Một số hình thức và kỹ thuật tổ chức hoạt động khởi động ở môn ngữ văn THPT theo hướng dạy học tích cực

Nhiều thầy cô giáo đã rất có ý thức bồi dưỡng, nâng cao đổi mới phương pháp dạy học tuy nhiên phần lớn các thầy cô giáo đều hướng đến việc đổi mới trong hoạt động hình thành kiến thức là

Phụ lục

1.Mở đầu

1.1 lí do chọn đề tài……… 1

1.2 Mục đích của sáng kiến……… 3

1.3.Đối tượng nghiên cứu……… 3

1.4 Phương pháp nghiên cứu……… 3

2.Nội dung sáng kiến 2.1.cơ sở lí luận……… 3

2.2.Thực trạng vấn đề trước khi áp dụng sáng kiến……… 4

2.3 Các giải pháp đã sử dụng để giải quyết vấn đề……… 5

2.3.1 Các kỹ thuật tổ chức hoạt động khởi động trong dạy học môn ngữ văn THPT……… 5

2.3.2.Một số hình thức tổ chức hoạt động khởi động trong dạy học môn ngữ văn THPT……… 7

2.3.2.1.Khởi động bài học dưới dạng trò chơi……… 7

2.3.2.2 Khởi động bài học thông qua sử dụng video, tranh ảnh minh họa ……… 11

2.3.2.3.Sử dụng phương pháp kể chuyện trong tổ chức hoạt động khởi động……… 13

2.3.2.4 Hoạt động khởi động bằng các câu hỏi/ bài tập tình huống 2.4.Hiệu quả của việc áp dụng sáng kiến 14

3 Kết luận kiến nghị 3.1.Kết luận……… 15

3.2 Kiến nghị……… 16

a Đối với tổ chuyên môn

b Đối với lãnh đạo trường

c Đối với sở giáo dục và đào tạo

1 Mở đầu

1.1 Lý do chọn đề tài

Như chúng ta đã biết chương trình Giáo dục phổ thông mới đặc biệt đề cao đến tính tích cực, chủ động và sáng tạo của học sinh Trong quá trình dạy học, học sinh được đặt vào trung tâm của hoạt động học Bài toán đặt ra cho người dạy

là cần thay đổi phương pháp dạy học Trong đó phương pháp dạy học tích cực là

việc lấy học sinh làm trung tâm của quá trình dạy học, giáo viên là người nêu và gợi mở lên vấn đề bằng nhiều cách khác nhau nhằm mang lại sự hào hứng, sự tự giác cho học sinh.Như vậy, học sinh sẽ tự học, tự nhiên cứu, tự trình bày và giải quyết các vấn đề để đưa ra kết luận cụ thể Phương pháp này tăng cường sự kết nối, thực hành giữa các học sinh trong môn học, tiết học Học sinh sẽ dễ dàng ghi nhớ kiến thức, thông qua việc tự mình tư duy và tìm tòi khám phá Giáo viên áp dụng nhiều cách để gợi mở vấn đề, vấn đáp, tương tác, thảo luận nhóm hay chơi các trò chơi…Việc truyền cảm hứng (gây hứng thú) học tập cho họcsinh là điều cực kì quan trọng và cần thiết Đổi mới phương pháp dạy học theo hướng phát huy tính tích cực của học sinh là một yêu cầu cấp thiết đang đặt ra với nền giáo dục nước nhà Nhiều thầy cô giáo đã rất có ý thức bồi dưỡng, nâng cao đổi mới phương pháp dạy học tuy nhiên phần lớn các thầy cô giáo đều hướng đến việc đổi mới trong hoạt động hình thành kiến thức là chủ yếu, chưa quan tâm đúng mức tới hoạt động khởi động cũng như vai trò của khởi động trong việc định hướng tiết dạy, tạo tâm lý tích cực cho học sinh Dạy học trò không có hứng thú cũng chỉ như “đập búa trên sắt nguội” mà thôi Bởi vậy, bài toán đặt ra là: người thầy cần làm thế nào để tạo hứng thú cho học sinh, lôi cuốn học sinh vào bài học? Người thầy phải làm gì để “thắp lửa đam mê”?Nhất là đối với môn học Ngữ văn, chỉ có niềm đam mê mới đưa các em khám phá đến tận cùng vẻ đẹp của những tác phẩm văn chương

Hoạt động khởi động bài học là hoạt động đầu tiên trong tiến trình dạy học nhằm giúp học sinh huy động những kỹ năng, kiến thức, kinh nghiệm của bản thân Tại sao cần có hoạt động này? Việc tiếp thu kiến thức mới bao giờ cũng dựa trên những kinh nghiệm đã có trước đó của người học, giúp giáo viên tìm hiểu xem học sinh có hiểu biết như thế nào về những vấn đề trong cuộc sống

có liên quan đến nội dung của bài học; tạo hứng thú và một tâm thế tích cực để

học sinh bước vào bài học mới Trong quá trình giảng dạy của bản thân, tôi nhận thấy, để tạo được sự hấp dẫn, lôi cuốn, tạo được đam mê khám phá tìm tòi trong các tiết học, bài học, người giáo viên cần phải biết tạo ấn tượng, tạo đam

mê ngay từ đầu tiết học cho các em Hoạt động này thường chỉ chiếm một vài phút đầu giờ nhưng có ý nghĩa rất quan trọng, tạo tâm thế học tập, hứng thú với các hoạt động phía sau của bài mới thậm chí là kết thúc bài học Đặc biệt đối với môn Ngữ văn, học sinh rất cần sự đam mê, hứng thú trong học tập, có như thế các em mới khám phá được tận cùng vẻ đẹp của những tác phẩm văn chương, của những bài Tiếng Việt hay Tập làm văn.

Qua nhiều năm đứng lớp và giảng dạy, tôi luôn trăn trở, tìm tòi và vận dụng những phương pháp mới trong cách thức tổ chức hoạt động khởi động sao cho phù hợp với đối tượng học sinh, điều kiện của nhà trường, khả năng của bản thân để đem lại hiệu quả giáo dục cao nhất Vì vậy, tôi đã lựa chọn đề tài:

“MỘT SỐ HÌNH THỨC VÀ KỸ THUẬT TỔ CHỨC HOẠT ĐỘNG KHỚI ĐỘNG Ở MÔN NGỮ VĂN THPT THEO HƯỚNG DẠY HỌC TÍCH CỰC”

để chia sẻ với đồng nghiệp và Ban giám khảo nhằm nâng cao hơn nữa hiệu quả

tổ chức hoạt động khởi động bài học cũng như phát huy năng lực, sáng tạo của học sinh

1.2 Mục đích của sáng kiến

Đề tài nhằm mục đích cung cấp một số cơ sở lí luận về đổi mới phương pháp dạy học, kĩ thuật dạy học cho việc tổ chức hoạt động khởi động trong các bài dạy môn Ngữ văn.Đồng thời cung cấp một số kinh nghiệm của bản thân trong việc thiết kế hoạt động khởi động trong dạy học môn Ngữ văn cấp THPT

1.3 Đối tượng nghiên cứu

Phạm vi nghiên cứu của đề tài là: các kỹ thuật và hình thức tổ chức hiệu quả hoạt động khởi động trong giảng dạy môn Ngữ văn cấp THPT

Đối tượng nghiên cứu và thực nghiệm của đề tài là học sinh lớp 10,11,12 trường THPT Hậu Lộc I

Thời gian nghiên cứu và áp dụng sáng kiến: từ tháng 8 năm 2018 đến nay tại trường THPT Hậu Lộc I

I.4 Phương pháp nghiên cứu

Trongquá trình thực hiện đề tài, cần có sự kết hợp của nhiều phương pháp Với sáng kiến kinh nghiệm này, tôi vận dụng các phương pháp cơ bản sau:

- Phương pháp thống kê

- Phương pháp so sánh

- Phương pháp điều tra, khảo sát

- Phương pháp phân tích và tổng hợp

2 Nội dung sáng kiến kinh nghiệm

2.1 Cơ sở lý luận của sáng kiến kinh nghiệm

Trong mỗi bài học, theo logic của quá trình nhận thức thông thường người học phải trải qua các hoạt động: khởi động nêu vấn đề; hình thành kiến thức bài

học; hệ thống hóa kiến thức và luyện tập; vận dụng kiến thức vào thực tiễn và tìm tòi mở rộng Trong đó, hoạt động khởi động có 1 vị trí, vai trò quan trọng trong việc tạo nên sự hấp dẫn, lôi cuốn trong mỗi tiết học, bài học

Thứ nhất: hoạt động khởi động có vai trò tạo hứng thú học tập cho học sinh.Một khởi động bài học hiệu quả trước hết phải tạo được hứng thú cho học sinh Không phải bất cứ học sinh nào đều có sẵn niềm say mê, yêu thích đối với môn học Vì vậy, nhiệm vụ của hoạt động khởi động là khơi gợi hứng thú đối với bài học và hơn thế nữa còn khơi dậy niềm đam mê, gây dựng, bồi đắp tình yêu lâu bền đối với môn học.Dạy học trò không có hứng thú cũng chỉ như “đập búa trên sắt nguội” mà thôi.Bởi vậy, người thầy trước hết phải là người “thắp lửa đam mê”.Đặc biệt đối với môn học Ngữ văn, chỉ có niềm đam mê mới đưa các em khám phá đến tận cùng vẻ đẹp của những tác phẩm văn chương

Thứ hai: vai trò của hoạt động khởi động là huy động vốn tri thức, kĩ năng nền tảng của học sinh Bởi dạy học là một quá trình kiến tạo.Nếu ví tri thức, kĩ năng học sinh tiếp nhận được ví như ngôi nhà, thì nền móng sẽ xuất phát từ những tri thức, kĩ năng vốn có, nền tảng của người học.Một khởi động bài học hiệu quả nên tạo ra cơ hội cho các em tự làm sống lại những kiến thức nền đã có, cần thiết cho việc học bài mới Việc thiết kế chương trình Ngữ văn theo các cấp thực chất là một vòng tròn đồng tâm, cấp học sau là sự mở rộng, nâng cao, đào sâu hơn những tri thức đã được trang bị từ cấp học trước Đó là một tiền đề để thầy cô thiết kế hoạt động khởi động

Thứ ba: hoạt động khởi động là tạo ra mâu thuẫn nhận thức cho người học Học tập là một quá trình khám phá.Quá trình ấy bắt đầu bằng sự tò mò, nhu cầu cần được hiểu biết và giải quyết mâu thuẫn giữa điều đã biết và điều muốn biết Một khởi động bài học thành công cần khơi gợi trong học trò mong muốn được tìm hiểu, khám phá bằng những hoạt động tiếp theo trong giờ học, thậm chí là sau giờ học Muốn như vậy, hoạt động khởi động cần tạo ra mâu thuẫn trong nhận thức cho học trò.Đây là tiền đề để thực hiện một loạt các hoạt động tìm tòi, giải quyết vấn đề.Muốn như vậy, giáo viên phải là người có ý tưởng, biết gieo vấn đề

để kích thích trí tò mò của người học

2.2 Thực trạng vấn đề trước khi áp dụng sáng kiến

Tổ chức các hoạt động dạy học theo định hướng phát triển năng lực học sinh đang là xu thế, là yêu cầu bắt buộc với tất cả các môn học, cấp học Tuy nhiên, việc tổ chức các hoạt động dạy học nói chung và việc tổ chức hoạt động khởi động ở một số giáo viên, một số tiết học còn tồn tại không ít những hạn chế như:

- Việc dạy học vẫn mang nặng tính truyền thống: truyền thụ tri thức một chiều, chưa phát huy được tính tích cực, chủ động, sáng tạo trong hoạt động chiếm lĩnh tri thức của học sinh

- Hoạt động khởi động còn mang nặng tính hình thức, nhàm chán, chỉ thực hiện khi có người thanh tra, dự giờ

- Cách thức tổ chức hoạt động khởi động còn chưa linh hoạt, chưa tạo được

sự hấp dẫn, lôi cuốn dẫn đến hiệu quả chưa cao

Thực trạng tổ chức hoạt động khởi động trong dạy học môn Ngữ văn tại trường THPT

Nhiều giáo viên dạy bộ môn Ngữ văn tại trường THPT Hậu Lộc I luôn có

ý thức và trách nhiệm đổi mới phương pháp, kỹ thuật dạy học.Một số giáo viên rất chú ý đến khâu tổ chức hoạt động khởi động, đã đưa nhiều hình thức khởi động bài học hấp dẫn, lôi cuốn học sinh Tuy nhiên thực tế dạy học vẫn còn tồn tại một số hạn chế sau:

- Giáo viên còn khó khăn trong việc lựa chọn hình thức khởi động trong các tiết dạy, bài dạy Thậm chí chưa nắm chắc yêu cầu cụ thể của một hoạt động khởi động (cần đảm bảo cả 3 yêu cầu: kiểm tra được hệ thống kiến thức cũ, tạo tâm thế cho học sinh, dẫn dắt vào bài mới) Nhiều giáo viên tổ chức khởi động cho học sinh nhưng lại quá sa vào việc tổ chức trò chơi mà quên đi việc đảm bảo đúng yêu cầu trong hoạt động khởi động

- Có tổ chức các hoạt động khởi động nhưng chưa thực sự phù hợp, chưa đem lại hiệu quả tích cực Hoặc tổ chức hoạt động khởi động chỉ đơn thuần là kiểm tra

1 vài câu hỏi kiến thức cũ và giới thiệu vào bài mới Chưa có sự liên kết giữa kiến thức cũ và mới

- Tổ chức hoạt động khởi động chưa tạo được niềm đam mê, hứng thú và chưa kích thích được sự sáng tạo của học sinh Vì vậy, bầu không khí lớp trầm,

có những tiết học ít học sinh tham gia vào hoạt động này

- Học sinh đang trong lứa tuổi có sự biến động về tâm lý nên đôi khi các em còn mang tâm lý e dè, không mạnh dạn tham gia các hoạt động học tập Đó cũng chính là khó khăn khiến cho giáo viên khó có thể khơi gợi được niềm hứng thú cho các em

2.3 Các giải pháp đã sử dụng để giải quyết vấn đề

2.3.1 Các kỹ thuật tổ chức hoạt động khởi động trong dạy học môn Ngữ

văn.

Trong quá trình giảng dạy, tôi đã xây dựng cụ thể kế hoạch tổ chức hoạt động khởi động như sau:

1 Lựa chọn hoạt động khởi động phù hợp (Khởi động bằng tổ chức trò

chơi, xem video, hay hoạt động kiểm tra học tập…)

2 Dự tính thời gian (Cần cân đối với hệ thống kiến thức toàn bài)

3 Xem xét về đối tượng học sinh (Khả năng nhận thức, tâm sinh lý lứa tuổi – với các em học sinh khối 6,7, 8, 9hoạt động khởi động nên sôi động hơn, khối 10,11,12 thì nên tạo chiều sâu hơn)

4 Lựa chọn thành phần tham gia (cả lớp, cá nhân hay 1 số học sinh)

5 Lựa chọn cách thức tiến hành

Khi tổ chức hoạt động khởi động, giáo viên cần thực hiện theo các bước cơ bản sau:

Bước 1 Xác định mục tiêu của hoạt động khởi động (ôn tập lại kiến

thức đã học, tạo tâm thế bước vào bài học, khơi gợi tình huống

có vấn đề để dẫn dắt vào nội dung học tập)

Bước 2 Xác định các phương pháp và kỹ thuật phối kết hợp

Bước 3 Thiết kế xây dựng câu hỏi, hình thức tổ chức, phương tiện cần

dùng, dự định cách thức chuyển giao nhiệm vụ học tập

Bước 4 Vận dụng vào quá trình dạy học

Bước 5 Đánh giá hiệu quả của việc tổ chức hoạt động khởi động (kiến

thức, kỹ năng, thái độ - tâm thế, hứng khởi)

Bước 6 Rút kinh nghiệm, vận dụng với những hoạt động khởi động

khác Hoạt động khởi động phải xác định rõ mục tiêu cần đạt, phương pháp và

kỹ thuật tổ chức, phương tiện cần dùng; chuyển giao nhiệm vụ cho học sinh một cách rõ ràng Nhiệm vụ khi chuyển giao cho học sinh trong hoạt động khởi động cần đảm bảo các yêu cầu: kiểm tra lại kiến thức của học sinh (xem học sinh đã có được kiến thức gì liên quan đến bài học), tạo hứng thú cho học sinh, tạo ra tình huống có vấn đề để dẫn dắt HS vào phần hình thành kiến thức mới.Với phương pháp dạy học truyền thống, giáo viên thường tổ chức hoạt động khởi động chỉ bằng một vài câu dẫn nhập nên không mất nhiều thời gian Với phương pháp dạy học theo hướng phát huy tính tích cực của học sinh, khởi động bài học cần tổ

chức thành hoạt động để học sinh trực tiếp tham gia nên sẽ cần lượng thời gian nhiều hơn

Vì vậy khi xây dựng kịch bản cho hoạt động khởi động, giáo lưu ý đến một số kỹ thuật cơ bản sau:

+ Không lấy những nội dung không thiết thực với bài học, tránh lấy những nội dung mang tính chất minh họa mà cần cụ thể: sử dụng nội dung bài học để khởi động, sao cho trong khởi động sẽ bao quát được nội dung bài học, qua đó giúp GV biết được học sinh đã có kiến thức gì trong bài mới và chưa biết gì để khai thác sâu vào những nội dung học sinh chưa biết (điều này có thể sẽ khác nhau ở từng lớp nên giáo viên cần có sự điều chỉnh kịp thời để phù hợp với đối tượng học sinh ở các lớp)

Hoạt động khởi động là bước thực hiện các động tác nhẹ trước khi thực hiện công việc” nên việc khởi động cũng cần nhẹ nhàng và sinh động, phù hoqpj với tâm lý tuổi từng lớp học, từng đối tượng học sinh để tạo sự hấp dẫn cho học sinh Việc đặt câu hỏi hay tình huống khởi động cần chú ý tạo được hứng thú cho học sinh: để học sinh được thực hiện nhiệm vụ, được tham gia trả lời câu hỏi hoặc tham gia vào các tình huống khởi động Câu hỏi/tình huống đưa ra ở phần này cũng cần có nhiều mức độ trong đó nhất thiết phải có câu dễ học sinh nào cũng có thể trả lời được.Khi các em trả lời được sẽ phần nào sẽ cảm thấy vui vẻ, thích thú để tạo tâm lý tốt khi vào bài học Ở mỗi hoạt động khởi động đều xuất phát từ nội dung bài học, nhưng nếu tình huống nào đưa ra học sinh cũng giải quyết được thì các em sẽ không có hứng thú tìm hiểu kiến thức mới, không kích thích được trí tò mò và nhu cầu học tập một cách chủ động và tích cực của các em

Khi áp dụng tổ chức hoạt động Khởi động cho tất cả các tiết học ở các lớp thì người GV nên lưu ý: kế hoạch hoạt động đã xây dựng cần có sự điều chỉnh cho phù hợp với đặc điểm học sinh của từng lớp; tránh việc xây dựng 1 tình huống cố định dùng chung cho tất cả các lớp trong cùng một khối Phương án xây dựng tình huống khởi động giữa các tiết, các bài học nên có sự đổi mới về hình thức, phương pháp; tránh sự nhàm chán cho học sinh khi tiết học nào cũng tổ chức hoạt động khởi động theo kiểu “đến hẹn lại lên” với các bước tuần tự như nhau

2.3.2 Một số hình thức tổ chức hoạt động khởi động trong dạy học môn

Ngữ văn THPT

2.3.2.1 Khởi động bài học dưới dạng trò chơi

Để nâng cao chất lượng dạy và học đòi hỏi người giáo viên phải sử dụng thành thạocác phương tiện dạy học.Các phương tiện dạy học vừa là nguồn cung cấp kiến thức, vừalà phương tiện minh họa cho bài học, đồng thời là phương tiện

thực hiện thao tác quátrình dạy học của giáo viên Giáo viên nên đầu tư thời gian, công sức để nghiên cứu, tìm tòi, sáng tạo ra các hìnhthức trò chơi lồng ghép trong giờ học tạo hứng thú say mê cho học sinh ngay từ hoạt động khởi động, giảm bớt căngthẳng, nhàm chán cho những tiết học

Khi tổ chức hoạt động khởi động dưới dạng trò chơi, giáo viên cần chú ý một số điểm sau:

- Trò chơi cần phải được lựa chọn sao cho phù hợp với nội dung của bài

- Cách xây dựng trò chơi cần linh hoạt, tránh nhàm chán, khai thác hiệu quả công nghệ thông tin (phần mền trò chơi) trong tổ chức hoạt động khởi động

- Trong trò chơi cần lồng ghép các kiến thức cũ hoặc kiến thức có liên quan tới nội dung của bài học

- Tránh việc học sinh quá sa đà vào chơi mà quên đi nhiệm vụ học tập

- Cân đối thời gian thật hợp lý khoa học (tránh ảnh hưởng đến thời gian dành cho các hoạt động khác trong bài học)

Một số ví dụ minh họa khởi động bài học dưới dạng trò chơi:

Ví dụ 1: Khởi động bài “Ca dao yêu thương, tình nghĩa” bằng việc tổ chức

HS tham gia trò chơi “Đuổi hình bắt tác phẩm” Cách thức tổ chức: Trên máy chiếu sẽ hiện ra các hình ảnh là các gợi ý liên quan đến các bài ca dao:

- Thân em như tấm lụa đào

Phất phơ giữa chợ biết vào tay ai

- Tay nâng chén muối đĩa gừng

Gừng cay muối mặn xin đừng quên nhau

- Nhớ ai bổi hổi bồi hồi

Như đứng đống lửa như ngồi đống than

HS nhìn hình để đọc ra các bài ca dao Đây đều là các bài ca rất quen thuộc và gần gũi với các em, cùng nói về chủ đề yêu thương nghĩa tình Thông qua tổ chức trò chơi trên mà GV định hướng HS tìm hiểu nội dung bài mới một cách đầy hứng thú

Ví dụ 2: bài “Tấm Cám” (Ngữ văn 10), GV có thể tiến hành hoạt động khởi

động bằng hình thức: tổ chức trò chơi “Ai nhanh hơn” - HS xem tranh và đoán tên truyện Các truyện “Thạch Sanh”, “Em bé thông minh”, “Sọ dừa”, “Ông lão

đánh cá và con cá vàng” đều là những truyện cổ tích các em đã được học từ cấp

1, và cấp 2

2 Do vậy, sau khi học sinh đoán tên các truyện trên, GV yêu cầu Hs thảo luận nhóm bàn khoảng 2 phút và trả lời câu hỏi:

? Em hãy kể tên một số kiểu nhân vật quen thuộc thường xuất hiện trong truyện cổ tích

(Đáp án: nhân vật bất hạnh, nhân vật dũng sĩ, nhân vật có tài năng kì lạ, nhân vật thông minh và nhân vật ngốc nghếch, nhân vật là động vật, con vật…)

Các hình ảnh được sử dụng:

(Tranh 1: Ông lão đánh cá và con cá vàng)

(Tranh 2: Em bé thông minh)

(Tranh 3: Thạch Sanh)