm, định luật, học thuyết Nhận thức cảm tính là giai đoạn thấp của quátrình nhận thức nhưng nó giữ vai trò quan trọng vì từ đó tạo ra chất liệu choquá trình tư duy trừu tượng Không có nhận thức cảm tính thì sẽ không có quátrình tư duy trừu tượng Giai đoạn tái sinh cái cụ thể trong tư duy là sự kiểmtra và vận dụng tri thức mới thu được vào tình huống mới

Trong dạy học để tổ chức quá trình nhận thức được thuận lợi người ta

sử dụng phổ biến các phương tiện trực quan, nhất là với học sinh phổ thông.Với đối tượng học tập chính là học sinh phổ thông, giai đoạn này cần phảiđảm bảo cho chúng nắm vững các tài liệu trực quan, tức là thu nhận đượccàng nhiều tư liệu cảm tính thì càng tốt Tư liệu cảm tính càng phong phú thì

sự trừu tượng hoá càng hiệu nghiệm Việc sử dụng các phương tiện trực quantrong dạy học nhằm giúp học sinh quan sát và từ đó giúp học sinh thu nhậncác thông tin về những mặt, những thuộc tính, những mối liên hệ – quan hệ

- 8

của cái cụ thể hiện thực Tuy vậy quan sát phải gắn bó với tư duy trừu tượng,trên cơ sở khái quát hoá thì nó mới để lại dấu vết mạnh mẽ trong ý thức học

sinh Nhà giáo dục học Liên Xô Usinxki đã khẳng định rằng: ”Trong ý thức

học sinh chỉ để lại dấu ấn sâu sắc nhất khi giáo viên tác động cùng lúc đến nhiều giác quan học sinh, có nghĩa vừa giảng giải vừa đưa cho học sinh xem thậm chí cho học sinh cảm giác các sự vật cần nghiên cứu” Vì vậy khi giảng

bài giáo viên vừa phải giảng bài vừa đưa cho học sinh xem các tranh vẽ, môhình, phim ảnh hay vật thật, để tăng độ rõ của ấn tượng

Những nghiên cứu về tâm lí trong dạy học cho thấy rằng mỗi giác quancủa con người có khả năng tri giác một khối lượng thông tin khác nhau trongcùng một thời gian Để đánh giá khả năng tri giác thông tin trong một đơn vị

thời gian, người ta đưa ra khái niệm năng lực dẫn thông của đường tiếp thu

thông tin học tập Năng lực dẫn thông là khả năng tiếp nhận thông tin trong

một đơn vị thời gian Với các giác quan cụ thể người ta đã rút ra đuợc: Nănglực dẫn thông của đường tiếp thu thông tin bằng thị giác là lớn hơn nhiều(khoảng 100 lần) so với thính giác Điều đó được giải thích là vì: khác với lờinói (thông tin đến với học sinh chậm, chủ yếu theo con đường thính giác mộtcách từ từ theo trình tự và ý nghĩa của từng từ, câu nói), thông tin truyền theocon đường thị giác cùng một lúc cho một hình ảnh trọn vẹn với tất cả các chitiết của đối tượng nhận thức Điều này nói lên được nhiều ưu điểm củaphương pháp dạy học trực quan so với phương pháp dạy học dùng ngôn ngữnhưng không thể coi là tối ưu và vạn năng được, vì nó phụ thuộc vào nhiềuyếu tố khác

Như vậy người giáo viên phải biết sử dụng hợp lý khả năng dẫn thôngcủa các đường tiếp thu thông tin để ghi lại các thông tin học tập trong ý thứchọc sinh

1.2.1.3 Yêu cầu của bản thân môn kĩ thuật công nghiệp lớp 11 phổ thông.

Đối tượng nghiên cứu của phân môn kĩ thuật công nghiệp lớp 11 phổthông là nghiên cứu một loại máy móc cụ thể, ứng dụng rộng rãi trong thực

tế Nhưng các loại máy này lại được xây dựng trên cơ sơ lí thuyết mà học sinhchưa đủ kiến thức cơ sở để hiểu về nó Ví dụ kiến thức về nhiệt kỹ thuật, cơ

kỹ thuật,

Vấn đề đặt ra là người giáo viên phải chỉ rõ cơ sở khoa học và khắc sâunhững nguyên lí kĩ thuật cho học sinh Giáo viên phải sử dụng hợp lí cácphương tiện trực quan kết hợp với lời giải thích tương ứng

Xuất phát từ bản thân vật phẩm kĩ thuật, xuất phát từ việc nghiên cứucấu tạo và nguyên lí hoạt động của vật phẩm kĩ thuật Mối liên hệ này thểhiện mối liên hệ giữa cái cụ thể trực quan với cái trừu tượng lí thuyết trong đótrực quan sinh động là điểm xuất phát của nhận thức

Trực quan sinh động đóng vai trò quan trọng để tạo ra ba yếu tố: kháiniệm - hình ảnh - thao tác giúp tư duy kĩ thuật của học sinh được phát triển.Trực quan sinh động còn góp phần hình thành ba khâu: lĩnh hội - thiết kế -vận dụng kĩ thuật trong việc bồi dưỡng năng lực kĩ thuật của học sinh Khihình thành năng lực kĩ thuật, giáo viên thường phải diễn tả các thao tác để họcsinh quan sát, đó chính là phương tiện trực quan cần thiết

Như vậy sự thống nhất giữa cái cụ thể và trừu tượng đòi hỏi trực quanphải tác động đến toàn bộ quá trình lĩnh hội các tri thức kĩ thuật

Có thể tóm tắt mối liên hệ giữa cụ thể với trừu tượng như sơ đồ sau:

- 10

Sơ đồ trên cho thấy: cái cụ thể (trực quan) và cái trừu tượng (lý thuyết)đều là kết quả của quá trình nhận thức, trong đó mô hình đóng vai trò cầu nối,thể hiện mối liên hệ giữa hai con đường nhận thức là quy nạp và suy diễn.

1.2.2 Một số phương tiện trực quan thường dùng trong dạy học môn kĩ thuật công nghiệp lớp 11 phổ thông

Do đặc điểm của môn kĩ thuật công nghiệp lớp 11 phổ thông chủ yếudạy về hoạt động và cấu tạo của các cơ cấu và hệ thống của động cơ đốt trong

và ôtô nên phương tiện trực quan chủ yếu là:

- Vật thật: các chi tiết, bộ phận của động cơ đốt trong, ôtô

- Mô hình: mô hình động cơ 4 kỳ, động cơ 2 kỳ, mô hình động cơ xăng,động cơ điêden, mô hình hộp số, mô hình hệ thống truyền lực,

- Hình vẽ: sơ đồ, tranh giáo khoa, đồ thị, biểu diễn các cơ cấu, hệthống, bộ phận, chi tiết, của động cơ đốt trong, ôtô

Các phương tiện trực quan trên còn được sử dụng như một phương tiệnthực hành để hướng dẫn học sinh tìm tòi bộ phận trong các giờ thực hành

1.2.3 Những yêu cầu đối với phương tiện trực quan và với việc sử dụng phương tiện trực quan trong dạy học

1.2.3.1 Những yêu cầu đối với phương tiện trực quan

Phương tiện trực quan phải đáp ứng các yêu cầu sau:

Trự

c qua

n (cụthể)

M

ô hình

L

ý thuy

t

ế(kh

ái niệm)

Qu

á trìn

h trừ

u tượn

g ho

á (qu

y nạp)

Qu

á trìn

h cụthểho

á (su

y diễn)

+ Phương tiện trực quan phải phù hợp với mục tiêu và nội dung bàigiảng, thúc đẩy khả năng tiếp thu của học sinh.

+ Phương tiện trực quan phải đảm bảo tính khoa học; nghĩa là phản ánhđược các dấu hiệu chủ yếu của đối tượng phản ánh

+ Phương tiện trực quan phải được chế tạo đúng quy định, nhất là cácyêu cầu kỹ thuật, mỹ thuật

+ Phương tiện trực quan phải đơn giản, dễ sử dụng, không mất nhiềuthời gian trong giờ dạy

+ Phương tiện trực quan phải đủ lớn đảm bảo cho tất cả học sinh tronglớp đều quan sát được các sự vật hiện tượng một cách rõ ràng Vì trong quátrình dạy học người giáo viên phải tổ chức hướng dẫn và điều khiển học sinhquan sát theo trình tự, phân tích được toàn diện đối tượng

1.2.3.2 Những yêu cầu khi sử dụng phương tiện trực quan trong dạy học

Khi sử dụng phương tiện trực quan trong giảng dạy cần chú ý tới cácyêu cầu sau:

+ Sử dụng đúng lúc, đúng chỗ; dùng đến đâu đưa ra đến đó, tránh sựphân tán chú ý của học sinh

+ Sử dụng đúng liều lượng, không ảnh hưởng đến quá trình tư duy củahọc sinh

+ Kết hợp nhiều loại phương tiện trực quan để huy động được nhiều giácquan của học sinh (đa phương tiện)

+ Sử dụng theo đúng trình tự vận động kiến thức và tiến trình bài dạy;kết hợp hướng dẫn quan sát với trả lời các câu hỏi gợi mở để học sinh suynghĩ (tư duy) tìm ra bản chất của đối tượng nhận thức

1.3 Thực trạng của việc sử dụng phương tiện trực quan trong dạy học môn kĩ thuật công nghiệp lớp 11 phổ thông

1.3.1 Khái quát về thực trạng dạy học môn kĩ thuật công nghiệp phổ thông

- 12

Trên thực tế giảng dạy thì chất lượng dạy học môn kĩ thuật công nghiệplớp 11 phổ thông nói riêng và môn kĩ thuật công nghiệp nói chung chưa đạtđược hiệu quả cao, chưa đáp ứng được mục tiêu của môn học đề ra cũng nhưyêu cầu của xã hội Sở dĩ như vậy là vì sau khi học xong chương trình kĩ thuậtcông nghiệp lớp 11 hầu như học sinh chưa nhận biết được các loại động cơ,chưa hiểu rõ về nguyên lý hoạt động của chúng Học sinh chưa định hướngđược mục đích mình học môn học này để làm gì, áp dụng vào thực tế ra sao.Chính vì vậy mà các em còn coi thường môn học này, chưa quan tâm học hỏi

về nó nhiều Mặt khác môn học này ở phổ thông chưa được đánh giá đúngđắn, còn xem đây lá một môn học phụ, học sinh học tập theo kiểu đối phó.Hơn thế nữa nhiều trường còn tuỳ tiện cắt giảm số tiết hoặc thậm chí bỏ môn

kĩ thuật công nghiệp chỉ dạy môn kĩ thuật nông nghiệp; về nội dung môn học

đa dạng phức tạp nhưng số tiết /tuần quá ít (1tiết); do vậy học sinh khó nhớ,mau quên; cách tính điểm cho môn học chưa hợp lí: tính điểm ghép chung vớimôn kĩ thuật nông nghiệp

Về phía học sinh thì như vậy còn về phía giáo viên cũng còn nhiều vấn

đề chưa được giải quyết Hiện nay, đội ngũ giáo viên dạy kĩ thuật còn thiếutrầm trọng Lực lượng giáo viên đứng lớp dạy kĩ thuật công nghiệp chỉ chiếmkhoảng 50  60% số giáo viên kĩ thuật công nghiệp đã được đào tạo ra Sốgiáo viên đúng chuyên ngành ở trung học cơ sở là 10%, ở trung học phổthông là 30%, số còn lại được lấy từ nhiều nguồn khác nhau như giáo viên lí -

kĩ thuật công nghiệp (Đại học sư phạm II ), giáo viên Vật lí hay giáo viênToán (dạy chương trình kĩ thuật lớp 10 ), Thậm chí ở một số trường, giáoviên các môn xã hội cũng được chuyển sang dạy môn kĩ thuật công nghiệp

Như vậy phần lớn giáo viên kĩ thuật công nghiệp là giáo viên kiêmnhiệm nên tâm lí người dạy không ổn định, chất lượng không đồng đều, hiệuquả bài dạy còn hạn chế.

Về phương pháp giảng dạy, hầu hết các giáo viên vẫn sử dụng cácphương pháp giảng dạy nặng về thuyết trình, giảng giải, ít sử dụng phươngtiện trực quan, ít liên hệ kiến thức với thực tế,

Trong thực tế, khoa học và công nghệ đang thay đổi từng ngày từnggiờ, các hiện tượng thực tế học sinh phải tiếp xúc vô cùng phong phú Nhưngviệc đào tạo lại và bồi dưỡng thêm cho giáo viên không được chú ý đúngmức, vì thế trong giảng dạy, nhiều giáo viên được đào tạo đúng chuyên ngànhvẫn tỏ ra lúng túng chứ chưa nói đến những giáo viên trái môn Do vậy, nhiềukhi giáo viên dạy không đúng kiến thức cho học sinh, dẫn tới tình trạng họcsinh học mà đôi khi không hiểu được bản chất của vấn đề

Nói tóm lại, đội ngũ giáo viên kỹ thuật hiện nay chưa đáp ứng được yêucầu dạy kĩ thuật công nghiệp ở các trường phổ thông

Môn kĩ thuật công nghiệp là một môn mang tính ứng dụng cao Hầu hếtcác nội dung môn học đều gắn với những ứng dụng trong thực tiễn Vì vậy,dạy học kĩ thuật công nghiệp có hiệu quả đòi hỏi phải có đầy đủ trang thiết bịcần thiết: mô hình, vật thật, nhà xưởng, Môn kĩ thuật công nghiệp lớp 11

là phân môn có nhiều nội dung khá trừu tượng, nhiều khi giải thích học sinhcũng không hiểu được nhưng nếu được quan sát bằng phương tiện trực quankết hợp với lời giảng giải của giáo viên thì học sinh có thể hiểu và nắm bài rấtnhanh

Trong thực tế hiện nay cho thấy: Khoảng 80% số trường THPT không

có phòng học bộ môn và xưởng thực hành Xưởng thực hành chỉ được xâydựng ở một số rất ít trường thành phố, thị xã Lực lượng ít, xưởng trường

- 14

không có, trang thiết bị còn nghèo nàn dẫn đến tình trạng giáo viên chỉ dạyphần lí thuyết, dạy chay là chủ yếu; việc sử dụng phương tiện đã có hoặc cảitiến làm thêm đồ dùng dạy học ít được quan tâm.

Từ thực trạng nêu trên mà chất lượng dạy học môn kỹ thuật côngnghiệp lớp 11 chưa đạt được hiệu quả cao, chưa đạt được mục tiêu môn học

đề ra đặc biệt là chưa đáp ứng được nhu cầu của xã hội

Để cải thiện tình hình trên và nâng cao chất lượng dạy học môn kĩ thuậtcông nghiệp lớp 11 phổ thông thì cần phải giải quyết một số vấn đề sau:

+ Hoàn thiện nội dung chương trình sao cho những vấn đề kĩ thuậtđược giảng dạy vừa cơ bản, sát thực tiễn và đảm bảo tính hiện đại

+ Xác định rõ vị trí vai trò của môn học

+ Tăng cường đầu tư cơ sở vật chất, trang thiết bị cho các trường phổthông

+ Phải nâng cao trình độ giáo viên dạy Kĩ thuật

+ Phải đổi mới phương pháp dạy học

1.3.2 Tìm hiểu các phương tiện trực quan hiện có ở trường phổ thông cho môn học kĩ thuật công nghiệp

Như trên chúng ta đã biết được vai trò rất lớn của phương tiện dạy họctrực quan trong việc hỗ trợ người giáo viên truyền thụ kiến thức cho học sinh.Phương tiện trực quan kích thích quá trình học tập tìm tòi, sáng tạo, phát triển tư duy lôgic của học sinh

Trong thực tế quá trình học tập trước đây ở phổ thông và qua hai đợtthực tập sư phạm ở trường PTTH Vân Cốc, em đã trực tiếp tìm hiểu cơ sở vậtchất kĩ thuật của trường thực tập và thu được kết quả như sau:

Phương tiện dạy học trực quan ở các trường phổ thông hiện nay cònquá ít, không đủ đáp ứng nhu cầu dạy và học của giáo viên và học sinh Đối

với tất cả các phân môn, các khối lớp khác nhau thì phương tiện trực quandành cho giảng dạy và học tập chủ yếu là tranh giáo khoa Đặc biệt đối vớiphân môn kĩ thuật công nghiệp thì phương tiện dạy học trực quan là vô cùngthiếu

+ Đối với lớp 10 thì đồ dùng trực quan dành cho giảng dạy và học tậpchỉ có tranh giáo khoa, còn lại các, mô hình, vật thật, hoàn toàn không có

+ Đối với lớp 12 thì đồ dùng trực quan cũng chỉ là tranh giáo khoa, một

số linh kiện điện tử như (tranzito, tụ, điện trở, ), biến áp

+ Đối với khối 11 đây là một khối học nằm giữa khối 10 và12 Đặc thùcủa môn kĩ thuật công nghiệp 11 là môn học gắn liền với thực tiễn cuộc sống.Tất cả các máy móc nghiên cứu ở chương trình học này học sinh thườngxuyên va chạm và tiếp xúc trong cuộc sống hàng ngày Nội dung phân mônchứa đựng rất nhiều khái niệm trừu tượng, các nguyên lí hoạt động, cấu tạocủa máy móc động cơ đòi hỏi phải có trực quan nhưng trực quan lại vô cùngthiếu thốn Đồ dùng trực quan cho môn kĩ thuật công nghiệp lớp 11 mới chỉ

có tranh giáo khoa phóng to và sơ đồ khối do giáo viên tự làm lấy Còn cácloại phương tiện trực quan rất quan trọng và cần thiết như: mô hình, vật thật, thì lại chưa có

Đối với phân môn kĩ thuật công nghiệp lớp 11 có rất nhiều kiến thứcliên quan đến thực tế cuộc sống chính vì vậy cần có trang thiết bị, đồ dùngtrực quan để giảng dạy lí thuyết cũng như thực hành cho học sinh Thông quaphương tiện trực quan ấy học sinh sẽ phát triển tư duy lôgic, óc sáng tạo, taynghề kĩ thuật Trên thực tế hiện nay cơ sở vật chất kĩ thuật dành cho phânmôn này còn thiếu, các trường hầu như không có phòng thực hành dành chophân môn kĩ thuật Riêng một số trường dạy nghề đã có nhưng quá ít so vớinhu cầu dạy và học hiện nay

- 16

1.3.3 Tìm hiểu việc sử dụng phương tiện trực quan và phương pháp dạy học trực quan ở phổ thông

Việc sử dụng phương tiện trực quan và phương pháp dạy học trực quan

ở trường phổ thông là một vấn đề cần quan tâm đến hiện nay Thông qua đợtthực tập sư phạm trực tiếp tìm hiểu, trao đổi với các giáo viên kĩ thuật, thamgia dự giờ giảng của giáo viên, của sinh viên; em nhận thấy việc sử dụngphương tiện trực quan để giảng dạy môn kĩ thuật công nghiệp là quá ít Đốivới tất cả các khối lớp phần lớn giáo viên dạy chay không sử dụng phươngtiện trực quan, nếu có sử dụng thì cũng chỉ sử dụng tranh giáo khoa Một sốgiáo viên có thêm sơ đồ khối tự vẽ, mô hình thì hầu như không có Điều nàycũng một phần do cơ sở vật chất kĩ thuật còn nghèo nàn, trang thiết bị ở phổthông còn thiếu thốn, phần còn lại là do giáo viên còn ngại sử dụng phươngtiện trực quan trong giờ giảng Bởi vì khi sử dụng phương tiện trực quan tronggiờ giảng đòi hỏi người giáo viên phải có sự chuẩn bị bài giảng kĩ càng hơn

để có thể giải đáp được các câu hỏi mà học sinh đưa ra, không bị bất ngờ haykhó xử

Trong khi sử dụng phương tiện trực quan để giảng dạy, giáo viên cònmắc phải một số sai sót sau:

+ Đánh giá chưa đúng hoặc đánh giá quá cao vai trò của phương tiệntrực quan

+ Kiến thức và phương pháp giảng dạy của giáo viên trong việc sửdụng phương tiện trực quan còn lúng túng, dẫn đến hiệu quả sử dụng phươngtiện trực quan bị giảm sút

+ Giáo viên sử dụng phương tiện trực quan : tranh ảnh, sơ đồ, quálâu trong giờ học làm học sinh mất đi cảm giác mới mẻ và thấy nhàm chán

+ Nhiều giáo viên đặt tất cả phương tiện trực quan của giờ dạy lên bànlàm phân tán sự chú ý của học sinh, khiến học sinh chỉ tập trung quan sát các

đồ dùng trực quan mà không quan tâm chú ý đến lời giảng của giáo viên

+ Hầu hết giáo viên sử dụng phương tiện trực quan chỉ như là để minhhọa mà không coi đó là nguồn thông tin rất tốt cho học sinh tự khám phá kiếnthức

Phương pháp dạy học trực quan là một phương pháp dạy học có từ rấtlâu Tuy nhiên việc vận dụng nó trong giảng dạy hàng ngày còn chưa phổbiến Hiện nay phương pháp dạy học trực quan đang được phổ biến rộng rãitrong chương trình dạy học ở bậc mẫu giáo và tiểu học , ngày càng được pháttriển ở các cấp học khác

Đối với chương trình kĩ thuật công nghiệp phổ thông việc vận dụngphương pháp dạy học trực quan để giảng dạy còn chưa được phát triển rộngrãi Đặc biệt là đối với chương trình kĩ thuật công nghiệp lớp 11 Vấn đề cơbản là do cơ sở vật chất kĩ thuật của các trường phổ thông còn nghèo nàn,trang thiết bị dành cho dạy học trực quan còn thiếu thốn, hầu như các trườngcòn chưa có phòng thực hành Vì vậy người giáo viên đôi khi muốn giảng dạybằng phương pháp dạy học trực quan cũng không có đủ điều kiện vật chất đểdạy

Một điều đáng quan tâm hơn nữa là do phương pháp dạy học trực quanđòi hỏi người giáo viên phải có lượng kiến thức vững vàng, phải biết sử dụngmột cách linh hoạt các phương tiện trực quan, Trong khi đó trình độ củagiáo viên hiện nay chưa thể đáp ứng được nhu cầu trên Giáo viên kĩ thuậtcông nghiệp ở các trường phổ thông có chuyên môn cao còn ít, tình trạngthiếu giáo viên kĩ thuật được đào tạo bài bản khá phổ biến Chính vì vậy màviệc sử dụng phương pháp dạy học trực quan trong dạy học kĩ thuật côngnghiệp lớp 11 phổ thông là chưa nhiều, chưa phổ biến

Kết luận chương I

- 18

Qua nghiên cứu, phân tích cơ sơ lí luận và thực tiễn của đề tài có thể rút

ra một số kết luận sau:

Trực quan là một bộ phận của quá trình nhận thức, phương pháp dạyhọc trực quan đã được nghiên cứu từ lâu và có cơ sở khoa học đã được xácđịnh Phương pháp dạy học này khá phù hợp với yêu cầu và đặc điểm nộidung môn kỹ thuật công nghiệp, do đó sử dụng nó có thể nâng cao chất lượngdạy học bộ môn

Thực trạng dạy học kĩ thuật công nghiệp phổ thông hiện nay còn nhiềuvấn đề tồn tại, đặc biệt là vấn đề thiếu các phương tiện dạy học, phương phápdạy học còn chậm đổi mới, chưa đáp ứng được nhu cầu của thực tiễn hiệnnay

Việc đổi mới phương pháp dạy học để nâng cao chất lượng dạy và học

là vấn đề đang được quan tâm hiện nay Phương pháp dạy học trực quan làmột trong những phương pháp đem lại chất lương dạy học cao Vận dụng cơ

sở lí luận trên, ở chương 2 của khoá luận sẽ trình bày việc nghiên cứu sử dụngphương pháp dạy học trực quan trong dạy học môn kĩ thuật công nghiệp lớp

11 phổ thông

cơ bản về kĩ thuật phổ thông Môn học kĩ thuật cơ khí lớp 11 phổ thông làmôn học góp phần to lớn vào nhiệm vụ giáo dục và đào tạo kĩ thuật tổng hợp,một nguyên tắc lớn của nền giáo dục và đào tạo xã hội chủ nghĩa.

Nước ta đang trên đà phát triển nhưng nền kinh tế của ta còn nghèo nàn,lạc hậu, cơ sở vật chất kĩ thuật còn yếu kém, lực lượng lao động sản xuấtđông nhưng không đáp ứng được nhu cầu về sản xuất Bởi vì đội ngũ laođộng tay nghề còn chưa cao, sự hiểu biết xã hội còn yếu kém không đáp ứngđược nhu cầu của cuộc sống Trong khi đó, khoa học kĩ thuật trên thế giớingày càng phát triển, máy móc thiết bị ngày càng hiện đại và biến đổi từngngày từng giờ Vấn đề đặt ra là làm thế nào để lực lượng sản xuất không bị lạchậu so với thời đại Chỉ có sự trang bị kiến thức về quá trình sản xuất, về việc

sử dụng công cụ lao động, máy móc là yếu tố hàng đầu để nâng cao năng suất

lao động, giúp con người hình thành và rèn luyện kĩ năng lao động nhất địnhtrong mỗi lĩnh vực sản xuất khác nhau của xã hội.

Môn kĩ thuật công nghiệp lớp 11 trang bị cho học sinh những kiến thức

cơ bản về cấu tạo và nguyên lý làm việc của động cơ đốt trong, ô tô,

xe máy, Đây là những kiến thức rất thiết thực và gắn liền với thực tế cuộcsống Vì vậy, môn kĩ thuật công nghiệp lớp 11 góp phần quan trọng đáp ứngcác yêu cầu trên, hiện nay môn kĩ thuật công nghiệp lớp 11 phổ thông đượcgiảng dạy ở hầu hết ở các trường phổ thông trên cả nước

2.1.2 Nội dung, đặc điểm của môn kĩ thuật công nghiệp lớp 11 phổ thông.

2.1.2.1 Nội dung

Nằm trong môn kĩ thuật công nghiệp phổ thông, môn kĩ thuật côngnghiệp lớp 11 có nội dung kiến thức tương đối dài và rộng so với quỹ thờigian 33 tiết đối với chương trình hiện hành hiện nay Nó gồm những nội dungsau:

Phần 1: Động cơ đốt trong (22 tiết)

Chương 1: Cấu tạo, nguyên tắc hoạt động của động cơ đốt

Chương 4: Hệ thống truyền lực (6 tiết) Chương 5: Phần di động, cơ cấu lái và phanh (5 tiết)

- 22

Riêng đối với chương trình thí điểm mới của Bộ giáo dục và đào tạo, nộidung về động cơ đốt trong được dạy ở học kỳ 2 lớp 11 với 34 tiết Bao gồmnhững nội dung sau:

Chương 1: Đại cương về động cơ đốt trong (5 tiết)Chương 2: Cấu tạo của động cơ đốt trong (14 tiết)Chương 3: ứng dụng của động cơ đốt trong (13 tiết)

Ôn tập, kiểm tra (2 tiết)Phân môn kĩ thuật cơ khí lớp 11 phổ thông có 4 nhóm kiến thức:

+ Hệ thống khái niệm kĩ thuật: khái niệm về động cơ đốt trong, động cơhai kỳ, động cơ bốn kỳ, chu trình làm việc,

+ Các phương tiện kỹ thuật: Các chi tiết, bộ phận, cơ cấu, hệ thốngmáy + Các phương pháp gia công và công nghệ khi gia công chế tạo cácchi tiết, bộ phận, cơ cấu hệ thống máy móc: khoan, mạ, doa, hàn,

+ Các nguyên lý kĩ thuật:

- Nguyên lý cấu tạo

- Nguyên lý hoạt động

2.1.2.2 Đặc điểm của môn kĩ thuật cơ khí

Môn kĩ thuật cơ khí cũng mang đầy đủ những đặc điểm của môn kĩ thuậtcông nghiệp nói chung:

a Tính cụ thể và tính trừu tượng của môn học.

+ Tính cụ thể: tính cụ thể của môn học thể hiện ở nội dung môn học

đề cập đến những máy móc, thiết bị, Đây là những vật phẩm kĩ thuật rất

cụ thể đồng thời môn kĩ thuật công nghiệp lớp 11 còn đề cập đến những thaotác kĩ thuật cơ bản và cụ thể như: thực hành lắp ráp sản phẩm, chuẩn đoánhỏng hóc, Những kiến thức trực quan này học sinh có thể quan sát thôngqua phương tiện trực quan hoặc thao tác mẫu của giáo viên

+ Tính trừu tượng: tính trừu tượng được phản ánh trong hệ thống cáckhái niệm kĩ thuật, các nguyên lý hoạt động của động cơ 4 kì, động cơ 2 kì,các cơ cấu hệ thống, mà học sinh không trực tiếp tri giác được.

VD: Sự tạo thành hỗn hợp xăng với không khí trong bộ chế hoà khí, chu

trình làm việc thực tế của động cơ đốt trong

Những nội dung này học sinh muốn hiểu được phải tự mình tư duy trừutượng thông qua lời giảng của giáo viên, sự phân tích của người hướng dẫn

Để có tư liệu cho tư duy tưởng tượng thì phải có những nhận thức cảm tínhhay trực quan, từ trực quan sinh động đến tư duy trừu tượng và ngược lại Vìthế trong quá trình giảng dạy các nguyên lý kĩ thuật đòi hỏi phải trực quanhóa các nội dung bằng phương tiện trực quan như: hình vẽ, đồ thị, sơ đồ, môhình và thao tác mẫu của giáo viên

b Tính thực tiễn của môn học

Đối tượng nghiên cứu và nội dung của môn học kĩ thuật cơ khí phản ánhcác phương tiện trong hoạt động thực tiễn cuộc sống như: ôtô, xe máy, cácloại động cơ được sử dụng trong các máy công - nông nghiệp, Các loạiphương tiện máy móc này luôn gắn bó với quá trình sản xuất và sử dụng trongthực tế cuộc sống hằng này Dựa trên cơ sở khoa học nhưng phân môn kĩthuật cơ khí xuất phát từ thực tiễn cuộc sống và giải quyết các nhiệm vụ, nhucầu cụ thể trong sản xuất và đời sống Đặc điểm này làm nổi bật nội dung bàigiảng, làm nội dung bài giảng bao giờ cũng gần gũi với học sinh hơn nhưngkhông làm giảm ý nghĩa khoa học của môn học Khi giảng dạy người giáoviên cần phải vận dụng kiến thức thực tế cuộc sống đồng thời gợi mở nhữnghiểu biết trong thực tế của học sinh, những kiến thức cơ bản về cấu tạo vànguyên lí làm việc của động cơ đốt trong, của các hệ thống chính trên ôtô, xemáy, Đây là những kiến thức rất thiết thực và gắn liền với cuộc sống vì

- 24

vậy môn kĩ thuật công nghiệp lớp 11 phổ thông góp phần đáp ứng những nhucầu trên của xã hội.

Hiện nay, môn kĩ thuật công nghiệp lớp 11 phổ thông, được giảng dạy ởhầu hết các trường phổ thông trong cả nước Trong quá trình giảng dạy, giáoviên cần phải khái quát những kiến thức đó thành nguyên lý chung ngắn gọn,súc tích, dễ nhớ Từ nguyên lý chung của các thiết bị máy móc để tìm ra ứngdụng của nó trong quá trình sản xuất và trong cuộc sống hàng ngày, làm choquá trình dạy học gắn liền với thực tiễn Từ đó giúp học sinh có khả năngnhận biết các sự vật hiện tượng đơn giản ở xung quanh và giải thích đượcchúng

VD: Trong quá trình chạy rà động cơ

Đối với động cơ bình thường không được dùng dầu bôi trơn quá nhớt đểchạy rà Bởi vì nếu dầu quá nhớt sẽ không lọt được tới những vị trí có khe hởnhỏ

c Tính tổng hợp - tích hợp.

Tính tổng hợp thể hiện ở chỗ nội dung kiến thức của môn học kĩ thuật cơkhí được xây dựng trên nguyên tắc kĩ thuật tổng hợp Do đó kiến thức mangtính phổ thông, chìa khoá, làm cơ sở cho những nội dung chuyên ngành saunày Nhờ có đặc điểm này mà môn học mang trong nó tiềm năng giáo dục kĩthuật tổng hợp to lớn, tạo điều kiện cho giáo viên có khả năng phân tích, khaithác trong từng nội dung cụ thể

Môn kĩ thuật có khi mang tính chất tích hợp vì nó là môn khoa học ứngdụng, hàm chứa những phần tử kiến thức thuộc nhiều môn khoa học khácnhau: toán học, vật lý, hoá học, nhưng lại liên quan, thống nhất với nhau đểphản ánh những đối tượng kĩ thuật cụ thể

VD: Toán học là công cụ để mô tả, thực hiện việc tính toán, thiết kế các

thông số và kết cấu của động cơ đốt trong Những định luật vật lý về chất khí,chất lỏng và nhiệt học là cơ sở để xây dựng nguyên lý làm việc của động cơđốt trong Những hiểu biết về hoá học là cơ sở để nghiên cứu nhiên liệu, dầu

mỏ và quá trình cháy của động cơ

Đặc điểm này của môn học đòi hỏi trong khi giảng dạy người giáo viêncần phải chỉ rõ cơ sở khoa học của những hiện tượng kĩ thuật, giải pháp kĩthuật, trong bài đồng thời phân tích khả năng áp dụng chúng trong nhữngtrường hợp tương tự Vì vậy, khi dạy mỗi nội dung khác nhau giáo viên cầntham khảo các sách có liên quan để nội dung môn học được phong phú,không trùng lặp, khắc sâu kiến thức cho học sinh

d Ngôn ngữ và thuật ngữ kĩ thuật.

Dựa trên việc sử dụng ngôn ngữ chung là: lời nói và chữ viết, ngoài ramôn kĩ thuật cơ khí còn có nhiều qui ước, tranh vẽ, sơ đồ, Trong quá trìnhgiảng dạy, giáo viên phải sử dụng chính xác các thuật ngữ kĩ thuật, các kháiniệm, của các chi tiết bộ phận trong động cơ, ôtô, xe máy, đồng thờihướng dẫn học sinh sử dụng sổ tay kĩ thuật

2.2 Đề xuất các mức độ và phạm vi, khả năng sử dụng phương tiện trực quan trong dạy học môn kĩ thuật công nghiệp lớp 11 phổ thông.

2.2.1 Mức độ sử dụng phương tiện trực quan:

Trong quá trình dạy học, giáo viên và học sinh đã thực hiện một phầnnhiệm vụ giáo dục Giáo viên là người truyền đạt kiến thức khoa học, kinh tế,

xã hội đã tích lũy qua các thế hệ trước Để lĩnh hội được những kiến thức đóhọc sinh phải tái hiện và sáng tạo trong quá trình học tập Hoạt động sáng tạo

và tái hiện trong thực tế thể hiện ở nhiều mức độ khác nhau và có mối liện hệchặt chẽ với nhau Một quá trình sáng tạo bất kỳ đều bắt đầu từ sự tái hiệnnhững cái đã biết

- 26

Phương tiện trực quan là thiết bị hỗ trợ đắc lực cho giáo viên trong quátrình dạy học Bởi vì, phương tiện trực quan được hiểu là những công cụ(phương tiện) mà giáo viên và học sinh sử dụng trong quá trình dạy học nhằmcung cấp tri thức, rèn luyện kĩ năng, kĩ xảo cho học sinh thông qua sự tri giáctrực tiếp bằng giác quan.

Trong quá trình dạy học, phương tiện trực quan giúp bài giảng của giáoviên trở nên sống động, cuốn hút được học sinh bởi các hiện tượng tự nhiênđược giáo viên mô tả như các vật thật, vật tạo hình Các phương tiện dạy họcgiúp giáo viên không trở thành người độc diễn trong suốt bài giảng

Nhờ có phương tiện trực quan giáo viên kích thích được tính tò mò, sángtạo, ham hiểu biết và lòng yêu khoa học của học sinh Phương tiện trực quan

có tầm quan trọng trong quá trình nhận thức của học sinh Vì vậy, thông qua

sự tương tác giữa phương pháp dạy học và phương tiện trực quan thường gặphai mức độ sử dụng sau:

- Sử dụng phương tiện trực quan để minh họa

- Sử dụng phương tiện trực quan tìm tòi bộ phận

2.2.1.1 Mức độ sử dụng phương tiện trực quan để minh họa

a Mức độ minh họa:

Sử dụng phương tiện trực quan để minh họa tức là: dùng phương tiện trựcquan để diễn tả, thể hiện, khẳng định, chứng minh cho: những sự vật, hiệntượng mà bằng lời nói không thể mô tả được một cách đầy đủ; các yếu tốnghịch lý, mâu thuẫn, các sự kiện tương phản, các yếu tố thông tin mới khôngthể hiểu được nếu chỉ giải thích bằng lời nói

b Các bước thực hiện:

Quá trình dạy học sử dụng phương tiện trực quan để minh họa đượcthực hiện theo các bước sau:

Bước 1: Chuẩn bị bài dạy

+ Xác định mục tiêu, nội dung bài họcphạm vi kiến thức cần tìm kiếm, cần làm sáng tỏ

+ Xây dựng lôgic tiến trình bài dạy vàcách thức tiến hành giờ học

+ Lựa chọn phương tiện trực quan sửdụng trong bài dạy

+ Chuẩn bị các phương tiện trực quan

và các điều kiện vật chất cần thiết cho giờ học

+ Soạn giáo án.Bước 2: Tổ chức dạy học trên lớp

- Giáo viên thông báo nội dung, vấn đề nghiên cứu, xác định phạm vi kiếnthức cần lĩnh hội

Tuỳ vào nội dung từng bài mà giáo viên có thể sử dụng phương tiện trựcquan để minh họa theo các hướng khác nhau: hình thành khái niệm, giải quyếtmâu thuẫn, để giúp học sinh lĩnh hội kiến thức của bài học

Bước 3: Học sinh nghe, ghi các nội dung tương ứng

- Học sinh nghe, ghi theo lời giới thiệu, giải thích của giáo viên và có thể kếthợp trả lời các câu hỏi ngắn do giáo viên đưa ra

VD: Trong bài “Đại cương về động cơ đốt trong” ở phần III ( Những thuật

ngữ chính)

Mục đích của phần này là: Giúp họcsinh hiểu một cách sâu sắc về các thuật ngữ thường sử dụng đối với động cơđốt trong Khi học về các thuật ngữ này học sinh thường rất khó hiểu và khóhình dung Vì vậy, khi sử dụng phương tiện trực quan để dạy học sinh dễ hiểu

bài hơn Cụ thể khi dạy về hành trình của pittông, nếu giáo viên chỉ nêu lên

- 28

khái niệm cho học sinh thôi thì học sinh sẽ không hiểu Nhưng nếu sử dụng

tranh trực quan hình 1b [9] và mô hình động cơ để minh họa khi dạy thì họcsinh sẽ hiểu hơn

Trước tiên giáo viên giảng cho học sinh để học sinh nghe và ghi:

GV: - Hành trình của pittông là khoảng cách giữa hai điểm chết

- Hành trình của pittông được kí hiệu: S

GV: Khoảng cách S được giới hạn bởi những vị trí nào?

HS: Khoảng cách S được giới hạn bởi điểm chết trên và điểm chết dưới.GV: Đúng! Để hiểu rõ hơn các em hãy quan sát trên mô hình

Giáo viên quay trục khuỷu cho học sinh quan sát và đưa ra câu hỏi cho họcsinh trả lời

GV: Khi trục khuỷu quay pittông chuyển động như thế nào?

HS: Pittông đi từ điểm chết trên xuống điểm chết dưới và ngược lại.GV: Đúng! Khi trục khuỷu quay pittông sẽ từ điểm chết trên đi xuống điểmchết dưới và ngược lại, khi pittông đi từ điểm chết trên đến điểm chết dưới nó

đã thực hiện được một hành trình (Giáo viên giải thích cho học sinh)

Trong quá trình dạy học có nhiều trường hợp nếu chỉ giải thích bằng lời nói,học sinh sẽ không hiểu ý đồ giảng dạy của giáo viên Như vậy trong quá trìnhdạy học gặp phải những vấn đề khó hiểu, khó suy luận nếu người giáo viênbiết cách sử dụng phương tiện trực quan minh họa kết hợp với các phương

pháp dạy học khác sẽ mang lại hiệu quả cao hơn cho bài dạy Học sinh sẽhứng thú học tập hơn và tiếp thu bài nhanh hơn.

2.2.1.2 Sử dụng phương tiện trực quan ở mức độ tìm tòi bộ phận.

a Mức độ tìm tòi bộ phận.

Sử dụng phương tiện trực quan để tìm tòi bộ phận tức là sau khi được giớithiệu về nội dung bài học, phương tiện trực quan, các yêu cầu cần giải quyết.Trên cơ sở đó, học sinh phải tìm ra các chi tiết, bộ phận, mối liên hệ giữachúng, nguyên lý hoạt động, trên phương tiện trực quan Học sinh hiểu rõcấu tạo và mối liên hệ giữa các chi tiết, bộ phận, trao đổi, rút ra kết luận

và tự lĩnh hội tri thức

b Các bước thực hiện

Bước 1: Chuẩn bị bài dạy

- Xác định mục đích, nội dung của bài dạy

- Xây dựng tiến trình bài dạy và cách thức tiến hành giảng dạy

- Lựa chọn phương tiện trực quan và chuẩn bị phương tiện trực quan cho bàihọc

- Soạn giáo án

Bước 2: Tổ chức dạy học trên lớp.

- Thông báo những nội dung kiến thức cần nghiên cứu và lĩnh hội

- Giáo viên trình bày trực quan theo lôgic vấn đề nghiên cứu: định hướng,hướng dẫn học sinh quan sát, khai thác phương tiện để lĩnh hội tri thức mới

Bước 3: Học sinh phát biểu kết quả

- Học sinh trình bày kết quả quan sát dựa trên các phương tiện trực quan, trảlời các câu hỏi của giáo viên, tự rút ra kết luận

- Giáo viên, nhận xét, bổ sung, giải quyết thắc mắc của học sinh, giúp họcsinh lĩnh hội tri thức

- 30

- Học sinh vận dụng kiến thức.

VD: Trong khi dạy về cấu tạo và nguyên lý hoạt động của hệ thống bôi trơn.

Mục đích của phần này là: Sau khi học xong học sinh phải hiểu được rõ cấutạo và nguyên lý hoạt động của hệ thống bôi trơn

Khó khăn: Nếu giáo viên chỉ giảng cấu tạo và nguyên lý hoạt động trên cơ sở

lí thuyết thì học sinh sẽ khó nhận biết được hình dáng, sự liên hệ giữa các bộphận của hệ thống cũng như hoạt động của nó Vì vậy, khi dạy giáo viên sửdụng tranh trực quan hình 19 [9], sơ đồ khối cho học sinh quan sát, học sinh

sẽ hiểu bài một cách sâu hơn

Trước tiên giáo viên giảng cho học sinh biết qua về cấu tạo của hệ thống, đặcđiểm của từng bộ phận và đưa ra tranh trực quan cho học sinh quan sát (Tranhkhông có thuyết minh)

GV: Các em hãy quan sát và sau đó một em lên điền các bộ phận tương ứng.Sau khi học sinh quan sát xong giáo viên gọi học sinh lên điền tên các bộphận Khi học sinh đã điền đầy đủ tên các bộ phận của hệ thống, giáo viên vẽ

sơ đồ khối cho học sinh quan sát

GV: Các em hãy quan sát trên sơ đồ, đối chiếu với tranh mà các em vừa quansát và tìm hiểu xem dầu đi như thế nào?

Sau một hồi quan sát và tìm hiểu

HS: Dầu từ các te được bơm dầu hút lên đưa tới bình lọc, qua két làm mát đếnđường dầu chính đi bôi trơn các bộ phận của động cơ

GV: Van quá tải 3 có nhiệm vụ gì?

HS:

GV: Khi áp suất dầu phía sau bơm quá lớn thì hiện tượng gì xảy ra?HS: Khi đó van 3 mở cho dầu thừa trở về các te hoặc quay về cửa hút củabơm