Từ những lí do nói trên, tôi đã tiến hành nghiên cứu đề tài: “Xây dựng hệ thống câu hỏi mở theo sáu cấp độ nhận thức của Bloom trong dạy học tác phẩm “Chí Phèo” của Nam Cao”.. Nghiên cứu
Trang 11 Mở đầu 1.1 Lí do chọn đề tài.
Đổi mới phương pháp dạy học môn Ngữ văn đã được Bộ giáo dục và Đào tạo triển khai mạnh mẽ và toàn diện trong nhiều năm qua Việc đổi mới ấy thể hiện trong từng phân môn, từng bài học cụ thể nhằm hướng tới khắc sâu kiến thức, phát triển năng lực và bồi dưỡng tâm hồn học sinh, giúp các em hướng tới cái đẹp, cái thiện và hoàn thiện về nhân cách Để có một giờ dạy học tác phẩm văn chương đạt hiệu quả cao nhất theo đúng xu thế đổi mới, ngoài việc xây dựng kế hoạch, nội dung bài dạy, áp dụng các phương pháp, kĩ thuật dạy học phù hợp thì việc sử dụng hệ thống câu hỏi mở có ý nghĩa rất quan trọng, ảnh hưởng trực tiếp đến hứng thú học tập của học sinh cũng như chất lượng giờ dạy
Trong các phân môn Ngữ văn thì Đọc hiểu văn bản chiếm thời gian và dung lượng khá nhiều trong chương trình dạy học Hệ thống câu hỏi cho đọc hiểu văn bản, đặc biệt là câu hỏi mở có vai trò hết sức quan trọng trong cảm thụ, khai mở tác phẩm cũng như phát triển phẩm chất và năng lực học sinh Đây là một trong những công cụ quan trọng để hướng dẫn người học chiếm lĩnh tri thức, hình thành kĩ năng và tạo ra tâm thế hăng say, hứng khởi trong giờ học Có thể nói, xây dựng được hệ thống câu hỏi mở cho đọc hiểu văn bản là một chìa khóa vạn năng, là trụ cột để khám phá vẻ đẹp của tác phẩm
“Người khôn biết hỏi, người sành sỏi biết trả lời” Trong dạy học, “cái
khôn khéo” của người giáo viên một phần được thể hiện trong nghệ thuật đặt câu hỏi Hệ thống câu hỏi hoạt động như những mạch máu duy trì sự sống của
cơ thể, nó giúp vận hành tiết học thông suốt, mở ra cánh cửa tri thức và là công
cụ quan trọng để “kích hoạt”, dẫn dắt sự tương tác giữa giáo viên và học sinh Tuy nhiên, để có một hệ thống câu hỏi phong phú và cách hỏi thực sự hiệu quả giúp phát triển năng lực của học sinh thì không phải giáo viên nào cũng chú ý đầu tư Chính vì vậy, vấn đề này đã nhận được sự quan tâm, trao đổi sôi nổi của nhiều giáo viên trong quá trình thực hiện đổi mới giáo dục
Nhà tâm lý giáo dục người Mỹ Benjamin Bloom đã chia lĩnh vực tri thức thành sáu phạm trù chủ yếu, sắp xếp theo mức độ tăng dần gồm: Biết (Remembering), Hiểu(Understanding), Vận dụng(Applying), Phân tích (Analyzing), Đánh giá(Evaluating) và Sáng tạo(Creating) Muốn phát triển phẩm chất và năng lực học sinh thì câu hỏi cho học sinh cũng cần được xây dựng theo mức độ nhận thức tăng dần này và đặc biệt phải tăng lượng câu hỏi
mở, hạn chế câu hỏi đóng Câu hỏi mở được đặc trưng bởi sự trả lời tự do của học sinh và không có lời giải cố định, cho phép các cách tiếp cận khác nhau và dành không gian cho sự tự quyết định của người học Nó được sử dụng trong việc luyện tập hoặc kiểm tra năng lực vận dụng tri thức từ các lĩnh vực khác nhau để giải quyết vấn đề Tính độc lập và sáng tạo của học sinh được chú trọng trong việc trả lời câu hỏi dạng này Vì vậy, việc xây dựng được hệ thống câu hỏi theo thang Bloom trong hoạt động dạy học Ngữ văn là thực sự rất cần thiết
Trang 2Việc dạy học tác phẩm “Chí Phèo” của Nam Cao trong chương trình dù
đã có những nỗ lực đổi mới phương pháp nhưng nhìn chung vẫn chưa phát huy hết năng lực của học sinh Những câu hỏi được giáo viên xây dựng và sử dụng mới chỉ dừng lại ở việc sử dụng các câu hỏi trong sách giáo khoa, các câu hỏi chủ yếu mang tính phát hiện chi tiết, khái quát đánh giá theo dạng thô Còn những câu hỏi phát triển theo các cấp độ tư duy, câu hỏi phát huy sự liên tưởng, suy luận, sáng tạo, liên hệ, vận dụng, câu hỏi chứa đựng tình huống có vấn đề thì ít được sử dụng hoặc sử dụng nhưng chưa được khai thác một cách triệt để, hiệu quả trong phần đọc – hiểu văn bản tác phẩm
Từ những lí do nói trên, tôi đã tiến hành nghiên cứu đề tài: “Xây dựng hệ thống câu hỏi mở theo sáu cấp độ nhận thức của Bloom trong dạy học tác phẩm
“Chí Phèo” của Nam Cao”.
1.2 Mục đích nghiên cứu.
Nghiên cứu đề tài: “Xây dựng hệ thống câu hỏi mở theo sáu cấp độ nhận
thức của Bloom trong dạy học tác phẩm “Chí Phèo” của Nam Cao” nhằm nâng
cao kĩ năng xây dựng và sử dụng hệ thống câu hỏi mở phục vụ cho dạy học tác
phẩm “Chí Phèo” Những câu hỏi này không chỉ hướng tới khai thác nội dung
như những câu hỏi truyền thống mà theo hướng phát triển năng lực cho học sinh một cách thiết thực, khơi dậy được niềm đam mê và hứng thú thực sự cho người học Giờ học văn sẽ không còn khô khan gò bó trong khuôn mẫu mà trở thành giờ trao đổi mang tích xây dựng tích cực giữa học sinh và giáo viên Và đặc biệt, qua mỗi giờ đọc văn, học sinh sẽ tự hình thành được các kĩ năng, xử lí tốt các tình huống và tự làm chủ cuộc sống của chính mình
1.3 Đối tượng nghiên cứu.
- Tác phẩm “Chí Phèo” của Nam Cao (Sách giáo khoa Ngữ văn 11 Tập 1,
Nhà xuất bản Giáo dục năm 2019)
- Học sinh ở khối lớp 11 mà tôi được đang phân công giảng dạy trực tiếp trong năm học 2020 - 2021 bao gồm: 11A2,11A4, 11A7
1.4 Phương pháp nghiên cứu.
- Phương pháp nghiên cứu lí thuyết
- Phương pháp trực quan, sinh động
- Phương pháp thực nghiệm (thông qua thực tế dạy học trên lớp, giao bài tập, củng cố bài học kết hợp với kiểm tra, đánh giá)
- Phương pháp khảo sát, phân tích
- Phương pháp thống kê (đưa ra những chỉ số cụ thể để đánh giá hiệu quả của
đề tài
Trang 32 Nội dung 2.1 Cơ sở lí luận
Đặt câu hỏi mở là một trong những kĩ thuật dạy học tích cực Hỏi mở là hỏi khi muốn nắm bắt ý kiến riêng của người được hỏi, đào sâu thêm thông tin, khơi gợi người được hỏi nói về những điều bạn chưa biết hay còn mơ hồ Câu hỏi mở thường bắt đầu bằng từ để hỏi có dạng “vì sao, như thế nào, ở đâu, ý kiến của em…” Câu hỏi mở là những câu hỏi không có câu trả lời cố định, chúng kích thích suy nghĩ và mở ra những trao đổi hoặc tranh luận, người được hỏi không bị gò bó về câu trả lời Trong câu hỏi mở thường người hỏi đã định hướng điều gì có giá trị và điều gì quan trọng, cũng như khơi gợi nhiều đáp án
đa dạng hoặc kích thích trao đổi, thảo luận và tranh luận
Benjamin Bloom sinh năm 1913 tại Pennsylvania và được coi như một trong những nhà giáo dục hàng đầu của Mỹ, có lẽ chỉ sau John Dewey Tốt nghiệp Tiến sĩ về Giáo dục năm 1942 tại Đại học Chicago, Bloom đã dành hết cuộc đời cho nền giáo dục và có ảnh hưởng sâu đậm không những trên nền giáo dục của Mỹ mà còn trên cả thế giới Benjamin Bloom đưa ra bốn triết lí giáo dục tiến bộ, nhân văn: Thi cử và học để thấu triệt, Ảnh hưởng của môi trường, Nhà giáo dục theo chủ nghĩa tích cực và Các tầng lớp học tập Triết lý giáo dục và những cống hiến của Bloom cho giáo dục về phương thức giảng dạy, về ảnh hưởng của môi trường, nhất là của gia đình trong giáo dục là những đóng góp lớn lao cho ngành giáo dục nói chung Những phương thức của Bloom đã và đang được áp dụng tại nhiều nơi trên thế giới Tuy nhiên, với Bảng Phân loại, Bloom đã để lại dấu ấn sâu đậm cho nền giáo dục và giúp cho giáo chức nắm vững hơn căn bản của việc dạy và học
Ngoài những lý thuyết và nghiên cứu về giáo dục, có lẽ Bloom được hậu
thế ghi nhớ nhiều nhất là nhờ ở công trình nghiên cứu và thiết lập Bảng phân loại các tầng lớp nhận thức (Bảng Phân loại) do Bloom đề xướng năm 1956.
Theo ông, trình độ nhận thức của con người trải qua các tầng lớp từ thấp đến
cao bao gồm: Biết, Hiểu, Ứng dụng, Phân tích, Tổng hợp, Đánh giá.
Hình 1: Mô hình phân loại tư duy của Bloom
Đến giữa thập niên 1990, giáo sư Lorin Anderson, một học trò của Bloom, cùng một số đồng nghiệp tu chính Bảng Phân loại của Bloom Bảng tu
Trang 4chính này cũng tương tự như của Bloom, chỉ thay đổi hai tầng cuối cùng là đánh giá (tầng 5) và sáng tạo (tầng 6) Một đóng góp nữa trong Bảng Tu chính
là sử dụng các động từ thay cho các danh từ như trong bảng chính cũng với sáu
cấp độ: Nhớ, Hiểu, Vận dụng, Phân tích, Đánh giá, Sáng tạo
Hình 2: Mô hình 6 cấp độ nhận thức của Bloom (được điều chỉnh)
2.2 Thực trạng vấn đề
“Chí Phèo” là “tác phẩm nằm lòng” trong Sách giáo khoa và sống trong
tâm trí bao nhiêu thế hệ người đọc, người dạy Đối với hướng nghiên cứu khoa
học, “Chí Phèo” chưa bao giờ là cũ Gần đây, cũng đã có nhiều công trình tìm
hiểu về tác phẩm này Trên Vietnam.net ngày 16/12/2017, tác giả Trần Thị Bích
Hà của trường Đại học Luật Thành phố Hồ Chí Minh cũng có bài viết “Đề xuất một hướng giảng dạy “Chí Phèo” trong trường phổ thông” Trên Tạp chí
Giáo dục và thời đại, số ra ngày 23/10/2018, tác giả Phạm Phương Hoài có bài
“Tổ chức trò chơi trong dạy học truyện ngắn “Chí Phèo” Tiếp xúc với bất cứ giáo án (bài soạn dạy học) nào về “Chí Phèo”, dù ít hay nhiều, đóng hay mở,
cũ hay mới, xưa hay nay, ta cũng sẽ luôn tìm thấy hệ thống câu hỏi mà giáo viên đặt ra để chuẩn bị cho việc dạy học trên lớp Ngoài ra, trong Luận văn
Thạc sĩ giáo dục học có tên Xây dựng hệ thống câu hỏi hiệu quả trong dạy học tác phẩm “Chí Phèo” của nhà văn Nam Cao, tác giả Vũ Thị Khánh Hòa, Đại
học quốc gia Hà Nội năm 2012 cũng đã đưa ra nhiều câu hỏi như một định hướng dạy học Tác giả Lê Hải Anh, trong Tạp chí khoa học Đại học quốc gia
Hà Nội năm 2017 cũng có bài viết Xây dựng hệ thống câu hỏi theo định hướng phát triển năng lực học sinh trong dạy học truyện ngắn Nam Cao ở trường phổ thông đã đề xuất một số câu hỏi trong đó có tác phẩm “Chí Phèo”
Nhìn chung, những công trình, bài viết đề cập ở trên đều mang tính định hướng cho việc dạy học Ngữ văn nói chung theo định hướng phát triển năng lực học sinh Tuy nhiên, theo khảo sát, cho đến nay vẫn chưa có một công trình nghiên cứu nào đi sâu nghiên cứu trực tiếp, hệ thống, toàn diện về xây dựng hệ thống câu hỏi mở theo các cấp độ nhận thức của Bloom trong dạy học tác
phẩm “Chí Phèo” theo định hướng phát triển năng lực cho học sinh.
Khi xây dựng hệ thống câu hỏi mở theo các cấp độ nhận thức của Bloom
trong dạy học tác phẩm “Chí Phèo” có nhiều thuận lợi bởi “Chí Phèo” là một
Trang 5tác phẩm quá thân quen, là kiệt tác của nền văn học Việt Nam Việc sử dụng câu hỏi trở thành quen thuộc ở bất cứ một bài dạy học nào, ở bất cứ giáo viên nào Nó như một thứ công cụ, thứ chất dính đa năng để kết nối Giáo viên – Tác Phẩm – Học sinh Hơn nữa, hiện nay phương pháp dạy học đã được nhiều người quan tâm theo hướng chuyển từ định hướng nội dung sang định hướng phát triển năng lực học sinh Tuy nhiên, thầy cô khi thiết kế hệ thống câu hỏi
cho dạy học tác phẩm “Chí Phèo” vẫn chủ yếu coi trọng mục tiêu giúp học
sinh chiếm lĩnh nội dung kiến thức, còn nghèo nàn, đơn điệu trong việc sử dụng phương pháp dạy học tích cực để phát triển năng lực học sinh Còn với
học sinh không phải em nào cũng thích đọc – học tác phẩm “Chí Phèo”, vẫn
còn phụ thuộc nhiều vào cách dạy học của thầy cô, việc trả lời các câu hỏi của thầy cô vẫn còn bị động và ít hứng thú vì hệ thống câu hỏi một chiều và chưa
đa dạng
Từ những thực trạng trên, tôi đã nhận thấy tính bức thiết của vấn đề
Việc xây dựng được một hệ thống câu hỏi mở cho việc dạy học tác phẩm “Chí Phèo” theo thang Bloom sẽ là một cẩm nang quý giá giúp ích cho giáo viên
trong hành trình dẫn dắt người học tiếp cận tác phẩm, chiếm lĩnh kiến thức, rèn luyện được khả năng tư duy và sự sáng tạo, bồi dưỡng năng lực và phẩm chất
cho học sinh Đề tài này không chỉ mở ra hướng đi cho truyện ngắn “Chí Phèo” mà còn là định hướng cho việc dạy học nhiều tác phẩm văn học khác
trong nhà trường
2.3 Các giải pháp giải quyết vấn đề
2.3.1 Xây dựng hệ thống câu hỏi mở theo sáu cấp độ nhận thức của Bloom trong dạy học tác phẩm “Chí Phèo” của Nam Cao.
2.3.1.1 Câu hỏi ở cấp độ Biết
Đối với câu hỏi ở mức độ Biết, giáo viên thường hay sử dụng các cụm từ như: Ai…?, Ở đâu…? Thế nào…? Khi nào….? Hãy nêu…? Hãy trình bày ….? Hãy kể lại…? Mục đích sử dụng những câu hỏi ở cấp độ Biết thường để kiểm
tra trí nhớ của học sinh, hoặc để tái hiện lại những gì đã đọc, đã học, đã biết về xuất xứ tác phẩm, diễn biến cốt truyện, các chi tiết, tình tiết Những câu hỏi
Biết thay vì cách hỏi đơn điệu thì nên được thiết kế theo tiêu chí “rượu cũ bình mới” và luôn luôn đi kèm theo mức độ Hiểu Nghĩa là những yêu cầu về nội
dung kiến thức vẫn thế nhưng giáo viên nên khoác cho các câu hỏi một hình thức mới, cách diễn đạt mới, làm mới hình thức hỏi để tăng tương tác, kích
thích sự hứng thú trả lời ở mỗi học sinh Những câu hỏi kiểm tra mức độ Biết
về tác phẩm “Chí Phèo” của học sinh cũng không khiên cưỡng cứ đặt ra rồi
yêu cầu học sinh đứng lên trả lời mà nên linh hoạt, có thể trả lời cá nhân, có thể làm việc theo nhóm, có thể trả lời trực tiếp, có thể tái hiện trên phiếu học tập, qua sơ đồ tư duy sáng tạo mà giáo viên đã chuẩn bị sẵn
Một số câu hỏi minh họa dưới đây được tôi thiết kế theo những mục đích
và cách sử dụng như thế:
- Từ 3 mốc thời gian 1936, 1941, 1946, em hãy dựng lại hành trình để trở thành kiệt tác của truyện ngắn “Chí Phèo”? Qua đó, em có suy nghĩ gì về các tên gọi của tác phẩm “Chí Phèo”? (Phụ lục)
Trang 6- Trong truyện có những nhân vật nào? Xác định nhân vật trung tâm, nhân vật chính, nhân vật phụ trong hệ thống nhân vật ấy? Nếu xem đây là một bộ phim,
em ấn tượng nhất với diễn viên nào? Vì sao?
- Làm việc theo nhóm đôi để sắp xếp lại thứ tự các sự việc đã được đánh số cho phù hợp để hình thành tóm tắt cốt truyện “Chí Phèo” theo nhân vật chính? Trong các sự việc ấy, em nhớ nhất sự việc, chi tiết nào?Vì sao?( Phụ lục)
- Đoạn văn nào trong tác phẩm kể về hoàn cảnh xuất thân, nguồn gốc lai lịch của nhân vật Chí Phèo?
- Hãy xem đoạn phim ngắn sau và cho biết: Thị Nở là người phụ nữ như thế nào? (về hoàn cảnh, ngoại hình, tính cách)? Chí Phèo gặp thị Nở trong hoàn cảnh nào? (thời gian, không gian, trạng thái, hành vi…)?
- Nhân vật Chí Phèo đã có “màn ra mắt độc đáo” như thế nào trong đoạn văn
mở đầu thiên truyện?
2.3.1.2 Câu hỏi ở cấp độ Hiểu
Xây dựng hệ thống câu hỏi Hiểu đối với tác phẩm “Chí Phèo” nhằm kiểm tra học sinh về cách liên hệ, kết nối kiến thức, giúp học sinh thực sự phát triển
tư duy trong sự lí giải, thảo luận, hiểu biết Khi đặt câu hỏi, giáo viên nên sử
dụng các câu hỏi như: Vì sao…? Hãy so sánh…? Hãy liên hệ…? Hãy chia sẻ
Dưới đây là những câu hỏi ở cấp độ Hiểu mà tôi đã thiết kế cho tác phẩm “Chí Phèo”.
- Nguyên nhân nào khiến nhân vật Chí Phèo từ người nông dân hiền lành, lương thiện thành một kẻ lưu manh, tha hóa?
- Em có nhận xét gì đối với những thế lực đã bắt tay làm biến đổi nhân vật Chí Phèo?
- Làm việc nhóm hoàn thành sơ đồ sáng tạo sau để thấy nhân vật Chí Phèo sau
khi ra tù về làng đã thay đổi về ngoại hình (khuôn mặt, trang phục, thân hình)? Thử phác họa nhanh hình ảnh ấy? Em có nhận xét gì về chân dung Chí Phèo lúc này? (Phụ lục)
- Làm việc nhóm hoàn thành sơ đồ sáng tạo sau để thấy nhân vật Chí Phèo sau
khi ra tù về làng đã thay đổi về nhân hình (về hành động, trạng thái, lời nói…)? Thử hình dung và phác họa nhanh hình ảnh ấy? Em có nhận xét gì về tính cách của Chí Phèo lúc này? (Phụ lục)
- Hoàn thành sơ đồ sáng tạo sau để thấy những gì đã diễn ra trong tâm hồn nhân vật Chí Phèo sau khi gặp thị Nở và ăn cháo hành?(Phụ lục)
- Giữa làng Vũ Đại khô khát, thị Nở là giọt nước mát lành, là chiếc phao sẽ đưa Chí Phèo đến với bến bờ lương thiện Nhưng ý nguyện tốt đẹp ấy ở Chí Phèo có trở thành hiện thực không? Vì sao?
- Chi tiết Chí Phèo đâm chết Bá Kiến chứng tỏ điều gì?
2.3.1.3 Câu hỏi ở cấp độ Vận dụng
Câu hỏi ở cấp độ Vận dụng là hệ thống câu hỏi kiểm tra khả năng áp dụng những kiến thức đã học trong tác phẩm “Chí Phèo” vào giải quyết những vấn
đề trong điều kiện mới Khi đặt câu hỏi, giáo viên nên tạo ra các tình huống
Trang 7mới, gắn với thực tế để người học cảm thấy gần gũi Nên sử dụng các cụ từ
Làm thế nào…? Có cách giải quyết nào…?
Những câu hỏi ở cấp độ Vận dụng được cụ thể hóa như sau:
- Hãy viết tiếp vào các câu sau để thấy ý nghĩa của thị Nở và bát cháo hành trong cuộc đời Chí: “Nếu cuộc đời Chí Phèo là một sa mạc cô đơn, là mảnh đất khô cằn, là đường hầm tối mịt, là một đống tro tàn thì thị Nở là….”
- Sau này, nếu chẳng may em rơi vào những nghịch cảnh khốn khó do cuộc sống tạo ra, em sẽ làm gì để tự cứu lấy cuộc đời mình?
- Em đã học được những gì khi đọc và học tác phẩm này? (từ phía nhân vật, từ phía nhà văn…)
- Tác phẩm đã lùi xa chúng ta hơn 70 năm nhưng vẫn còn nhiều vấn đề của xã hội, của con người hôm nay vẫn còn đặt ra mang nhiều ý nghĩa Theo em, đó
là những vấn đề nào?
2.3.1.4 Câu hỏi ở cấp độ Phân tích
Sử dụng câu hỏi Phân tích giúp học sinh kiểm tra khả năng phân tích vấn
đề trong tác phẩm “Chí Phèo”, từ đó đi đến một kết luận nào đó Câu hỏi Phân tích thường có nhiều cách giải, thể hiện khả năng sáng tạo trong học sinh Giáo viên thường sử dụng các cụm từ Em có nhận xét gì ? Hãy chứng minh ? Hãy
so sánh ? Hãy phân tích ?
Đây là những minh chứng cụ thể cho những câu hỏi ở cấp độ Phân tích:
- Tại sao nói việc nhân vật Chí Phèo nhìn thấy được ánh nắng, lắng nghe được tiếng chim, nghe được mọi người nói chuyện… lại là biểu hiện của sự hồi sinh?
- Tại sao khi bị thị Nở từ chối tình yêu, Chí Phèo uống rượu và ra đi Chí Phèo nói là đến để đâm chết cái con khọm già nhà nó nhưng bước chân khật khưỡng của Chí Phèo lại đến nhà Bá Kiến?
- Hãy chứng minh rằng: Để cho nhân vật Chí Phèo tự sát, Nam Cao đã bộc lộ
tư tưởng nhân đạo sâu sắc, mới mẻ nhưng cũng đồng thời phản ánh một hiện thực khắc nghiệt?
- Hãy khám phá quan niệm nghệ thuật về con người “con người trong con người”, “cố tìm mà hiểu” khi để cho nhân vật Chí Phèo, Lão Hạc, Lang Rận phải chết?
- Bakhtin đã từng nói rằng: Nhân vật trong chủ nghĩa hiện thực hoặc to lớn hơn số phận hoặc nhỏ bé hơn tính người của mình Xuân Tóc Đỏ và Chí Phèo
là ai trong chủ nghĩa hiện thực?
- “Tác phẩm văn học là khám phá về nội dung và phát minh về hình thức” (Leonop Leonit) Hãy chứng minh qua kiệt tác “Chí Phèo”?
2.3.1.5 Câu hỏi ở cấp độ Đánh giá
Sử dụng câu hỏi Đánh giá sẽ giúp kiểm tra khả năng đóng góp ý kiến,
sự phán đoán của học sinh trong việc nhận định, đánh giá vấn đề dựa trên
những kiến thức đã được lĩnh hội Câu hỏi Đánh giá thúc đẩy học sinh tìm tòi
tri thức, xác định giá trị thường được sử dụng sau khi học xong một nội dung hoặc cả bài Câu hỏi thường kết hợp cả câu hỏi đóng và câu hỏi mở khiến học sinh đưa ra nhận định nhưng cần phải lí giải Điều này kích thích phát triển tư
Trang 8duy logic, tư duy phê phán, hình thành năng lực đánh giá cho học sinh Câu hỏi
Đánh giá thường bắt đầu bằng các cụm từ: Hãy khái quát….? Hãy đưa ra quan điểm…? Hãy nhận xét…
Để giúp học sinh Đánh giá về nhân vật, nhà văn và tác phẩm, tôi đã sử
dụng những câu hỏi như sau:
- Bình luận về tiếng chửi của Chí Phèo, có các ý kiến sau:
A Đó là tiếng chửi vu vơ, vô thức của những thằng say rượu
B Là tiếng lòng của một con người đang đau đớn, bất mãn
C Cho thấy nỗi cô đơn đến tột cùng của Chí Phèo
Quan điểm của em như thế nào?
- Nhà văn Nam Cao kể về bi kịch tha hóa của Chí Phèo từ nhân hình đến nhân tính để làm gì?
- Cả nhân vật Chí Phèo và Xuân Tóc Đỏ đều là những hiện tượng lưu manh nhưng giữa họ có điểm nào khác nhau?
- So với bi kịch của nhân vật Chị Dậu và Lão Hạc, Nam Cao có phát hiện mới
mẻ nào về người nông dân trước cách mạng qua bi kịch của Chí Phèo?
- Hãy chia sẻ tâm trạng của em khi lần đầu tiên trong cuộc đời nhân vật Chí Phèo em nhìn thấy “mắt Chí Phèo hình như ươn ướt”, Chí Phèo “toe toét cười”, Chí Phèo “làm nũng với thị Nở”…?
- Để cho thị Nở xuất hiện cùng bát cháo hành giúp nhân vật Chí Phèo hồi sinh, Nam Cao đã đồng thời gửi gắm tư tưởng nhân đạo và triết lí nhân sinh nào?
- Có ý kiến cho rằng “thị Nở vừa vớt Chí Phèo khỏi một vực sâu người chưa ráo nước thì lại đã ấn dúi xuống một vực sâu thăm thẳm khác” Em nghĩ gì về
ý kiến này?
- Em có suy nghĩ gì về cách giải thích của Nam Cao khi cho rằng “những thằng điên và những thằng say rượu không bao giờ làm những cái mà lúc ra đi chúng định làm”?
- So sánh với bi kịch tha hóa, bi kịch bi bần cùng hóa để thấy bi kịch bị cự tuyệt quyền làm người ở nhân vật Chí Phèo đau đớn, thê thảm hơn nhiều?
- Trong 1 phút hãy đánh giá khái quát về hình tượng nhân vật Chí Phèo?
2.3.1.6 Câu hỏi ở cấp độ Sáng tạo
Câu hỏi ở cấp độ cao nhất này nhằm khuyến khích người học phát triển trí tưởng tượng, tư duy sáng tạo, thể hiện nguyện vọng, ước mơ, mong muốn để
hướng tới cái tiến bộ Muốn đặt những câu hỏi ở cấp độ Sáng tạo, giáo viên
cần tạo ra những tình huống khiến học sinh phải suy đoán, đưa ra lời giải thích, cách giải quyết mang tính sáng tạo riêng của mình Các cụm từ để hỏi thường
là Có giải pháp nào khác để giải quyết vấn đề/tình huống ?
Những câu hỏi ở cấp độ Sáng tạo mà tôi sử dụng thường có dạng:
- Em thử hình dung về cái kết cho cuộc đời Chí Phèo nếu thị Nở không xuất hiện?
- Hãy hóa thân thành nhân vật Chí Phèo để kể lại quá trình diễn ra bi kịch khi
bị thị Nở từ chối tình yêu?(Phụ lục) ;
Trang 9- Khi Chí Phèo chết “Mắt hắn trợn ngược, mồm hắn ngáp ngáp, muốn nói nhưng không ra tiếng” Hãy tưởng tượng xem nhân vật Chí Phèo muốn nói với
ai và nói những điều gì trước khi từ biệt cõi đời?
- Thay lời Nam Cao trả lời câu hỏi: Ai đẻ ra Chí Phèo?
- Nếu được viết một kết thúc khác cho truyện “Chí Phèo”, em sẽ viết như thế nào?
- Đóng vai, dựng lại đoạn video ngắn tái hiện lại bi kịch bị cự tuyệt quyền làm người ở Chí Phèo cho đến hết tác phẩm?
- Sáng tác/sưu tầm thêm các bài thơ, đoạn thơ về liên quan đến tác phẩm?
2.3.2 Thiết kế bài dạy tác phẩm “Chí Phèo” theo hướng sử dụng câu hỏi
mở với sáu cấp độ nhận thức của Bloom.
Hệ thống câu hỏi mở theo sáu cấp độ nhận thức của Bloom trong dạy
học tác phẩm “Chí Phèo” đã được tôi cụ thể hóa trong thiết kế bài dạy với
những mục tiêu và yêu cầu cụ thể Mỗi cấp độ của câu hỏi mở gắn với những hoạt động cụ thể theo nội dung của bài học và được tiến hành linh hoạt trong suốt tiến trình dạy học
Tuy nhiên, do giới hạn của đề tài nghiên cứu nên tôi chỉ đưa ra một phần
minh họa của giáo án bài dạy “Chí Phèo” được thiết kế theo hướng vận dụng
hệ thống câu hỏi mở theo sáu cấp độ nhận thức của Bloom trong việc triển khai đọc hiểu tác phẩm
Đọc văn:
CHÍ PHÈO
Nam Cao
-I Mục tiêu bài học
Giúp học sinh:
1 Kiến thức:
- Hiểu và phân tích được các nhận vật trong truyện Qua đó hiểu được giá trị hiện thực và giá trị nhân đạo sâu sắc mới mẻ của tác phẩm
- Nắm vững giá trị nghệ thuật của tác phẩm: Nghệ thuật xây dựng nhân vật điển hình trong hòan cảnh điển hình
2 Kĩ năng:
- Đọc hiểu văn bản theo đặc trưng thể loại
- Rèn kỹ năng phân tích nhân vật trong tác phẩm tự sự
3 Thái độ:
- Có ý thức học tập và rèn luyện để biết cách phân tích, đánh giá một tác phẩm của Nam Cao
II Chuẩn bị của giáo viên và học sinh
III Tổ chức các hoạt động học tập
1 Ổn định lớp, kiểm tra sĩ số
2 Kiểm tra bài cũ
3 Tiến trình bài học
Hoạt động của giáo viên và học sinh Yêu cầu cần đạt Hoạt động 1: Khởi động
Trang 10- Giáo viên tổ chức cho học sinh chơi trò khám phá hội họa
bằng cách trình chiếu một bức tranh liên quan đến tác phẩm
và yêu cầu học sinh quan sát sau đó chia sẻ suy nghĩ của
mình về bức tranh
- Học sinh quan sát và chia sẻ
- Trên cơ sở đó giáo viên sẽ dẫn vào bài học
- Nhận diện nhanh và có những cảm nhận ban đầu về tác phẩm “Chí Phèo”
Hoạt động 2: Hình thành kiến thức
I Tìm hiểu chung
Để giúp học sinh nhận biết được những thông tin cơ bản
về xuất xứ, đề tài, nhân vật và cốt truyện để làm căn cứ cho
đọc – hiểu, tôi đã linh hoạt trong hoạt động cá nhân để giúp
học sinh giải quyết các các câu hỏi sau:
+ Từ 3 mốc thời gian 1936, 1941, 1946, em hãy dựng lại
hành trình để trở thành kiệt tác của truyện ngắn “Chí
Phèo”? Qua đó, em có suy nghĩ gì về các tên gọi và hành
trình để trở thành kiệt tác của tác phẩm “Chí Phèo”?
+ Tìm điểm chung về đề tài cho tác phẩm “Tắt đèn”, “Lão
Hạc” và “Chí Phèo”?
+ Trong truyện có những nhân vật nào? Xác định nhân vật
trung tâm, nhân vật chính, nhân vật phụ trong hệ thống nhân
vật ấy?Nếu xem đây là một bộ phim, em ấn tượng nhất với diễn
viên nào? Vì sao?
- Làm việc theo nhóm đôi để sắp xếp lại thứ tự các sự việc
đã được đánh số cho phù hợp để hình thành tóm tắt cốt
truyện “Chí Phèo” theo nhân vật chính? Trong các sự việc
ấy, em nhớ nhất sự việc, chi tiết nào?Vì sao?
- Học sinh sẽ căn cứ vào sách giáo khoa hiểu biết để tái hiện
và bày tỏ suy nghĩ về các câu hỏi giáo viên đặt ra
- Từ đó, giáo viên sẽ lần lượt chốt ý, chuyển ý hoặc gợi ý
thảo luận
- Nhận biết những thông tin
cơ bản về xuất
xứ, đề tài, nhân vật và cốt truyện
để làm căn cứ cho đọc – hiểu
- Bộc lộ khả năng khái quát trong giải quyết vấn đề
- Sử dụng ngôn ngữ để giao tiếp
II Đọc – hiểu văn bản
Trong quá đọc - hiểu tác phẩm “Chí Phèo”, tôi đã sử
dụng hệ thống câu hỏi mở theo sáu cấp độ nhận thức của
Bloom để hướng dẫn học sinh tìm hiểu về nhân vật Chí Phèo
ở những nội dung cụ thể sau:
1 Hình tượng nhân vật Chí Phèo.
a Nguồn gốc, lai lịch:
- GV đặt vấn đề:
+ Đoạn văn nào trong tác phẩm kể về hoàn cảnh xuất thân,
nguồn gốc lai lịch của nhân vật Chí Phèo?
+ Mặc dù là đứa trẻ bị bỏ rơi nhưng Chí Phèo là người như
thế nào cho đến năm 20 tuổi?
+ Một người có bản chất lương thiện, có sức lao động, giàu
- Biết cách đọc phát hiện để có cái nhìn ban đầu
về tác phẩm và thể loại
- Biết đọc kĩ và đọc sáng tạo để nhận diện, phân tích, lí giải, đánh giá, liên
hệ, mở rộng các vấn đề liên quan