Dự thảo tóm tắt Luận án Tiến sĩ Sinh học: Nghiên cứu phân loại chi Camellia L. thuộc họ Chè - Theaceae ở Việt Nam

Mục tiêu chính của luận án là cập nhật kết quả nghiên cứu mới nhất về chi Camellia L. ở Việt Nam. Lựa chọn hệ thống phân loại phù hợp cho các taxon thuộc chi Camellia L. ở Việt Nam. Hoàn thành việc phân loại, thiết lập khóa định loại chi Camellia L ở Việt Nam tới section, loài và thứ. Cung cấp mô tả chi tiết cho các taxon và các dữ liệu có liên quan.

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC TỰ NHIÊN

_

Lê Nguyệt Hải Ninh

NGHIÊN CỨU PHÂN LOẠI CHI CAMELLIA L

THUỘC HỌ CHÈ – THEACEAE Ở VIỆT NAM

Chuyên ngành: Thực vật học

Mã số: 62 42 20 01

DỰ THẢO TÓM TẮT LUẬN ÁN TIẾN SĨ NGÀNH SINH HỌC

Hà Nội – 2017

Công trình được hoàn thành tại: Trường Đại học Khoa học

Tự nhiên – Đại học Quốc gia Hà Nội

Người hướng dẫn khoa học: 1 PGS TS Tr n Ninh

2 PGS.TS Nguy n Trung Thành

Phản biện:

Phản biện:

Phản biện:

Luận án sẽ được bảo vệ trước Hội đồng cấp Đại học Quốc gia chấm luận án tiến sĩ họp tại

vào hồi giờ ngày tháng năm 20

Có thể tìm hiểu luận án tại:

- Thư viện Quốc gia Việt Nam

- Trung tâm Thông tin - Thư viện, Đại học Quốc gia Hà Nội

MỞ ĐẦU

1 Tính cấp thiết của Luận án

Hiện nay, nghiên cứu về chi Camellia L nói chung và nghiên

cứu về mặt phân loại trong chi nói riêng là một hướng mở với nhiều ghi nhận mới mẻ, nhiều vấn đề đặt ra c n được giải quyết Trong thời

gian g n đây, với việc liên tiếp có các phát hiện mới, chi Camellia L

ở Việt Nam đang thu hút sự quan tâm của nhiều nhà khoa học trong

và ngoài nước Mặc dù vậy, từ sau thống kê của Tr n Ninh (2002), đến nay chúng ta vẫn chưa có một thống kê, một nghiên cứu phân

loại mang tính cập nhật về chi Camellia L ở Việt Nam

Xuất phát từ lý do trên, NCS triển khai và thực hiện Luận án:

“Nghiên cứu phân loại chi Camellia L thuộc họ Chè - Theaceae ở

Việt Nam”

2 Mục tiêu của Luận án

- Cập nhật kết quả nghiên cứu mới nhất về chi Camellia L ở

Việt Nam Lựa chọn hệ thống phân loại phù hợp cho các taxon thuộc

chi Camellia L ở Việt Nam

- Hoàn thành việc phân loại, thiết lập khóa định loại chi

Camellia L ở Việt Nam tới section, loài và thứ

- Cung cấp mô tả chi tiết cho các taxon và các dữ liệu có liên quan

3 Ý nghĩa khoa học và thực tiễn của Luận án

- Cung cấp cơ sở dữ liệu cho chi Camellia L ở Việt Nam, góp

ph n bổ sung dữ liệu cho họ Chè

- Cung cấp tài liệu góp ph n phục vụ nghiên cứu, đào tạo các chuyên ngành có liên quan

- Là cơ sở cho các nghiên cứu định hướng bảo tồn, nhân giống,

phát triển các đối tượng của chi Camellia L

4 Những điểm mới của Luận án

- Là nghiên cứu đ u tiên ở Việt Nam phân loại chi Camellia L

mang tính cập nhật, đ y đủ và hệ thống

- Cung cấp một số minh họa cho các thuật ngữ hình thái phổ

biến dùng trong mô tả các taxon thuộc chi Camellia L ở Việt Nam

- Góp ph n phát hiện và công bố 03 loài mới cho khoa học; phát hiện lại và bổ sung dữ liệu cho 01 loài; xử lý danh pháp công bố cho

04 loài khác

- So với thống kê g n nhất (Tr n Ninh, 2002), nghiên cứu đã bổ

sung vào danh sách 27 taxon thuộc chi Camellia L cho Việt Nam, bổ

sung địa điểm phân bố cho 14 taxon; bổ sung mô tả hình thái cho một

số taxon khác

5 Bố cục của Luận án

Luận án bao gồm các ph n:

Mở đ u (03 trang)

Chương 1 Tổng quan tài liệu (13 trang)

Chương 2 Đối tượng, phạm vi, nội dung và phương pháp nghiên cứu (05 trang)

Chương 3 Kết quả nghiên cứu (108 trang)

Kết luận và kiến nghị (02 trang)

Danh mục công trình khoa học của tác giả liên quan đến luận án (01 trang)

Tài liệu tham khảo (09 trang)

Phụ lục (88 trang)

Chương 1 TỔNG QUAN TÀI LIỆU 1.1 Vị trí phân loại và lịch sử biến đổi danh pháp của chi

bố, các dữ liệu hình thái, giải phẫu, cổ sinh vật, tế bào học,…

Tên họ Theaceae (trước đó là order Theacées) do C F B Mirbel thiết lập và công bố năm 1813, cùng thời điểm, công bố họ Ternstroemiaceae (trước đó là order Ternstromiées) D.Don (1825)

đã gộp Theaceae vào Ternstroemiaceae Trong hai tên, tên họ Theaceae là tên được bảo toàn dựa trên sự thống nhất tại Đại hội Thực vật Quốc tế l n thứ 9 (năm 1966) Trong Luận án, NCS đã tóm lược một số hệ thống được công bố trong khoảng 100 năm trở lại đây

và được cho là điển hình bởi sự trích dẫn thường xuyên, bao gồm: H.Melchior (1925), H.K.Airy-Shaw (1936), J.R.Sealy (1958), Ye C.X (1990), A.L.Takhtajan (1997), L.M.Prince & C.R.Parks (2001) Qua các hệ thống đó, nổi bật lên là sự thay đổi về quan điểm phân loại họ Chè theo thời gian, nhưng ở tất cả các hệ thống tên chi

Camellia L luôn được bảo toàn

Chi Camellia L được Linné thiết lập và công bố tháng 8/1753

trong tập 2 của “Species Plantarum” Trước đó, trong tập 1 xuất bản

tháng 5/1753, ông công bố một chi khác của họ Chè là chi Thea L Năm 1818, R Sweet sáp nhập hai chi và lấy tên chung là Camellia L Nghiên cứu lịch sử phân loại chi Camellia L., NCS đã thống kê

được 17 synonym và lựa chọn giới thiệu sự hình thành một số tên gọi

như Dankia Gagnep., Tsubaki Kaempf ex Adans., Tsia Kaempf ex Adans., Piquetia (Pierre) Halier f., Camelliastrum Naikai, Theopsis (Cohen-Stuart) Nakai, Yunnanea Hu, v v… Qua đó, NCS nhận thấy

có những biến đổi liên quan đến danh pháp của chi, những thay đổi

nhất định trong giới hạn của chi nhưng tên “Camellia L.” luôn tồn tại

liên tục

1.2 Sơ lƣợc lịch sử nghiên cứu và các hệ thống phân loại chi

Camellia L trên thế giới và ở Việt Nam

1.2.1 Trên thế giới

Loài đ u tiên trong chi Camellia L được Linné công bố năm

1753 là C sinensis (L.) Kuntze, ban đ u dưới tên Thea chinensis L

Trong luận án, NCS đã thống kê l n lượt công bố của các loài khác

và sự ra đời của các chuyên khảo về chi Camellia L theo thời gian

Về hệ thống, năm 1874 W.T.T.Dyer l n đ u tiên chia chi

Camellia L thành 02 section và đây được coi là hệ thống phân loại

đ u tiên của chi Trong luận án, NCS đã tóm lược 05 hệ thống đ u tiên, từ W.T.T.Dyer (1874), L.Pierre (1886), C.P.Cohen-Stuart (1916), H.Melchior (1925) đến J.R.Sealy (1958) để thấy được sự thay

đổi của các hệ thống qua thời gian Sau J.R.Sealy (1958), các hệ

thống mới ra đời đều của các tác giả Trung Quốc với sự kế thừa, tiếp nối liên tục về mặt thời gian, đồng thời giữa các hệ thống có liên quan chặt chẽ với nhau, bao gồm: Chang H.T (1981), Chang H.T & B.Bartholomew (1984), Chang H.T (1998) và Ming T.L (2000) Số lượng loài ghi nhận trong các hệ thống này dao động từ 100-300 và đều được thiết lập cơ bản dựa trên phương pháp phân loại hình thái

so sánh

Trong Luận án, NCS cũng đã đề cập tới một số nghiên cứu phân loại khác sử dụng kỹ thuật phân loại học phân tử, phương pháp quang phổ hồng ngoại, phân tích bào tử phấn hoa, xác định dấu chuẩn sinh hóa, v v…

Qua những nét khái lược về lịch sử nghiên cứu chi Camellia L

trên thế giới, NCS đã:

- Đem đến một cái nhìn tổng thể về những kết quả đạt được,

những bước phát triển, tiến bộ trong nghiên cứu chi Camellia L

- Cho thấy sự phức tạp trong nghiên cứu phân loại nói chung và

nghiên cứu phân loại chi Camellia L nói riêng Bằng chứng về sự

phức tạp đó thể hiện qua những sai khác nhất định giữa các kết quả nghiên cứu dựa trên các phương pháp nghiên cứu khác nhau mà NCS

đã nêu qua một số ví dụ cụ thể trong Luận án

1.2.2 Ở Việt Nam

Cách đây hơn 100 năm, các tác giả người Pháp đã nghiên cứu

và có những công bố đ u tiên về chi Camellia L ở Việt Nam Sớm nhất là công bố của J M A Lanessan (1886) cho 02 loài Thea dormoyana Pierre ex Laness và Thea piquetiana Pierre ex Laness

dựa trên các phát hiện của L Pierre l n lượt vào năm 1873 và 1877

Về sau, các loài này đều được hợp nhất vào chi Camellia L theo

Luật Danh pháp Thực vật Quốc tế Trong Luận án, NCS đã tóm lược lịch sử phát hiện và công bố của các loài ở Việt Nam theo trình tự thời gian

Nhà khoa học Việt Nam đ u tiên đi sâu nghiên cứu về chi

Camellia L ở Việt Nam là Tr n Ninh Cho đến nay, ông cùng các

chuyên gia trong và ngoài nước đã có nhiều công bố có giá trị Trong công bố năm 2002, ông đã thống kê 50 taxon (trồng và hoang dại)

thuộc chi Camellia L có ở Việt Nam Các taxon được sắp xếp theo

hệ thống của Chang H.T (1981)

Danh lục các loài thực vật Việt Nam (2003) đã thống kê 45 loài

thuộc chi Camellia L ở Việt Nam

Từ đó đến nay, đã có thêm nhiều loài mới thuộc chi Camellia L

ở Việt Nam được công bố Bên cạnh đó, ngoài các nghiên cứu phân loại dựa trên đặc điểm hình thái, cũng có một số nghiên cứu sử dụng các phương pháp phân loại khác như phân tích bào tử phấn hoa, ứng dụng sinh học phân tử và công nghệ gen

Qua tổng hợp lịch sử nghiên cứu chi Camellia L ở Việt Nam,

NCS nhận thấy:

- Chi Camellia L ở Việt Nam đang thu hút sự quan tâm của

nhiều nhà khoa học trong và ngoài nước, đặc biệt trong thời gian g n đây

- Phương pháp chủ đạo trong nghiên cứu chi Camellia L ở Việt

Nam vẫn là phương pháp hình thái so sánh Đây cũng chính là căn cứ

để NCS lựa chọn phương pháp nghiên cứu thực hiện Luận án Hơn nữa, đến nay, phương pháp này vẫn là phương pháp phù hợp với điều kiện thực ti n ở Việt Nam

- Mặc dù có nhiều công bố mới trong thời gian g n đây, nhưng đến thời điểm hiện tại vẫn chưa có một thống kê mang tính cập nhật, đặc biệt là chưa có một nghiên cứu phân loại tổng hợp nào kể từ sau thống kê của Tr n Ninh (2002)

Đây cũng chính là những vấn đề NCS giải quyết trong quá trình thực hiện Luận án

Chương 2 ĐỐI TƯỢNG, PHẠM VI, NỘI DUNG

VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU

2.1 Đối tượng nghiên cứu

Đối tượng nghiên cứu trong Luận án là các taxon của chi

Camellia L bao gồm: (1) các tiêu bản khô được lưu giữ tại các phòng

mẫu trong và ngoài nước; (2) các mẫu tươi sống được NCS thu thập trong quá trình khảo sát thực địa

Trong quá trình thực hiện Luận án, NCS đã nghiên cứu trên

2000 tiêu bản thuộc g n 30 phòng mẫu Trong đó có khoảng 500 tiêu

bản của 30 taxon do NCS thu thập được kí hiệu LNHN

2.2 Phạm vi nghiên cứu

Phạm vi nghiên cứu của Luận án là các taxon thuộc chi

Camellia L trong hệ thực vật Việt Nam

2.3 Nội dung nghiên cứu

- Tổng hợp và cập nhật thông tin về chi Camellia L ở Việt

Nam Nghiên cứu và lựa chọn hệ thống phân loại thích hợp cho việc

sắp xếp các taxon của chi Camellia L ở Việt Nam

- Tìm hiểu đặc điểm hình thái chung của chi Camellia L qua

các đại diện ở Việt Nam

- Tổng hợp và minh họa cho một số thuật ngữ hình thái phổ biến

dùng trong mô tả các taxon thuộc chi Camellia L ở Việt Nam

- Xây dựng khóa phân loại đến section và loài

- Mô tả đặc điểm của từng taxon nghiên cứu, cùng các bàn luận (nếu có)

- Tìm hiểu giá trị của các taxon nghiên cứu

2.4 Phương pháp nghiên cứu

2.4.1 Phương pháp nghiên cứu tài liệu

Để thực hiện Luận án, NCS đã tập hợp khoảng 200 tư liệu khoa học liên quan đến đối tượng nghiên cứu, lựa chọn trích dẫn trực tiếp hơn 100 tư liệu bằng nhiều ngôn ngữ, trong đó có những tư liệu trên

300 năm Danh mục các tư liệu được ghi rõ trong ph n Tài liệu tham khảo Qua đó, NCS đã định hướng được nội dung nghiên cứu, đặc biệt là lựa chọn được hệ thống phân loại phù hợp cho việc sắp xếp

các taxon thuộc chi Camellia L ở Việt Nam

2.4.2 Phương pháp hình thái so sánh

Đây là phương pháp NCS lựa chọn để phân loại các taxon Các bước tiến hành tuân theo trình tự hướng dẫn trong tài liệu của Nguy n Nghĩa Thìn (2007)

Trong thời gian thực hiện Luận án, NCS đã tiến hành khảo sát tại 33 địa điểm thuộc 18 tỉnh/thành phố Dựa trên các thống kê, nghiên cứu trên thực địa và trong phòng thí nghiệm, NCS đã thiết lập

bản đồ Địa điểm có mẫu vật nghiên cứu của chi Camellia L ở Việt

Nam

Công tác giám định tên thực vật được dựa trên các tư liệu gốc, mẫu vật type và các chuyên khảo, các bộ thực vật chí Để thực hiện được công đoạn này, NCS đã sưu tập được 65/68 tư liệu gốc cho các taxon, sưu t m được mẫu type cho khoảng 50 taxon, tiến hành tra cứu

ở các thư viện trong và ngoài nước

Chương 3 KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU

3.1 Lựa chọn hệ thống phân loại cho chi Camellia L ở Việt Nam

Có thể khẳng định, cho đến nay, không có một hệ thống nào duy

nhất được áp dụng cho việc phân loại chi Camellia L trên thế giới và

ở Việt Nam NCS đã xem xét 03 hệ thống được trích dẫn và sử dụng phổ biến nhất: J.R.Sealy (1958), Chang H.T (1981 và các chỉnh sửa

bổ sung đến 1998), Ming T.L (2000) Mỗi hệ thống có những ưu điểm và nhược điểm riêng Sự không thống nhất về cơ bản của 03 hệ thống thể hiện ở sự phân chia ranh giới của các subgenus và các section; sự tách và nhập các taxon Từ thực tế đó, NCS đã: (1) cân nhắc ưu và nhược điểm của từng hệ thống; (2) xem xét tính phổ quát, thông dụng và sự cập nhật của từng hệ thống so với các số liệu hiện tại; (3) tham khảo quan điểm của các chuyên gia trong và ngoài nước; (4) căn cứ phương pháp phân loại mà NCS sử dụng trong Luận

án với phương pháp các tác giả đã sử dụng trong xây dựng các hệ thống nêu trên để quyết định lựa chọn hệ thống của Chang H.T

(1998) làm căn cứ cho việc phân loại các taxon thuộc chi Camellia L

ở Việt Nam Trong quá trình áp dụng, NCS đã có những vận dụng phù hợp để đạt hiệu quả cao trong phân loại

3.2 Đặc điểm hình thái các loài thuộc chi Camellia L ở Việt Nam CAMELLIA L 1753 Sp Pl 2: 698

3.2.1 Dạng cây

Các loài thuộc chi Camellia L là cây thường xanh, có thể là

cây gỗ lớn, cây gỗ nhỏ hoặc cây bụi; chồi và cành non có thể có lông thưa, có lông dày hoặc không lông

3.2.2 Lá

Lá mọc cách, không có lá kèm

Hình thái phiến lá đa dạng, kích thước phiến lá dao động lớn (chiều dài từ 0,4-40 cm) Đây là đặc điểm biến đổi, không ưu tiên trong phân loại chi Đặc điểm cụ thể về bề mặt phiến lá, cuống lá, gốc lá, chóp lá, mép lá, hệ gân được trình bày chi tiết trong Luận án

3.2.3 Hoa

Hoa đ y đủ, lưỡng tính, đối xứng tỏa tròn

Hoa mọc ở nách lá hoặc đ u cành, đơn độc hoặc thành cụm Đường kính hoa dao động từ 1-11 cm

Cuống hoa có thể rất ngắn (0,1-0,3 cm) hoặc dài đến 4,5 cm Đi cùng với đặc điểm độ dài cuống hoa là sự phân hóa của lá bắc và lá đài Thông thường, hoa có cuống ngắn thì lá bắc và lá đài không phấn hóa hoặc phân hóa không hoàn toàn; ngược lại, hoa có cuống dài thì

lá bắc và lá đài phân hóa rõ Hình thái, số lượng và các đặc điểm

khác của lá bắc, lá đài được trình bày cụ thể trong Luận án

Màu sắc cánh hoa đa dạng: trắng, đỏ, hồng, tím và vàng Số lượng cánh hoa biến đổi, song điều này có thể xảy ra ngay trên cùng một cây nên đặc điểm này thường không có ý nghĩa đặc biệt trong phân loại Chỉ một vài loài có số cánh hoa ít và ổn định Hình thái cánh hoa đa dạng, bề mặt cánh có lông hoặc không lông, đôi khi bóng như phủ sáp, mỏng dạng màng, nhàu,…Trong số đó, đặc điểm

ưu tiên hơn trong phân loại là các đặc điểm ít biến đổi dưới tác động của ngoại cảnh như cánh hoa có lông hay không, mức độ hợp của

Bộ nhụy ph n lớn gồm 3-5 lá noãn, hợp thành b u trên, 3-5 ô Tất cả các ô b u đều hữu thụ hoặc chỉ duy nhất một ô trong đó hữu thụ Vòi nhụy có thể rời, hợp hoàn toàn hoặc hợp một ph n Bộ nhụy

có thể có lông hoặc không lông Các đặc điểm khác được trình bày

chi tiết trong Luận án

3.2.4 Quả và hạt

Quả nang, thường hình c u, hình c u dẹp, chỉ duy nhất section

Obvoidea có dạng quả hình trứng ngược

Đặc điểm ô quả, trụ quả trung tâm, vỏ quả, đặc điểm hạt được nêu trong Luận án

3.3 Minh họa cho một số thuật ngữ hình thái phổ biến d ng

trong m tả các taxon thuộc chi Camellia L ở Việt Nam

NCS cung cấp minh họa cho một số thuật ngữ hình thái phổ

biến được sử dụng trong mô tả các taxon thuộc thuộc chi Camellia L

ở Việt Nam (Hình 3.1) Kết quả này:

 Thể hiện quan điểm thống nhất của NCS trong việc nhận dạng hình thái của các taxon khi thực hiện Luận án

 Có thể giúp cho những người quan tâm về chi Camellia L

ở Việt Nam trong việc nhận dạng, tra cứu đặc điểm và sử dụng các thuật ngữ khi mô tả các taxon của chi

Việc xây dựng và nhận dạng hình thái có sự tham khảo các khái niệm của Nguy n Bá (2006)