Công tác xã hội với trẻ nữ bị xâm hại tình dục khó khăn và biện pháp nghiên cứu tại mái ấm hoa hồng nhỏ, quận 7, tp hồ chí minh

Nhiệm vụ nghiên cứu Đề tài được nghiên cứu với những nhiệm vụ khác nhau: a Một trong những nhiệm vụ cơ bản và quan trọng nhất là xây dựng cơ sở lý luận để thực hiện công tác đưa trẻ bị

ĐẠI HỌC QUỐC GIA THÀNH PHỐ HỒ CHÍ MINH

TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN

ĐỀ TÀI CẤP TRƯỜNG NĂM 2008

CÔNG TÁC XÃ HỘI VỚI TRẺ NỮ BỊ XÂM HẠI TÌNH DỤC

KHÓ KHĂN VÀ BIỆN PHÁP

(Nghiên cứu tại Mái ấm Hoa Hồng Nhỏ, Quận 7, Tp Hồ Chí Minh)

NGƯỜI THỰC HIỆN: PHẠM THỊ TÂM ĐƠN VỊ : BỘ MÔN CTXH

TP HỒ CHÍ MINH, 25 THÁNG 12 NĂM 2009

MỤC LỤC

MỤC LỤC 2

DANH MỤC CHỮ VIẾT TẮT 3

PHẦN I DẪN NHẬP 1

PHẦN II: NỘI DUNG NGHIÊN CỨU 9

Chương I Cơ sở lý luận của công tác xã hội với trẻ bị xâm hại tình dục 9

I.1 Tình hình nghiên cứu đề tài 9

I.2 Câu hỏi nghiên cứu 18

I.3 Khung phân tích 19

I.4 Lý thuyết áp dụng trong đề tài 19

I.4 Lý thuyết áp dụng trong đề tài 20

I.5 Các khái niệm 27

Chương II Thực trạng công tác đưa trẻ nữ bị xâm hại tình dục tái hòa nhập cộng đồng tại Mái ấm Hoa hồng nhỏ, quận 7, Thành phố Hồ Chí Minh 33

II.1 Cơ sở vật chất và nguồn nhân lực của Mái ấm Hoa Hồng nhỏ 33

II 2 Chức năng và mô hình hoạt động của Mái ấm trong công tác giúp trẻ bị xâm hại tình dục tái hòa nhập cộng đồng 46

II.3 Những chương trình hành động và sự phối hợp giữa Mái ấm với các Bộ, ban ngành, cơ sở khác, gia đình trẻ trong việc hội nhập xã hội cho trẻ bị xâm hại tình dục 49

II.4 Những khó khăn gặp phải và hướng giải quyết khó khăn của nhân viên Mái ấm trong công tác đưa trẻ hồi gia, hội nhập xã hội 76

II.5 Một số hạn chế trong công tác đưa trẻ nữ hồi gia, tái hòa nhập xã hội ở Mái ấm Hoa Hồng nhỏ 91

PHẦN III: KẾT LUẬN VÀ KHUYẾN NGHỊ 93

DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO 100

PHỤ LỤC: HƯỚNG DẪN PHỎNG VẤN SÂU 102

PHỤ LỤC CÁC CÔNG VĂN 261

SCUK : Save the Children United Kingdom - Qũy cứu trợ nhi đồng

UBDSGĐ&TE : Ủy ban dân số gia đình và trẻ em

UBND.TP : Ủy ban nhân dân thành phố

Anh

UNAIDS : Chương trình điều phối của Liên Hiệp Quốc về HIV/AIDS Unicef : United Nations International Children's Emergency Fund – Quỹ Khẩn cấp Nhi đồng Quốc tế Liên Hiệp Quốc

XHTDTE : Xâm hại tình dục trẻ em

Năm 1990, những người làm công tác xã hội từ nhiều nước đã họp tại Chiang Mai (Thái Lan) để nghe báo cáo nghiên cứu thực tế về mãi dâm trẻ em tiến hành ở Sri Lanka, Thái Lan và Philippines Nghiên cứu này được tiến hành theo yêu cầu của Liên minh cơ đốc giáo toàn thế giới về du lịch ở thế giới thứ ba có trụ

sở ở Bangkok - một cơ quan theo dõi và phát triển du lịch ở thế giới thứ ba Những người tham gia hội nghị nghe những báo cáo với một sự nghi ngờ nhất định Một

số người trên thế giới khi đó đã thấy rõ mức độ bùng nổ của mãi dâm trẻ em ở các nước này Trước tình trạng bóc lột như vậy, sự đáp ứng truyền thống của các tổ chức này là họ sẽ làm gì đó để giúp các nạn nhân Nhưng một thực tế khác với sự tưởng tượng của mọi người cũng nổi lên trong các báo cáo tại hội nghị là hầu như

ta không thể làm gì để giúp phục hồi những trẻ em là nạn nhân của mãi dâm hoặc

bị xâm hại tình dục từ chính những người trong gia đình, làng xóm Những người

đã làm việc để tìm cách giúp cho các nạn nhân trẻ em đã vô cùng thất vọng trong việc tìm kiếm một giải pháp thực sự cho một cuộc đời mới trên thực tế đã bị tàn tạ trước khi được bắt đầu.1

Theo Công ước quốc tế về quyền trẻ em, năm 1989, Điều 35: “Các quốc

gia thành viên phải thực hiện các biện pháp thích hợp về pháp chế, hành chính, xã hội và giáo dục bảo vệ trẻ em không bị cha mẹ, người giám hộ pháp lý hay bất kỳ một ai khác xâm hại, bóc lột về thể xác, tinh thần và tình dục Nhà nước phải ngăn

1

Xem “Trẻ em và khách du lịch”, Ron O’Grady, Nguyễn Tri Kha dịch, Tài liệu tham khảo sử

dụng trong phạm vi các chương trình của Radda Barnen, tr.155

ngừa việc xúi giục hay bắt buộc trẻ em tham gia bất cứ hành vi tình dục bất hợp pháp nào có tính chất bóc lột, việc bắt cóc hay buôn bán trẻ em và sử dụng trẻ em trong các buổi biểu diễn hay tài liệu mang tính chất khiêu dâm có hại cho trẻ em trên bất kỳ một phương diện nào”2 Đặc biệt, Công ước cũng chỉ ra rằng Nhà nước phải thúc đẩy sự phục hồi về thể chất, tâm lý và sự tái hòa nhập xã hội của những trẻ em bị xâm hại, bóc lột tình dục Các em phải được bảo vệ không bị bỏ mặc, không bị xúc phạm và không bị trừng phạt dưới bất kỳ hình thức nào Sự phục hồi

và tái hòa nhập này phải được tiến hành trong môi trường tốt cho sức khỏe của trẻ

em bị xâm hại tình dục cũng như làm tăng thêm lòng tự trọng và phẩm giá của các

em

Trong thực tế, chiến lược hồi gia, tái hòa nhập xã hội cho trẻ em bị xâm hại tình dục đang được tiến hành ở nhiều nước, bằng nhiều giải pháp cho những bối cảnh khác nhau Ở Việt Nam, công tác này cũng đã được thực hiện Nổi cộm trong công tác đưa trẻ bị xâm hại tình dục hồi gia, tái hòa nhập cộng đồng hiện nay là các vấn đề: chăm lo nơi ăn chốn ở, hoạt động thực địa trên đường phố, tâm lý trị liệu, hướng nghiệp, liên lạc với gia đình và hoạt động cộng đồng Các hoạt động này đã góp phần tích cực không chỉ đối với trẻ em đã bị xâm hại mà còn tới những chương trình có liên quan đến công tác phòng ngừa xâm hại tình dục trẻ em Tuy nhiên trên thực tế vẫn còn đó những khó khăn và thách thức Hiệu quả từ những chương trình này có liên quan đến số lượng, chất lượng chuyên môn của các cơ sở

xã hội và nhân viên ở những cơ sở này hay không? Giúp đỡ các nạn nhân là trẻ em

bị bóc lột, xâm hại tình dục trải qua nhiều giai đoạn, bước cuối cùng là đưa trẻ hồi gia hoặc tái hòa nhập xã hội; khó khăn trong giai đoạn này là gì? Những yếu tố nào cản trở? Những cơ sở xã hội thực hiện công tác này lượng giá hiệu quả hoạt động của các chương trình như thế nào? v.v… Những vấn đề nêu trên chưa được nghiên cứu cụ thể trong thực tế Từ việc thực hiện nghiên cứu này, tác giả có thể

2Xem “Trẻ em và khách du lịch”, Ron O’Grady, Nguyễn Tri Kha dịch, Tài liệu tham khảo sử

dụng trong phạm vi các chương trình của Radda Barnen, tr.153

đánh giá, phát hiện những vấn đề giúp nâng cao hiệu quả công tác tái hòa nhập cộng đồng cho trẻ bị xâm hại tình dục Để thuận lợi cho việc nghiên cứu, đồng thời đáp ứng được mục tiêu của đề tài, lựa chọn điểm nghiên cứu thích hợp là khâu quan trọng góp phần không nhỏ tới kết quả của đề tài Một thực tế là hiện tại

ở thành phố Hồ Chí Minh chỉ có hai cơ sở chuyên về tiếp nhận, chăm sóc và trị liệu, phục hồi cho trẻ gái bị xâm hại tình dục, đó là mái ấm Hoa Hồng nhỏ (Quận 7) và Trung tâm Afesip (Quận 3) So với Trung tâm Afesip thì Mái ấm Hoa hồng nhỏ ra đời sớm hơn và được nhiều người biết đến hơn do tính chất đặc thù của Mái

ấm là chỉ làm việc với trẻ bị xâm hại tình dục Với những lý do nêu trên tôi chọn

đề tài: “Công tác xã hội với trẻ nữ bị xâm hại tình dục – Khó khăn và biện pháp”

trên cơ sở thực tế hoạt động của Mái ấm Hoa hồng nhỏ, Quận 7, thành phố Hồ Chí Minh để nghiên cứu

3 Nội dung, khách thể, phạm vi nghiên cứu

* Nội dung nghiên cứu: Những khó khăn và giải pháp trong công tác xã hội với trẻ

bị xâm hại tình dục Cụ thể hơn là công tác đưa trẻ bị xâm hại tình dục tái hòa nhập cộng đồng

* Khách thể nghiên cứu: đề tài hướng đến hai nhóm khách thể:

- Trẻ bị xâm hại tình dục dưới 16 tuổi (Trẻ gái bị người thân quen trong gia đình, người lạ xâm hại tình dục hoặc bị lừa gạt, bị bán làm mại dâm ở Campuchia

hay trong các nhà hàng trong thành phố) đã và đang sinh hoạt tại Mái ấm Hoa Hồng nhỏ

- Nhân viên xã hội (Giáo dục viên) công tác tại Mái ấm Hoa Hồng nhỏ

* Phạm vi nghiên cứu: Mái ấm Hoa hồng nhỏ, Quận 7, thành phố Hồ Chí Minh

4 Nhiệm vụ nghiên cứu

Đề tài được nghiên cứu với những nhiệm vụ khác nhau:

a) Một trong những nhiệm vụ cơ bản và quan trọng nhất là xây dựng cơ sở

lý luận để thực hiện công tác đưa trẻ bị xâm hại tình dục tái hòa nhập cộng đồng

b) Nhiệm vụ tiếp theo, kết quả đề tài phải chỉ ra được thực trạng công tác

xã hội nhằm đưa trẻ bị xâm hại tình dục tái hòa nhập cộng đồng hiện nay tại Mái

ấm Hoa hồng nhỏ, thành phố Hồ Chí Minh như thế nào? Tác giả đề tài sẽ phải tìm hiểu, thu thập thông tin từ nhiều nhóm đối tượng Thu thập thông tin từ nhóm trẻ gái bị người thân trong gia đình, người lạ xâm hại tình dục hoặc bị lừa gạt, bị bán làm mại dâm ở Campuchia hay trong các nhà hàng trong thành phố nhằm nắm bắt tâm lý, suy nghĩ, ước muốn của các em trong việc quay trở lại cuộc sống bình thường như trước đây với gia đình, cộng đồng Kết quả đề tài cũng phải cung cấp những thông tin về cha, mẹ (người thân), những nhân viên xã hội, đại diện các cơ

sở xã hội; họ có thái độ, suy nghĩ, và có những chương trình hành động gì trong công tác này? Họ đã gặp những khó khăn gì và đã giải quyết chúng như thế nào? Những vấn đề gì đang được đặt ra?

c) Ngoài ra, một nhiệm vụ cũng có thể coi là rất quan trọng đối với đề tài

đó là việc đưa ra một số ý kiến, đề xuất đối với công tác đưa trẻ bị xâm hại tình dục tái hòa nhập cộng đồng trong tương lai đạt hiệu quả hơn

5 Ý nghĩa lý luận và ý nghĩa thực tiễn của đề tài

* Ý nghĩa lý luận

Nghiên cứu đề tài: “Công tác xã hội với trẻ nữ bị xâm hại tình dục – Khó

khăn và biện pháp tại Mái ấm Hoa Hồng nhỏ” có ý nghĩa khoa học rất lớn

Trước hết, đề tài nghiên cứu chỉ ra việc vận dụng những kiến thức chuyên ngành Xã hội học: Xã hội học gia đình, Giới và phát triển, Dư luận xã hội Chẳng hạn các kiến thức về Xã hội học gia đình như chức năng của gia đình trong việc chăm sóc, giáo dục con cái Khi trẻ rơi vào hoàn cảnh bị xâm hại tình dục thì điều

đó có liên quan đến trách nhiệm của cha mẹ, người thân của trẻ Những mâu

thuẫn, bất ổn trong quan hệ giữa các thành viên trong gia đình có phải là nguyên nhân dẫn đến hiện trạng trẻ bị xâm hại tình dục hay không? Gia đình sẽ giải quyết biến cố này như thế nào? v.v Các kiến thức về ảnh hưởng của dư luận xã hội trong việc trẻ bị xâm hại tình dục hồi gia, tái hòa nhập cộng đồng đối với chuyên ngành Dư luận xã hội Ngoài ra, đề tài còn vận dụng kiến thức chuyên ngành Công tác xã hội: Công tác xã hội với cá nhân (công tác với trẻ bị xâm hại tình dục, với người thân của trẻ), Công tác xã hội nhóm (các Hội, câu lạc bộ tại địa phương, cộng đồng nơi trẻ tái hòa nhập), v.v

Thứ hai, thông qua vận dụng những kiến thức nêu trên vào thực tiễn, và trên cơ sở những kết quả nghiên cứu thu được, tác giả mong muốn có thể bổ sung cho hệ thống những kiến thức chuyên ngành Xã hội học và Công tác xã hội về lĩnh vực trẻ bị xâm hại tình dục trong xã hội bằng cách làm giàu thêm ví dụ sinh động

từ thực tiễn và hướng giải quyết

Thứ ba, đối với Xã hội học, đối tượng nghiên cứu của ngành là các vấn đề

xã hội nhưng dường như vấn đề xâm hại tình dục trẻ em rất ít được các nhà xã hội học đề cập đến, và công tác đưa trẻ bị xâm hại tình dục tái hòa nhập cộng đồng vẫn là một khái niệm khá mới mẻ Do đó, ngoài ý nghĩa khoa học là làm phong phú thêm hệ thống kiến thức chuyên ngành xã hội học thì kết quả nghiên cứu của

đề tài còn gợi mở cho những hướng nghiên cứu khác nhau trong những đề tài tiếp

sau

* Ý nghĩa thực tiễn

Kết quả nghiên cứu của đề tài có ý nghĩa mong muốn cung cấp cho các cơ quan, tổ chức bảo vệ trẻ em luận chứng thực tế phát triển và hoàn thiện chính sách, cách thức giúp trẻ bị xâm hại tình dục có thể hòa nhập lại với xã hội tốt hơn Kết

quả nghiên cứu có thể làm tư liệu và ví dụ thực tiễn cho môn học Dư luận xã hội,

Xã hội học gia đình hoặc Công tác xã hội với nhóm dễ bị tổn thương, Công tác xã hội với trẻ có hoàn cảnh đặc biệt Hy vọng những kết quả nghiên cứu sẽ được chuyển giao cho Hội bảo trợ trẻ em thành phố, sở Lao động Thương binh và Xã hội để đề ra những chính sách xã hội chăm lo cho trẻ, đặc biệt là nhóm trẻ bị xâm hại tình dục và những biện pháp hỗ trợ nhân viên công tác xã hội Ngoài ra, đây còn có thể được coi là nguồn tài liệu hữu ích cho những ai có ý định nghiên cứu cùng chủ đề

6 Phương pháp thu thập thông tin

Có thể nói rằng đối tượng nhóm trẻ bị xâm hại tình dục trong thực tế không

dễ tiếp cận Những khó khăn gặp phải xuất phát từ quan niệm đây là một vấn đề nhạy cảm, kín đáo, không nên để nhiều người biết vì biết sẽ tạo những dư luận xấu cho chính trẻ bị xâm hại tình dục và gia đình, người thân của trẻ Khi trẻ cố gắng tường trình toàn bộ sự việc bị xâm hại tình dục thì cũng phải hứng chịu ít nhiều thiệt hại: mối đe dọa từ kẻ gây nên hành vi xâm hại tình dục trẻ, sự không chia sẻ, cảm thông và những dị nghị của cộng đồng, xã hội Những yếu tố đó khiến cho người nghiên cứu phải sáng tạo lựa chọn phương pháp tiếp cận đối tượng thích hợp nhất nhằm thu thập thông tin hiệu quả

Trong nghiên cứu này, với mục tiêu nhằm tìm hiểu công tác xã hội với trẻ

bị xâm hại tình dục, đưa trẻ bị xâm hại tình dục tái hòa nhập cộng đồng tại Mái ấm Hoa hồng nhỏ nên tác giả tập trung nghiên cứu gián tiếp trẻ bị xâm hại tình dục qua tiếp cận nhóm đối tượng là những nhân viên làm việc tại Mái ấm nhiều hơn so với các nhóm đối tượng khác như: trẻ bị xâm hại đang trong giai đoạn tái hòa nhập, gia đình trẻ, v.v… Theo đó, đề tài sử dụng phương pháp nghiên cứu định tính với phỏng vấn sâu 15 đối tượng như sau

- Phỏng vấn sâu 01 trẻ bị xâm hại tình dục tuổi dưới 16 đang sinh hoạt tại Mái ấm, chuẩn bị quá trình hồi gia hoặc tái hòa nhập cộng đồng nhằm tìm hiểu

những nhu cầu về nơi ăn chốn ở, công tác ổn định tâm lý và liên lạc với gia đình hoặc hướng nghiệp, học nghề hiện nay ra sao? Có gặp những khó khăn gì không?

- Phỏng vấn sâu 02 trẻ đã hồi gia hoặc tái hòa nhập cộng đồng để đánh giá thông tin về kết quả của công tác đưa trẻ bị xâm hại tình dục tái hòa nhập cộng đồng một cách khách quan hơn

- Phỏng vấn sâu 09 nhân viên xã hội, trong đó đại diện Mái ấm Hoa hồng nhỏ (06 nhân viên) đang thực hiện công tác chăm sóc, nuôi dưỡng, phục hồi và tái hòa nhập cộng đồng cho trẻ bị xâm hại tình dục (Do số lượng nhân viên tại Mái

ấm quá ít nên tác giả phỏng vấn thêm 03 nhân viên đã nghỉ việc tại Mái ấm trong khoảng thời gian từ 01 năm đến 05 năm) nhằm tìm hiểu suy nghĩ, thái độ của họ trong công tác này Họ đã gặp những khó khăn gì và giải quyết nó như thế nào? Công tác huy động các dịch vụ, nguồn lực cho trẻ trở về với gia đình, cộng đồng được họ tiến hành ra sao?

- Phỏng vấn sâu 01 bậc phụ huynh hoặc người thân quen của các trẻ bị xâm hại tình dục đang sinh hoạt tại Mái ấm, chuẩn bị quá trình hồi gia, tái hòa nhập cộng đồng nhằm tìm hiểu suy nghĩ, thái độ và tinh thần hợp tác của họ với nhân viên tại Mái ấm để giúp trẻ ổn định cuộc sống như thế nào

- Phỏng vấn sâu 02 bậc phụ huynh hoặc người thân quen của các trẻ bị xâm hại tình dục đã hồi gia hoặc tái hòa nhập cộng đồng nhằm tìm hiểu suy nghĩ, thái

độ và tinh thần hợp tác của họ với nhân viên tại Mái ấm để giúp trẻ ổn định cuộc sống như thế nào

Căn cứ nội dung cần thu thập, bảng hướng dẫn phỏng vấn sâu cho một trong 4 nhóm đối tượng sẽ được xây dựng Người đọc có thể tham khảo ở phần Phụ lục hướng dẫn phỏng vấn sâu đối tượng

Kết quả phỏng vấn sâu sẽ được mã hóa và xử lý theo những chủ đề quan trọng nổi bật Phương pháp phân tích định tính cơ bản sẽ được ứng dụng là cách tiếp cận quy nạp, dựa vào thực tiễn để khái quát nên lý thuyết Phân tích định tính

sẽ bắt đầu từ việc mã hóa thông tin đã được ghi chép tóm tắt lại từ các cuộc phỏng vấn theo nội dung và chủ đề nhằm xác định các mô hình/cấu trúc nổi bật phản ánh

tình hình thực tế Sau khi xác định được các mô hình/cấu trúc này theo từng nhóm đối tượng được phỏng vấn, sẽ tiếp tục xây dựng danh mục và cấu trúc mã hóa Bản ghi chép tóm tắt phỏng vấn trước hết sẽ được đánh mã nhằm xác định những chủ

đề hoặc cấu trúc lớn Sau đó từ những chủ đề hoặc cấu trúc này, sẽ tiếp tục mã hóa các chủ đề nhỏ hoặc những nội dung chi tiết nhằm xác định những ý kiến quan trọng thu được từ phỏng vấn Nhờ mã hóa một cách thống nhất các chủ đề con hoặc nội dung chi tiết, phân tích định tính sẽ giúp xây dựng được cấu trúc phản ánh rõ hiểu biết, kinh nghiệm và ý kiến của người tham gia phỏng vấn giúp phản ánh rõ nét tình hình thực tế và vai trò của chương trình tái hòa nhập cộng đồng cho trẻ em bị xâm hại tình dục

Tác giả đề tài đã kết hợp cả phỏng vấn lẫn quan sát để ghi nhận những hoạt động của Mái ấm, về môi trường sống, hoàn cảnh gia đình và hành vi của các em Ngoài ra, tác giả còn sử dụng những tư liệu sẵn có từ các nguồn sách, báo, tạp chí khoa học để tổng hợp, đối chiếu, so sánh và phân tích các kết quả một cách khách quan hơn

PHẦN II: NỘI DUNG NGHIÊN CỨU

Chương I Cơ sở lý luận của công tác xã hội với trẻ bị xâm hại tình dục

I.1 Tình hình nghiên cứu đề tài

Có thể thấy rằng chúng ta không có nhiều đề tài nghiên cứu về trẻ bị xâm hại tình dục từ trước đến nay Nếu đề cập thêm về nội dung những vấn đề trong công tác đưa trẻ bị xâm hại tình dục tái hòa nhập cộng đồng như: thực trạng, những khó khăn và cách giải quyết của các cơ quan, tổ chức xã hội và nhân viên

xã hội khi tiếp cận với nhóm trẻ này thì càng ít đề tài nghiên cứu Nhóm tài liệu nghiên cứu về trẻ bị xâm hại tình dục, đa số là những bài báo, bài viết đăng trên tạp chí, Internet, v.v… với những cách tiếp cận, các phương pháp khác nhau Điều này tạo nên tính đa dạng trong nghiên cứu về vấn đề xã hội Nhưng để lựa chọn nguồn tài liệu thực sự là một cuộc khảo sát về thực trạng công tác đưa trẻ bị xâm hại tình dục tái hòa nhập cộng đồng tại một số cơ sở xã hội ở thành phố Hồ Chí Minh là điều không dễ dàng

Trong số những tài liệu tìm được, trước tiên có thể kể đến cuốn sách “Tài

liệu tập huấn tham vấn cho trẻ em bị lạm dụng” của Unicef, xuất bản năm 2005

Cuốn sách là một tài liệu hữu ích cho những nhân viên xã hội khi tiếp cận giải quyết những vấn đề của nhóm trẻ bị xâm hại, hỗ trợ những kỹ năng cần thiết cho nhân viên khi can thiệp giải quyết các vấn đề của nhóm trẻ này Cuốn tài liệu này được phát triển để nhằm thúc đẩy công tác tham vấn như là một công cụ thuận lợi, với mục đích là nhằm giảng dạy những kỹ năng để giúp trẻ bị lạm dụng nói chung vượt qua những khó khăn, thử thách, có được kỹ năng ra quyết định tích cực và nâng cao cuộc sống của mình Nhưng do nội dung cuốn sách đề cập tới tất cả các hình thức được gọi là lạm dụng trẻ (Lạm dụng thân thể, Lạm dụng tâm lý / tình cảm, Lạm dụng tình dục, Buôn bán trẻ em và lao động trẻ em) nên có phần dàn trải, không chuyên sâu vào một loại hình lạm dụng cụ thể Chính vì thế khi tổng

quan tài liệu này, người đọc gặp khó khăn nhiều nếu muốn cập nhật những thông tin chỉ riêng cho nhóm trẻ bị xâm hại tình dục Tuy nhiên, nội dung cuốn sách đã giúp tác giả đề tài học hỏi thêm được rằng trước khi bắt tay thực hiện công tác đưa trẻ bị xâm hại tình dục tái hòa nhập cộng đồng thì công việc tham vấn, hỗ trợ tâm

lý là hết sức quan trọng, nó không dễ dàng và đòi hỏi những nhân viên xã hội phải nắm vững những kỹ năng cũng như kiến thức tham vấn mới có thể hỗ trợ trẻ đạt hiệu quả Luận điểm này giúp tác giả suy nghĩ và cần tìm hiểu thực trạng đội ngũ nhân viên xã hội tại các cơ sở xã hội trực tiếp làm việc với trẻ bị xâm hại tình dục

về mặt kiến thức chuyên môn, kỹ năng làm việc với trẻ của họ như thế nào? Từ đó

có thể đánh giá được một phần thực trạng công tác đưa trẻ bị xâm hại tình dục tái hòa nhập cộng đồng hiện nay tại Mái ấm Hoa hồng nhỏ

Cuốn sách thứ hai có thể kể tới ở đây là cuốn “Hàn gắn và vượt qua nỗi

đau lạm dụng tình dục” Tác giả Cynthia Mather - một người đã bị chính bố đẻ

của mình xâm hại tình dục trong suốt 11 năm tuổi thơ - với những kinh nghiệm của bản thân, hiểu rõ sự bối rối, nỗi sợ hãi, tuyệt vọng, đau đớn, phẫn nộ của những đứa trẻ bị xâm hại tình dục Cuốn sách cũng lấy nhiều tư liệu từ những cuộc trò chuyện trực tiếp với các nạn nhận bị xâm hại tình dục Qua đó, những người đồng cảnh sẽ nhận thức được chuyện gì đang xẩy ra với mình và vượt qua những cảm xúc đơn độc, sự bối rối và những hoài nghi về bản thân Một cuộc sống tốt đẹp đang chờ đợi chúng ta ở phía trước Đây là cuốn sách dành cho một nhóm các thiếu niên tuổi mới lớn đặc biệt - những con người trẻ tuổi đang phải đối mặt với tất cả những vấn đề bình thường của sự phát triển nhưng lại trở nên đặc biệt theo một cách khác: các em đang phải đấu tranh để vượt qua nỗi đau bị xâm hại tình dục Cuốn sách thực sự đã đạt được cái đích là trở thành cuốn cẩm nang giúp thiếu niên tuổi mới lớn, bạn bè và gia đình phục hồi sau hành vi xâm hại tình dục và loạn luân Tuy nhiên cái mà tôi cần tác giả chia sẻ trong cuốn tư liệu này thì lại chưa có Đó là để giải quyết vấn đề này họ có cần tới vai trò của nhân viên xã hội hay không và sự can thiệp của nhân viên xã hội tại các cơ sở xã hội vào giải quyết vấn đề trẻ bị xâm hại tình dục như thế nào? Có phải họ đều giải quyết hết mọi việc

một cách suôn sẻ hay không? Họ có gặp khó khăn gì không? Nhưng dù sao đây cũng là nguồn tài liệu quan trọng rất hữu ích khi nó giúp chúng ta thấy được muôn mặt của đời sống tâm lý của những trẻ bị xâm hại tình dục

Cuốn sách “Trẻ em bị lạm dụng tình dục” do tác giả Nguyễn Xuân Nghĩa

chủ biên là kết quả của cuộc nghiên cứu thực tế 50 trẻ em gái bị xâm hại tình dục, tuổi từ 12 tới 18, tại thành phố Hồ Chí Minh thông qua phương pháp bảng hỏi và phỏng vấn sâu Tác giả đề tài cũng trình bày những khó khăn khi nghiên cứu đối tượng này Do tính chất mới mẻ của đề tài, cuộc nghiên cứu này chỉ có tính cách thăm dò và mô tả nhằm tìm hiểu thực trạng trẻ em nữ bị xâm hại tình dục tại thành phố Hồ Chí Minh, một số đặc điểm của trẻ em bị xâm hại tình dục và gia đình của các em, những yếu tố nguy cơ nào tạo điều kiện cho trẻ dễ bị xâm hại, những dữ kiện liên quan tới sự kiện bị xâm hại (thủ phạm, bối cảnh xảy ra, v.v ), ảnh hưởng

về mặt tâm lý do việc bị xâm hại và một số biện pháp hiện nay của một số tổ chức trước hiện tượng trẻ bị xâm hại tình dục Có thể thấy, về nội dung đề tài này

hướng tới phân tích rất phong phú, đa dạng Chính điều này càng thể hiện được tính chất cấp bách của việc nghiên cứu đối tượng trẻ bị xâm hại tình dục Tuy nhiên cuốn sách này hoàn toàn không đề cập tới vai trò của các tổ chức xã hội, nhân viên công tác xã hội khi làm việc với đối tượng trẻ em bị xâm hại tình dục trong công tác đưa các em hồi gia, tái hòa nhập cộng đồng Nhưng cũng cần thừa nhận rằng đây là nguồn tài liệu rất hữu ích để tôi tham khảo khi thực hiện đề tài nghiên cứu của mình

Một nguồn tài liệu tham khảo khác cũng cần phải nói tới là cuốn “Công tác

xã hội” của tác giả Lê Văn Phú, Nhà xuất bản Đại học quốc gia Hà Nội, 2004 Tác

giả đã cố gắng tổng quan các tài liệu liên quan tới khái niệm, chức năng, vai trò của ngành Công tác xã hội giúp người đọc có sự nhận diện rõ hơn về môn khoa học này, đây là một đóng góp đáng trân trọng Trong phần nội dung, tác giả cũng

đề cập tới phần Công tác xã hội với nhóm trẻ đặc biệt (Trẻ mồ côi, trẻ đường phố, trẻ bị xâm hại) Tuy nhiên, do chỉ mang tính chất giới thiệu nên những nội dung

nói về trẻ bị xâm hại tình dục là rất ít Nhưng cái hay của cuốn sách mà tôi thấy mình đã tham khảo được chính là phần nội dung những chức năng của công tác xã hội khi làm việc với thân chủ - nhóm đối tượng dễ bị tổn thương Nhân viên xã hội

có những chức năng: phòng ngừa, trị liệu, phục hồi và phát triển cho đối tượng Vậy xét trong thực tế công tác đưa trẻ bị xâm hại tình dục hồi gia, tái hòa nhập cộng đồng ở một số cơ sở tại thành phố Hồ Chí Minh hiện nay thì các nhân viên

xã hội có được đào tạo những kỹ năng chuyên ngành cơ bản này hay chưa? Nếu

có, họ đã áp dụng thực hiện với nhóm trẻ này như thế nào? Giữa lý thuyết và thực tiễn có gì là khác biệt, cần sự điều chỉnh? Cuốn sách là nguồn tài liệu hữu ích để tác giả đối chiếu với thực tế khi thực hiện đề tài này

Cuốn sách “Lạm dụng tình dục trẻ em” của tác giả Ron O’Grady có thể coi

là cuốn sổ tay hữu ích cho những nhân viên xã hội làm việc với nhóm đối tượng trẻ bị xâm hại tình dục Như một cuốn truyện kể nhiều tập mà ở đó muôn mặt của thực trạng trẻ em bị xâm hại tình dục được thể hiện khá chi tiết Tác giả không những đi sâu phân tích thực trạng nạn mại dâm trẻ em, những ham muốn xấu xa của những kẻ xâm hại, những trò bịp bợm của bọn làm phim khiêu dâm, hậu quả của việc lan truyền đại dịch AIDS, v.v… mà còn dấy lên hồi chuông cảnh tỉnh cho nhân loại thông qua việc đề xuất một loạt các biện pháp về giáo dục, truyền thông, luật pháp nhằm ngăn chặn tình trạng trẻ em bị xâm hại tình dục Cuốn sách thể hiện một nỗ lực, tâm huyết lớn của tác giả khi đề cập tới đối tượng này Mặc dù chưa hề đề cập tới vai trò của nhân viên xã hội tham gia giải quyết vấn đề của nhóm trẻ này nhưng với tôi, những thông tin mà tác giả chia sẻ trong cuốn sách là rất bổ ích Mỗi câu chuyện về mỗi cuộc đời của các em bé gái, bé trai bị xâm hại tình dục có thể giúp chúng ta hình dung được phần nào những mong muốn, khát vọng của các em, đồng thời cho ta thấy vai trò, trọng trách của những nhân viên xã hội khi tiếp cận với nhóm trẻ dễ bị tổn thương này

Cùng tâm huyết với chủ đề trẻ bị xâm hại tình dục, ở đây tác giả xin đề cập

tới một cuốn sách khác nữa, đó là cuốn sách “Trẻ em và khách du lịch” của tác giả

Ron O’Grady Viết cuốn sách này là một kinh nghiệm đau đớn Giống như hầu hết mọi người, tác giả sống trong một thế giới tương đối an toàn, cách xa những căn phòng hôi hám của những nhà chứa rẻ tiền ở những thành phố châu Á Những trẻ

em là nạn nhân của những vụ xâm hại tình dục cũng có những ước mơ và hy vọng như bao đứa trẻ bình thường khác nhưng lại phải chịu một cuộc đời đau khổ và chết yểu Trên những trang giấy của Ron O’Grady, những câu chuyện về sự tham lam, ích kỷ của những kẻ ham muốn tình dục với trẻ em được phơi bày khá rõ ràng Tác giả cho rằng, những câu chuyện không hay này cần phải kể cho mọi người Như vậy chúng ta sẽ biết về những trẻ em và những tệ nạn được che giấu dưới vẻ ngoài của xã hội mà chúng ta đang sống Tuy nhiên nội dung cuốn sách đề cập chủ yếu thông tin từ những quốc gia Thái Lan, Đài Loan, Campuchia, Ấn Độ, hầu như những thông tin về Việt Nam là không có Nếu nói tới nội dung công tác đưa trẻ bị xâm hại tình dục tái hòa nhập cộng đồng cũng như vai trò của nhân viên

xã hội khi làm việc với nhóm trẻ này thì tài liệu này chưa đề cập

Tài liệu “Trẻ em trong hoàn cảnh đặc biệt khó khăn” của tác giả Nguyễn

Xuân Nghĩa, khoa Phụ nữ học, Đại học Mở - Bán công Thành phố Hồ Chí Minh

có thể được coi là nguồn tài liệu hữu ích cho tác giả tham khảo làm đề tài này Nội dung cuốn sách đề cập tới toàn bộ đời sống vật chất, tinh thần của nhóm trẻ em trong hoàn cảnh đặc biệt khó khăn ở Quận 8 bao gồm: trẻ em lang thang đường phố, trẻ em bị bóc lột tình dục, trẻ em tị nạn, trẻ em tàn tật, trẻ em lao động sớm, trẻ em làm trái pháp luật, trẻ em mồ côi, trẻ em thiệt thòi Các loại hình trẻ em này không loại trừ lẫn nhau, có nghĩa là một đứa trẻ có thể mang nhiều đặc điểm của nhiều loại Cuốn sách gồm 3 phần: Phần dẫn nhập, phần nội dung và phần kết luận Trong phần nội dung, tác giả đi vào tìm hiểu các đặc điểm nhân khẩu của trẻ

có hoàn cảnh đặc biệt khó khăn, tìm hiểu những đặc điểm của gia đình trẻ, những động cơ và lý do trẻ rơi vào hoàn cảnh này, ước mơ và dự phóng tương lai Đáng lưu ý trong tài liệu này là phần nội dung “Các biện pháp của chính quyền và của các đoàn thể xã hội trong công tác cải thiện điều kiện sống cho các em có hoàn

cảnh đặc biệt khó khăn” Theo tác giả, công tác này gặp rất nhiều khó khăn do sự chưa thống nhất, phối hợp giữa các cơ quan chính quyền, các cơ sở với gia đình trẻ trong việc huy động nguồn lực, các dịch vụ để hỗ trợ cho trẻ Cũng chính vì lý

do này mà nhiều trẻ không muốn trở về với cuộc sống bình thường như trước kia

Luận điểm này của tác giả đáng để chúng ta lưu ý khi muốn lượng giá những chương trình đưa trẻ có hoàn cảnh đặc biệt khó khăn (mà trẻ bị xâm hại tình dục là một trong số đó) tái hòa nhập cộng đồng từ những cơ sở xã hội Tuy nhiên, nếu chỉ đánh giá ở khía cạnh hiệu quả của sự phối hợp, hỗ trợ giữa cơ sở xã hội với chính quyền, các ban ngành liệu đã toàn diện? Theo tôi, vấn đề nguồn nhân lực, mà cụ thể là số lượng và chất lượng chuyên môn, kỹ năng làm việc với trẻ của nhân viên xã hội tại các cơ sở cũng cần phải được xem xét, đánh giá kỹ Việc tìm hiểu cơ cấu tổ chức, chức năng, nhiệm vụ của chính những cơ sở xã hội có phần quan trọng không nhỏ nếu muốn tiến tới giai đoạn tiếp theo là đánh giá chung về

sự phối hợp giữa các cơ sở xã hội với chính quyền, ban ngành Điểm mới trong đề tài của tôi so với kết quả nghiên cứu của tác giả Nguyễn Xuân Nghĩa là ở khía cạnh này

Có thể nói rằng nhóm trẻ bị xâm hại tình dục là nhóm yếu thế, đang bị tổn thương trong xã hội Chính vì thế đây được coi là nhóm đối tượng nhận được nhiều sự quan tâm từ các cơ sở xã hội, Ủy ban bảo vệ và chăm sóc trẻ em, Phòng nghiên cứu công tác xã hội, v.v… Hội tâm lý – giáo dục thành phố Hồ Chí Minh

năm 1997 có xuất bản một ấn phẩm có tựa đề “Trẻ em: vấn đề nạn xâm hại tình

dục và mại dâm” Đây là một sản phẩm tập thể bởi thực hiện đề tài này là đội ngũ

các chuyên gia, nhân viên công tác xã hội và các sinh viên chuyên ngành công tác tác xã hội cùng phối hợp trong khoảng thời gian 8 tháng tiến hành điều tra, khảo sát, viết báo cáo thu hoạch Nội dung đề tài cung cấp cho chúng ta một cái nhìn toàn diện về bức tranh trẻ bị xâm hại tình dục và lôi kéo vào vòng mãi dâm trên địa bàn thành phố Hồ Chí Minh Hướng tiếp cận nghiên cứu của đề tài là vấn đề

bóc lột tình dục trẻ em trên cả 3 góc độ: xâm hại tình dục trẻ em trong gia đình và

ngoài gia đình không do động cơ kinh tế; bóc lột tình dục trẻ em bằng mại dâm,

bằng phim ảnh khiêu dâm, tình dục và các hình thức xâm hại tình dục khác như

cắt tục âm vật, tảo hôn,… Nhìn chung các tác giả tập trung mô tả thực trạng qua

những thông tin thu được từ phương pháp nghiên cứu định tính và định lượng

Người đọc có thể nắm bắt khá rõ những đặc điểm về khung cảnh sinh sống, môi

trường gia đình, những hậu quả về tâm lý và thể xác của các em bị xâm hại tình

dục Tuy nhiên các tác giả cũng chỉ đề cập tới các biện pháp nhằm ngăn ngừa vấn

đề trên chứ hoàn toàn không hề đề cập tới công tác đưa trẻ bị xâm hại tình dục tái

hòa nhập cộng đồng như thế nào

Khi tìm hiểu những bài viết, bài tham luận trên các tạp chí, báo điện tử cho

chủ đề trẻ bị xâm hại tình dục thì tôi nhận thấy rằng đây là một đề tài nhận được

sự quan tâm của rất nhiều người Nhưng nhìn chung các bài viết đều tập trung chỉ

ra thực trạng trẻ bị xâm hại tình dục qua những con số tổng kết từ nhiều nguồn,

những dẫn chứng khá sinh động từ thực tế, từ đó các tác giả đi sâu phân tích hậu

quả của vấn đề, tức trẻ bị xâm hại tình dục thì gặp những tổn thương về thể xác và

tâm lý như thế nào Tôi có thể trích dẫn một số bài viết tiêu biểu dưới đây:

Bài viết đăng trên VietNamNet, ngày 03/04/2007 của tác giả Thu Hương có

dẫn chứng: “Trong 2 năm (2004 - 2006), Đường dây Tư vấn và hỗ trợ trẻ em của

Ủy ban Dân số Gia đình và Trẻ em đã nhận được 1.264 cuộc gọi điện thoại liên

quan đến vấn đề xâm hại tình dục và quan hệ tình dục trẻ em (XHTDTE) Cũng

trong 2 năm qua, gần 500 vụ xâm hại tình dục trẻ em đã được tòa án các cấp

trong cả nước đưa ra xét xử Phần lớn những người XHTD trẻ em chính là hàng

xóm của các bé gái này (chiếm 54,8%) tiếp theo là người không quen biết với gia

đình và trẻ (35,5%) sau đó là bạn cùng trang lứa cùng học, cùng tuổi (12,9%) và

“xếp cuối bảng” là người trong gia đình bé gái (9,7%)”

Website của Unicef chia sẻ “Xâm hại tình dục trẻ em là một hiện tượng

xâm phạm cơ bản nhân quyền, dẫn đến những tổn thương về mặt tinh thần, thể xác cũng như tâm lý Thêm vào đó, xâm hại tình dục trẻ em cũng tước đi của các em quyền được phát triển, được tham gia, từ đó khiến cho các em dễ bị tổn thương và

bị xâm hại Các em bị xâm hại tình dục thường bị tách khỏi gia đình, bị tước đi quyền được học tập và được lắng nghe Trẻ bị xâm hại tình dục có nguy cơ cao bị nhiễm HIV/AIDS và các bệnh lây truyền qua đường tình dục, những bệnh này đe dọa đến sức khỏe và cuộc sống của trẻ em và thanh niên” Đây vẫn là những

thông tin mang tính giới thiệu, khái quát về đặc điểm, hậu quả của những trẻ em bị xâm hại tình dục, nhìn chung chưa có sự đánh giá về công tác đưa trẻ bị xâm hại tình dục tái hòa nhập cộng đồng như thế nào và vai trò của nhân viên Công tác xã hội khi tham gia giải quyết vần đề này

Ước tính có hơn 2,6 triệu trẻ em cần bảo vệ đặc biệt tại Việt Nam.3 Trong

số này có khoảng 20 ngàn trẻ em đang được nuôi dưỡng tại hơn 300 trung tâm bảo trợ xã hội cần được bảo vệ.4 Trong số các trẻ có hoàn cảnh đặc biệt, trẻ bị xâm hại tình dục có những diễn biến tâm lý phức tạp nhất Do đó, làm việc với nhóm trẻ này luôn luôn là một thách thức Sau khi tổng quan có thể nhận thấy rằng đây là một đề tài về khách thể nghiên cứu thì không mới nhưng hướng nghiên cứu về sự can thiệp của các cơ sở xã hội, của nhân viên công tác xã hội giải quyết vấn đề trẻ

bị xâm hại tình dục và những khó khăn mà họ gặp phải khi đưa trẻ tái hòa nhập cộng đồng là rất mới mẻ, hầu như rất khó để tìm một cuộc nghiên cứu đi sâu đề

cập Vì thế, đề tài “Công tác xã hội với trẻ bị xâm hại tình dục” (Điển cứu trường

hợp trẻ tại Mái ấm Hoa Hồng nhỏ) là rất cần thiết và hữu ích, đặc biệt trong bối cảnh hiện nay khi vấn đề trẻ bị xâm hại tình dục, đặc biệt là trẻ bị lừa gạt, bị bán làm mại dâm trong nước cũng như qua Campuchia đang lên mức báo động

Ngoài ra, đa số các bài viết có chung quan điểm là chia sẻ về vai trò của bố

mẹ trong việc giúp cho con cái mình tránh khỏi nạn xâm hại tình dục Có những bài tập trung nói về cha mẹ phải biết đưa ra những cách phòng ngừa cho con cái

Có những bài đi sâu phân tích những nguyên nhân từ sự thiếu quan tâm của cha

mẹ khiến trẻ bị xâm hại tình dục, v.v… Đây cũng là những thông tin rất đáng được chúng ta quan tâm, nhất là những người ở cương vị làm cha, làm mẹ Tuy nhiên cũng như rất nhiều bài viết khác, các tác giả hầu như không đề cập tới việc làm cách nào để đưa trẻ bị xâm hại tình dục trở về với cuộc sống bình thường, vượt qua nỗi đau thể xác và tinh thần mà không bị xã hội có cái nhìn dị nghị

Ngày 11 và 12-9-2008, Cục Phòng chống tệ nạn xã hội (Bộ Lao Thương binh và Xã hội) cùng chương trình điều phối của Liên Hiệp Quốc về HIV/AIDS (UNAIDS) tổ chức hội thảo phòng ngừa và hỗ trợ người bán dâm tái hòa nhập cộng đồng Phó Cục trưởng Cục Phòng chống tệ nạn xã hội Lê Thị Hà cho biết hàng năm có khoảng 5.000 lượt người bán dâm được chữa trị, hỗ trợ tái hòa nhập cộng đồng Con số này quá nhỏ so với gần 30.000 phụ nữ bán dâm ở Việt Nam năm 2007 (theo ước tính của Bộ Lao động-Thương binh và Xã hội) Nhiều đại biểu tại hội thảo cho rằng việc hỗ trợ người bán dâm tái hòa nhập cộng đồng còn hạn chế do không tạo được công ăn việc làm ổn định, tình trạng nghèo

động-và tái nghèo đã đẩy nhiều phụ nữ quay trở lại con đường cũ Nhận thức của các cơ quan chức năng trong việc tái hòa nhập cộng đồng cho đối tượng này còn hạn chế, thiếu biện pháp cụ thể và chưa đầu tư thích đáng Đối với nhóm trẻ bị xâm hại tình dục, cụ thể là trẻ bị bán hoặc lừa gạt vào các nhà hàng, qua Campuchia thì ở

Thành phố Hồ Chí Minh chỉ có 2 cơ sở chính tiếp nhận và thực hiện công tác đưa trẻ tái hòa nhập cộng đồng là Trung tâm Afesip, quận 3 và Mái ấm Hoa hồng nhỏ, quận 7, Thành phố Hồ Chí Minh So với Afesip, Mái ấm Hoa hồng nhỏ ra đời sớm hơn và được nhiều người biết đến hơn do tính chất đặc thù của Mái ấm là chỉ làm việc với trẻ bị xâm hại tình dục Trước tình hình nạn buôn bán trẻ em làm mại dâm trong các nhà hàng ở các nước lân cận cũng như trong nước ngày càng gia tăng thì

Mái ấm Hoa hồng nhỏ đang gặp nhiều khó khăn hơn, đặc biệt là công tác đưa trẻ hồi gia, tái hòa nhập cộng đồng Việc tìm hiểu những khó khăn, thách thức này là điều cần thiết khi muốn đánh giá tình hình mại dâm, trẻ bị xâm hại tình dục nói chung trên địa bàn thành phố Hồ Chí Minh hiện nay

I.2 Câu hỏi nghiên cứu

Với mục đích nhằm tìm hiểu hoạt động công tác xã hội - công tác đưa trẻ bị xâm hại tình dục tái hòa nhập cộng đồng tại Mái ấm Hoa Hồng nhỏ, tác giả đề tài đặt ra những câu hỏi nghiên cứu như sau:

- Cơ cấu tổ chức, chức năng, nhiệm vụ của Mái ấm Hoa hồng nhỏ được thể hiện như thế nào?

- Nguồn nhân lực (Số lượng, chất lượng), cơ sở vật chất tại Mái ấm, đặc biệt

là xây dựng hệ thống nhân viên công tác xã hội của Mái ấm ra sao?

- Mối quan hệ giữa kiến thức chuyên môn công tác xã hội, hoạt động của cán

bộ làm công tác xã hội đối với kết quả đã đạt được ở mái ấm?

- Những chương trình hành động và sự phối hợp giữa Mái ấm với các Sở, ban ngành, gia đình trẻ trong việc tái hòa nhập cho trẻ bị xâm hại tình dục?

- Những khó khăn và hướng giải quyết của nhân viên Mái ấm trong công tác này?

I.3 Khung phân tích

Yếu tố môi trường kinh tế, văn hóa, xã hội, cộng đồng

Mái ấm Hoa Hồng nhỏ

Trẻ bị xâm hại tình dục Gia đình

I.4 Lý thuyết áp dụng trong đề tài

+ Khung pháp luật

+ Hoàn cảnh kinh tế gia đình

+ Tình trạng hôn nhân của cha mẹ

+ Ảnh hưởng tích cực/tiêu cực từ các

thành viên trong gia đình

+ Thái độ hợp tác với cơ sở xã hội

+ Cơ sở vật chất + Nguồn nhân lực (Số lượng, chất lượng)

+ Các chương trình hành động + Sự phối hợp để giải quyết khó khăn

+ Yếu tố thể lý + Yếu tố tâm lý + Mong muốn, nguyện vọng + Những khó khăn, rào cản

I.4 Lý thuyết áp dụng trong đề tài

Công tác xã hội là một khoa học còn mới mẻ nhưng qua quá trình thực tiễn các lý thuyết cũng đã được xây dựng làm cơ sở để chúng ta tiếp cận kiến thức chuyên ngành công xã hội Lý thuyết công tác xã hội cũng rất phong phú Đề tài này sử dụng lý thuyết hệ thống và lý thuyết hành vi để làm cơ sở lý luận cho việc tiếp cận vấn đề công tác đưa trẻ bị xâm hại tình dục tái hòa nhập cộng đồng

I.4.1 Lý thuyết hệ thống

Hiện nay, xã hội học có sáu trường phái lý thuyết: thuyết hành vi, thuyết hành động, thuyết lịch sử, thuyết hệ thống, thuyết tương tác, thuyết chức năng Phương pháp luận cho các nghiên cứu xã hội học là: xã hội là một sự vật, một cấu trúc có hệ thống, các bộ phận cấu thành hệ thống này có mối quan hệ với nhau; xã hội luôn vận động, phát triển và chúng ta có thể định lượng được các hiện tượng

và quá trình xã hội

Xuất phát từ quan điểm của Talcott Parsons (1902 – 1979), ông cho rằng

“Tất cả các hệ thống hành động từ cấp hành vi tới cấp văn hóa đều phải đương

đầu với những vấn đề chức năng, “những nhu cầu” của tổng thể hệ thống, đó là vấn đề thích nghi, hướng đích, thống nhất và duy trì khuôn mẫu Các nhu cầu của

hệ thống đòi hỏi các bộ phận cấu thành của nó phải đáp ứng tức là có chức năng hoạt động để thỏa mãn nhu cầu tồn tại, phát triển của hệ thống Các nhu cầu, chức năng của hệ thống là những đòi hỏi mạnh đến mức nó buộc bộ phận nào hoạt động không đúng chức năng sẽ phải thay đổi, thậm chí bị teo đi hay phá sản

và hình thành bộ phận thay thế Bộ phận nào hoạt động hiệu quả sẽ trưởng thành lớn mạnh”5 Như vậy, theo quan điểm của Parsons thì ông chú ý hướng xã hội tồn tại, ổn định khi các tiểu hệ thống được đáp ứng nhu cầu

Nguyên tắc về cách tiếp cận hệ thống này chính là các cá nhân phụ thuộc vào hệ thống trong môi trường xã hội trung gian của họ nhằm thoả mãn được cuộc

5

Xem “Lịch sử và lý thuyết xã hội học”, Lê Ngọc Hùng, Nhà xuất bản Đại học quốc gia Hà Nội,

2000, tr 205 – 206

sống riêng, do đó hoạt động trong công tác đưa trẻ bị xâm hại tình dục tái hòa nhập cộng đồng phải nhấn mạnh đến các hệ thống Ba hình thức hệ thống tổng quát đó là – Hệ thống chính thức, hệ thống phi chính thức và hệ thống xã hội:

+ Hệ thống chính thức: Các nhóm cộng đồng, các tổ chức công đoàn + Hệ thống phi chính thức: Gia đình, bạn bè, người thân, cộng sự đồng nghiệp

+ Hệ thống xã hội: Bệnh viện, cơ quan, tổ chức đoàn thể nhà nước, nhà trường

Vận dụng quan điểm này vào đề tài nghiên cứu “Công tác xã hội với trẻ nữ

bị xâm hại tình dục – Khó khăn và biện pháp”, tác giả nhận thấy công tác đưa trẻ

bị xâm hại tình dục hồi gia, tái hòa nhập cộng đồng được coi là một hệ thống Ở

đó nó có các tiểu hệ thống như gia đình, mạng lưới các cơ sở, các dịch vụ huy động nguồn lực, tài nguyên, v.v…Và cũng trong hệ thống này, vai trò của các nhân viên xã hội, của gia đình, của cơ sở xã hội, của chính các em bị xâm hại tình dục cần phải có sự phối hợp mới đạt hiệu quả Với mong muốn đưa trẻ bị xâm hại tình dục trở về với cuộc sống bình thường trước kia nơi gia đình, cộng đồng, những cá nhân, tổ chức tham gia công tác này cần áp dụng rất nhiều kĩ năng và kiến thức như: thuyết hành vi, lí thuyết phân tâm học, thuyết nhân văn, hiện sinh, v.v… và nhiều lí thuyết khác để giải thích hành vi của thân chủ (trẻ bị xâm hại tình dục) từ đó đưa ra được tiến trình giúp đỡ phù hợp mang lại hiệu quả cao Thuyết hệ thống là một trong những lí thuyết quan trọng được vận dụng trong xã hội học Khi thực hiện một tiến trình giúp đỡ cá nhân không thể thiếu được lí thuyết hệ thống bởi nhân viên xã hội cần chỉ ra thân chủ của mình đang thiếu và cần đến những hệ thống trợ giúp nào và tìm cách giúp đỡ để họ có thể tiếp cận và tham gia các hệ thống Có làm được như vậy thì nhân viên xã hội mới thực sự hoàn thành tiến trình giúp đỡ cá nhân Chỉ khi nào thân chủ được sự giúp đỡ và tham gia các hệ thống họ mới thực sự trở lại là chính họ

Vận dụng lý thuyết hệ thống trong công tác đưa trẻ bị xâm hại tình dục tái hòa nhập cộng đồng, chúng ta cũng thấy được vai trò của các nhân viên xã hội, các

cơ sở, gia đình và cộng đồng là hết sức quan trọng Họ sẽ giúp đỡ các em tiếp cận với các hệ thống để vượt qua những khó khăn trong cuộc sống đang gặp phải Ngoài ra họ sẽ cần phải giúp cá nhân thể hiện được nhiệm vụ về cuộc sống của mình Qua phác thảo mô hình lý thuyết hệ thống, chúng ta có thể thấy nhiệm vụ của nhân viên xã hội, các cơ sở xã hội, gia đình, cộng đồng trong công tác này chính là:

1 Giúp các cá nhân sử dụng và tăng cường khả năng của bản thân họ nhằm giải quyết được mọi vấn đề

2 Xây dựng mối quan hệ giữa các cá nhân và các hệ thống nguồn lực

3 Giúp hoặc bổ trợ tương tác giữa các cá nhân và các hệ thống nguồn lực

4 Cải thiện tương tác giữa các cá nhân trong các hệ thống nguồn lực (gia đình, tổ chức xã hội khác)

5 Giúp đỡ việc phát triển và thay đổi chính sách xã hội

Quan điểm hành vi cá nhân trong xã hội học mà tôi quan tâm vận dụng trong đề tài này chính là quan điểm của George Herbert Mead (1863 – 1931) Ông cho rằng

“Hành vi của một cá nhân được quy định bởi hoàn cảnh và kinh nghiệm sống của

người ấy Các cá nhân phải suy nghĩ, đối chiếu, cân nhắc trước mỗi tác nhân trước khi phản ứng, chứ không phải phản ứng một cách máy móc Điều đó có nghĩa là hành vi xã hội là một chỉnh thể thống nhất gồm các yếu tố bên trong và

bên ngoài thống nhất với nhau Để con người tăng trưởng và phát triển điều quan trọng là các nhu cầu cơ bản được đáp ứng.” 6 Khi chúng ta thấy người nào đó đối

xử với một cung cách mà xã hội không chấp nhận, chúng ta đưa ra lời suy đoán riêng của mình về nguyên nhân các hành vi của họ Những suy đoán của chúng ta không dựa vào một sự xem xét nghiêm túc đến các yếu tố xã hội và tình cảm Ngoài ra, chúng ta xếp loại và dán nhãn lên họ Tiến trình này dẫn đến việc phê phán cá nhân và không hiểu được hành vi của họ Những hành vi của những trẻ sau khi bị xâm hại tình dục thường rất khác thường và đôi khi có biểu hiện lệch lạc Nhưng nhiều người trong số chúng ta chưa hiểu được vấn đề (những tổn thương, sang chấn tâm lý nặng nề khiến trẻ thay đổi hành vi mà không kiểm soát được) đã có cái nhìn dị nghị và xuất hiện những phán đoán sai lệch về đạo đức, nhân cách trẻ Các cố gắng để hiểu con người phải được đến trước bằng một thái

độ cởi mở, tránh các thành kiến và một sự sẵn sàng tìm hiểu với sự hỗ trợ của các

dữ kiện

Từ đây xuất hiện quan điểm sửa đổi hành vi cá nhân mà tôi muốn vận dụng trong đề tài này Sự hỗ trợ, giúp đỡ của nhân viên xã hội, gia đình, cộng đồng sẽ tác động lên trẻ bị xâm hại tình dục theo hướng làm nhụt đi tiến trình học hỏi hành

vi khó đương đầu và tăng cường tiến trình học hỏi hành vi mong muốn Để trẻ thay đổi hành vi theo hướng tích cực là muốn quay trở về cuộc sống bình thường như trước kia nơi gia đình, cộng đồng thì chính chúng ta phải nhận diện các tác nhân kích thích sản sinh ra hoặc tăng cường hành vi không mong muốn trở lại cộng đồng và sau đó là xóa bỏ những tác nhân kích thích này Những yếu tố đóng vai trò tác nhân kích thích để tăng cường hành vi mong muốn cần được làm mạnh hơn Nhân viên xã hội và gia đình cần dùng sự khuyến khích để động viên thân chủ đưa ra những dạng hành vi có thể chấp nhận được Để tạo thuận lợi cho việc học hỏi bằng quan sát, nhân viên xã hội và gia đình, nhà trị liệu phải đóng vai

6 Xem “Xã hội học”, Gs Phạm Tất Dong, Ts Lê Ngọc Hùng, Nhà xuất bản Giáo dục, 2000, tr

132 – 133

người mẫu hoàn chỉnh trong khi làm việc với trẻ Với những biến cố đương thời, hành động cần đến là sửa đổi những yếu tố môi trường để loại bỏ những tác động tai hại của chúng lên trẻ ví dụ cách li trẻ với nhóm bạn xấu, những người lạ, hoặc đưa trẻ ổn định trong môi trường an toàn, lành mạnh

Ở luận điểm thứ hai, “Để con người tăng trưởng và phát triển điều quan

trọng là các nhu cầu cơ bản được đáp ứng”, Mead chỉ rõ: Sự tăng trưởng và phát

triển của mỗi một cơ thể sống xảy ra nhờ sự đáp ứng được các nhu cầu Con người

có hai loại nhu cầu: sinh học (thể chất) và tâm lý xã hội Con người lúc còn nhỏ cần không khí, nước, thực phẩm chỗ ở và áo quần để phát triển về mặt thể chất Đến thời kỳ trưởng thành, anh ta (chị ta) phát triển nhu cầu tình dục Những nhu cầu tâm lý xã hội của một đứa trẻ mà thú vật không có là: (1) tình yêu thương và

an toàn (2) được thuộc về một nhóm (3) tính tự trọng (4) những cơ hội phát triển

về thể chất và tinh thần (5) được hướng dẫn và chỉ dẫn Đây là những nhu cầu tối thiểu của trẻ trong hoàn cảnh bình thường Đối với trẻ bị xâm hại tình dục – trẻ trong hoàn cảnh đặc biệt thì những nhu cầu như sự cảm thông, chia sẻ và sự thừa nhận của cộng đồng với cái nhìn như những con người bình thường khác là rất lớn Môi trường là một yếu tố cần được xem xét với điều kiện đáp ứng đầy đủ các nhu cầu Môi trường của một cá nhân là những gì xung quanh anh (chị) ta bao gồm hoàn cảnh vật chất, những vật hữu sinh và vô sinh, những điều kiện và hoàn cảnh ảnh hưởng đến cuộc sống của anh (chị) ta dưới hình thức này hoặc hình thức khác Sự đáp ứng các nhu cầu bị ảnh hưởng bởi các phương tiện mà môi trường

có Môi trường vừa cung cấp tài nguyên để đáp ứng nhu cầu đồng thời cũng tạo ra yêu cầu Kết quả là mỗi sinh vật phát triển hành vi thích nghi hoặc những phương thức đáp ứng những nhu cầu của riêng nó và các yêu cầu của môi trường Hành vi thích nghi của loài vật hầu hết thường thông qua bản năng, trong khi đối với con người thì hành vi thích nghi tùy thuộc vào phần lớn học tập và tiến trình trưởng thành mà sự phát triển hành vi con người được định hình

Trong quá trình thoả mãn những nhu cầu, con người thường gặp phải trạng thái mâu thuẫn tâm lý, đó là sự xung đột trái ngược giữa các xung động, ham muốn bên trong và bên ngoài Vì vậy khi giúp đỡ những đứa trẻ có hoàn cảnh khó khăn như vậy, nhân viên xã hội cần có những cái nhìn tỉnh táo và hợp lý xác định được nhu cầu nào là thoả mãn trước hết Đôi khi giúp đỡ một đứa trẻ trong một nhóm trẻ thì cũng sẽ xảy ra những xung đột về nhu cầu giữa đứa trẻ và nhóm của

nó Bởi vậy khi giúp đỡ đối tượng trẻ bị xâm hại tình dục, nhân viên xã hội cần phải có sự điều hoà linh hoạt cần thiết để điều hoà được nhu cầu của thành viên giúp đỡ và cả nhóm

Khi giúp đỡ trẻ em bị xâm hại tình dục, dù làm với cá nhân hay với nhóm, nhân viên xã hội cần phải xác định được nhu cầu cảm nhận (felt need) và nhu cầu cần (they need) Nhu cầu cảm nhận là nhu cầu được xác định và xuất phát từ bản thân đối tượng Còn nhu cầu cần là nhu cầu xuất phát từ những người khác Ví dụ một đứa trẻ bị người khác xâm hại tình dục hoặc bị cha mẹ ép buộc bán dâm, nó sinh ra ngỗ nghịch và cũng mắc phải tính khí bạo lực của cha mẹ nó Khi người ngoài nhìn thấy đứa trẻ đó có hành vi hư đốn, phá phách như vậy thì họ sẽ nghĩ ngay rằng: đứa trẻ này cần kỷ luật, cần phải cách ly chẳng hạn Tuy nhiên, dưới góc độ nghề nghiệp và nhân văn, nhân viên xã hội cần phải nhìn rõ vấn đề Nguồn gốc như thế nào, tại sao lại có nguyên nhân như thế, đứa trẻ thật sự cần gì Nếu tạo cho nó một gia đình hạnh phúc, đứa trẻ cần một bầu không khí đầm ấm của gia đình, cần sự an toàn từ đó có thể nó sẽ thay đổi hành vi khi nhân viên công tác xã hội giúp thay đổi bầu không khí gia đình Điều quan trọng ở đây trong quá trình làm việc với thân chủ, phải xác định được nhu cầu thật sự cần của thân chủ là gì mới có những giải pháp hiệu quả

Để hiểu được hành vi và đáp ứng nhu cầu của trẻ bị xâm hại tình dục thì nhân viên xã hội cần phải có sự hiểu biết cần thiết về môi trường sống, điều kiện sinh hoạt và phông văn hóa mà trẻ đang có Như vậy có thể nói trẻ em hay trẻ em

bị xâm hại tình dục đều có những nhu cầu cơ bản chung Sự thiếu hụt những nhu cầu ấy sẽ đẩy các em vào hoàn cảnh khó khăn và cần được giúp đỡ Nhân viên các

cơ sở xã hội trong quá trình làm việc cần nắm rõ đặc điểm tâm lý chung và riêng của từng loại đối tượng cũng như những nhu cầu cần và hợp lý để có phương pháp tiếp cận và giải quyết tốt Về tổng thể ta có thể hiểu những nhu cầu cơ bản chung của trẻ em như sau:

Trước hết đó là nhu cầu về mặt vật chất phục vụ cho việc ăn uống, vệ sinh, đảm bảo cho sự phát triển về thể chất của trẻ

Thứ hai, nhu cầu về mái ấm gia đình, là chỗ dựa về vật chất và tinh thần của trẻ Gia đình đóng vai trò rất quan trọng, đây là môi trường xã hội hoá đầu tiên

và cũng là mạnh nhất của đứa trẻ Trong những trường hợp can thiệp, tách đứa trẻ

ra khỏi bố mẹ (gia đình) chúng là trường hợp bất khả kháng, không còn một giải pháp nào thay thế nữa

Nhu cầu được giải trí vui chơi (nhu cầu phát triển), học tập Thông qua những hoạt động này, đứa trẻ được hoà mình vào xã hội tự khẳng định mình

Nhu cầu được tôn trọng, trẻ luôn đòi hỏi nhu cầu này từ người lớn, ở bạn bè

và ở cha mẹ Sự tôn trọng này sẽ làm tăng sự tự tin, nghị lực của trẻ

Nhu cầu cao nhất của trẻ đó là tự khẳng định mình, chứng minh rằng mình

có năng lực, mình có thể làm được mọi việc

Trên cơ sở tâm tư và nhu cầu của các em, nhân viên xã hội nói riêng và xã hội nói chung cần phải giúp đỡ các em tiếp tục phát triển, tái hoà nhập, bình đẳng với những trẻ em khác Bên cạnh những sự giúp đỡ trực tiếp cần huy động những nguồn lực khác nhau trong cộng đồng để giúp đỡ các em Cần có những khuyến nghị, những vận động để thay đổi nhận thức của xã hội và những nhà làm chính sách về việc chuyên nghiệp hoá và xã hội hoá các dịch vụ xã hội hỗ trợ

I.5 Các khái niệm

I.5.1 Khái niệm trẻ em :

Theo định nghĩa của Luật bảo vệ Bà mẹ và Trẻ em, trẻ em là những công dân dưới 16 tuổi

Theo định nghĩa sinh học, trẻ em là con người ở giai đoạn phát triển, từ khi còn thơ ấu tới tuổi trưởng thành

Dưới góc độ xã hội học, trẻ em là giai đoạn con người đang học cách tiếp nhận những chuẩn mực của xã hội và đóng vai trò vai trò xã hội của mình, đây là giai đoạn xã hội hoá mạnh nhất và là giai đoạn đóng vai trò quyết định của việc hình thành nhân cách của mỗi con người

Trong đề tài này, tôi sử dụng khái niệm “Trẻ em” là sự kết hợp giữa hai định nghĩa: định nghĩa của Luật bảo vệ bà mẹ và Trẻ em và định nghĩa của Xã hội học

I.5.2 Khái niệm Trẻ bị xâm hại tình dục:

Trong cuốn "Tiếng Việt lý thú", tập 2, Nhà xuất bản giáo dục, ở trang 112

có nêu rất rõ: “Trong từ lạm dụng có hai yếu tố: dụng là được phép dùng, lạm là

vượt quá phạm vi, giới hạn Do không hiểu nghĩa nên nhiều bài báo đã viết “lạm dụng tình dục trẻ em”, “lạm dụng ma túy” Viết như vậy là sai, vì có thể hiểu

“tình dục trẻ em”, “ma túy” ở mức độ nào đó là có thể chấp nhận được Xin thưa rằng, Bộ luật hình sự Việt Nam quy định quan hệ tình dục với trẻ em, buôn bán, sử dụng ma túy là những việc phạm pháp, bị cấm, không có vấn đề “lạm” ở hai lĩnh vực này”7 Bộ luật Hình sự Việt Nam chỉ đích danh là "tội hiếp dâm trẻ em",

"cưỡng dâm trẻ em" và "giao cấu với trẻ em", đã được qui định tại điều 112, 114

và 115, với án từ nhiều năm tù đến tử hình tùy mức độ Tại sao tôi lại trích dẫn

7

Xem “Tiếng Việt lý thú”, tập 2, Nhà xuất bản giáo dục, trang 112

điều này? Vì tôi muốn phân biệt rõ khái niệm tôi sử dụng trong đề tài của mình là

khái niệm Trẻ bị xâm hại tình dục mà cụ thể là trẻ gái bị lừa gạt, hoặc bị bán vào

các nhà hàng trong nước, qua Campuchia làm mại dâm, trẻ bị chính những người

thân quen trong gia đình, người lạ xâm hại thay vì khái niệm Trẻ bị lạm dụng tình

dục như rất nhiều sách báo đã và đang sử dụng

* Khái niệm Xâm hại tình dục:

Trong Công ước về quyền trẻ em của Liên hợp quốc (1989) mà Việt Nam

đã phê chuẩn vào năm 1990 có các điều khoản:

Điều 19: “Các quốc gia thành viên phải thực hiện mọi biện pháp pháp chế,

hành chính, xã hội và giáo dục thích hợp để bảo vệ trẻ em khỏi mọi hình thức bạo lực thể xác và tinh thần, gây thương tổn hay xúc phạm, bỏ mặc hoặc sao nhãng

trong việc chăm sóc, ngược đãi hoặc bóc lột, gồm cả sự xâm hại về tình dục,

trong khi trẻ em vẫn nằm trong vòng chăm sóc của cha hay mẹ hoặc cả cha lẫn

mẹ, một hay nhiều người giám hộ pháp lý, hoặc bất kỳ người nào khác được giao việc chăm sóc trẻ em” 8

Điều 34: “Các quốc gia thành viên cam kết bảo vệ trẻ em chống mọi hình

thức bóc lột cũng như xâm hại về tình dục Vì mục đích này, các quốc gia thành

viên sẽ đặc biệt thực hiện mọi biện pháp thích hợp của từng nước, của hai bên và nhiều bên để ngăn ngừa:

a, Việc xúi giục hay ép buộc trẻ em tham gia bất kỳ hành vi tình dục bất hợp pháp nào

b, Việc sử dụng có tính chất bóc lột trẻ em trong mãi dâm hay trong các hành vi tình dục bất hợp pháp khác

c, Việc sử dụng có tính chất bóc lột trẻ em trong các cuộc biểu diễn hay tài liệu có tính chất khiêu dâm 9

Vậy khái niệm cần làm rõ ở đây, thế nào là Xâm hại tình dục trẻ em?

Trẻ bị xâm hại tình dục có thể bị tấn công hoặc lợi dụng thân thể, cũng có

thể chỉ bị trêu chọc và làm tổn thương cảm xúc Kẻ xâm hại thường là người đã trưởng thành, cũng có thể là đứa trẻ lớn tuổi hơn sẽ dùng cách bắt buộc hay thủ đoạn, mua chuộc, đe dọa để thực hiện hành vi tình dục Các kiểu xâm hại tình dục trẻ em bao gồm: Sờ mó, vuốt ve đứa trẻ; bắt trẻ sờ mó bộ phận sinh dục ngoài của chúng; làm chuyện ấy qua đường âm đạo hoặc hậu môn với bé gái; cho trẻ xem phim khiêu dâm; bắt trẻ cởi quần áo; nhìn trộm trẻ lúc chúng tắm hoặc ngủ.10

Một định nghĩa được chấp nhận khá rộng rãi, “Xâm hại tình dục trẻ em là

hành vi có liên quan đến trẻ em hay vị thành niên còn lệ thuộc, chưa phát triển hoàn toàn trong những hoạt động tình dục mà chúng hoàn toàn không thấu hiểu, chúng không thể đưa ra sự đồng ý chính thức và điều đó vi phạm những cấm kỵ xã hội về những vai trò trong gia đình”11

Một định nghĩa khác giải thích rõ ràng về quan hệ tình dục: “Xâm hại tình

dục trẻ em là một hành vi tình dục áp đặt cho một đứa trẻ chưa phát triển đầy đủ

về mặt tâm lý, thể chất và nhận thức Khả năng quyến rũ trẻ vào quan hệ tình dục đặt cơ sở trên vị trí thống trị và đầy quyền lực của một thủ phạm là người lớn hay

là một vị thành niên lớn tuổi hơn Quyền uy và quyền lực cho phép thủ phạm

8 , 9 Xem “Trẻ em và khách du lịch”, Ron O’Grady, Nguyễn Tri Kha dịch, Tài liệu tham khảo sử

dụng trong phạm vi các chương trình của Radda Barnen, tr.152

10

Xem “Trẻ em bị xâm hại tình dục”, Nguyễn Xuân Nghĩa, Khoa phụ nữ học, Tp HCM, 1998, tr

5 – 6

11

Định nghĩa trích từ bài thuyết trình của Giáo sư Kim Oats tại Hội nghị quốc tế về xâm hại trẻ

em tại Luala Lumpur, Malaysia, 10 – 13 Sept,1994 (Trẻ em bị xâm hại tình dục, Nguyễn Xuân

Nghĩa, Khoa phụ nữ học, Tp HCM, 1998, tr 5 – 6)

cưỡng bức đứa trẻ một cách mặc nhiên hoặc trực tiếp”12 Xâm hại tình dục trẻ em

có thể mang nhiều hình thức khác nhau như là giao cấu hoặc cố ý giao cấu, sờ mó

bộ phận sinh dục , tình dục bằng miệng và thông thường – mặc dù không phải luôn luôn – kèm theo sự xâm hại và bạo hành về thể chất

Cơ quan Raddha Barnen trong cuốn sách “Sự bóc lột tình dục trẻ em tại một số nước đang phát triển” đưa ra định nghĩa “Đây là trường hợp trẻ em bị người lớn bóc lột về tình dục dưới dạng này hay dạng khác vì vật chất Số vật chất

đó có thể giao trực tiếp cho các em hay một người trung gian mà có thể là nam hay

nữ, cha mẹ hoặc họ hàng Sự xâm hại trẻ em về tình dục trong những gia đình

(loạn luân) và ngoài gia đình với sự cưỡng dâm không vì động cơ kinh tế cũng được coi một phần thúc đẩy trẻ em cuối cùng trở thành mại dâm”13

Gần đây, trong Hội nghị về bóc lột tình dục trẻ em năm 1996 tại Stockhom,

cơ quan Unicef đã đưa ra một định nghĩa khá rộng phản ánh những điều khoản bảo

vệ trẻ em trong Công ước về các Quyền của trẻ em “Sự bóc lột tình dục trẻ em là

bất cứ hành vi nào sử dụng trẻ em nhằm thỏa mãn hay kích thích tình dục cho người lớn hoặc những hành vi này ảnh hưởng xấu tới sự phát triển hoàn toàn về tâm lý, thể chất hoặc tình dục của đứa trẻ Cơ sở của sự bóc lột tình dục dựa trên một tương quan không cân bằng về quyền lực hoặc về kinh tế giữa đứa trẻ và người lớn” Dựa trên định nghĩa này có thể tiếp cận vấn đề xâm hại tình dục trẻ em trên cả 3 góc độ:

+ Xâm hại tình dục trẻ em trong gia đình và ngoài gia đình không do động

cơ kinh tế;

12

Xem “Tình trạng vi phạm nhân phẩm trẻ em ở thành phố Hồ Chí Minh và các biện pháp giải

quyết”, Phan Thanh Minh, Hội nghị về Giới – Sức khỏe sinh sản và bạo hành đối với phụ nữ ,

Population Council và Khoa Phụ nữ học, Tp HCM, 1999

13

Trích lại “Hệ thống các biện pháp phòng chống mại dâm trong tuổi vị thành niên” trong Hội

thảo Phòng chống xâm hại tình dục và mại dâm trẻ em, Hội liên hiệp Thanh niên Việt Nam, Tp

HCM, 21/12/1995.(Trẻ em bị xâm hại tình dục, Nguyễn Xuân Nghĩa, Khoa phụ nữ học, Tp HCM,

1998, tr.7)

+ Xâm hại tình dục trẻ em bằng mại dâm, bằng phim ảnh khiêu dâm, tình dục

+ Các hình thức xâm hại tình dục khác như cắt tục âm vật, tảo hôn

Trong nghiên cứu đề tài này, tác giả sử dụng khái niệm Xâm hại tình dục trẻ em trong ý nghĩa thứ nhất và thứ hai Tức là sẽ tìm hiểu đối tượng trẻ bị xâm hại tình dục từ chính những người thân quen trong gia đình trẻ và nhóm trẻ bị bắt làm mãi dâm, phim ảnh khiêu dâm, cụ thể nhóm trẻ bị lừa gạt, bán vào các nhà hàng trong nước cũng như nước lân cận (Campuchia, Đài Loan) phục vụ nhu cầu tình dục vì mục đích kinh tế

I.5.3.Khái niệm tái hòa nhập

Tái hòa nhập cộng đồng nghĩa là phục hồi tình trạng đã mất, ở đây có nghĩa làm cho đứa trẻ có thể thoát khỏi được những hậu quả tiêu cực về thể lý, tâm lý và

xã hội do bị xâm hại tình dục Thật ra trong nhiều trường hợp, tái hòa nhập nghĩa

là cải thiện hoàn cảnh trước kia bằng cách nâng cao thêm đời sống vật chất, nâng cao thêm lòng tự trọng và cung cấp khả năng tự bảo vệ tới mức mà trước kia các

em không hề có được14

Tái hòa nhập không chỉ đơn giản là đưa trẻ vào trong một chương trình giáo dục chung Phải thiết lập những bước rõ ràng để đảm bảo cho trẻ bị xâm hại tình dục được tham gia một cách đầy đủ và tích cực những hoạt động với gia đình, cộng đồng Việc thiết lập những bước rõ ràng là vai trò của gia đình và các nhân viên xã hội

Quá trình tái hòa nhập cộng đồng cho trẻ còn được xét tùy theo hoàn cảnh gia đình, trình độ văn hóa, tình hình sức khỏe của đối tượng mà công tác có hướng

14

Xem “Trẻ em bị xâm hại tình dục”, Nguyễn Xuân Nghĩa, Đại học Mở - Bán công Tp HCM,

1998, tr 120

giúp đỡ như tạo điều kiện học nghề, học văn hóa, giới thiệu việc làm, giúp vốn làm kinh tế để trẻ nhanh chóng hòa nhập với gia đình và cộng đồng

Tái hòa nhập cộng đồng là một khái niệm trừu tượng nên khó có thể đo lường mức độ hội nhập theo chỉ báo rõ ràng Mặc dù vậy, trong phạm vi nghiên cứu của đề tài này, khái niệm tái hòa nhập cho trẻ bị xâm hại tình dục được hiểu là sau một thời gian sinh hoạt tại các cơ sở xã hội, trẻ trở về môi trường bình thường

là gia đình hoặc cộng đồng, ổn định và thích nghi cuộc sống, qua vấn đề việc làm, giáo dục và các mối quan hệ xã hội

Trong đề tài này, tác giả cụ thể hóa hơn khái niệm tái hòa nhập cộng đồng cho trẻ bị xâm hại tình dục thông qua việc chỉ ra các chiến lược hồi gia, tái hòa nhập cộng đồng mà các cơ sở xã hội trợ giúp trẻ, đó là: chăm lo nơi ăn, chốn ở; tâm lý trị liệu; liên lạc với gia đình; hỗ trợ văn hóa; hướng nghiệp; dạy nghề và hoạt động cộng đồng

Chương II Thực trạng công tác đưa trẻ nữ bị xâm hại tình dục tái hòa nhập cộng đồng tại Mái ấm Hoa hồng nhỏ, quận 7, Thành phố Hồ Chí Minh

II.1 Cơ sở vật chất và nguồn nhân lực của Mái ấm Hoa Hồng nhỏ

II.1.1 Cơ sở vật chất của Mái ấm

Mái ấm Hoa Hồng nhỏ trước đây có tên gọi là Mái ấm Nhà Bè – Tân Thuận Tây, từ năm 1998 được đổi tên thành Mái ấm Hoa Hồng nhỏ Mái ấm được thành lập năm 1992, tại xã Tân Kiểng, huyện Nhà Bè (nay là Quận 7) Mái ấm Hoa Hồng nhỏ là một dự án chăm sóc trẻ em của Hội Bảo Trợ Trẻ em Thành phố Hồ Chí Minh Ban đầu Mái ấm dựa vào tài chính của các ân nhân Hội bảo trợ huy động được để nuôi dạy các em Đến năm 1998, Mái ấm được tổ chức Bảo trợ trẻ

em Thụy Điển (Radda Barnen) tài trợ (1998 – 2002) Từ 2002 – 2006, Mái ấm được Terre des Hommes Switzeland, tổ chức di dân quốc tế (IOM), Catalyst

Foundation, Hội Hữu nghị Đan Mạch – Việt Nam tài trợ Trong năm năm (2002 – 2006), Mái ấm Hoa Hồng nhỏ đã tiếp nhận nuôi dạy, phục hồi tâm lý 329 trẻ, dạy chữ 222 em, hỗ trợ học nghề 311 em, có việc làm 92 trẻ, được cấp học bổng 135 trẻ, hồi gia 216 trẻ 15

Hiện tại, Mái ấm được tổ chức Danida hỗ trợ về mặt tài chính thông qua việc hợp tác của tổ chức này với Hội Hữu nghị Việt Nam – Đan Mạch (DVA) Do

là một dự án của Hội Bảo Trợ Trẻ em phối hợp với sự tài trợ của nhiều tổ chức phi chính phủ khác nên Mái ấm Hoa Hồng nhỏ có nguồn tài chính tương đối ổn định cho các hoạt động của mình Diện tích khuôn viên Mái ấm khoảng 1000 m2, ngôi nhà xây một tấm khang trang, có sân sinh hoạt rộng rãi Từ nguồn tài trợ của các Mạnh thường quân, các em tại Mái ấm có thư viện, sách báo, phòng học vẽ Ngoài

ra, các vật dụng được trang bị cũng khá đầy đủ Dưới đây là bảng trích dẫn tình

15 Theo Báo cáo văn kiện Đại hội lần VI của Hội Bảo Trợ Trẻ em Thành phố Hồ Chí Minh, Nhiệm kỳ 2007 – 2011

trạng sử dụng những vật dụng tại Mái ấm tính đến thời điểm khảo sát (tháng 06/2009)

Bảng 1 Tình trạng sử dụng vật dụng tại Mái ấm Hoa Hồng

Tình trạng sử dụng Tên Vật Dụng

Đang sử dụng Hư hỏng một

phần

Hư hỏng hòan tòan

Nguồn: Thông tin thu được từ quan sát tại thực địa - 06/2009

Những năm gần đây, do số lượng trẻ vượt trên tổng số quy định của dự án (20 trẻ) và vì trẻ có nhu cầu cần hỗ trợ nên Mái ấm không thể từ chối tiếp nhận

Về chi phí dành cho suất ăn hàng ngày, Mái ấm đã đề nghị được giải quyết chi theo thực tế khi tổng số trẻ lên đến 25 em và được Hội Hữu nghị Đan Mạch – Việt Nam phê duyệt Ngoài ra còn các khoản chi phí phát sinh cần thiết khác như chi phí học tập, sức khỏe, học nghề, Mái ấm cũng được Hội Hữu nghị Đan Mạch – Việt Nam hỗ trợ rất tốt trong thời gian qua Với mục tiêu nhằm đảm bảo cung cấp

đủ những điều kiện vật chất cho trẻ gái có hoàn cảnh đặc biệt nơi đây, Ban chủ nhiệm Mái ấm đã chủ động, liên kết, hợp tác với các cơ sở xã hội, các tổ chức phi chính phủ trong và ngoài nước Trong phần Phụ lục tác giả có trích dẫn một số công văn về vấn đề xây dựng cơ sở vật chất do Ban chủ nhiệm Mái ấm soạn thảo gửi đi các đơn vị trong thời gian qua, qua đó chúng ta có thể thấy rõ hơn về thực

trạng cơ sở vật chất trước đây cũng như hiện tại của Mái ấm Phần lớn nội dung các công văn thể hiện thực trạng còn thiếu các phương tiện làm việc, vật dụng văn phòng, vật dụng nhà bếp, quần áo, sách vở, nhu cầu sửa chữa, chống dột, v.v…

Có thể nói, với sự trợ giúp từ các tổ chức, cơ sở xã hội khác, cơ sở vật chất của Mái ấm Hoa Hồng nhỏ ngày một khang trang, đầy đủ hơn Tất cả những đóng góp này cũng vì một mục tiêu chung đó là tạo một không gian thoải mái, gần gũi giữa giáo dục viên với các em gái có hoàn cảnh đặc biệt nơi đây, nhằm giúp các

em ổn định tâm lý, trang bị kỹ năng sống cho các em, dần dần đưa các em hồi gia, tái hòa nhập xã hội, trở về cuộc sống bình thường

“Con sống ở Mái ấm thấy thích hơn ở nhà Vì ở đây chúng con ngoài được

đi học còn được vẽ tranh, Mái ấm có nhiều sách cho chúng con đọc Các cô ở đây cũng rất thương chúng con nữa Về nhà con không có nhiều bạn như ở Mái ấm” –

Phiếu PVS số 02, Nữ, 13 tuổi, Hồi gia 07 tháng, Tân Bình

“Lúc đầu vào Mái ấm Hoa Hồng nhỏ con không thích đâu vì con sợ các

bạn ở đó ăn hiếp con Nhưng các cô an ủi, động viên con, con thấy các bạn cũng muốn chơi với con, con thấy vui hơn Ở Mái ấm, con được đi học chữ và các cô còn mua cho chúng con xe đạp để đi học” – Phiếu PVS số 01, Nữ 12 tuổi, đã hội

nhập xã hội 1 năm, Thợ thêu, cơ sở Sour, 42 Tú Xương

Nhìn chung, điều kiện cơ sở vật chất hiện tại ở Mái ấm đã đáp ứng được những nhu cầu cơ bản cho các em Đối với các em ở đây, nhu cầu quan trọng là có được nơi ở an toàn vì sau biến cố bị xâm hại tình dục, các em dường như bị bỏ rơi,

bơ vơ, rất cần sự che chở, bao bọc Tuy nhiên, như đã nói ở trên, với tình hình thực tế số trẻ cần được Mái ấm hỗ trợ, giúp đỡ ngày càng tăng, trong khi đó số lượng trẻ được lưu trú mỗi giai đoạn ở Mái ấm lại có giới hạn Vì mục tiêu cuối cùng của Mái ấm là giúp các em hồi gia, hội nhập xã hội Từ thực tế có thể thấy,

để công tác tiếp nhận, hỗ trợ, chăm sóc, định hướng hồi gia, hội nhập xã hội cho trẻ được tốt hơn trong thời gian tới, vấn đề xây dựng cơ sở vật chất nơi Mái ấm cũng cần được các tổ chức, ban ngành như Hội Bảo trợ Trẻ Em thành phố, Câu lạc

bộ vì Trẻ em thành phố, v.v… quan tâm hỗ trợ hơn nữa Điều này cũng hướng tới

mục tiêu chung là tạo điều kiện giúp trẻ ổn định tâm lý, nhanh chóng trở về với cuộc sống bình thường

II.1.2 Nguồn nhân lực của Mái ấm

Hiện nay, cơ cấu nhân sự tại Mái ấm bao gồm: 01 Chủ nhiệm Mái ấm, 04 Giáo dục viên, 01 Bảo vệ Như vậy, với số lượng các em dao động trong mỗi đợt

là 20 – 25 em thì mỗi giáo dục viên nơi đây sẽ phải nhận trách nhiệm chăm sóc, hỗ trợ từ 5 – 6 em

Bảng 2 Cơ cấu nhân sự

Nguồn: Thông tin thu được do quan sát tại thực địa Mái ấm – 06/2009

Các nhân viên tại Mái ấm thực sự là những người có tâm với công việc, chăm sóc, giúp đỡ các em như những đứa con ruột thịt của mình Bằng tình

thương và sự kiên nhẫn, các cô đã dần dần được trẻ tin yêu, kính trọng Tuy nhiên, nếu làm việc với trẻ chỉ bằng cái tâm thôi thì chưa đủ Các nhân viên xã hội ở đây hiểu rõ được rằng muốn giúp trẻ tái hòa nhập cộng đồng chỉ bằng sự nhiệt huyết là điều không dễ dàng

Hộp 5 Công tác xã hội với trẻ cần tâm huyết và chuyên môn

Người làm công tác xã hội cũng cần phải có chuyên môn Tôi lấy ví dụ các em ở đây hầu hết lăn lộn ngoài xã hội sớm, nên tâm lý không ổn định, vui buồn thất thường và dễ bị ức chế Để hiểu hết các diễn biến tâm lý đó nhằm đưa ra hướng giáo dục phù hợp, điều này không phải dễ nếu không “rành” tâm lý lứa tuổi Một yếu tố nữa là bạn phải biết khả năng, sở thích nghề nghiệp của các em Bởi nếu bạn định hướng nghề đúng theo sở trường và năng khiếu, các em sẽ làm tốt hơn và tương lai sẽ khả quan hơn, ngược lại vô tình bạn sẽ làm cho các em khốn khổ hơn Chính vì những yêu cầu này mà tôi quyết tâm vừa đi làm, vừa đi học thêm ngành

xã hội học tại Đại học Mở - bán công thành phố Hồ Chí Minh - Phiếu PVS số 002,

Giáo dục viên làm tại Mái ấm được 03 năm

Chính vì làm việc với nhóm trẻ có hoàn cảnh đặc biệt này rất cần những nhân viên xã hội có nhiệt huyết, trình độ chuyên môn Công tác xã hội căn bản nên ngay từ khâu tuyển dụng, Ban chủ nhiệm Mái ấm đã xác định những tiêu chí rất rõ ràng Đội ngũ nhân viên hoạt động với trẻ em bị xâm hại tình dục ít nhất cũng phải

là những người tốt nghiệp trường đào tạo với danh hiệu nhân viên công tác xã hội làm việc với trẻ em Tuyển dụng là cân nhắc tiềm năng hơn là nhìn vào bằng cấp tuy rằng kiến thức về tâm lý học, công tác xã hội, sư phạm là rất hữu ích Có tấm lòng và thiện chí vẫn chưa đủ Điều quan trọng là phải có kinh nghiệm hoạt động tương tác với trẻ em Các nhân viên của chương trình cần có khả năng liên hệ với toàn thể cộng đồng nơi trẻ sinh sống chứ không phải chỉ riêng trẻ mà thôi

Hầu hết các nhân viên tại Mái ấm đều tốt nghiệp chuyên ngành Xã hội học hoặc Công tác xã hội, đã có thời gian ít nhiều làm việc ở các cơ sở xã hội khác Chẳng hạn như đối với vị trí Giáo dục viên phụ trách mảng Văn hóa, sức khỏe, mục đích tổng thể của chức vụ này chính là chăm sóc, giáo dục, ổn định tâm lý và định hướng tương lai cho trẻ Vãng gia, Hồi gia, Chăm lo sức khỏe cho trẻ, Phụ trách việc học của trẻ: (nộp hồ sơ đăng ký học, chuyển trường, rút học bạ, đóng tiền, cung cấp các đồ dùng học tập, v.v…) Theo nhu cầu tuyển dụng nhân sự từ