Những giá trị của nghệ thuật tạo hình điêu khắc Chămpa

Trải qua hàng nghìn năm lịch sử, nhân dân Chămpa đã xây dựng nên một nền văn hoá độc đáo mang đậm tính bản địa và chịu ảnh hưởng của tôn giáo Ấn Độ. Chămpa đã để lại 1 khối lượng di tích và di vật lớn về kiến trúc, điêu khắc, các loại đồ đồng, trang sức,… có giá trị về nhiều mặt đặc biệt là về nghệ thuật.

MỤC LỤC

I MỞ ĐẦU

1 Mục đích, ý nghĩa chọn đề tài

2 Lịch sử nghiên cứu vấn đề

3 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu

4 Phương pháp nghiên cứu

II GIỚI THIỆU CHUNG

III NỘI DUNG

1 Lịch sử hình thành

1.1 Giai đoạn miền Bắc thế kỷ VII-XI

1.1.1 Phong cách Mỹ Sơn E1

1.1.2 Phong cách Đồng Dương

1.1.3 Phong cách Mỹ Sơn A1

1.2 Giai đoạn Miền Nam

2 Những giá trị của nghệ thuật tạo hình điêu khắc Chămpa

IV.KẾT LUẬN

1 Nhận xét

2 xu hướng phát triển trong du lịch

I.- MỞ ĐẦU

1 Mục đích, ý nghĩa chọn đề tài

Trải qua hàng nghìn năm lịch sử, nhân dân Chămpa đã xây dựng nên một nền văn hoá độc đáo mang đậm tính bản địa và chịu ảnh hưởng của tôn giáo Ấn

Độ Chămpa đã để lại 1 khối lượng di tích và di vật lớn về kiến trúc, điêu khắc, các loại đồ đồng, trang sức,… có giá trị về nhiều mặt đặc biệt là về nghệ thuật.Đề tài này sẽ góp phần:

- Phác thảo diệm mạo nghệ thuật tạo hình điêu khắc Chăm phát triển theo tiến trình lịch sử văn hoá Chămpa

- Tìm bản sắc những giá trị của nghệ thuật điêu khắc Chăm tiến tới quy nạp đúc kết những đặc trưng,đặc điểm và hệ thống những giá trị của nghệ thuật điêu khắc Chămpa

- Nghiên cứu về lịch sử hình thành nghệ thuật tạo hình điêu khắc Chăm nhằm nêu lên những đặc điểm, đặc trưng và ý nghĩa của nghệ thuật điêu khắc Chăm trong cộng đồng các dân tộc Việt Nam và với thế giới

- Nghiên cứu có tính chất bao quát,lý giải những vấn đề văn hoá đầy bí ẩn

và huyền bí

- Góp phần tìm hiểu văn hoá Chăm và văn hoá Việt Nam trong cơ tầng văn hoá Đông Nam Á

2 Lịch sử nghiên cứu vấn đề

Đề tài nghiên cứu nghệ thuật tạo hình điêu khắc đã có một số công trình của các nhà nghiên cứu sau:

1 Cao Xuân Phổ : “ điêu khắc Chàm” -1988 Nxb Khoa học xã hội, Hà Nội

2 Huỳnh Thị Được : “ Điêu khắc Chăm và thần thoại Ấn Độ” – 2005, nxb

Đà Nẵng

3 Ngô Văn Doanh :“ Thánh địa Mỹ Sơn”- 2003, nxb trẻ, tp Hồ Chí Minh 4.Jean Boisselier: “ nghệ thuật tạc tượng Chămpa” –Viễn Đông Bác Cổ Pháp

5.Thông Thanh Khánh : “ Dấu ấn phật giáo Champa” -1999 nxb mũi Cà Mau

……

3 Đối tượng ,phạm vi nghiên cứu

3.1 Đối tượng: Với đề tài này, tôi chủ yếu tập trung vào đối tượng nghệ

thuật tạo hình điêu khắc Chămpa

3.2.Phạm vi

Để thực hiện được vấn đề đó, chúng ta sẽ tìm về các bảo tàng, các địa danh lịch sử ,để tìm hiểu nền văn hoá champa trong đó có nghệ thuật tạo hình điêu khắc chăm

4 phương pháp nghiên cứu

 phương pháp thống kê : thống kê các di tích, di vật Trên cơ sở đó ta có cái nhìn khách quan, tổng thể hơn về vấn đề

 phương pháp phân tích, tổng hợp: cùng với việc thống kê phải có óc phân tích, tổng hợp một cách logic, hợp lý Vừa tổng hợp để nêu ra những dẫn chứng

để phân tích , mổ xẻ vấn đề

 phương pháp logic học:

 Phương pháp xã hội học văn hoá :là phương pháp thường dùng trong việc nghiên cứu các hiện tượng văn hoá dưới góc độ xã hội học.Nó thường chỉ ra vai trò và mức độ ảnh hưởng của văn hoá đối với mỗi địa phương ,mỗi cộng đồng

 Phương pháp liên ngành : là phương pháp kết hợp nhiều chuyên ngành khác nhau để nghiên cứu các dân tộc học ,ngôn ngữ học ,khảo cổ học

=> Các phương pháp trên được thực hiện song hành hoặc đan xen tạo ra phương pháp tổng hoà

II GIỚI THIỆU CHUNG

Vương quốc Chămpa cổ ở ven biển miền trung Việt Nam tồn tại từ cuối thế

kỷ II tới thế kỷ XV Do án ngữ ở vị trí quan trọng của con đường tơ lụa trên biển, Chămpa đã sớm dự nhập vào tiến trình giao lưu văn hoá và thương mại

quốc tế Trong tiến trình này văn hoá chămpa đã hình thành và phát triển trên cơ

sở giao lưu, tiếp thu và bản địa hoá văn hoá Ân Độ

Di sản của nghệ thuật chămpa để lại ngày nay gồm điêu khắc đá chămpa, kiến trúc chămpa hội hoạ và âm nhạc

Nghệ thuật điêu khắc đá chămpa là bộ phận quan trọng trong kho tàng di sản nghệ thuật việt nam, cả số lượng tác phẩm cũng như tính thẩm mĩ hết sức độc đáo.Điêu khắc đá chămpa là 1 bộ môn được nghiên cứu từ cuối thế kỷ XIX Các nhà nghiên cứu đã nhận định ra được các phong cách tạo hình của chămpa

từ giai đoạn trước thế kỷ VII (chịu ảnh hưởng của nghệ thuật Amaravati của Ấn

độ ) cho tới giai đoạn nửa sau thế kỷ VII trở đi đã tạo được những nét riêng biệt của điêu khắc đá chămpa qua các phong cách: Mỹ sơn E1, Hoà Lai, Đồng Dương, Khương Mỹ, Chánh Lộ, Tháp Mẫn, Yang Mun, Po Rame Hiện nay sưu tập điêu khắc chămpa tập chung ở các Bảo tàng lịch sử Hà nội, Bảo tàng Chăm

Đà Nẵng, Bảo tàng tổng hợp Huế, Bảo tàng Bình Định, Bảo tàng mỹ thuật thành phố Hồ Chí Minh và Bảo tàng Lịch sử Việt Nam- thành phố Hồ Chí Minh

III NỘI DUNG

1 Lịch sử hình thành

1.1 giai đoạn nghệ thuật miền Bắc

Từ thế kỷ IV người Chăm đã xây dựng đền thờ tại Mỹ Sơn nhưng không còn lại đến ngày nay Các di tích đền tháp còn lại được phát hiện có niên đại sớm nhất cũng là vào nửa sau của thế kỷ VII , các ngôi đền tháp thuộc thời gian này cho đến cuối năm 980 đều thuộc cùng 1 giai đoạn nghệ thuật miền Bắc Các tháp thuộc giai đoạn này đều đơn giản làm bằg gạch nung màu đỏ có chân đế là một khối hình chữ nhật, các mặt tháp đều bố trí mi cửa ẩn, trừ hướng

có cửa chính trên đó có nhiều hình điêu khắc các vị thần Trên vòm và các trụ bổ tườngcó chạm khắc các phù điêu theo thần thoại Ân Độ với các chạm khắc tập trung chính ở đầu cột Theo các tác giả Philippe Stern( nghệ thuật Chămpa, 1942) và Jean Boisselier ( Điêu khắc chămpa, 1963) được các nhà sử học Jean

Francois Hubert tổng hợp thì có thể phân chia giai đoạn này thành các phong cách sau :

1.1.1 Phong cách mỹ sơn E1(thế kỷ VII- VIII): được xác định là sớm

nhất phản ánh ảnh hưởng từ bên ngoài của văn hoá tiền AngKor và cả nghệ thuật Avaravati và miền nam Ấn Độ Tiêu biểu là bệ thờ bên trong tháp làm bằng đá cát kết có hình dạng Linga xung quanh có chạm khắc các tu sĩ đang tu luyện trong rừng núi hay hang động với các hình dạng khác nhau đang giáo hoá các loài vật và cả đang thư giãn, bức phù điêu ở trên lối vào chính chạm khắc buổi bình minh thời đại theo thần thoại Ấn Độ

1.1.2 Phong cách Đồng Dương

Mở đầu bằng các tháp Hoà Lai ( nửa đầu thế kỷ IX) với các vòm cửa nhiều

mũ tròn và các trụ bổ tường hình bát giáp làm bằng đá cát kết với cách trang trí hình lá uốn cong Sang Đồng Dương ( nửa sau thế kỷ IX) các trang trí chuyển những hình hoa lá hướng ra ngoài Các tháp thuộc phong cách Đồng Dương đều

có những hàng trụ bổ tường và vòm cửa khoẻ khoắn góc cạnh Đây cũng là điểm khác biệt giữa phong cách Đồng Dương và phong cách Mỹ Sơn Đỉnh cao của phong cách Đồng Dương là kiến trúc của một tu viện phật giáo vào cuối thế kỷ

IX Bức tường tu viện dài đến 1km và có rất nhiều tượng phật nhưng trải qua chiến tranh thì chỉ còn lại một số hiện vật được lưu giữ tại các bảo tàng cho thấy điêu khắc thời kỳ này có tính uyển chuyển, phong phú thể hiện nhữnh hình khắc

là những ảnh tượng của các vị thần các bức tượng có mũi và môi dày và không

hề cười Các đề tài là đức phật, các vị sư, các hộ pháp dvarapalas, bồ tát Avalokiteshvara và nữ thần tình thương Tara

1.1.3 Phong cách Mỹ Sơn A1 ( thế kỷ X- XI) các trụ bổ tường đứng thành

đôi một với bức tường hình người ở giữa như trong tháp Mỹ Sơn A1 Các vòm cửa có hình dáng phức tạp nhưng không chạm khắc Thân tháp cao vút với các tầng dần thu nhỏ lại Đây là thời kỳ chịu ảnh hưởng của Java và cũng là thời hoàng kim của ChămPa Phong cách này đặt tên theo toà tháp có cùng ký hiệu nhưng do hậu quả của chiến tranh đến nay không còn Các tháp thuộc nhóm B,

C va D trong khu di tích Mỹ Sơn cũng thuộc phong cách này Phong cách Mỹ Sơn có tính động dường như đang nhảy múa với vẻ đẹp duyên dáng Các vũ công là các hoạ tiết đựơc ưa chuộng của các nhà điêu khắc Chăm thời kỳ này bên cạnh đó các linh vật cũng là chủ đề được ưa thích: Voi, Hổ, Garuda, sư tử,

.Thần Siva được thờ dưới hình tượng Linga hay với kiểu tóc búi hoặc trang trí tóc người

Cũng thuộc Mỹ Sơn A1 còn có các nhóm tháp ở Khương Mỹ, các công trình Khương Mỹ, các di vật ở Trà Kiệu( đài thờ sư tử, voi, Garuda, macara, nữ thần Lasmi, thần Siva múa,…) nằm trong giai đoạn giữa Đồng Dương và Mỹ Sơn A1 đồng thời chịu ảnh hưởng của Khmer va Java

1.2 Giai đoạn miền Nam: sau thế kỷ XI đến thế kỷ XV

Giai đoạn này còn được gọi là phong cách Bình Định hay Tháp Mẫm – đại diện cho giai đoạn cuối- giai đoạn suy tàn của điêu khắc Chămpa Khởi đầu bằng các tháp ở Chánh Lộ có phong cách chuyển tiếp từ Mỹ Sơn A1 sang Tháp Mẫm Một số hiện vật ở Tháp Mẫm vẫn còn dáng dấp cân đối, nhẹ nhàng nhưng phần lớn các điêu khắc đã trở nên thô với hình khối tròn mang tính bản địa dần dần chiếm lĩnh khắp các hình tượng Ân Độ giáo ở miền Nam Các thiết kế kiến trúc với các đường nét sắc sảo nhất là các đường tròn uốn lượn dần dần chuyển sang phong cách mạnh mẽ với các hình chạm khắc cho thấy ấn tượng mạnh mẽ nhưng dường như không còn nét tinh tế nếu so sánh với phong cách Mỹ Sơn A1

Ở đây các vòm cửa thu lại và vút lên thành hình mũi giáo Các tháp nhỏ trên các tầng bên trên cuộn tròn lại thành các khối đậm nhưng khoẻ Các trụ bổ tường thu hẳn vào trong tường thành một khối phẳng Bề mặt tháp là các bức tường với những đường gân sống Chỉ có các hình linh vật là có thể so sánh được với các phong cách trước Đường trang trí chiếm khá nhiều cùng với tượng vũ nữ, Gảuda ở góc bộ tượng, sư tử trụ thần gác cửa, chim thần Kinavi,… Chạm khắc trong phong cách này đi vào chi tiết trang trí hơn là nhìn vào tổng thể vẻ đẹp và tính động của hình tượng Một trong các hoạ tiết của phong cách Tháp Mẫm là

chạm trên đá một hàng các bộ ngực phụ nữ xung quanh chân đế một bệ thờ Hoạ tiết này đã thấy ở Trà Kiệu nhưng trở thành điển hình cho phong cách Tháp Mẫm và là một họa tiết độc đáo trong nền nghệ thuật Đông Nam Á

2 Những giá trị của nghệ thuật tạo hình điêu khắc Chămpa

Các hiện vật điêu khắc tiêu biểu:

2.1 Phù điêu 9 vị thần: Cho đến nay đây kà bức phù điêu duy nhất về loại

hình này được tìm thấy ở ChămPa ( hiện vật tại bảo tàng ký hiệu BTLS5979) Với lối thể hiện vị thần thứ nhất ngồi trên xe ngựa kéo và một vị thần ngồi trên

bệ còn các vị thần khác đề cưỡi trên một con vật đựoc coi là vật cưỡi của thần Các con vật cưỡi của thần đựơc điêu khắc ngay dưới bệ thần ngồi ( Các thần không trực tiếp cưỡi lên nó) vì bức phù điêu bị sứt mẻ nhiều nên khó nhận dạng Mặc dù ở ChămPa đã tiếp thu Ấn Độ giáo mà Ấn Độ giáo cho rằng tất cả hành động kể cả hành động của thượng đế cũng đều biểu thị 3 khuynh hướng: Sáng Tạo, Bảo Tồn, Huỷ Diệt va được quy tu thành 3 đấng tối cao Brahma, Visnu, Siva được gọi là tam vị nhất thể, nhưng qua bức phù điêu này chứng tỏ tín ngưỡng đa thần vẫn tồn tại ở Chămpa

Thần Indra tư thế ngồi trên bệ tay cầm lưỡi tầm sét, chân xếp bằng và một

con voi là vật cưỡi của thần đang phủ phục

2.2 Siva- vị thần được người Chămpa thờ cúng và tôn vinh là thần tối cao

Khoảng thế kỷ IV, sự tôn thờ Siva một cách tuyệt đối đã hình thành một thế giới chuyên thờ thần Siva mà từ đó ra đời khu thánh địa Mỹ Sơn Siva vừa mang tính sáng taọ vừa mang tính huỷ diệt là hung thần phá hoại, huỷ diệt muôn loài vừa là phúc thần bảo vệ đời sống của cư dân Chămpa Biểu tượng của Siva là linga- biểu hiện của tam vị nhất thể với chỏm đầu hình cầu tròn là Siva, phần giữa là Visnu có tám cạnh, phần cuối là Brahma có bốn cạnh

2.3.Nữ thần Devi: đựoc tạo tác bán thân, tóc búi kiểu lông mày liền nhau

mắt mở to, sống mũi thẳng, cân đối, miệng hơi nở nụ cười tạo nên khuôn mặt xinh đẹp hài hoà tượng để hở bộ ngực tròn căng sức sống nhưng lại tạo nên một cảm giác thánh thiện

2.4.Nữ thần Laksmi loại tượng thần phổ biến trong điêu khắc đá ChămPa,

theo thần thoại Ấn Độ Laksmi xuất hiện trong cuộc quấy biến giữa các thần và loài quỷ để tìm thuốc trường sinh bất tử Laksmi được xem là nữ thần sắc đẹp, nữ thần may mắn

2.5.Hình tượng những người cầu nguyện và tu sĩ

Tượng người đầu tượng bị mất cổ đeo tràng hạt tay trái bị vỡ mất hoàn

toàn, tượng thể hiện ở tư thế ngồi hai chân xếp vào nhau lòng bàn chân ngửa hai tay đặt lên hai đầu gối

2.6.Tượng phật đầu đội miện 3 tầng, tay đeo trang sức chuỗi ngọc Phật

được thể hiện ở tư thế ngồi đây là hình ảnh phật đang thiền định

2.7.Bệ thờ hình ngực phụ nữ: Ở giữa bệ thể hiện những hình ngực phụ nữ,

phía trên và phía dưới là dãy hoa văn hình cánh sen Việc tôn thờ những hình ngực phụ nữ dường như chỉ tập trung ở phong cách Bình Định

2.8.Apsara cùng Kinnara: Apsara là một trong những vị nữ thần sông suối

,cây cỏ xinh đẹp sống ở thiên đường Indra Tượng Kinnara là vũ nữ thiên thần

và nhữn Apsara đang bay lượn trên trời, Hình tượng này khá phổ bíên trong nghệ thuật điêu khắc ChămPa Đặc biệt là tượng Apsara đựoc thể hiện ở tư thế quỳ, hay tay đang chấp một búp hoa hoắc một loại quả với động tác dâng cúng thần linh bên cạnh là hình đám mây Tuy với khối đá nhỏ, nhưng người nghệ nhân đã thể hiện được sự khái quát tinh không gian đạt trình độ cao tạo cảm giác mênh mông của không giới

2.9.Sư tử ( Trà Kiệu- Quảng Nam thế kỉ X-XI) là hình tượng phổ biến

trong điêu khắc ChămPa, đặc biệt là ở kinh đô Simhapura Trà Kiệu Sư tử là con vật không có ở ChămPa nhưng vua chúa Chămpa lại dùng sử tử làm biểu tượng cho vương quyền Sư tử ChămPa thường được tạo thân hình vạm vỡ với các tư thế đứng, ngồi, quỳ, phổ biến là tư thế đứng nghệ nhân thể hiện sư tử không hoàn toàn đúng như đợi thường nhưng lại được mang rất nhiều đồ trang sức Trừ một đầu sư tử có nguồn gốc tại Chiên Đàn và một tượng sư tử ở Tháp Mẫm, những tượng sư tử còn lại trong sưu tập có nguồn gốc ở Trà Kiệu Hầu

hết sư tử đều là sư tử đực, hình thức thể hiện ở hai dạng phù điêu nổi với tượngtròn, tất cả đều ở tư thế đứng với hai biến thể: Loại thứ nhất chân phải bước lên khớp gối hơi gấp cong chân trái duỗi thẳng, loại kia thì ngược lại Cả hai loại đều thể hiện chi trứoc dơ lên ngang đầu lòng bàn tay ngửa về phía trước miện trên đầu đựoc trang trí những hình lá đề nhiều tầng Trang phục trên mình

sư tử là một loại áo giáp, ở ngực có những hình như dải yếm xếp từng lớp với vạt dưới nhọn, phía dưới là một loại quần cụt ngang ống chân Tượng sư tử Tháp Mẫm có trang sức, trang phục và hoa văn trang trí gần giống chim thân Gajuda Tháp Mẫm

2.10.Bò thần Nandin là vật cưỡi của thần Siva thường thể hiện dưới tư

thế nắm và thuộc dạng tượng tròn Xét ở góc độ hình thái cơ thể học bức tượng

đã đạt trình độ cao trong nghệ thuật tả thực

2.11.Voi là hình tượng khá phổ biến va sớm có mặt trong nghệ thuật điêu

khắc ChămPa trên mọi loại hình voi là vật cưỡi của thần Indra song hành với việc tôn thờ voi theo giáo lý người Chăm còn coi voi là bạn, là ân nhân cứu con người

2.12.Chim thần Garuda là vật cưỡi của thần Visnu loại hình này khá phổ

biến trong điêu khắc đá ChămPa Hiện nay bảo tàng lịch sử Việt Nam- thành phố Hồ Chí Minh còn lưu giữ ba tiêu bản: Hai thuộc loại hình Trà Kiệu và thuộc loại hình Tháp Mẫm

Tiêu bản Gadura Tháp Mẫm với phong cách thể hiện cách điệu cao ( giống như con thú) Hoa văn trang trí cầu kỳ, hoa nhiều cánh, những hình xoăn móc, dây lưng thường được đính những hạt viên tròn…v…v cũng là nét đặc biệt của phong cách Tháp Mẫm

Theo thần thoại Ấn Độ, vì mẹ của loài rắn Naga đã giết mẹ của loài chim thần Gadura, do đó giữa hai loài này có mối thù truyền kiếp, vì thế chim thần Gadura thường bắt hoặc giết loài rắn Naga, đề tài này được thể hiện trong điêu khắc đá Chămpa khá phổ biến Hai tiêu bản trong sưu tập này cũng thể hiện chim thần Gadura đang bắt những con rắn Naga

2.13.Vật trang trí gắn ở góc tháp :Đây là hình tượng một mảng mây

Mây là một biểu tượng “ Không Giới ’’ nơi ngự trị của các vị thần linh, mô típ này cũng khá phổ biến ở ChămPa Hình ngọn lửa thường gắn ở góc tháp Lửa là yếu tố liên quan nhiều đến thần thoại và tôn giáo Thần thoại Ấn Độ gọi thần lửa

là A-nhi, (Agni) lửa cũng là hình thức khởi phát của thần Siva Lửa cũng là hình thức khởi phát của thần Siva Lửa còn được coi là có vai trò mô giới giữa người

trần tục và cõi thần linh trong những lễ cúng tế…

3 Thực trạng

Thực tế hiện nay có rất nhiều cổ vật Chămpa bằng nhiều con đường khác nhau đã không còn Sự phát triển của đất nước, sự bùng nổ của các phương tiện truyền thông ,thì các giá trị văn hoá nghệ thuật đặc biệt là điêu khắc đá Chămpa đang gặp nhiều nguy cơ thách thức Đảng và Nhà nước ta đã có chính sách bảo tồn và phát huy, nhưng xét toàn cục thì chúng ta và cả cộng đồng người Chăm hiện nay phải cùng nhau góp sức Có như thế các giá trị văn hoá nghệ thuật đó mới tiếp tục trường tồn với thời gian

IV KẾT LUẬN

1 Nhận xét

Qua những giá trị văn hoá nghệ thuật mà Chămpa để lại ta thấy được quá trình phát triển của nghệ thuật điêu khắc Chămpa Sự tồn tại và phát triển của nógắn liền với bối cảnh lịch sử, từ đó tạo nên những đặc trưng độc đáo của từng thời kỳ Những đặc trưng đó thể hiện đời sống sinh hoạt tôn giáo, phong tục, tín ngưỡng của người Chăm trong lịch sử, tất cả các tác phẩm nghệ thuật qua bàn tay điêu khắc của cắc nghệ nhân Chămpa đã tạo nên một loại hình nghệ thuật điêu khắc có một không hai của Đông Nam Á

Nền văn hoá Chămpa chịu ảnh hưởng sâu sắc bởi nghệ thuật Ân Độ Vì thế, xuyên suốt quá trình phát triến này ta dễ dàng bắt gặp những dấu ấn văn hoá Ấn Độ trong từng tác phẩm Tuy nhiên , người Chăm cũng đã học hỏi và giao lưu văn hoá không những ở Ấn Độ mà còn của các quốc gia khác, các nền