Khai thác một số dạng bài tập về thí nghiệm hóa học trong chương trình hóa học THCS

MỤC LỤCMục lục 2.3 Các giải pháp đã sử dụng để giải quyết vấn đề 4 3 Những kết luận về vấn đề ngiên cứu – kiến nghị 11 SỞ GIÁO DỤC & ĐÀO TẠO THANH HÓA PHÒNG GIÁO DỤC & ĐÀO TẠO QUẢNG XƯƠN

MỤC LỤC

Mục lục

2.3 Các giải pháp đã sử dụng để giải quyết vấn đề 4

3 Những kết luận về vấn đề ngiên cứu – kiến nghị 11

SỞ GIÁO DỤC & ĐÀO TẠO THANH HÓA

PHÒNG GIÁO DỤC & ĐÀO TẠO QUẢNG XƯƠNG

SÁNG KIẾN KINH NGHIỆM

KHAI THÁC MỘT SỐ DẠNG BÀI TẬP

VỀ THÍ NGHIỆM HÓA HỌC TRONG CHƯƠNG TRÌNH HÓA HỌC THCS

Người thực hiện: Phạm Thị Thủy

Chức vụ: Phó Hiệu trưởng

Đơn vị công tác: Trường THCS Nguyễn Du

SKKN thuộc lĩnh vực (môn): Hóa học

THANH HÓA NĂM 2021

Tài liệu tham khảo

Danh mục các SKKN đã được HĐ SKKN ngành xếp loại

I MỞ ĐẦU

1.1 Lý do chọn đề tài

Nghị quyết 29 của BCH trung ương Đảng khóa XI kỳ họp thứ 8 về công tác đổi

mới giáo dục đã chỉ rõ : “Phát triển giáo dục và đào tạo là nâng cao dân trí, đào tạo nhân lực, bồi dưỡng nhân tài Chuyển mạnh quá trình giáo dục từ chủ yếu trang bị kiến thức sang phát triển toàn diện năng lực và phẩm chất người học “ [ 1] với mục

tiêu là xây dựng nội dung chương trình và phương pháp giáo dục toàn diện cho thế

hệ trẻ, đáp ứng yêu cầu phát triển nguồn nhân lực phục vụ cho sự nghiệp công nghiệp hóa, hiện đại hóa đất nước , phù hợp với thực tiễn và truyền thống Việt Nam, tiếp cận trình độ giáo dục ở các nước phát triển trong khu vực và trên thế giới

Để thực hiện tốt mục tiêu giáo dục người giáo viên cần có sự hiểu biết và nắm bắt chắc chắn những sự thay đổi về nội dung và phương pháp giảng dạy cũng như những yêu cầu trong công tác đổi mới phương pháp đó chính là lấy học trò làm trung tâm , phát huy tính tích cực học tập của học sinh

Đối với bộ môn hóa học thì đây là một môn khoa học thực nghiệm , học sinh cần nghiên cứu các kiến thức trên cơ sở các thí nghiệm biểu diễn, thí nghiệm thực hành v.v Qua đó học sinh phải biết phân tích thí nghiệm dựa trên những kiến thức đã học, đồng thời vận dụng các kiến thức đã học vào giải các dạng bài tập là một vấn đề hết sức quan trọng Thông qua việc giải các bài tập ấy nhằm giúp học sinh cũng cố các kiến thức đã học một cách có hệ thống đồng thời giúp các em có thể giải quyết những vấn đề thực tiễn có liên quan đến kiến thức bộ môn, từ đó giúp các em tạo tâm

lí hứng thú với bộ môn hơn

Như đã nói ở trên Môn hóa học là một môn khoa học thực nghiệm Dựa vào các thí nghiệm hóa học: Thí nghiệm biểu diễn, thí nghiệm thực hành, thí nghiệm đối chứng để thầy cố giúp các em xây dựng kiến thức một cách hệ thống Vì vậy trong các đề kiểm tra, đề thi, đặc biệt đề thi học sinh giỏi các cấp luôn chú trọng đến việc khai thác các bài tập có liên quan đến các thí nghiệm hóa học: Như là giải thích các hiện tượng xảy ra khi tiến hành làm các thí nghiệm hóa học, nêu vai trò của dụng cụ, hóa chất trong các thí nghiệm hóa học cụ thể, cho biết cách lắp đặt dụng cụ đã đúng chưa? Vì sao Tuy nhiên khi gặp những dạng làm tập này học sinh thường lúng túng, rất dễ bị mất điểm do các em chưa nghiên cứ kĩ các thí nghiệm đã được học, dẫn đến các em rất ngại khi phải gặp dạng toán về thực hành thí nghiệm

Hiện nay nhiều đồng chí giáo viên cũng đã chú trọng hơn nhiều trong việc khai thác các bài tập có liên quan đến thực hành thí nghiệm , các hình vẽ, đặc biệt trong quá trình ôn luyện học sinh giỏi Vừa là giúp các em nắm bắt kiến thức chủ động , tạo hứng thú say mê với môn học, gắn liền việc học với các vến đề thực tiễn mà các

em gặp hàng ngày đồng thời tiếp cận gần hơn với đề thi Và cũng đã có nhiều đề tài sáng kiến kinh nghiệm vè việc dạy học thông qua thí nghiệm hóa học, tuy nhiên chưa

có nhiều những sáng kiến khai thác các dạng bài tập về các thí nghiệm hóa học một cách hệ thống để giúp các em học sinh có thể hình dung một cách rõ nét nhất về dạng bài tập này trong việc giir quyết các tình huống thực tế cũng như giải quyết các bài tập liên quan,

Với những vấn đề đặt ra ở trên đã khẳng định hơn nữa vai trò của thí nghiệm hóa học trong giảng dạy đó chính là việc gắn kiến thức hóa học với thực tiễn, giải quyết các vấn đề đặt ra cho các em ngay trong cuộc sống hàng ngày Giúp các em có niềm tin vào khao học, say mê ngiên cứu, tìm tòi kiến thức, thêm yêu bộ môn hóa học hơn

Vì thế tôi thực hiện đề tài: “Khai thác một số dạng bài tập về thực hành thí nghiệm hóa học trong chương trình hóa học THCS” nhằm giúp học sinh học tập một cách tích cực hơn, phát huy tính sáng tạo, gắn việc học tập với thực tế cuộc sống

1.2 Mục đích nghiên cứu

Góp phần đổi mới phương pháp dạy học từ việc nặng về truyền đạt kiến thức sang việc dạy cách học, cách tiếp cận kiến thức, vận dụng kiến thức hình thành năng lực,

kỹ năng thực hành

1.3 Đối tượng nghiên cứu:

Chương trình môn hóa học lớp 8,lớp 9 Chú trọng với các hình vẽ thí nghiệm sách giáo khoa, nội dung kiến thức về thực hành thí nghiệm

1.4 Phương pháp nghiên cứu:

Phương pháp nghiên cứu lý luận:

GV nghiên cứu tài liệu có liên quan đến việc giúp học sinh biết cách tiếp cận kiến thức thông qua các thí nghiệm biểu diễn, vận dụng kiến thức để giải quyết các bài tập

về giải thích quá trình tiến hành thí nghiệm, biết cách lắp đặt dụng cụ thí nghiệm, tiến hành thí nghiệm an toàn, hiệu quả

Phương pháp tổng kết kinh nghiệm giáo dục:

GV tham khảo ý kiến của các đồng nghiệp về phương pháp hướng dẫn học sinh tiến hành làm thí nghiệm, giải bài tập có liên quan đến thí nghiệm

Qua kinh nghiệm giảng dạy môn Hóa học của bản thân nhiều năm liền và hiệu quả đạt được qua các năm

Phương pháp thu thập thông tin:

GV thu thập thông tin phản hồi từ phía học sinh cũng như thông qua kết quả học tập môn Hóa học từng tháng để điều chỉnh phương pháp sử dụng cho phù hợp

Phương pháp thực nghiệm sư phạm:

Giúp học sinh biết cách quan sát thí nghiệm biểu diễn, áp dụng kiến thức đã học, đã quan sát để giải quyết các bài tập liên quan đến thí nghiệm, hình vẽ thí nghiệm

1.5 Những điểm mới của SKKN

Việc chú trọng đến các thí nghiệm hóa học để hình thành kiến thức cho học sinh đã được nhiều giáo viên quan tâm và cũng có nhiều sáng kiến kinh nghiệm viết về đề tài này Tuy nhiên khai thác các bài tập có liên quan đến thí nghiệm hóa học, các hình

vẽ trong sách giáo khoa Cũng như giải quyết các tình huống cụ thể thì bản thân qua tìm hiểu thì thấy ít được đề cập một cách có hệ thống

Điểm mới của SKKN này là nghiên cứu kĩ các thí nghiệm hóa học trong sách giáo khoa lớp 8, lớp 9 cũng như các hình vẽ thí nghiệm từ đó hình thành hệ thống các bài tập về giải thích các hiện tượng xảy ra khi làm thí nghiệm, cách tiến hành lắp đạt dụng cụ, tiến hành thí nghiệm an toàn

2 NỘI DUNG SÁNG KIẾN KINH NGHIỆM

2.1 Cơ sở lí luận của sáng kiến kinh nghiệm.

Bài tập về thí nghiệm hóa học giúp đào sâu, mở rộng kiến thcs một cách sinh động, phong phú Không chỉ đơn giản là tái hiện kiến thức mà còn là yêu cầu học sinh biết cách vận dụng kiến thức đã học vào ngiên cứu khoa học và giải quyết các vấn đề gặp pahir trong cuộc sống

Bài tập về thí nghiệm hóa học mang tính trực quan sinh động Gắn liền kiến thức với kĩ năng thực hành hóa học, góp phần hình thành kĩ năng tổng hợp cho các em Giúp các em rèn luyện kĩ năng quan sát, khả năng tư duy sáng tạo, khái quát kiến thức từ đó giải quyết vấn đề một cách chủ động

Đa dạng hóa bài tập, giúp học sinh hứng thú hơn trong học tập Hệ thống hóa kiến thức một cách tích cực và hiệu quả nhất

2.2 Thực trạng vấn đề trước khi áp dụng sáng kiến kinh nghiệm.

Bản thân đã nhiều năm làm công tác giảng dạy bộ môn hóa học ở nhà trường chất lượng cao của huyện , nhiều lần được dự các đợt tập huấn về đổi mới phương pháp giảng dạy của Bộ giáo dục, sở giáo dục Đối tượng học sinh của nhà trường hầu hết

là học sinh chăm ngoan, ý thức học tập tốt, luôn chủ động trong việc thu nhận kiến thức, đam mê trong việc thực hành Vì vậy việc khai thác các bài tập liên quan đến thí nghiệm hóa học trong đơn vị đang công tác một cách hệ thống đã tạo được hứng thú cho các em, giúp các em yêu môn hoạc hơn và việc nắm bắt kiến thức cũng chủ động hơn Tuy nhiên qua kinh nghiệm giảng dạy và tham gia dự giờ của nhiều các đồng chí giáo viên trong nhà trường và các trường khác cũng như khi tham gia chấm thi học sinh giỏi các cấp tôi nhận thấy đối với đa số học sinh các em vẫn còn lúng

túng trong việc giái quyết các bài toán liên quan đến thực hành thí nghiệm Do các nguyên nhân sau:

Nhiều giáo viên chưa chú trọng đến thí nghiệm hóa học, chưa thường xuyên tiến hành thí nghiệm biếu diễn, chưa cho học sinh làm thí nghiệm thực hành nhiều Vấn

đề này một phần cũng là do cơ sở vật chất các nhàtrường còn hạn chế, thiếu dụng cụ hóa chất

Một nguyên nhân nữa là giáo viên dạy các giờ có thí nghiệm hóa học chưa hướng dẫn các em biết cách lắp đặt dụng cụ, ít đặt ra các câu hỏi về cách lắp đặt dụng cu, giải thích các tình huống phát sinh dẫn đến các em còn lúng lúng trong khâu thực hành và lúng lúng trong việc giải quyết các tình huống đặt ra khi tiến hành thí nghiệm

2.3 Các giải pháp đã sử dụng để giảo quyết vấn đề.

2.3.1 Những yêu cầu về mặt kiến thức về thí nghiệm , hình vẽ thí nghiệm để có thể làm tốt làm tập liên quan đến thí nghiệm.

Trong quá trình giảng dạy tôi đã khai thác kĩ các thí nghiệm hóa học trong chương trình sách giáo khoa Thường xuyên tiến hành các thí nghiệm biểu diễn, cho học sinh làm các thí nghiệm thực hành, thí nghiệm đối chứng Với những thí nghiệm độc hại không có điều kiện tiến hành trực tiếp tôi cho các em quan sát thông qua các clip… Thông qua giờ dạy trên lớp cho các em nắm vững quy tắc an toàn trong phòng thí nghiệm giớ thiệu về dụng cụ thí nghiệm cách sử dụng hóa chất để các em thành thạo trong việc lắp đặt, tiến hành thí nghiệm an toàn và hiểu rõ vai trò của mỗi dụng

cụ hóa chất trong từng thí nghiệm

Để làm tốt dạng bài tập khai thác về thí nghiệm , học sinh cần ngiên cứu kỹ các

TN trong SGK, vai trò của các dụng cụ được sử dụng trong thí nghiệm, cách lắp đặt thí nghiệm Và liên hệ thực tế

Chẳng hạn khi gặp các dạng bài tập khai thác hình vẽ thí nghiệm, giáo viên cần hướng dẫn các em khai thác các khía cạnh sau:

* Về dụng cụ và hóa chất

Trong bất kì hình vẽ nào ở cần chú ý một số điểm sau:

- Hóa chất sử dụng là những chất gì? Hóa chất có tác dụng gì?

- Dụng cụ lắp đặt: Nằm nghiêng hay ngang? Vai trò của chúng trong bộ thí nghiệm? Phản ứng xảy ra trong dụng cụ chứa hóa chất là gì?

* Điều kiện phản ứng: Đặc, loãng, rắn, có cần đun nóng hay không?

* Thu khí bằng cách nào: Thường có 2 cách thu khí

+ Đẩy nước: Chỉ áp dụng khi thu những khí không tan hoặc ít tan trong nước.

+ Đẩy không khí:

- Với những khí nhẹ hơn không khí thì bình thu phải úp xuống

- Với những khí nặng hơn không khí thì bình thu phải dụng đứng

VD: Khi tiến hành thí nghiệm điều chế oxi Thì cần phải chú ý những điểm sau:

+ Nếu điều chế oxi bằng nhiệt phân chất rắn thì lắp ống nghiệm sao cho miệng ống nghiệm hơi chúc xuống để đề phòng hỗn hợp có chất rắn ẩm, khi đun hơi nước

không chảy ngược lại làm vỡ ống nghiệm.

+ Khi ngừng thu khí, phải tháo rời ống dẫn khí rồi mới tắt đèn cồn tránh hiện tượng nước tràn vào ống nghiệm khi ngừng đun

+ Nếu dùng nguyên liệu là KClO3 thì phải lưu ý: KClO3 là chất dễ gây nổ nên không nghiền nhiều một lúc và không nghiền lẫn với bất kì chất nào khác Lọ đựng KClO3 không để hở nút cạnh: P, C, S nút lọ đựng KClO3 không độn giấy vào

+ Từ: KMnO4 điều chế oxi tuy ít hơn từ KClO3 nhưng dễ mua không cần dùng chất xúc tác và ít gây nguy hiểm

+ Khi thu khí O2, đề kiểm tra O2 đã đầy bình chưa ta đưa tàn đóm đỏ vào miệng bình thấy bùng cháy chửng tò O2 đà đầy bình

Hay khi cho các em quan sát các thí nghiệm biểu diễn của giáo viên, cần yêu cầu các em quan sát kĩ: cách lắp đặt, tháo dụng cụ, thử hóa chất

VD: Khi làm thí nghiệm điều chế và thử tính chất của hidro phải chú ý quan sát cách thử khí: Người ta thường để hidro thoát ra một lúc sau đó mới đốt thử khí …

2.3.2 Một số dạng bài tập

Dạng 1: Giải thích các hiện tượng.

Để giải quyết dạng bài tập này, học sinh trước hết phải nắm vững kiến thức về tính chất của các chất được sử dụng trong thí nghiệm từ đó để giải thích được các hiện tượng xảy ra trong quá trình tiến hành thí nghiệm Cũng như có thể áp dụng những kiến hức từ thực hành thí nghiệm để giải thích hiện tượng , những việc làm trong đời sống hàng ngày

VD1: Hãy giải thích vì sao khi đốt hỗn hợp khí hidro và oxi lại gây nổ?

Hướng dẫn: Học sinh phải nắm được hidro có tính chất tác dụng với oxi, phản ứng

xảy ra nhanh và tỏa ra nhiều nhiệt, nhiệt tỏa ra làm cho thể tích hơi nước tạo thành tăng lên đột ngột , gây chán động không khí và phát ra tiếng nổ

VD2: a Tại sao khi đốt thử khi đốt hidro người ta ở ngay đầu ống dẫn khí thì tiếng nổ

sẽ nhỏ hơn? Tại sao khi làm thí nghiệm điều chế và thử tính chất của hidro bằng cách cho Zn tác dụng với dung dịch axit HCl, người ta thường để khí hđro thoát ra một lát sau đó mới đốt thử tính chất

Hướng dẫn: a Học sinh phải nắm được phản ứng giữa H2 và O2 sẽ gây nổ mạnh nhất

khi tỉ lệ thể tích tương ứng là 2:1 , hoặc là có lẫn oxi Vì thế đốt ở ngay đầu ống dẫn khí tỉ lệ thể tích sẽ khác 2:1

Bài tập tham khảo

1 Tại sao khi làm thí nghiệm điều chế và thử tính chất của hidro bằng cách cho Zn tác dụng với dung dịch axit HCl, người ta thường để khí hđro thoát ra một lát sau đó mới đốt thử tính chất

2 Tại sao không nên để dụng cụ đựng nước uống hoặc thức ăn bằng thủy tinh vào ngăn đá của tủ lạnh

Dạng 2: Giải thích vai trò của dụng cụ, hóa chất và thao tác thí nghiệm

Để làm tốt dạng bài này trước hết các em phải nắm rõ tên các dụng cụ thí nghiệm thường xuyên sử dụng, vai trò , tác dụng của chúng Đồng thời phải nắm vũng tính chất của từng hóa chất đem sử dụng., hóa chất sẽ tạo ra khi tiến hành làm thí nghiệm

Quan sát kĩ quá trình lắp đặt tiến hành thí nghiệm ở các thí nghiệm biểu diễn Thường xuyên phải tự đặt ra câu hỏi : Tại sao phải lắp đặt như thế:

Như: Tại sao ống nghiệm thu khí ở thí ngiệm điều chế oxi bàng cách nung KMnO4 lại hơi chúc xuống, mà thí nghiệm điều chế khí CO2 từ Na2CO3 và ddHCl ống nghiệm lại hơi đứng lên

Tại sao khi điều chế oxi trong phòng thí nghiệm người ta không dùng KClO3 mà dùng KMnO4, trong khi KClO3 cho lượng oxi nhiều hơn

VD: : Cho hình vẽ điều chế oxi trong phòng thí nghiệm:

a Vì sao có thể thu khí oxi bằng phương pháp đẩy nước?

b Vì sao miệng ống nghiệm đựng KMnO4 lắp hơi nghiêng xuống?

c Nêu vai trò của bông khô?

d Khi dừng thí nghiệm nên tắt đèn cồn trước hay tháo ống dẫn khí ra trước? Tại sao?

e Nếu dùng cùng một lượng như nhau thì KClO3 sẽ cho nhiều O2 hơn , tại sao người

ta ít dùng KClO3 mà thường dùng KMnO4

Hưỡng dẫn làm:

a một khí để thu được bằng đẩy nước thì khí đó phải không tác dụng với H2O, không tan hoặc ít tan trong H2O

oxi không tác dụng với H2O và tan rất ít trong H2O

b Tránh tình trạng hóa chất là chất rắn bị ẩm tạo hơi nước rơi vào đý ống nghiệm làm

vỡ ống nghiệm

c Bông ngăn không cho các hạt KMnO4 bay ra.

d Phải tắt dèn cồn trước , tránh nước tràn vào bình

e KClO3 phản ứng rất mạnh gây nổ , nguy hiểm

Bài tập tham khảo:

Bài tập 1: Cho biết các chất chứa trong bình 1 và bình 2 là gì? Vai trò của chúng

trong TN?

Bài tập 2 : Cho hình vẽ mô tả thí nghiệm điều chế khí Y từ chất rắn X:

Hãy cho biết X, Y có thể là những chất nào?

Bài tập 3: Cho sơ đồ sau: Cho biết khí Z là chất nào? Chất rắn Y, dd X là gì?