Thay che da'u tranh vii trang, sif dung cac hinh thiic bad liic gianh chinh quyen nhU trUdc kia la phUdng thiic van ddng, thuyet phuc quan chiing nhan dan; difa ra cifdng linh tranh[r]
Trang 1CHINH TRi - LUAT
Nu'dc MY LATINH NGAY NAY
^ ^ ^ i ^ r o n g nhUng nam gan day, nen
£w\ chinh tri va ddi sd'ng xa hoi d
^ • J ^ c a c nUdc My Latinh da cd thay
ddi cd ban Met trdng nhutng thay ddi
ndi bat la tie'n trinh dan chu hca dien
ra sau rdng va manh me, the hien qua
cac xu hifdng chu yeu sau day:
1 Md r o n g q u y e n d a n c h u va svf
t h a m gia ciia n h a n d a n v a o c o n g
viec, h o a t d o n g ciia n h a nvfdc
Xu hifdng nay la phd bie'n nha't va
dUdc thiic thi tren nhieu phUdng dien,
trong nhieu linh viic, dd la:
1) Md rdng, bd sung nhutng quy
dinh cua phap luat ve dan chu va
thiic tien hoa nhiing quy dinh dd
Hien phap va phap luat ciia hau he't
cac nudc My Latinh hien nay deu
trang hi cu the va rdng rai cho nhan
dan cac loai quyen dan chu cd ban,
quyen dan chu tiem nang, quyen dan
chu thich ling Thay vi quy dinh
"nhan dan chi dUdc lam nhiing gi ma
luat phap chd phep" nhu trUdc kia,
nhieu nu'dc My Latinh dang ap dung
quy dinh nhu trong Khoan 24 Dieu 2
Hien phap Peru: "Khdng ai hi budc
phai lam nhUng viec ma phap luat
khdng yeu cau, khdng hi cam nhutng
gi ma phap luat khdng ca'm Khdng
han che ve til do ca nhan trii nhutng
trifdng hop ma phap luat quy dinh"
2) Thiic hien binh dtmg moi mat
giuta cac ca nhan, khdng phan biet gidi
ThS Nguyin Anh Hung
Vien Nghien ctiu Chdu My
tinh, chimg tdc, tdn giao, dieu kien kinh te va gia dinh Ve gidi tinh, phu nut dUdc hoan toan binh dang trong sinh hoat chinh tri nhU nam gidi Phu nii d ta't ca cac nUdc My Latinh hien nay deu dUdc quyen bau cif va iing cif
Cd tdi 14 quo'c gia d khu viic nay quy dinh phai cd it nha't 40%) so' ifng vien tranh cif vao cac cUdng vi cdng quyen
la nii O Argentina, Cdsta Rica va Cuba nhiing nam gan day, ty le nii nghi si tai Qud'c hoi ludn chie'm 40-50%) Ve chimg tdc, viec phan biet mau da - chi ngUdi da trang va metizo (ngUdi ban dia lai da trang) mdi dUdc tham gia hdat ddng chinh tri nhU trUdc kia - nay da bi bai be; thilc hien binh dang va khuyen khich ta't ca cac chung tdc, sac tdc (dng Mdrales ngUdi
da dd dUdc ifng cif va da dac cif Tdng thd'ng Bdlivia la mot vi du tieu bieu)
Ve tdn giao va dieu kien kinh te, gia dinh, trUdc kia de ra tranh cif vao chinh quyen, ifng cif vien thUdng phai dap ifng quy dinh bat budc la ngUdi thed Cdng giao, xua't than tif tang ldp trung lUu hoac thUdng luu va cd lUdng tai san dam bad dang ke, ngay nay hau he't cac nUdc My Latinh da bai be nhutng tieu chuan cau ky dd, chi quy dinh ve dd tudi va nang lilc (dien hinh nhu dng Toledo, Tong thd'ng Peru nhiem ky 2001-2006, vd'n xua't than tif tang ldp ha lUu va ban than tifng la mot cau be danh giay)
Trang 2CHAU MY NGAY NAY SO 10-2009 23
3) T a n g cUdng vai trd cua qud'c hdi
va n h a n d a n dUdc cif dai dien t h a m dii
hop qud'c hoi, t h a m chi dUdc de xua't
dii l u a t
4) H a mufc tudi va t h a n h p h a n dUdc
quyen b a u cif TrUdc kia, m e t sd' nUdc
My L a t i n h quy d i n h cdng d a n p h a i 21
tudi trd len mdi dUdc di be p h i e u va
gidi h a n k h a t k h e t h a n h p h a n dUdc
quyen b a u cif H i e n nay, t a t ca cac
nUdc My L a t i n h deu chd p h e p cdng
dan tii 18 tudi trd len dUdc di bd phieu
va chi ca'm n h i i n g ngUdi dudi mifc tudi
dd, hdac n h i i n g ngUdi hi b e n h t h a n
kinh h a y bi tUdc q u y e n cdng d a n
5) N h a n d a n dUdc t n i c tie'p quye't
dinh nhiing v a n de t r o n g dai cua qud'c
gia H i n h thifc h i e u q u a nha't la trUng
cau y d a n da dUdc ap d u n g t a i n h i e u
nUdc My L a t i n h h i e n n a y C h a n g b a n ,
tai Peru, trUng c a u y d a n dien r a khi
cc viec sifa ddi mot p h a n h a y t d a n bd
Hien p h a p ; t h d n g q u a cac n g u y e n tac
vdi quy che p h a p l u a t ; t h d n g qua cac
quy dinh cua t h a n h phd'; va cac v a n de
lien q u a n tdi tie'n t r i n h p h a n quyen
TrUng cau y d a n ciing da ap d u n g tai
Venezuela vdi va'n de t a i ifng cif tdng
thd'ng, tai Bolivia vdi va'n de qud'c hUu
hoa cac cdng ty n a n g lUdng
N h u vay, cd t h e ndi, day la xu
hudng r d n g r a i va da d a n g nha't cua
tie'n t r i n h d a n c h u h c a My L a t i n h ,
ddng thdi ciing la xu h u d n g quye't
dinh hieu q u a , gia t r i va mifc dd cua
tie'n t r i n h d a n chu Dii cd nhutng biit
pha, tie'n be d a n g ke va chac c h a n se
tie'p tuc p h a t t r i e n t r c n g tUdng lai,
nhiing xu hUdng n a y ciing cdn h a n
che k h d n g de k h a c p h u c la t a c n e n
nguy cd ldn xdn, m a t dn d i n h xa hdi
va l a m ye'u di q u y e n liic n h a nUdc
Tieu bieu nha't la trUdng hdp
A r g e n t i n a n h i i n g n a m 2000-2002: dd
t i n h t r a n g k i n h te t a i c h i n h suy sup,
l a m p h a t p h i m a va tha't n g h i e p t a n g
Vdt, n h i e u n h d m ngUdj ldi d u n g quyen
d a n chu r d n g r a i da bai cdng, bieu
t i n h rdi bie'n t h a n h bao loan, cUdp pha
t r i e n mien k h a p da't nUdc; chinh quyen ba't liic, k h d n g giai quye't ndi dii trong 18 t h a n g da p h a i 5 lan t h a y ddi Tdng thd'ng
2 C a c d a n g p h a i m d i h o a c n h o
d e u CO s\i p h a t t r i e n viidt b a e ,
n a m giiJ dvtdc q u y e n liic c h i n h tri
v a t a o d\idc v i t h e q u a n t r o n g
t r o n g x a h o i
Xu hudng nay h i n h t h a n h va p h a t trien m a n h tif dau nhiing n a m 1990 Nguyen n h a n la do cac dang phai ldn truyen thd'ng da m a t dan uy tin, nhudng vi t h e cho nhUng dang va phong trao mdi vd'n budc vao vii dai chinh tri vdi nhieu muc dich, ke hoach
la, thiic te va r a t cud'n hiit sii thif nghiem thudng cd d cif tri Ddng thdi, cac dang nhd ciing thay ddi cd ban chie'n lUdc va phUdng thifc b e a t ddng, phii hdp va thich ifng n h a n h vdi thUc tien Ke't qua la, che dd ddc dang hcae ludng dang ky ciiu luan phien n a m giii quyen liic n h a nUdc da dan t a n ra, thay vac dd la cac d a n g mdi va vai trd cua cac dang nhd ciing dUdc n a n g cac Chang h a n , dang Lad ddng Brazil (PT)
t h a n h lap n a m 1980, chi la mdt dang nhd, ye'u dt va chi gianh dUdc 3,5% sd' phieu trdng ky b a u cif tdng thd'ng n a m 1982; nhUng tif nhiing n a m 1990, dang nay cai tc va p h a t trien r a t manh, rdi
t h a n g lien tiep t r e n g hai ky bau cif tdng thd'ng (cac n a m 2002, 2006) vdi sd phieu t h u dUdc deu t r e n 60% Cdn tai Peru, dang Gamble du chi t h a n h lap
t h a n g 1/1990, nhUng 3 t h a n g sau da cd tdi 200.000 t h a n h vien va t h a n g 6/1990
da trd t h a n h liic lUdng chinh tri m a n h nha't nUdc, khie'n C h u tich dang Fujimcri dac cif 3 nhiem ky tdng thd'ng hen tie'p (cac n a m 1990, 1995 va 2000)
Trang 3N h i n chung, xu h u d n g n a y d a n g
k h a phd bie'n, nhUng chUa cd sii d a m
bao lau ben va vufng chac do mot so'
nguyen n h a n Thvt nhdt, cac d a n g
mdi, d a n g nhd chifa cd n h i e u t h a n h
tich va kinh nghiem n h u cac d a n g ldn,
d a n g cam quyen t r u y e n thd'ng Thti
hai, t a m ly va n h u can cif tri My
L a t i n h hien nay r a t n h a n h bien ddi
Thii ba, cac d a n g mdi h a u het chi nhif
cac lien minh vdi cd can td chiic va
boat ddng long leo thieu sii r a n g budc
va ldng t r u n g t h a n h Vi vay, de giU
vUng va p h a t trien vi t h e q u a n t r o n g
ciia minh, cac dang mdi va nhd can
tiep tuc cai td thd'ng nha't va thiic
hien nhUng chien lifdc ddi phd c a n h
t r a n h thich hdp vdi cac d a n g ldn
truyen thd'ng
3 H i n h t h a n h d a d a n g , p h o n g
p h i i n h i i n g t o c h i f c x a h o i , n h i i n g
p h o n g t r a o d a i d i e n c h o ldi i c h
c u a d a n c h i m g
Xu hudng nay d a n g p h a t t r i e n
m a n h 0 mdi nUdc My L a t i n h , ngoai
cac dang phai chinh tri, hien cdn cd
tdi h a n g t r a m , h a n g ngan td chifc,
phong trao dai dien cho ldi ich ngifdi
dan, tieu bieu n h a t la "cac td chifc
khdng d a n g phai" Lcai h i n h "cac td
chuc khdng d a n g phai" bao gdm
nbUng td chiic h a n g xdm, nhiing
nhdm dau bep trong cdng ddng, nhiing
hdi k m h te binh dan, nhUng td chifc
phi chinh phu Mdi ngudi d a n My
L a t m h cd the cd hoac k h d n g t h a m gia
mot d a n g phai chinh tri, nhUng
thUdng ludn t h a m gia vai td chifc nhU
vay bdi nhutng td, chiic dd dai dien
hieu qua cho quyen ldi thiet thiic cua
ho N h u n g td chiic ay chh yeu q u a n
t a m den cudc sd'ng thifdng ngay d mile
VI md (nhu n h a n dUdc cac dich vu
dien, nu'dc, h a n g hoa, giao due va y
te ) va t h u d n g img ho cac d a n g p h a i
c h i n h tri theo each thich hdp de dat dUdc m u c dich cua m i n h , nhUng cung
de n i t lai sii i m g h e dd k h i nd khdng tad r a ke't q u a ro r a n g Cac td chifc
k h d n g d a n g p h a i a n h hUdng d a n g ke de'n n h i e u h o a t ddng c h i n h tri, nha't la viec b a u cif d ca'p dia phUdng, cd sd
4 Co SLf l i e n m i n h r o n g r a i giiJa
c a c d a n g p h a i , t o chifc, p h o n g t r a o Day ciing la m e t xu h u d n g phd bie'n
t r d n g tie'n t r i n h d a n chu hca d cac nudc My L a t i n h h i e n nay Sii lien
m i n h ra't r d n g r a i , t h e hien dudi ba
h i n h thifc cd b a n : 1) Lien m i n h t r o n g cimg mot md
h i n h , p h o n g t r a o , C h a n g b a n , dang
Xa hoi Chile (PS) dUdc t h a n h lap tren
cd sd lien m i n h va s a p n h a p 5 dang
p h a i c a n h ta: H e a t ddng Xa hdi chu
n g h i a (ARS), Xa hdi chu nghia
M a r x i s t (PSM), Xa hdi thd'ng n h a t (PSU), H a n h ddng cong chiing mdi (NAP) va M e n h l e n h Xa hdi chu nghia (OS) Tai V e n e z u e l a , d a n g Xa hdi Dan chil thd'ng nha't dUdc t h a n h lap ngay 29/1/2007 t r e n cd sd lien m i n h va hdp nha't P h o n g t r a o N e n cdng boa thif
n a m (MVR) cua Tong thd'ng Chavez vdi hdn 20 d a n g p h a i c a n h ta khac 2) Lien m i n h vdi md hinh, phcng trad k h a c q u a n diem ( t h a m chi ddi lap) nhUng v a n t r c n g cimg Hnh viic Chang
b a n , d a n g Cdng ly (PJ) d Argentina thiic te la lien m i n h giiia h a i phai theo chu n g h i a Peron - mot p h a i cifng ran, bao thii va mot p h a i m e m deo, dn hoa Tai P e r u , Lien m i n h C a n h ta thd'ng nha't (lU) dUdc t h a n h lap til dau nhiing n a m 1980 la t a p hdp 9 dang
p h a i c a n h t a - luc h d a t ddng chung vi Lien m i n h , liic lai h e a t ddng rieng nhU
9 n h d m chinh- tri k h a c biet Cdn dang
c a n h ta d a n t u y APRA cua P e r u cd thdi ky lien m i n h t r a n h cif vdi ca cac
d a n g p h a i c a n h hutu va c a n h t r u n g
Trang 4CHAU MY NGAY NAY SO 10-2009 25
3) Lien m i n h khac linh viic Chang
b a n , d a n g chinh tri Gamble d Peru cd
lien m i n h m a t thiet va dUdc hd trd dac
lUc bdi cac td chifc k i n h te' q u a n trong d
nudc nay n h u Td chute Cdng nghiep
qud'c gia (SNI) va Lien minh qud'c gia
c a c doanh nghiep t u n h a n (CONFIEP)
Tuy n h i e n , b a n c h a t cua nhiing
h i n h thifc lien m i n h r d n g r a i t r e n deu
k h a long leo va k h d n g lau ben Lien
minh thUdng chi c a n thie't k h i cimg
hdp sifc giai q u y e t n h i i n g va'n de ldn
hoac trUdc cac ky b a u cif q u a n trong
Xong viec, lien m i n h t h u d n g t a n ra
hdac t u giai t a n
5 K i m c h e h i e u q u a h o a t d o n g
va a n h hifdfng c u a c a c liic lifdng
p h i d a n c h i i t r u y e n t h o n g
Song h a n h cimg tien t r i n h d a n chu
hoa d nhutng nUdc My L a t i n h trong
thdi gian gan day la viec kim che hieu
qua boat ddng va a n h hUdng cua cac
Ilic lUdng phi d a n chu t r u y e n thd'ng
-nha't la q u a n ddi va n h a thd Cdng giad
Q u a n ddi vd'n la cdng cu bad ve va
tra'n ap dac liic cua cac n h a nUdc tai
My L a t i n h Liic lUdng n a y t h u d n g til
gia t a n g q u y e n lUc b a n t h a n , can
thiep s a u rdng vao cac chinh sach va
boat ddng cua n h a nUdc (dinh cao la
lat do che do d a n sii, thie't lap che do
ddc tai q u a n sii), ddng thdi giam bdt,
bai bd, n g a n ca'm n h i e u q u y e n d a n
chu cua n h a n d a n Tuy n h i e n , tif cudi
nhiing n a m 1980, h i e n p h a p n h i e u
nUdc My L a t i n h da dUa r a va thiic
hien sii gidi b a n d a n g ke vai trd cua
q u a n ddi: q u a n ddi p h a i la liic lUdng
t r u n g lap, k h d n g t h a m gia cac h e a t
ddng c h i n h t r i , k h d n g sif d u n g cac
bien p h a p p h a n d a n chu, ngUdi difng
dau liic lUdng vii t r a n g (bd trUdng
qud'c phdng, bd trUdng a n ninh ) p h a i
la q u a n chifc d a n sii chii k h d n g phai
la cac t u d n g linh q u a n sii v.v
Nhutng ke't q u a dem lai t h a t k h a
q u a n , c h a n g h a n : sud't thdi ky
1930-1980, cd tdi 40% nhutng t h a y ddi n h a nUdc d My L a t i n h dien r a sau dad chinh q u a n sii; giai d e a n 1981-1990 giam mot nifa - chi chiing cdn 20%, va
h o a n toan k e t thiic vao n a m 1991 (nam xay r a cudc dao chinh q u a n sii cudi cimg tai Haiti)
La qudc dao cua h a u b e t cac nUdc
My L a t i n h , Cdng giao cd a n h hudng ldn va n h a thd trd t h a n h mdt thie't che
d a n g ke t r o n g he thd'ng chinh tri Tac ddng cua nd t r o n g tien t r i n h dan chu,
t r o n g b o a t ddng b a n h a n h va thiic thi
l u a t p h a p k h d n g gay gat nhU cua
q u a n ddi, nhUng s a u rdng, ben lau va khd t h a y ddi Q u a n he, a n h hudng cua
n h a thd Cdng giao ddi vdi he thd'ng chinh tri k h a rdng: dUa cac tin dieu, giao ly vao cac v a n b a n p h a p l u a t cua
n h a nUdc; bao l a n h tdi cao ve m a t t i n h
t h a n cho cac b o a t ddng chinh tri; diing ra d a n xep x u n g dot giuta cac
t h i e t che chinh tri hoac giuta cac d a n g phai ddi lap; va cdng k h a i trd giiip hdac p h a n ddi nhiing n h a n vat cd the liic cua chinh quyen (dien h i n h nhU viec Hdi ddng Giad si A r g e n t i n a tiing
keu gdi ta't ca cac t i n do Cdng giac
nUdc nay bd phieu cho ifng cif vien Peron n a m 1946, nhd vay ma dng dac cif tdng t h d n g vdi sd' p h i e u k h a cao NhUng n a m 1955, ciing chinh Peron
hi nhdm q u a n sii lat do ngay sau khi
dng hi n h a thd n i t phep thdng cdng triing p h a t do trUdc dd dng dam dUa mot sd' quy dinh bai hac Cdng giao vao trong cac trUdng hoc) Dii n h a thd Cdng giad d i n h hUdng, tad hy vong va
difc tin cho tin do, nhUng muc dich
thiic te la me hoac tin dd va phuc vu ldi ich, quyen liic cua gidi l a n h dad Cdng giad n e n nd bi cci la liic lUdng phi dan chu C h i n h vi t h e , tif dau nhUng n a m 1990, h a n g loat nUdc My
Trang 5Latinh da ban hanh nhutng dao luat
kim che anh hifdng cua Cdng giac:
tach biet nha thd khdi nha nUdc, thiic
hien binh dang giiia cac tdn giac, cac
tin dd dUdc tii do liia chon boat ddng
chinh tri theo phap luat, gidi ban hoac
bai bd han quy dinh ifng cif vien quan
chifc nha nifdc phai la ngifdi theo
Cdng giao v.v
6 Dang phai va phong trao
canh ta - dai dien cho tif tifdng,
hoat dong dan chu, tien bo va cho
dong dao nhan dan - phat trien
manh nie, nam giii phan ldn
quyen liic nha nifdfc
Dang phai va phong trao canh ta
tren the gidi hinh thanh til cud! the ky
XVIIL nhUng thiic sii phat trien sdi
ddng vdi nhieu thang tram treng sud't
the ky XX Neu nhif treng nhiing nam
1920-1990, dang phai va phong trao
canh ta cUc thinh d phan phia Ddng
chau Au vdi hien than la chu nghia xa
hdi thi cudi the ky XX va dau the ky
XXI, sau sU sup dd cua Lien Xd va he
thd'ng xa hdi chu nghia Ddng Au, sU
phat trien canh ta lai "dinh cU" d My
Latinh Ma'y nam gan day, dang phai
canh ta cua cac nUdc thudc chau luc
nay da gan nhu ddng loat nam giii dUdc
chifc vu tdng thd'ng - cUdng vi difng dau
he thd'ng chinh tri mdi qud'c gia cdng
hoa: Venezuela (nam 1998), Chile
(2000), Brazil (2002), Argentina (2003),
Panama (2004) Uruguay (2004),
Bolivia (2005), Ecuador Nicaragua va
Peru (2006) va gan day nhat la El
Salvador (trong cudc bau cif tdng thd'ng
ngay 15/3/2009 tai nUdc nay, iing \aen
Mauricid Funes cua dang canh ta Mat
tran Giai phdng Dan tdc Farabundd
Marti da dac cif vdi 51,3% tdng sd
phieu cif tn)
Cd difdc nhiing thanh qua tren, ve
mat khach quan la do sU pha san md
hinh kinh te ciia chu nghia tii do mdi Tren thiic te, d phan ldn cac nUdc My Latinh da chiing minh chu nghia tii
do mdi khdng giai quye't dUdc cac va'n
de kinh te - xa hdi bifc xiic, khdng dap ifng diidc nhiing nhu cau, nguyen vong chinh dang cua ddng dao nhan dan lao ddng Nhutng nam^ gan day, cugc da'u tranh cua quan chiing ddi cai thien ddi sd'ng, chd'ng chinh sach kinh te cua nha nUdc, ddi giai quye't viec lam da nd ra d nhieu qud'c gia
ma dinh cac da khie'n mot sd' tdng thd'ng cua cac dang canh hutu phai tif chifc - nhu da dien ra d Ecuadcr, Peru, Bdlivia Cdn ve mat chu quan, thanh cdng dat dUdc dd cac dang phai canh ta da bie't ddi mdi tU duy va phUdng thifc boat dong Thay che da'u tranh vii trang, sif dung cac hinh thiic bad liic gianh chinh quyen nhU trUdc kia la phUdng thiic van ddng, thuyet phuc quan chiing nhan dan; difa ra cifdng linh tranh cif phii hdp vdi nguyen vong cua nhan dan lao ddng; biet tap hdp cac lilc lUdng va cac chinh sach lien minh' rdng rai; tang cUdng doan ket, lien ket cac phong trao canh
ta va tien bo khac nhau trong nu'dc va khu viic, da'u tranh nghi trUdng vdi nhiing muc tieu hap dan cif tri
Nhin chung, trong nhutng nam vifa qua, da sd chinh phu canh ta d My Latinh da tuyen bd' hoac da thiic thi cai each kinh te - xa hoi, chuyen tii
md hinh chu nghia tii dd mdi sang md hinh kinh te thi trUdng ket hdp giai quyet cac van de dan chu va xa hdi; day manh chien dich chd'ng tham nhiing; tie'n hanh cac chUdng trinh: cai each rudng dat, xda ddi giam nghed, Xda nan mu chut, tad cdng an viec lam, cung ca'p tin dung va vd'n chd doanh nghiep vii'a va nhd, xay diing nha d cho ngu'di nghee, cai thien dich vu y te, phat trien van hca cdng
Trang 6CHAU MY NGAY NAY SO 10-2009 27
ddng dieu c h i n h met sd' l u a t theo
h u d n g coi t r o n g ldi ich qud'c gia va cd
ldi chd ngUdi lad ddng Ve ddi ngoai,
t u y chUa h o a n t o a n t h o a t khdi sii le
thudc vao My nhUng dudng ldi ddi
ngoai cua cac nUdc n a y da t h e hien rd
xu h u d n g mong mud'n cd sii doc lap
nhieu hdn Cac nUdc t r c n g k h u viic da
ndi lai va t a n g cUdng hdp tac vdi
Cuba, p h a n ddi c h i n h sach bae vay
ca'm v a n cua My ddi vdi qud'c gia xa
hdi chu n g h i a nay; i m g ho tie'n t r i n h
dan chil boa t r o n g q u a n h e qud'c te va
cai td Lien hdp qud'c; img hd cudc da'u
t r a n h chd'ng chu n g h i a k h i m g bd';
pha'n da'u vi mdt t r a t tii t h e gidi mdi,
dan chu va b i n h d a n g , vi hoa binh,
ddc lap d a n tdc va tie'n bd xa hdi
Ben c a n h n h i i n g t h u a n ldi va t h a n h
tUu d a n g ke, liic lUdng canh ta My
L a t i n h cung d a n g p h a i dUdng dau,
vUdt qua n h i e u khd k h a n , thif thach
Trcng chien lUdc toan cau ndi chung
va chien lUdc cci My L a t i n h la "san
sau" cua minh, chac c h a n My se tim
mci each chd'ng pha, n g a n can liic
lUdng c a n h ta len cam quyen, ngan
chan chinh p h u tie'n be tai mdi qud'c
gia thiic hien cac chUdng trinh, ke
beach thien ta de ra Met sd' dang canh
ta (d El Salvador Nicaragua ) tifng
t h a m gia t r a n h cif tdng thd'ng nhieu
lan nhUng chUa hoac it gianh t h a n g ldi
mdt p h a n dd sii can thiep thd bao,
t r a n g trdn cua My Vdi nhiing chinh
p h u tie'n bd len cam quyen, cac dang
phai c a n h hiiu t r u y e n thd'ng ludn tim
each can pha, chinh p h u mdi lai chUa
q u a n ly dUdc t c a n bd nen k i n h te va
phUdng tien t h d n g tin dai chiing, vi
vay cdn n h i e u khd k h a n t r c n g dieu
h a n h , b i n h dn d a t nUdc Ve m a t chu
quan, d mdt sd' nUdc My L a t i n h , dang
c a n h ta cdn p h a n t a n , chUa dean ket,
chUa cd t r u n g t a m du m a n h va uy tin
de t a p hdp liic lUdng O khdng it chinh
phii tie'n be cam quyen, dc phai lien minh rdng rai de dac cut, nen da gap nhieu khd k h a n t r c n g dieu h a n h vi cd nhieu t u tUdng, k h u y n h hudng khac
n h a u t r c n g b a n l a n h dad, khd di den
sii thd'ng nha't chung O nhieu dang
canh ta (nha't la thudc phai ta dan tuy), te Sling bai ca n h a n cdn phd bien, tac cd hdi cho l a n h t u dang phd trUdng
va lam quyen NhUng khd k h a n , b a n che nay khdng de va khdng the sdm khac phuc, p h u thudc vac nhieu ye'u td', a n h hudng chu quan, khach q u a n
va ca vao nhUng t h a y ddi cua tien trinh dan chu boa •
Tdi lieu tham khdo:
1, Richard Hillman, Understanding Contemporary Latin America, Lynne Rienner, London, 2001,
2, Diana Kapiszewski, Encyclopedia of Latin American Politic; Oryx Press Westport, 2002,
3, David De Ferranti, Inequality in Latin America,
The World Banl^, Washington DC, 2004
4, Siri Gloppen & Lise Rakner, Globalization and Democratization: Changllenges for Political Parties,
Fagbok, Bergen, 2007
.5, Eduardo Lora, The State and State Reform in Latin America American Development Bank, New York,
2007,
6 Ho Chau, Tran Mai Chi & Nguyen Viet Thao, My Latinh - mot viing ndng dong, NXB Chinh tri quo'c
gia, Ha Npi, 1998
7 Nguyen Dang Dung, Hinh thu'c ciia cdc nhd niidc duang dai, Nxb The gidi, Ha Noi, 2004
8 Nguyen Chu Dudng, The che nhd niidc ciia cdc qudc gia tren the gidi, Nxb Tit phap, Ha Noi 2005,
9 Mai Ly Quang (chii bien), 250 qudc gia vd viing lanh thd tren the gidi, Nxb The gidi, Ha Noi, 200.5
10 Do Minh Hdp & N g u y i n Kim Lai, Nhiing vdn dS todn cdu trong thdi dgi ngdy nay Nxb Giao duc,
Ha Noi, 2006
11 Pham Thai Viet, Todn cdu hod: Nhiing bien ddi ldn trong ddi sdng chinh tri qudc te vd vdn hod
Nxb Khoa hoc Xa hoi, Ha Noi, 2006,
12 Peter Calvocoressi, Chinh tri the gidi ,sau ndm
1945 Nxb Lao dong, Ha Noi 2007
13 N g u y i n Dang Dung & Nguyen Chu DUdng Liic/c gidi to chiic bq mdy nhd niidc cua cdc qudc gia,
Nxb Lao dong Xa hoi, Ha Noi, 2007
14 Cac website:
www.opendemocracy.net www.socialistaction.org www.politicalstudies.org www foreignaffairs.org www.latinamericanperspectives.com en.wikipedia.org/wiki/Left-wing_politics