Điện Biên Đông là một huyện miền núi thuộc tỉnh Điện Biên , nằm ở phía Đông Nam thành phố Điện Biên , tách ra từ 10 xã vùng cao của huyện Điện Biên vào năm 1996 đến năm 2005 thì thị trấn Điện Biên Đông được xây dựng trên cở sở xã Na Son cách thành phố khoảng 50km.
Trang 1Đề tài: Tìm hiểu về đặc điểm văn hóa của dân tộc Hmông ở xã Nong
U-Điện Biên Đông-Tỉnh U-Điện Biên
Bài làm
I KHÁI QUÁT CHUNG VỀ HUYỆN ĐIỆN BIÊN ĐÔNG
Điện Biên Đông là một huyện miền núi thuộc tỉnh Điện Biên , nằm ở phía Đông Nam thành phố Điện Biên , tách ra từ 10 xã vùng cao của huyện Điện Biên vào năm 1996 đến năm 2005 thì thị trấn Điện Biên Đông được xây dựng trên cở sở xã Na Son cách thành phố khoảng 50km
1 Vị trí địa lí
Diện tích: 1.206,39 km
Dân số : 48,990 người
Phía bắc Điện Biện Đông giáp huyện Mường Ảng
phía tây giáp huyện Điện Biên và thành phố Điện Biên Phủ
phía Nam và phía Đông giáp tỉnh Sơn La
2 Địa hình
Điên Biên Đông nằm ở độ cao trung bình 900-1000m Địa hình hiểm trở
bị chia cắt bởi nhiều khe suối , vực sâu , đồi núi chiếm 90% diện tích đất tự nhiên có hai con sông lớn chảy qua, sông Mã và sông nậm ngám
3 Khí hậu
Điện Biện Đông là vùng khí hậu nhiệt đới , hằng năm chịu ảnh hưởng của hai khối khí lớn , khpoong khí phía bắc khô, lạnh và không khí phía nam nóng
ẩm khí hậu Điện Biên Đông được chia là hai mùa; mùa lạnh ( tháng 11-4 năm sau) và mùa khô (từ thắng 5-10) , lượng mưa trung bình trên năm từ 1600-1700mm tập trung chủ yếu vào cac thắng 6,7,8 , nhiệt độ bình quân 22 c
4 Tài nguyên
Điện Biên Đông có một số tài nguyên lớn như vàng ở xã phì Nhừ và chì, kẽ
ở một số nơi khác, vì là huyện nghèo va mới thành lập nên còn nhiều khó khăn
Trang 24.1 Điêu kiện kinh tế , xã hội
Điện Biên Đông tuy địa hình dốc còn nhiều khó khăn trong kinh tế, song
có hệ thống sông suối dày đặc độ dôc lớn có tiêm năng phát triển thủy điện , thủy lợi huyện có thủy điện Na Phát( Na Son ) với công suất lớn 200 kw , thủy lợi ở Nậm Ngám Pu Nhi dự kiến cung cấp nước tưới cho khoangr1.200 ha diện tích đất sản suất của hai huyện Điện Bien Đông Vf Điện Biên Đất đai ở nơi đây thích hợp cho trồng các loại cây như: lúa, ngô, khoai, sắn , lạc, trầu , bông… chăn nuôi chủ yếu là trâu, bò , dê và lợn, gà
4.2 Văn hóa , xã hội
Điện Biên Đông gồm có 14 đơn vị hành chính , thị trấn huyện và 13 xã trực thuộc :Nong U , Pu Nhi , Xa Dung , Phì Nhừ , Pú Hồng , Tìa Dình, Phìng Giàng, Na Son , Keo Lôm , Chiềng Sơ , Mường Luân , Luân Giói , Háng Lìa Là địa bàn cư trú của các dân tộc thiểu số như dân tộc Thái ,Lào, Sinh Mun , Khơ
Mú , Hmông… trong đó dân tộc Hmông chiếm dân số đông nhất( 53,73%) sinh sống chủ yếu trên núi và làm nương rẫy và trồng lúa, ngô,sẵn,đậu tương…người Hmông được phân biệt bởi hai tên gọi là Mông Đỏ và Mông trắng vì trang phục khác nhau và cách mạc cũng khác ,hiện nay người Mông trắng mạc quần có hai cái che trước và sau, còn người Mông đỏ mạc váy còn các phong tuc , tập quán sinh hoạt gần giống nhau
Tiềm năng du lịch có tháp cổ ở Mường Luân và một số khu du lịch nhỏ khác đang trong quá trình hình thành , khu di tích văn hóa của tỉnh được bộ công nhận là di tích văn hóa quốc gia năm 1981
II VĂN HÓA VẬT CHẤT CỦA DÂN TỘC HMÔNG
1 Kiến trúc nhà ở của dân tộc Hmông
Dân tộc Hmông là cư dân sống chủ yếu trên đỉnh núi ,nơi khô ráo thoáng mát nhà ở của họ được làm kiên cố, ngôi nhà dù to hay nhỏ đều làm ba gian , gian đầu tiên là gian chính được đặt bếp và phòng ngủ của ông bà chủ nhà,gian tiếp theo là gian đặt bàn thờ và sinh hoạt ,tiếp khach ,ăn cơm gian tiếp theo là nơi ngủ của các con cháu và bếp phụ, giường ngủ của khách
Trang 3Nhà của dân tộc Hmông có tổng diện tích là 431,98m2 khá vững chắc, trong nhà ở gian hồi bên phải có cửa phụ ở đầu hồi để thông ra ngoài.bên trong gian này giáp vách ,gian giữa có cửa chính;giáp vách hậu là bàn thờ.Về phía trước giáp vách ngang với gian hồi.bên phải đặt cối say ngô.gian giữa có vách ngăn trổ cửa thông với gian hồi bên trái.nhà đất mái hình mai rùa làm bằng cỏ tranh,dùng làm buộc dây, nền nhà tôn cao, xung quanh được kè bằng đá tự nhiên, cửa chính mở ở trước mặt nhà Tường vách thường bằng hoặc bằng liếp nứa, cỏ tranh.Trong nhà, ba gian chính để thông nhau Nhà có 2 bếp ở 2 phía đầu hồi, một bếp để đun nước cho khách, một bếp để nấu nướng trong gia đình
và có sàn gác (sàn kiêng) đặt trên xà ngang - nơi để ngô, thóc, lúa và các hạt giống cây trồng
Chuồng gia súc có diện tích 6,29m2, bằng gỗ, lợp ván ở trên và lát ván ở dưới.Xung quanh được quây bằng gỗ tròn hoặc thưng ván
Làm nhà được coi là một việc hệ trọng trong đời người H’Mông, do vậy ngày về nhà mới là ngày đại sự của gia chủ Ngày hôm ấy, người ta tổ chức ăn uống vui vẻ, chúc nhau mọi sự tốt lành
Trang 4Cùng với việc làm nhà mới là làm chuồng gia súc.Chuồng gia súc được làm chếch với cửa chính, tuỳ thuộc vào hướng gió.Để làm chuồng gia súc, người
ta cũng phải xem tuổi gia chủ, tính ngày tháng rồi mới làm.Người H’Mông rất yêu quý gia súc, có khi còn làm chuồng gia súc tốt hơn làm nhà ở Khi làm chuồng gia súc người H’Mông đều thắp hương cúng ma chuồng, ma trại phù hộ cho gia súc hay ăn chóng lớn, dễ nuôi
Trải qua bao đời, sinh sống bên những sườn núi cao, những ngôi nhà trình tường của người H’Mông vẫn giữ nguyên vẻ đẹp cổ xưa, luôn hấp dẫn du khách đến và tìm hiểu phong tục tập quán của một dân tộc vùng cao trong cộng đồng các dân tộc Hmông Đây là một số nét văn hóa tâm linh khi làm nhà cũng là một quy trình truyền thống của họ dân tộcHmông là tộc người sống đoàn kết giút đỡ nhau trong mọi công việc và cuộc sống ngày nay dân tộc mông cũng có những biến đổi trong sinh hoạt cộng đồng,và biến đổi trong cách làm nhà họ lợp ngói hoạc làm nhà sàn như dân tộc thái
2 Trăng phục của dân tôc Hmông
Trang phục truyền thống của người phụ nữ Mông bao gồm khăn đội đầu,
áo xẻ ngực, váy, xà cạp lưng và xà cạp chân Khăn đội đầu thường dùng vải có chiều dài 18m để quấn thành từng nếp vòng quanh đầu hoặc dùng khăn hình chữ nhật quấn lại hình mỏ quạ Áo có cổ phía trước hình chữ V, phía sau thường có hình chữ nhật hoặc hình cánh én Phần cổ áo được cắt may rất tỉ mỉ, đây là một trong những phần khó nhất của bộ trang phục, chỉ có những thợ lành nghề mới
có thể làm được Họa tiết trang trí hay phụ kiện đi kèm thường rất đa dạng.Trang phục của những người phụ nữ Mông hoa và Mông trắng, áo thường thêu nhiều hoa văn hình chữ nhật, hình vuông, hình tròn, quả trám… Trên áo thường được đính thêm các hạt cườm tạo vẻ đẹp cho áo và màu chủ đạo trên áo thường có màu trắng hoặc màu xanh Đối với áo của người phụ nữ Mông đen hoặc Mông đỏ thì các họa tiết trang trí thường là hình bông hoa, hình chữ nhật…, tập trung nhiều ở hai ống tay và trước ngực; màu sắc chủ đạo thường là màu đen hoặc đỏ
Trang 5Váy của người phụ nữ Mông được may tỉ mỉ, khéo léo với nhiều họa tiết trang trí và màu sắc sặc sỡ; những nếp uốn lượn như những gợn sóng tạo độ bồng bềnh và mềm mại cho chiếc váy.Đối với những chiếc váy để đi hội hoặc là váy cưới cô dâu đặc biệt hơn bởi được đính rất nhiều hạt cườm.Xà cạp lưng thường được sử dụng để cố định váy khi mặc Ngoài ra người phụ nữ Mông còn
sử dụng thêm một xà cạp để trang trí; nó có thể dài để quấn quanh eo hoặc là có hình chữ nhật để đeo trước váy Độ dài của xà cạp có thể là ngang đùi, ngang gối hoặc có chiều dài bằng với váy.Xà cạp chân được dùng để quấn quanh chân, tạo độ vững chắc và thon gọn cho đôi chân người phụ nữ
Đi kèm với bộ trang phục truyền thống, là những bộ trang sức bằng bạc được làm thủ công Đó có thể là hoa tai to bản được chạm khắc tinh xảo, hoặc là
bộ vòng bạc đeo cổ có kích thước lớn dần… Để mặc một bộ trang phục truyền thống của người phụ nữ Mông không phải là đơn giản: từ cách xếp khăn đội đầu cho tới kỹ thuật mặc váy và quấn xà cạp chân… đều đòi hỏi sự khéo léo cao Trung bình mỗi lần thay một bộ trang phục cho các dịp lễ hội phải mất từ 1-2 giờ.Một bộ trang phục truyền thống của phụ nữ người Mông bình thường có giá khoảng 1-2 triệu đồng; đối với những trang phục được may cắt thủ công cầu kỳ dùng để đi hội hoặc làm của hồi môn cho con gái trước khi về nhà chồng thì có giá từ vài triệu cho tới vài chục triệu đồng Sở dĩ trang phục của người phụ nữ Mông đắt như vậy là do trang phục được cắt may rất cầu kỳ, mỗi một họa tiết được đầu tư làm rất tỉ mỉ và mỗi bộ thường phải may trong khoảng thời gian từ 2-3 tháng Vì vậy mỗi người phụ nữ Mông trước khi về nhà chồng thường chỉ có vài bộ trang phục
Trang 63 Ẩm thực của dân tộc Hmông
Văn hóa ẩm thực của dân tộc mông là một nét văn khá tiêu biểu mang đậm bản sắc tộc người, khi nói đên ẩm thực chúng ta nhớ tới các món ăn khác nhau được chế biến cầu kỳ và đơn giản từ các loại rau,qủa sẵn có trong tự nhiên.Trong các món ăn hàng ngày cũng như lễ hội, dân tộc H'Mông rất chú trọng đến gia vị và màu sắc vì đặc điểm thiên nhiên ở đây giá lạnh, rất cần có những món ăn ấm, nóng với màu sắc mạnh đặc biệt là ớt khô được đồng bào chú ý và chế biến cầu kỳ nhất, bỏ vào các loại thức ăn hơn nữa là dùng để chấm cơm nếp
Trang 7Cây lương thực chính của người H'Mông là cây ngô và lúa cho nên ở nhiều vùng, đồng bào sử dụng ngô, lúa là món ăn chính Món ngô hấp (hoặc đồ, thường gọi là mèn mén) bao giờ cũng ăn với canh có nhiều mỡ, do ở vùng cao, trời rét nên mỡ là món ăn thường xuyên Đối với người H'Mông, bữa ăn sáng là bữa phụ, hai bữa chính là trưa và tối Ngô được xay thành bột, trộn nước cho đủ
ẩm rồi nhào bột đồ chín lần đầu, đổ ra cho nguội, lại cho chút nước nhào đều và đồ tiếp lần nữa Bột chín được đổ vào rá rồi dùng thìa xúc ăn với nước canh, rau, thịt và các thức ăn khác.Người HMông còn dùng ngô non thái hạt, xay nhuyễn hoặc dùng bột ngô nếp làm bánh rợm, bánh trôi Món ăn phổ thông được đồng bào ưa dùng là đỗ tương xay thành bột đun sôi, cho ít nước chua và rau vào nấu chín làm canh Món ăn khô là lạc, vừng rang Các loại thịt được nấu, nướng hoặc hầm nhừ với gia vị nhưng không có tập quán làm thắng cố.Thịt để dành lâu ngày được ướp muối, phơi hoặc sấy khô trên gác bếp Do điều kiện sống trên núi nên ngoài thịt thú rừng, thịt gia súc, gia cầm, trứng gà, vịt, hiếm khi đồng bào được ăn ốc, cá Các loại rau rừng như bồ khai, rau ngót rừng, các loại nấm, măng, hoa chuối, lõi non thân chuối, các loại quả bứa, vả, dâu da thường được xào nấu hoặc ăn sống như các loại quả cây Ngoài ra vào các dịp lễ tết người Hmông còn bánh dày là loại bánh tiêu biểu không thể thiếu, được làm bằng gạo nếp và gói hay bọc bằng lá chuối đây cũng là một món ăn làm mất thời gian nhiều nhất.các loại thịt nướng,rắn luộc đó là thịt gà , điều mang ý nghĩa tâm linh
và dùng trong tối ngày 30 tết
Đồ uống hàng ngày là nước đun sôi để nguội, hoặc nướng quả ngô cháy vàng cho vào nồi nước sôi để dùng như nước chè nhưng có chút mùi khét, vị ngọt; hoặc uống chè dây là cây dây leo bò, mọc hoang ở rừng núi Do du canh
du cư không trồng được chè, đồng bào thường mua chè để uống, tiếp khách Nhiều khi đi rừng, làm nương rẫy họ còn phải uống nước khe suối
Rượu được rất nhiều người ưa dùng, thậm chí nam giới thường dùng hàng ngày.Các dịp cưới xin, cúng ma, tiếp khách và các ngày tết không thể thiếu rượu Do cây lương thực chính là ngô nên rượu của người H'Mông thường được
Trang 8cất từ ngô Tuy nhiên cũng có người cất rượu từ mì, mạch, sắn…Trong cuộc sống hàng ngày đồng bào đân tộc HMông khó khăn và phải đi làm cả ngày nên không có thời gian để làm các món ăn và chế biến nhưng trong các ngày hội,lễ thì luôn được mọi người chú ý đây cung là một ly do hơn nữa đối với dân tộc Hmông họ cũng không chú trọng đến hàng ngày vì điều kiện khó khăn, họ ăn thịt lợn,gà và trứng cũng chỉ là thỉnh thoảng vì ngày nay dịch bệnh liên miên nên
họ nuôi được bao nhiêu thì ăn và dùng bấy nhiêu Vào mùa mưa nhà người Hmông làm bánh dày cái bánh này được làm bằng gạo nếp cách làm như sau: Được làm rất công phu và tốn kém thời gian làm từng bước theo thứ tự,khi xác thóc xong làm sạch sẽ rồi đổ vào xô hoặc chậu ngân tầm hai tiếng đồng hồ thì vo
để vào rổ tầm năm phút thì đồ lên trong lúc đang đồ thì luột một quả trứng chỉ lấy lòng đỏ xoa vào tay và các dụng cụ cần thiết để nặn bánh không bị dính khi nào chín mềm dẻo rồi mới xưới bỏ vào cái giã rồi hai người hai bên thi nhau giã cho tới khi nhuyễn nặn được thì hai người phụ nữ vào nặnngay không được để nguội nếu để nguội thì sẽ không nặn dược nữa
Bánh dày không chỉ là chuyện trong mỗi gia đình của tộc người Hmông mà còn một nết văn hóa truyền thống không thể thiếu trong ngày Tết mà còn là vật cúng lễ,và món ăn truyền thống của người Hmông
Trang 9III Văn hóa tinh thần của dân tộc Hmông
1 Tín ngưỡng,tôn giáo
Là nét văn hóa đặc trưng cho đồng bào dân tộc Hmông mang đậm bản sắc văn hóa nông nghiệp, vì cư dân sống dựa vào nghề làm nương là chính nên họ chú ý đến vấn đề vạn vật hữu linh thờ ông bà tổ tiên và thờ các vị thần tự nhiên gắn liền với các mùa vụ trong năm thờ ông bà tổ tiên, và một nghi thức nữa đó
là khi lợn đẻ được 2-3 thắng thường lấy một con để làm lễ dâng cho ông bà tổ tiên ,trong sinh hoạt hang ngày và trong sản suất người Hmông cũng có những kiêng kỵ để tránh làm xuc phạm ,các vị thần linh và ông bà tổ tiên những người
đã mất Song đồng bào Hmông bị ảnh hưởng sâu sắc với đạo vàng chứ và bị lôi cuốn tham gia, gần như xã nào cũng có người theo đạo tín ngưỡng dân gian vẫn chiếm vị trí quan trọng trong đời sống tâm linh của cộng đồng
2.Lễ hội
Lễ hội của đồng bào dân tộc Hmông mang sắc thái riêng biệt với các dân tộc khác Đó là các lễ hội gắn liền với đời sống tín ngưỡng của cư đân nông nghiệp, nương rẫy và các tập tục của cư dân bản địa, các lễ hội gắn với tín ngưỡng nông nghiệp là lễ Tết tổ chức vào thời gian nông nhàn tức là thắng 10,11,12 dương lịch dân tộc Hmông tổ chức hội ném pao,đánh cù nay có biểu diễn văn nghệ… Trong thời gian này các cô gái và con trai chưa có gia đình thi nhau ném pao và rủ nhau đi thăm bạn bè
Trang 10Tết cổ truyền của người mông hiện nay cũng không có gì khác mấy, hằng năm họ cũng tổ chức vào Tết chung đó là Tết Nguyên Đán vào dịp này họ tổ chức diễn văn nghệ,nhảy ,múa các điệu múa,nhảy của dân tộc mình hát giao duyên và chơi trò thi ném pao nếu ai thua thì phải hát một bài hoặc trao cho đối phương chiết khăn hoặc vòng cổ…đây cũng là một trò chơi của các đối phương
và được thực hiện nhiều nhất, vui nhất cho các bạn trẻ và thanh niên bây giờ Còn Tết người già quan niện phải kiêng kỵ không được tự do như bây giờ ,các đôi trai gái cũng không được tự do yêu nhau,tìm hiểu nhau không được phép đi thăm bạn bè, đi chơi hoặc vào nhà người khác trong ngày Tết ngoài lễ tết dân tộc Hmông còn có một số lễ hội khắc măng đậm văn hóa vùng cao vừa khó khăn khắc nghiệp vừa thể hiện tinh thần tâm linh phong phú đa dạng…còn thể hiện các mối quan hệ giao lưu giữa cộng đồng ,làng ,bản…
Trang 113.Cưới xin,ma chay của người Mông
Lễ cưới của con cháu được tổ chức cầu kỳ và phải thông qua nhiều nghi thức,hai vợ chồng mới tiến hành tổ chức lễ cưới, đây cũng là một nghi lễ mang ý nghĩa dân gian , thể hiện bản sắc văn hóa riêng của đông bào dân tộc Hmông, đám cưới của họ được tổ chức linh đình, vào mùa thu hoạch lúa xong xôi đây là một phong tục mang nét văn hóa riêng trong sinh hoạt
Đôi trai gái yêu nhau tự nguyện lấy nhau thì người con trai sẽ đi một mình dắt con gái về,khi về đến nhà phải đứng ở cửa chính gọi gia đình, gia đình nhà trai bát một con gà trống quét phép 3 vòng trên đầu đôi vợ chồng trẻ rồi mới bước vào nhà Đồng thời gia đình nhà trai mời một người hàng xóm sang ăn cơm để chứng kiến việc lấy vợ và ngày hôm sau, người hàng xóm này mang 1 chai rượu, một đôi gà đến thông báo cho nhà gái biết rằng con gái nhà mình đã
đi với Chàng trai đó"Xa Só"
Sau 3 ngày từ khi cô gái được lấy về ở nhà chàng trai, bố mẹ chàng trai đưa đôi vợ chồng trẻ sang gia đình nhà gái rồi thống nhất kết thông gia và bàn việc cưới xin Sau buổi gặp mặt kết giao thông gia xong,bố bố mẹ chồng về nhà trước, con trai và con dâu ở lại nhà bố mẹ vợ giúp gia đình vài ngày rồi mới về Căn cứ sự thống nhất cho lễ ăn hỏi của hai gia đình,bố mẹ chồng nhờ một người