Mục tiêu nghiên cứu của luận án là nghiên cứu đầy đủ và hệ thống về phân loại cũng như đề xuất giải pháp bảo tồn họ Chè ở tỉnh Lâm Đồng. Mời các bạn cùngtham khảo!
Trang 1ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC TỰ NHIÊN
Trang 2Công trình được hoàn thành tại Khoa Sinh học, Trường Đại học
Khoa học Tự nhiên, Đại học Quốc gia Hà Nội
Người hướng dẫn khoa học:
1 PGS TS Trần Ninh
2 PGS TS Nguyễn Trung Thành
Phản biện:
Phản biện:
Phản biện:
Luận án sẽ được bảo vệ trước Hội đồng cấp Đại học Quốc gia chấm luận án tiến sĩ họp tại ………
vào hồi giờ ngày tháng năm 20
Có thể tìm hiểu luận án tại:
- Thư viện Quốc gia Việt Nam
- Trung tâm Thông tin - Thư viện, Đại học Quốc gia Hà Nội
Trang 3MỞ ĐẦU
1 Tính cấp thiết của luận án
Họ Chè trên thế giới có khoảng 600 loài, Việt Nam có
khoảng 130 loài, Lâm Đồng có 47 loài và dưới loài (Bảng 1.3),
trong số đó có nhiều loài mới ghi nhận chỉ phân bố ở khu vực
này (Anneslea dongnaiensis, Adiandra dongnaiensis, Camellia langbianensis, Camellia nervosa…), nhiều thông tin về loài còn
chưa đầy đủ, nhiều loài sẽ rơi vào nguy cơ tuyệt chủng nếu không được điều tra, tư liệu hóa và có phương án bảo tồn kịp
thời
Nguồn gen các loài thuộc họ Chè, đặc biệt nguồn gen
chi Chè (Camellia L.) có tiềm năng ứng dụng lớn Với những lý
do trên, chúng tôi chọn đề tài: “Nghiên cứu phân loại họ Chè (Theaceae) ở tỉnh Lâm Đồng”
2 Mục tiêu của luận án
Nghiên cứu đầy đủ và hệ thống về phân loại cũng như
đề xuất giải pháp bảo tồn họ Chè ở tỉnh Lâm Đồng
3 Ý nghĩa khoa học và thực tiễn của luận án
- Bổ sung thông tin về phân loại họ Chè ở Lâm Đồng nói riêng và Việt Nam nói chung, góp phần xây dựng cơ sở dữ
liệu về hệ thực vật Việt Nam
- Cơ sở cho những nghiên cứu ứng dụng trong các lĩnh vực Nông lâm nghiệp, Dược liệu, Tài nguyên thực vật, bảo tồn
đa dạng sinh học…
4 Những điểm mới của luận án
- Là nghiên cứu đầu tiên ở Lâm Đồng về phân loại họ
Trang 4Chè đầy đủ và hệ thống
- Thiết lập được 22 khóa phân loại cho các taxon họ
Chè ở Lâm Đồng và bổ sung mô tả hình thái cho một số taxon
- Góp phần phát hiện và công bố 5 loài mới cho khoa học
- Đánh giá hiện trạng và giải pháp bảo tồn một số loài
họ Chè ở Lâm Đồng
5 Bố cục của luận án
Luận án bao gồm các phần:
Mở đầu (2 trang)
Chương 1 Tổng quan tài liệu (14 trang)
Chương 2 Đối tượng, phạm vi, nội dung và phương
pháp nghiên cứu (2 trang)
Chương 3 Kết quả nghiên cứu (80 trang)
CHƯƠNG 1 TỔNG QUAN TÀI LIỆU
1.1 VỊ TRÍ HỌ CHÈ (THEACEAE D DON) TRONH NGÀNH MỘC LAN (MAGNOLIOPHYTA)
Đến thời điểm hiện nay, thông qua các tài liệu đã phát hành, danh pháp họ Chè có những thay đổi theo thời gian:
Theaceae Mirb., 1813; Theaceae Mirb ex Gawl., 1816; Camelliaceae DC., 1816; Ternstroemiaceae Mirb ex DC.,
Trang 51816; Theaceae D Don, 1825; Gordoniaceae DC ex Spreng.,
1826
Theo luật danh pháp, tên khoa học chính thức của họ
Chè là Theaceae D Don Tên đồng danh là Camelliaceae
Mirbel, Gordoniaceae DC ex Spreng và Ternstroemiaceae Mirb ex DC
Đến nay phần lớn các tác giả đều thống nhất xếp họ Chè thuộc phân lớp Sổ (Dilleniidae), liên bộ Chè (Theiflorae/Theanae), bộ Chè (Theales)
1.2 LƢỢC SỬ NGHIÊN CỨU HỌ CHÈ TRÊN THẾ GIỚI
Lịch sử nghiên cứu họ Chè trên thế giới chia thành các giai đoạn:
- Giai đoạn thế kỷ 18: giai đoạn nghiên cứu sơ khai, có các đại diện: Kaempfer (1712), Linnaeus (1753), Jussieu (1789)
- Giai đoạn thế kỷ 19: giai đoạn nghiên cứu hệ thống,
có các đại diện: Mirbel (1813), De Candolle (1816), Sweet (1830), Bentham & Hooker (1862)
- Giai đoạn thế kỷ 20: giai đoạn kế thừa và phát triển, thiết lập các hệ thông về họ Chè, có các đại diện: Melchior (1925), Keng (1962), Brummitt (1992), Chang (1998) Có những nghiên cứu sâu về sinh học phân tử và chủng loại phát sinh, có các tác giả: Prince & Parks (2001), Yang et al (2004), Prince (2007), Zhang et al (2014) Trong giai đoạn này, việc phân loại họ Chè có hai quan điểm: quan điểm theo nghĩa rộng (s.l.) và quan điểm theo nghĩa hẹp (s.s.) Theo nghĩa rộng, họ
Trang 6Chè bao gồm các phân họ Theoideae, Ternstroemioideae,
Asteropeioideae và Sladenioideae, ủng hộ quan điểm này có các tác giả Cronquist (1981), Dahlgren (1983), Goldberg (1986), Thorne (1992) và Takhtajan (1997) Quan điểm theo nghĩa hẹp tức là họ Chè chỉ còn một phân họ Theoideae (với các tông Camellieae hoặc Theeae, Gordonieae, Stewartieae, Pyrenarieae, Schimeae) còn các đại diện của phân họ Ternstroemioideae (Keng 1962, Chang 1998) chuyển qua họ Ternstroemiaceae
Kubitzki (2004) là người sớm ủng hộ quan điểm phân loại họ Chè theo nghĩa hẹp khi ông tách phân họ Ternstroemioideae ra khỏi họ Chè và trở thành họ Ternstroemiaceae độc lập với họ Chè, họ Theaceae theo nghĩa
hẹp có 7 chi: Apterosperma, Camellia (bao gồm Thea), Laplacea, Polyspora, Pyrenaria (bao gồm Tutcheria) ủng hộ
quan điểm này còn có các tác giả Luna & Ochoterena (2004), Prince (2007), Takhtajan (2009), APG.III (2009), APG IV (2016)
Hệ thống AGP III (Angiosperm Phylogeny Group III, 2009) cũng phân loại họ Chè theo nghĩa hẹp nhưng có những thay đổi về vị trí phân loại của họ, trong bộ Ericales (bộ Đỗ quyên) có họ Pentaphylacaceae (bao gồm
cả Ternstroemiaceae) và họ Theaceae Hệ thống APG III công nhận họ Pentaphylacaceae (theo nghĩa rộng) có 11 chi:
Adinandra, Anneslea (bao gồm cả Paranneslea), Balthasaria (bao gồm cả Balthazaria, Melchiora), Cleyera (bao gồm cả Sakakia, Tristylium), Euryodendron, Eurya (bao gồm cả
Trang 7Archboldiodendron, Pseudoeurya, Ternstroemiopsis), Freziera, Symplococarpon, Visnea (bao gồm cả Vismea), Ternstroemia (bao gồm cả Adinandrella, Amphania, Dupinia, Erythrochiton, Hoferia, Llanosia, Reinwardtia, Taonabo, Tonabea, Voelckeria) và Pentaphylax Trước đây
Pentaphylacaceae (theo nghĩa hẹp) chỉ có một chi: Pentaphylax
(Brummitt, 1992)
Hiện tại hai quan điểm phân loại họ Chè theo nghĩa hẹp hoặc nghĩa rộng vẫn được chấp nhận Trong khuôn khổ của luận án, chúng tôi theo quan điểm phân loại họ Chè theo nghĩa rộng và sử dụng hệ thống phân loại họ Chè của Chang (1998)
để nghiên cứu phân loại họ Chè ở Lâm Đồng
Qua tổng quan các nghiên cứu về họ Chè trên thế giới, chúng tôi thấy rằng: Có nhiều quan điểm về hệ thống học đối với họ Chè nhưng ngày nay đa số các nhà nghiên cứu đều thống nhất danh pháp khoa học chính thức của họ chè là Theaceae D Don Chúng tôi thống nhất quan điểm với Brummitt (1992) về
các chi trong họ Chè , cộng thêm hai chi mới (Euryodendron và Polyspora) và chi Dankia là đồng danh của chi Camellia (Chang, 1981) thì tổng số chi trong họ Chè đến thời điểm hiện
nay là 26 chi Các loài trong họ Theaceae phân bố ở vùng nhiệt đới và cận nhiệt đới Châu Phi; nhiệt đới Châu Mỹ; Đông Á, Nam Á và Đông Nam Châu Á; Đông Bắc Mỹ, các đảo Thái Bình Dương (Ming & Bartholomew, 2007)
Trang 81.3 TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU HỌ CHÈ Ở VIỆT NAM VÀ LÂM ĐỒNG
Tình hình nghiên cứu họ Chè ở Việt Nam cũng chia thành cac giai đoạn:
- Giai đoạn cuối thế kỷ 18 đầu thế kỷ 20: có các tác giả: Loureiro (1790, 1793), Pierre (1887), C J Pitard (1910)
- Giai đoạn thập niên 40 thế kỷ 20: có tác giả Ganepain (1942, 1943), trong giai đoạn này xác định có 78 loài xếp trong
11 chi: Adinandra, Archytaea, Anneslea, Eurya, Gordonia, Hartia, Pyrenaria, Schima, Ternstroemia, Thea và Tristylium
- Giai đoạn từ năm 1970 đến nay: có các tác giả Phạm Hoàng Hộ (1970, 1991), Nguyễn Tiến Bân và al (1983) Nguyễn Hữu Hiến (1994, 2003), giai đoạn này xác định có
11 chi (Adinandra, Anneslea, Camellia, Eurya, Gordonia, Hartia, Pyrenaria, Schima, Stewartia (bao gồm Stuartia), Ternstroemia và Tristylium (bao gồm Cleyera))
Kết quả nghiên cứu nhiều nhất về họ chè ở Việt Nam trong đó có Lâm Đồng là kết quả nghiên cứu chi
Chè (Camellia L.), có các tác giả: Chang Hung Ta, 1984;
Trần Ninh (1998, 2002, 2016); Lê Nguyệt Hải Ninh, (2016), Rosmann (1999), Hakoda (2012), Orel et all (2006,
2013, 2015), Nguyễn Văn Kết và al (2014), Lưu Hồng Trường và al (2015)
Qua tổng quan tài liệu đã nghiên cứu về họ Chè ở Việt Nam và Lâm Đồng, chúng tôi có một số nhận xét sau:
Trang 9- Họ Chè (Theaceae) ở Việt Nam có 10 chi: Adinandra, Anneslea, Camellia (bao gồm Thea, Dankia), Cleyera (bao gồm Tristylium) Eurya, Polyspora, Pyrenaria, Schima, Stewartia (bao gồm Hartia, Stuartia) và Ternstroemia
- Họ Chè ở Lâm Đồng có 8 chi: Adinandra, Anneslea, Camellia (bao gồm Thea, Dankia), Eurya, Polyspora, Pyrenaria, Schima và Ternstroemia
- Số loài thuộc họ Chè ở Lâm Đồng đã công bố có 47 loài và thứ (Bảng 1.3),
Bảng 1.3 Danh sách các loài và thứ thuộc họ Theaceae
ở Lâm Đồng đã công bố (thống kê đến năm 2016)
1 1 Adinandra A dongnaiensis Gagnep
H Hien & Yakovl
6 2 Annesles A dongnaiensis (Gagnep.) Kobuski
8 3 Camellia C dormoyana (Pierre) Sealy
9 C capitata Orel, Curry & Luu
10 C cattienensis Orel
Trang 1011 C curryana Orel & Luu
12 C dalatensis Luong, Tran & Hakoda
13 C dilinhensis Tran & Luong
14 C dongnaiensis Orel
15 C duyana Orel, Curry & Luu
16 C furfuracea (Merr.) Cohen- Stuart
17 C inusitata Orel, Curry & Luu
18 C kissii Wall
Phamhoang
20 C ligustrina Orel, Curry & Luu
21 C longii Orel & Luu
22 C luteocerata Orel
24 C nervosa (Gagn.) Chang
25 C oconoriana Orel, Curry & Luu
26 C piquetiana (Pierre) Sealy
27 C sinensis (L.) Kuntze var assamica
(Mast.) Pierre sec Phamh
30 4 Eurya E acuminata DC var acuminata
31 E acuminata DC var euprista
Korth
Trang 1132 E chinensis R Br var glabra Hu &
L K Ling
33 E japonnica Thunb var japonnica
34 E japonnica Thunb var harmandii
Pierre
35 E megatrichocarpa H T Chang
36 E muricata Dunn var muricata
37 E muricata var huiana (Kobuski) L
K Ling
38 E trichocarpa Korth
39 5 Polyspora P bidoupensis (Gagnep.) Orel, Peter
G Wilson, Curry & Luu
40 P huongiana Orel, Curry & Luu
41 P intricata (Gagnep.) Orel, Peter G
Wilson, Curry & Luu
42 P tonkinensis (Pit.) B M Barthol &
T L Ming
43 6 Pyrenaria P jonquieriana Pierre
44 7 Schima S superba Gard & Champ in Hook
45 S wallichii (DC.) Korth var
noronhae (Blume) Bloemb
46 8 Ternstroemia T japonica (Thunb.) Thunb
47 T kwangtungensis Merr
Trang 12CHƯƠNG 2 ĐỐI TƯỢNG, PHẠM VI, NỘI DUNG
VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
2.1 ĐỐI TƯỢNG NGHIÊN CỨU
Đối tượng nghiên cứu là các taxon của họ Chè (Theaceae D Don) ở Lâm Đồng, bao gồm các loài phân bố tự nhiên và các tiêu bản khô lưu giữ tại các phòng tiêu bản thực vật
2.2 PHẠM VI NGHIÊN CỨU
Phạm vi nghiên cứu của luận án là các taxon thuộc họ Chè (Theaceae D Don) phân bố tự nhiên ở tỉnh Lâm Đồng 2.3 NỘI DUNG NGHIÊN CỨU
- Lựa chọn hệ thống phân loại họ Chè ở Lâm Đồng
- Mô tả đặc điểm hình thái của họ
- Xây dựng khóa định loại cho các taxon trong họ
- Mô tả đặc điểm của các taxon thuộc họ
- Tìm hiểu giá trị sử dụng của các đối tượng thuộc họ Chè ở Lâm Đồng
- Đánh giá hiện trạng và đề xuất giải pháp bảo vệ 2.4 PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
2.4.1 Phương pháp tổng hợp tài liệu
Tham khảo những tài liệu nghiên cứu về hình thái, phân loại họ Chè, đặc biệt những chuyên khảo về các đối tượng thuộc
họ Chè ở Việt nam và các nước lân cận
2.4.2 Phương pháp điều tra thu thập mẫu vật
Thu thập mẫu vật được tiến hành trên toàn bộ địa bàn của tỉnh Lâm Đồng, bao gồm 10 huyện và 2 thành phố, tập
Trang 13trung những vùng thuộc Vườn Quốc gia, rừng đầu nguồn, rừng đặc dụng, khu bảo tồn thiên nhiên Thu mẫu vật theo các mùa khác nhau, mẫu vật thu thập có đầy đủ các đặc điểm hình thái thuận lợi cho công việc định loại
2.4.3 Phương pháp hình thái so sánh
Để nghiên cứu phân loại họ Chè ở Lâm Đồng, chúng tôi sử dụng phương pháp hình thái so sánh, đây là phương pháp phổ biến nhất trong nghiên cứu phân loại thực vật, phù hợp với điều kiện nghiên cứu ở Việt Nam và cho kết quả đáng tin cậy Các bước của phương pháp theo hướng dẫn trong tài liệu của Nguyễn Nghĩa Thìn (2007)
2.4.4 Phân tích, so sánh mẫu vật, xác định tên khoa học
Phân tích, so sánh mẫu vật được thực hiện tại các phòng tiêu bản thực vật: Phòng tiêu bản thực vật, Viện sinh thái và tài nguyên sinh vật (HN), Phòng tiêu bản trường Đại học Khoa học
Tự nhiên – Đại học Quốc gia Hà Nội (HNU), Phòng tiêu bản thực vật Viện sinh học nhiệt đới – Thành phố Hồ Chí Minh (VNM), Phòng tiêu bản thực vật Viện Sinh thái học Miền Nam (SGN), Phòng tiêu bản thực vật – Đại học Đà Lạt (DLU) Ngoài
ra, chúng tôi cũng đã tham khảo mẫu vật thông qua trang web của các Bảo tàng Paris (P), Kew (K), đặc biệt là các mẫu chuẩn (typus) Tên gọi thông thường viết theo tài liệu Danh lục các loài thực vật Việt Nam (2003), tên khoa học tuân thủ theo danh pháp quốc tế (The International Plant Name Index)
Trang 142.4.5 Phương pháp đánh giá giá trị của họ Chè ở Lâm Đồng
Dùng phương pháp tổng hợp tài liệu nghiên cứu về giá trị sử dụng của họ Chè, đặc biệt thông tin về giá trị sử dụng của các đối tượng có phân bố ở Lâm Đồng Tập trung nguồn tài liệu của các tác giả: Đỗ Huy Bích và cộng sự (2004); Hoàng Thị Bình và cộng sự (2013); Võ Văn Chi (1997, 2002, 2004), Nguyễn Văn Dũng (2015); Nguyễn Hữu Hiến (2003), Phạm Hoàng Hộ (1970, 1991), Trần Hợp (2002), Trần Thị Phương Linh và cộng sự (2017), Đỗ Tất Lợi (2004), Trần Đình Lý (1993)
2.4.6 Phương pháp đánh giá hiện trạng và đề xuất giải pháp bảo vệ
Sử dụng thang đánh giá mức độ nguy cấp của IUCN (2017), kết hợp điều tra thực tế và kế thừa các nghiên cứu của các tác giả Orel et al (2010-2014), Beech et al (2017) đánh giá mức độ nguy cấp của các loài thuộc họ Chè ở Lâm Đồng Trên
cơ sở thông tin hiện trạng và quy hoạch đa dạng sinh học của
tỉnh, chúng tôi đề xuất giải pháp bảo vệ cho một số loài
CHƯƠNG 3 KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU
3.1 LỰA CHỌN HỆ THỐNG PHÂN LOẠI HỌ CHÈ (THEACEAE D.DON) Ở LÂM ĐỒNG
Chúng tôi lựa chọn hệ thống phân loại của Chang Hung
Ta (1998) với sự bổ sung hệ thống của Orel & Curry (đối với chi Camellia ) để phân loại họ Chè ở Lâm Đồng thành 2 phân
họ, 5 tông và 8 chi (Bảng 3.1)
Trang 15Bảng 3.1 Hệ thống phân loại họ Chè ở Lâm Đồng
Trib
Adinandreae
Adinandra, Eurya
3.2 ĐẶC ĐIỂM HÌNH THÁI HỌ CHÈ Ở LÂM ĐỒNG
Dạng cây: Cây bụi, cây gỗ trung bình, ít khi là cây gỗ lớn
(Schima); thường xanh, hiếm khi rụng lá (Anneslea,
Ternstroemia) Vỏ thân thường nhẵn đôi khi bong vảy
(Schima) Cành non nhẵn hoặc có lông, thường có vảy bao chồi
non
Lá: Lá đơn, nguyên, mọc cách, không có lá kèm; hình bầu dục,
giáo, giáo ngược, thuôn, trái xoan, trứng ngược; phiến lá thường
dai, gân chính thường nổi rõ mặt dưới, gân bên hình lông chim,
mờ nhạt hoặc nổi rõ; mép lá nguyên hay xẻ răng cưa một phần
hoặc toàn bộ mép lá