Tài liệu tham khảo cho giáo viên và học sinh về cách vận dụng kiến thức lí luận văn học vào bài phân tích để bài làm thêm sắc sảo, có chiều sâu, giàu cảm xúc và mang tính lí luận cao. Tài liệu tham khảo cho giáo viên và học sinh về cách vận dụng kiến thức lí luận văn học vào bài phân tích để bài làm thêm sắc sảo, có chiều sâu, giàu cảm xúc và mang tính lí luận cao. Tài liệu tham khảo cho giáo viên và học sinh về cách vận dụng kiến thức lí luận văn học vào bài phân tích để bài làm thêm sắc sảo, có chiều sâu, giàu cảm xúc và mang tính lí luận cao. Tài liệu tham khảo cho giáo viên và học sinh về cách vận dụng kiến thức lí luận văn học vào bài phân tích để bài làm thêm sắc sảo, có chiều sâu, giàu cảm xúc và mang tính lí luận cao. Tài liệu tham khảo cho giáo viên và học sinh về cách vận dụng kiến thức lí luận văn học vào bài phân tích để bài làm thêm sắc sảo, có chiều sâu, giàu cảm xúc và mang tính lí luận cao.
Trang 1CHIỀU TỐI ( HỒ CHÍ MINH)
“Thơ là một hình thái nghệ thuật cao quý Người làm thơ phải có tình cảm mãnh liệt thể hiện sự nồng cháy trong lòng Nhưng thơ là có tình cảm, lí trí kết hợp một cách nhuần nhuyễn
và có nghệ thuật Tình cảm và lí trí ấy được diễn đạt bằng những hình tượng đẹp đẽ qua những lời thơ trong sáng vang lên nhạc điệu khác thương” Vâng! Thơ là như thế ! Người làm thơ ắt
phải như vậy! Xin mượn lời phát biểu của nhà thơ Sóng Hồng về thơ và người làm thơ để
tưởng nhớ đến tác giả Hồ Chí Minh và bài thơ “Chiều tối” ( Mộ - Nhật kí trong tù).
Bác Hồ, Người là tình yêu thiết tha nhất.Trong lòng dân và trong trái tim nhân loại Cả cuộc đời Bác chăm lo cho hạnh phúc nhân dân Cả cuộc đời Bác hi sinh cho dân tộc Việt Nam… Nhắc đến Bác, lòng tôi lại ngân nga giai điệu ấy Một con người mà cả thế giới biết đến,
tưởng nhớ như một cao nhân vĩ đại yêu chuộng hòa binh, lãnh đạo một đất nước nhỏ bé đánh
đổ được đế quốc lớn để giành độc lập dân tộc Nói đến Người, chúng ta còn cảm phục và tự hào vì một tài năng nghệ thuật kiệt xuất sinh thời, vị cha già dân tộc ấy không thừa nhận là
mình là nhà văn, nhà thơ mà chỉ là người bạn của văn nghệ.,bởi vì “Người chỉ có một ham muốn tột bậc là làm sao cho nước ta hoàn toàn được độc lập, dân ta được hoàn toàn tự do…”
Thế nhưng, trên con đường cách mạng của mình, Người đã bén duyên với nghệ thuật và để lại một sự nghiệp văn học đồ sộ Thật không sai khi nói rằng, thi đàn văn học Việt Nam sẽ trống vắng và tiêu điều biết bao nếu thiếu đi một tác giả lớn như Hồ Chí Minh Trong số di sản văn
học mà Người để lại, Nhật kí trong tù được xem là một viên ngọc lớn mà Bác vô tình đánh rơi vào nền thi ca hiện đại Việt Nam Và bài thơ” Chiều tối” là một bài thơ sáng giá Đọc bài thơ,
ta không chỉ gặp vần thơ đẹp mà còn bắt gặp một tâm hồn đẹp,một nhân cách vĩ đại
Bài thơ được khởi hứng ở cuối chặng đường chuyển lao của Hồ Chí Minh từ Tĩnh Tây đến Thiên Bảo vào lúc chiều tối giữa núi rừng Mặc dù bị xiềng chân, xích tay, nhiều khi phải lăn lội tới “Năm mươi ba cây số một ngày – Áo mũ dầm mưa rách hết giày” nhưng người không hề bị vướng bận bởi khó khăn gian khổ, tâm hồn người không bị giam hãm bởi xiềng xích mà tự nó vượt lên tất cả, hòa mình vào thiên nhiên, cuộc sống núi rừng Bài thơ tiêu biểu
cho “loại thơ có màu sắc thanh đạm, có âm thanh trầm lắng không phô diễn … ý ở ngoài lời”(Rô-giê Đơ- nuy, nhà văn Pháp).
Nhà thơ Phương Lựu từng nhận định: “Thơ ca là tiếng hát của trái tim, là nơi dừng chân của tinh thần, do đó không đơn giản mà cũng không thần bí, thiêng liêng” Có lẽ người chiến sĩ
cách mạng, người thi sĩ ấy đã có khoảng lặng của tâm hồn để cất lên tiếng hát êm ả sau chặng
đường mệt mỏi Thả hồn vào những vần thơ “giàu chất thép đậm ân tình của Bác”, người đọc
như bắt gặp ánh mắt nhìn đến thiên nhiên núi rừng hùng vĩ, lãng mạn nhưng đượm buồn trong buồi chiếu tắt nắng:
Quyện điểu quy lâm tầm túc thụ
Cô vân mạn mạn độ thiên không (Chim mỏi về rừng tìm chốn ngủ Chòm mây trôi nhẹ giữa tầng không)
- Kế thừa vẻ đẹp tao nhã của thơ ca cổ điển phương Đông, trong hai câu thơ mở đầu, nhà thơ đã không nghiêng về tả mà thiên về gợi Để vẽ nên bức tranh buổi chiều tà miền
sơn cước,thi sĩ đã sử dụng thi liệu quên thuộc, đó là mây và chim Trở lại với vườn thơ Việt
Trang 2Nam, chúng ta bắt gặp cánh chim về tổ đã trở thành hình ảnh ước lệ cho hoàng hôn - một khoảng không gian thường gợi cảm giác buồn bã bởi sự tàn lụi cuối ngày; cũng là khoảng thời gian của ngưng nghỉ, đoàn tụ dể làm chạnh lòng người tha hương lữ thứ: Đó là cành chim gợi
buổi chiều với bao chông chênh bất ổn của Nguyễn DU: Chim hôm thoi thóp về rừng, hay đó là cánh chim làm xao xác cả hoàng hôn trong thơ Huy Cân: Chim nghiêng cánh nhỏ; bóng chiều
sa Và, người đọc còn bắt gặp cánh chim chiều ấy bay cao tít tăp, mất hút vào khoảng không
gian bao la vô tận, gợi cảm giác siêu thoát, phiêu bạt xa xăm trong thi phẩm của vi thi tiên lãng
mạn: Chúng điểu cao phi tận/ cô vân độc khứ hàn (Lí Bạch).
- Nhưng hình tượng cánh chim trong thơ Bác không chỉ được cảm nhận ở bên ngoài
mà được cảm nhận rất sâu ở trạng thái bên trong Cánh chim kia sau một ngày kiếm ăn vất
vả đế khi “quy lâm” – về rừng cũng đã thấm mệt, bầu trời cao rộng quá khiến chòm mây trở
nên đơn độc, lẻ loi, bay bay tựa hồ như sắp chìm khuất giữa thiên không Cánh chim và chòm mây bấy giờ không còn là những sự vật vô tri vô giác nữa mà hiện lên như cũng có linh hồn, có cảnh ngộ, có cảm xúc riêng tư Đó chẳng phải là điểm khác biệt làm nên giá trị trong thơ ca ở
đặc điểm ngôn từ mà như Lê Đạt đã từng phát biểu: thơ ca chỉ dùng một lượng hữu hạn các đơn vi ngôn ngữ để biểu hiện cái vô hạn của cuộc sống, cũng như những điều thầm kín trong tâm linh của con người”
+ Trong câu thơ đầu, tác giả không chỉ miêu tả hình ảnh cánh chim chiều mà trái tim yêu
thương mênh mông của Bác như còn cảm nhận được cả sắc thái mệt mỏi của nó với chữ quyện
ở đầu câu Phải chăng cái mỏi của những cánh chim đi tìm chốn ngủ sau một ngày kiếm ăn
cũng chính là cái mỏi mệt của người tù 52 tuổi sau một ngày vất vả lê bước đường trường
Trong bài thơ Mới đến nhà lao Thiên Bảo, Bác có viết về hành trình nhọc nhằn ấy:
Năm mươi ba dăm một ngày trời/ áo mũ ướt đầm, dép tả tơi,… Song, nếu cánh chim trên bầu
trời tự do đang mải miết tìm về tổ, tìm sự nghỉ ngơi yên ổn cuối ngày thì con người vẫn đang bị
áp giải với xiềng xích, trên đường chuyển lao chưa biết lúc nào được dừng chân, chưa biết đày đọa nào đang ở phía trước Sự đối sánh càng xót xa hơn khi cuối chặng đường đường bay của
cánh chim là tổ ấm – sự ấp áp, bình yên được thể hiện rõ trong sắc thái ý nghĩa của từ
“quy”-về giữa dòng thơ, còn cuối chặng đường của người tù là một nhà lao, nơi tiềm ẩn những đọa
đày đau khổ ! Bởi thế, nỗi khao khát về một chốn dừng chân ấm áp bên những người thân nếu
có thấp thoáng hiện lên trong hình tượng thơ thì cũng là một điều dễ hiểu với một người đang ở giữa kẻ thù, nơi đất khác tha phương, mệt mỏi cô đơn trong cảnh chiều vắng lặng, buồn bã miền sơn cước…
+ Đến với vần thơ tiếp theo “ Cô vân mạn mạn độ thiên không”, cảnh chiều muộn in đậm rõ nét hơn bởi hình ảnh của một đám mây lẻ loi, chầm chậm trôi ngang qua bầu trời Chòm mây (Phần dịch thơ của tác giả Nam Trân đã bỏ qua chữ “cô” – lẻ loi, đơn lẻ) trong thơ Người không phải là áng mây trắng ngàn năm gợi ra cảm giác vĩnh hằng của vũ trụ: “ngàn năm mấy trắng bây giờ con bay” ( Hoàng Hạc Lâu – thôi Hiệu), cũng không phải là tầng mây lơ lửng
mang theo nỗi niềm u uẩn trướccuộc đời, trước cõi hư không trong Thu Vinh – Nguyễn Khuyến Đây chỉ là một chòm mây quen thuộc của buổi trời chiều miền sơn cước, gợi ra cảm
giác về độ cao, và sự mênh mông rợn ngợp Từ láy “mạn mạn” cho thấy đám mây bồng bềnh
trôi rất chậm giữa trời thu, từ đó người đọc có thể hình dung ra cả một khoảng trời trong trẻo, mênh mang tĩnh lặng cũng một chút gió thu nhè nhẹ, hiu hắt buồn
Trang 3Cũng như cánh chim chiều mỏi mệt ở câu trên, hình ảnh đám mây cô đơn không đơn thuần chỉ là một thi liệu cổ điển, thông qua bút pháp tả cảnh ngụ tình quen thuộc, có thể nhận ra đám mây bé nhỏ ấy là sự phản chiếu cho cảnh ngộ và tâm trạng của người tù đang đơn độc nơi đất khách quê người Nỗi buồn bã cô đơn của người và cảnh đã thấm vào nhau trong một sự liên tưởng và hòa hợp kì lạ Người tù dường như đã nhận ra cảnh ngộ và nỗi niềm của mình trong cảnh vật: đó là sự mệt mỏi sau quãng đường đầy ải, là sự cô đơn, lẻ loi giữa không gian núi rừng bao la quạnh vắng, hắt hiu
- Như vậy, với hai thi liệu cổ điển quen thuộc, với nghệ thuật tả cảnh ngụ tình và bút pháp chấm phá, tác giả đã ghi lại linh hồn tạo vật, dựng lên cả một không gian mênh mông yên ả, u hoài của chiều muôn miền sơn cuớc Qua bức tranh thiên nhiên trên đường chuyển lao, người đọc không chỉ chia sẻ nỗi mệt mỏi, buồn bã cô đơn của người tù mà con nhận ra vẻ đẹp tâm hồn của Người Trong hoàn cảnh khổ sai như thế, ánh mắt của người tù đang trìu mến dõi theo một cách chim mỏi, một áng mây trôi “lững lờ” Phải chăng là một tình yêu tha thiết với thiên nhiên cùng với tư chất nghệ sĩ tinh tế mới có thể rung cảm với cái đẹp ngay trong cảnh tù đày như vây ? Đó chính là chất tình, và cũng là bản lĩnh của con người biết vượt lên trên sự khắc
nghiệt của hoàn cảnh “Giống như ngọn lửa bốc lên từ những cành củi khổ, tài năng bắt nguồn
từ những tình cảm mãnh mẽ nhất của con người”( raxun gazatop) Qủa thực, đọc 2 câu thơ đầu,
người đọc không hề thấy bóng dáng của một người tù mà là một thi nhân đang ngắm cảnh, chan hòa với thiên nhiên bằng phong thái ung dung, tình thần thép Gông cùm, xiềng xích chỉ trói buộc được thân xác của Người nhưng không giam hãm được ánh mắt, con tim và tâm hồn
người cộng sản kiên trinh ấy Tất cả đươc tạo nên với những tình cảm mãnh liệt như thế !
Con đường chuyển lao đầy đau đớn mệt mỏi vậy mà cảm hứng thơ vẫn đến với Bác Đó
là dáng vẻ của bậc tao nhân mặc khách đang ung dung thưởng ngoạn cảnh chiều hôm núi rừng
Ý chí vượt lên hoàn cảnh cùng ước mong sum họp, khát vọng tự do của một người tù đày nơi đất khách đã thôi thúc tâm hồn của người nghệ sĩ đến với thiên nhiên, sống hết mình với thiên nhiên Bức tranh thiên nhiên cổ điển bình dị không chỉ có hình xác mà còn có hồn – cái hồn của con người hòa hợp, tương giao với thiên nhiên
Nếu như ở hai câu thơ đầu “ chất thép” tồn tại trongcon người của Bác, động lực để Bác nhìn trời, nhìn đời, thì đến hai câu thơ sau, chất thép đã không còn âm ỉ đâu đó trong con người Bác mà đã phác lộ ra trên bề mặt câu thơ, qua hình tượng thơ, tình cảm thơ , trong những cảm nhận về cuộc sống lao đông con người miền núi:
Sơn thôn thiếu nữ ma bao túc Bao túc ma hoàn, lô dĩ hồng (Cô em xóm núi xay ngô tối Xay hết, lò than đã rực hồng) Từng nghe, ai đó đã từng nói rằng “Thi sĩ là một con chim sơn ca ngồi trong bóng tối hát lên những tiếng êm dịu để làm vui cho sự cô độc của chính mình” (B Shelly) Phải chăng,
trong bóng tối của núi rừng, trong sự mệt mỏi của con đương giải lao kia, người nghệ sĩ ấy đã lắng nghe được tiếng hát của cuộc sống, cảm nhận sự sống đang hân hoan trong lòng, qua tiếng
xay ngô cót két của cô sơn thôn thiếu nữ ?
- Thơ Bác chỉ man mác bóng dáng của thơ xưa, chỉ mang tính cổ điển thôi chứ không phải
là thơ xưa, chưa hề là xưa Con người trong thơ cổ thường xuất hiện như môt sự điểm xuyết cho
bức tranh thiên nhiên, họ thường bé nhỏ, cô đơn “lom khom dưới núi tiều vài chú – Bà Huyện
Trang 4Thanh Quan), thường tĩnh lặng thụ động, và luôn chịu sự chi phối của ngoại cảnh (Nhật mộ hương quan hà xứ thị - Yên ba giang thượng sử nhân sầu – Thôi Hiệu)
Còn trong thơ Bác, con người vẫn luôn chiếm vị trí then chốt, hiện lên sống động và rất đời
thường Họ là anh phu làm đường ( Trúc lộ phu), là anh bạn tù ( Người bạn tù thổi sáo), là người phụ nữ thăm chồng trong cảnh ngùc tù (Vợ người bạn tù đến nhà lao thăm chồng) ,… và
trong bài thơ này là hình ảnh một cô gái đang xay ngô dưới núi bên ánh lửa hồng Chẳng phải
là hình ảnh của những phụ nữ tài sắc vẹn toàn, “ cầm kì thi họa” những số phận thì bất hạnh
long đong trong thơ trung đại nữa Mà người thiếu nữ trong vần thơ của Bác gắn liền với công
việc lao động hàng ngày để làm chủ cuộc sống Hai chữ “ thiếu nữ” gợi lên sự trẻ trung tươi tăn của cô gái Hành động “xay ngô” còn gợi ra sự khỏe khoăn, nhịp nhàng, duyên dáng, đòi hỏi sự
thành thạo trong công việc của họ Phải nói rằng, giữa cái buồn lặng của thiên nhiên núi rừng,
cô sơn thôn thiếu nữ hiện lên như một điểm sáng, làm cho cả bức tranh trở nên sinh động, vui
tươi hơn Có lẽ vì thế mà nhà phê bình Hoài Thanh mới nhận xét rằng “Một hình ảnh tươi đẹp
về cuộc đời thiếu thốn vất vả mà vẫn ấm cúng, đáng yêu Những hình ảnh như thế không thiếu
gì chung quanh ta nhưng thường nó vẫn trôi qua đi Không có một tấm lòng yêu đời sâu sắc không thể nào ghi lại được” Câu thơ không chỉ miêu tả cuộc sống của con người nơi đây mà
còn cho thấy tấm lòng của Bác Phải là một tấm lòng của một nhà nhân đạo chủ nghĩa cách mạng, Người có thể quên đi cảnh ngộ của chính bản thân mình để vui với cuộc đời, để yêu thương cuộc đời mới có những vần thơ giản dị mà đáng trân trọng như thế ! Qủa thực, thơ Bác
là tiếng thơ của người chiến sĩ hiện đại mạnh mẽ, nhạy cảm và giàu lòng nhân ái, và điểm đặc biệt, có lẽ là trong thơ Bác thiên nhiên không phải là điểm nhấn mà con người mới là trung tâm của tranh thơ ấy
- Đến với câu thơ khép lại thi phẩm, một lần nữa người đọc sẽ cảm nhận rõ nét hơn
tình yêu thương bao la của Bác: Bao túc mà hoàn lô dĩ hồng.
+ Thật độc đáo khi Bác đã diễn tả một cách đều đặn xoay tròn vòng quay của chiếc cối xay ngô
bằng nghệ thuật điệp vòng: ma bao túc – bao túc ma Nghệ thuật này gợi ra được sự luôn phiên,
nối tiếp công việc xay ngô từ ngày này qua ngày khác, đâu đó giữa núi rưng u tịch là cuộc sống lao động vẫn chưa bao giờ ngừng nghỉ, bởi chẳng, lao động là sự sống còn sống là con lao động để cải thiện hoàn cảnh, để được hạnh phúc ấm no
+ Đặc biệt hơn là Hình ảnh “lô dĩ hồng” xuất hiện ở cuối bài thơ Sắc hồng trong lò than của cô
gái đã thăp sáng bài thơ, xua đi những lạnh lẽo, tối tăm, đem lại ánh sáng và sự ấm áp cho màn đêm ở miền sơn cước Lò than có lẽ đã được đốt lên từ trước đó nhưng chỉ khi ánh ngày đã tắt, bóng tối bao trùm ta mới thấy nó rực hồng như vậy Thời gian thì vận động theo quy luật tự nhiên, từ chiều tà về đêm, nhưng trong thơ của Người, hình ảnh thơ lại vận động theo quy luật tâm hồn, từ lạnh lẽo, u buồn đến rực sáng, ấm áp Rõ ràng, người đọc không hề có cảm giác một màn đêm bao trùm, thâm u, tĩnh mịch mà ngược lại mở ra bằng một không gian của ánh sáng, của ngọn lửa hồng sưởi ấm của con người nơi đây Đối với người tù đày như Bác, hình ảnh lò than đó rực hồng đem lại cho người sự ấm áp, đánh thức những ước mơ thầm kín về mái
ấm gia đình, sự đoàn tụ của một tù nhân đang phải lưu lạc nơi đất khách trong cô đơn Một lần nữa ta nhận ra cái cái nhìn lạc quan tươi sáng của người chiến sĩ cộng sản trong hoàn cảnh tù đày gian khổ Người không chỉ hướng về sự sống mà còn hướng về ánh sáng và tương lai Điều
đó bắt nguồn từ niềm quan tâm của Bác với con người Dường như, Người quên đi nỗi khổ của
mình “hi sinh tất cả chỉ quên mình” để chia sẻ niềm vui đời thường với người dân lao động để
Trang 5lạc quan, để tin tưởng vào tương lai tốt đẹp phía trước Với vai trò như thế, chữ Hồng xứng đáng là “ông thánh thứ 28” của bông hóa tứ tuyệt ấy Mà như Hoàng Trung Thông phải xuýt xoa hạ bút: Một chữ hồng mà đủ sức để cân lại với 27 chữ thơ kia, nó làm sáng cả câu thơ, cả bài thơ Nó là nhãn tự (chữ mắt) của bài thơ” Có thể nói, màu Hồng ấy chính là bản lĩnh, là
tinh thần thép cuả Hồ Chí Minh Nhận định về vấn đề này, Chế Lan Viên viết:
Người ghét sự chói chang, những chính Người là nguồn ấm nóng
Của vầng hồng đánh dẹp bóng đêm lui.
Bài thơ là sự kết hợp hài hòa, nhuần nhuyễn giữa phong cách cổ điển và hiện đại, giữa vẻ đẹp giản dị mà sâu sắc, cùng với ngôn ngữ thơ hàm súc, bút pháp chấm phá tả, cảnh ngụ tinh… tất cả tạo nên một thi phẩm xuất sắc mang dấu ấn đậm nét của lãnh tụ vĩ đại hồ Chí Minh Đằng sau bức tranh thiên nhiên đượm buồn , bức tranh cuộc sống tươi vui là bức tranh tâm cảnh mang những nét đẹp của tâm hồn nhà thơ: quên đi cảnh ngộ bản thân để hòa mình với thiên
nhiên, chia sẽ niềm vui cuộc sống của người lao động Chiều tối thể hiện tinh thần kiên cường
lạc quan, một phong thái ung dung tự tại ttrong hoàn cảnh và một tâm hồn tinh tế nhạy cảm, yêu cuộc sống, yêu thiên nhiên, yêu con người tha thiết Bài thơ là minh chứng hùng hồn cho vẻ
đẹp hòa quyện giữa chất thép và chất tình trong thơ Bác “ Vần thơ của Bác, vần thơ thép / Mà vẫn mênh mông bát ngát tình” ( Hoàng Trung Thông)
Mộ tuy là cảnh chiều tàn, chiều tối nhưng nó không hề chìm khuất trong u tối Vẫn còn
một thứ ánh áng của niềm tin, của lòng người, của cuộc sống lao động soi rọi và dẫn dắt tâm hồn Bác vượt qua những khổ ải lưu đày, sống vững chãi như bản chất vốn có của con người
VN Có lẽ vậy nên, bài thơ khép lại nhưng đã mở ra rất nhiều thứ buộc người đọc phải khám
phá “Thơ vừa là sự kết tinh tâm hồn người sáng tác,vừa là sợi dây truyền sự sống đến người đọc” (Nguyễn Đình Thi) Mộ là bài thơ như vậy !
Trang 6Hồ Chí Minh không chỉ là một nhà cách mang, nhà hoạt động chính trị kiệt xuất mà Người còn là danh nhân văn hóa thế giới, là một nhà văn hóa, một nhà thơ lớn của dân tộc Bên cạnh
sự nghiệp chính trị, sự nghiệp văn học của Người được coi là một tài sản quý giá của nền văn học nước nhà Trong di sản văn nghệ Người để lại cho chúng ta, Nhật kí trong tù là một trong những thành tựu có giá trị nhất “tập thơ đã tỏa ra ánh sáng của một bậc nhân, đại trí, đại dung” Chiều tối là một trong số những thi phẩm xuất sắc của tập thơ này
II.Thân bài
1 Khái quát
- Hoàn cảnh sáng tác: Tập thơ NKTT được sáng tác trong khoảng thời gian Bác bị chính quyền Tưởng Giới Thạch bắt giam (8/1942 – 9/1943) Tập thơ gồm 134 bài thơ chữ Hán, hầu hết được viết theo lối thơ Đường luật
– Hoàn cảnh sáng tác cụ thể của bài thơ Chiều tối: Cảm hứng của bài thơ được gợi lên từ một buổi chiều muộn, trên đường chuyển lao của Hồ Chí Minh từ nhà lao Tĩnh Tây đến nhà lao Thiên Bảo vào cuối thu năm 1942
2 Cảm nhận bài thơ
2.1 Bức tranh núi rừng vào buổi chiều tối ( 2 câu đầu)
Chim mỏi về rừng tìm chốn ngủ Chòm mây trôi nhẹ giữa tầng không
- Cảnh núi rừng được nhà thơ phác họa qua hình ảnh: cánh chim chiều tìm bay về rừng
một ngày kiếm ăn mệt mỏi và chòm mây trôi giữa tầng không.
Đây là thi liệu quen thuộc trong thơ ca cổ điển, tạo ra ý vị cổ điển cho bài thơ Trong Truyện Kiều, khi miêu tả cảnh chiều, Nguyễn Du đã điền vào bức tranh cảnh vật ấy cánh chim bay về
rừng: Chim hôm thoi thóp về rừng Trong thơ bà Huyện Thanh Quan cũng thế: “ Ngàn mai gió cuốn chim bay mỏi” và Huy Cân lại cảm thấy bóng chiều như đang sà xuống từ cánh chim đang nghiêng dần về cuối chân trời: “ chim nghiêng cánh nhỏ: bóng chiều sa” Dường như, trong
cảm nhận của những thi nhân xưa, khi miêu tả cảnh chiều mà không có hình ảnh cánh chim nhỏ thì bóng chiều chưa rõ
- Chỉ với 2 nét vẽ đơn sơ ấy nhưng bằng bút pháp chấm phá đã gợi ra thần thái của cảnh vật Một không gian rộng lớn, quạnh vắng và hiu hắt buồn Không nói đến màu sắc mà ta vẫn
thấy rất tối, không nhắc đến âm thanh mà người đọc thấy rất vắng lặng, không nói về thời gian
mà người đọc biết cảnh đang chuyền dần về chiều tối
- Đằng sau bức tranh thiên nhiên là cảnh ngộ và tâm trạng của nhân vật trữ tình: Cô
đơn, mệt mỏi, buồn bã Cánh chim chiều mệt mỏi hay chính là cảnh ngộ mệt mỏi của người tù trên cuon đường bị giải đày Con chim kia đang bay tìm về rừng tìm chốn ngủ Còn tác giả thì
khong biêt “ giải tới bao giờ, giải tới đâu” Chòm mây lẻ lỏi hay chính là tâm trạng cô đơn nơi
đất khách quên người trong buổi chiều tối giữa núi rừng mênh mông quạnh vắng
- Thủ pháp tả cảnh ngụ tình đã hé lộ cho người đọc thấy những tình cảm rất đỗi con người của Hồ Chí Minh Bản dịch thơ có phần chưa sát so với nguyên tác Đánh mất chữ “
cô” trong cô vân nên đã không diễn tả được tính chất lẻ loi, cô độc của hình ảnh LẠI thêm
Trang 7cách dich “ chòm mây trôi nhẹ” mà bản nguyên tác lại viết là “ mạn mạn” nghĩa là trôi lững lờ.
Câu dịch thơ đã không chuyển tải được dáng vẻ uể oải, buồn bã, chất nặng của nỗi niềm của
chòm mây lẻ loi Cảnh và tình có sự đồng điệu, đồng cảm cao
+ Nhìn dáng vẻ cánh chim bay mà cảm nhận được sự mệt mỏi, nhìn chòm mây trôi lững lờ trên tầng không mà thấm thía sự lẻ loi thì hẳn rằng nhân vật trữ tình phải có tâm hồn nhạy cảm tinh
tế của người nghệ sĩ, bắt nhận được những biến thái tinh vi của TN và giao hòa, giao cảm với TN
+ Bên cạnh những cảm xúc của nguời nghệ sĩ là bản lĩnh phi thường của người chiến sĩ cách mạng trong hoàn cảnh lao tù đầy thử thách mà người vẫn cảm nhận được vẻ đệp của TN, mở rộng lòng mình để giao hòa với nó với một phong thái ung dung tự tại thì rõ ràng tác giả phải
có một bản lĩnh cách mạng của người chiến sĩ vượt lên hoàn cảnh
+ Không chỉ có thế , cái nhìn vời vợi của tác giả hướng lên trên, lên cao, lên xa để theo dõi cánh chim trời dường như còn ẩn chứa một khát vọng tự do mãnh liệt Đó chính là chất thép, tinh thần thép trong thờ Hồ Chí Minh
2.2 Nếu như hai cầu đầu bằng bút pháp cổ điển, tác giả đã vẽ ra bức tranh TN thì sang hai câu thơ sau, tác giả tập trung làm nổi bật hình ảnh trung tâm của bức tranh ấy chính là cảnh lao động sinh hoạt của con người đầy tươi sáng , ấm áp và tràn đầy sức sống.
- Xóm núi là hình ảnh giản gị biểu tượng cho bình yên cuộc sống con gười xóm núi
như đẹp hơn, ấm áp hơn với hình ảnh người thiếu nữ xay ngô Vẻ đẹp tre trung đầy sức sống
của người thiếu nữ với tư thế xay ngô trở thành tâm điểm của bức tranh TN buổi chiều Thủ
pháp điệp liên hoàn “ ma bao túc” gợi ra vòng quay nhịp nhàng, dều đặn liên tục của cối xay
ngô Từ đó, gợi ra nhịp lao động không ngơi nghỉ của cô gái vùng sơn cước sự sống như một mạch ngầm tuy lặng lẽ nhưng vẫn tiếp diễn ở vùng đất quạnh hiu, vắng lặng này
- Điều đáng lưu ý ở đây là hình tượng người thiếu nữ trong thơ Bác khác xa với hình
ảnh người thiếu nữ trong thơ xưa Trong thơ xưa, đó là hình ảnh của những “ liễu yếu đào tơ”, sống trong “ phong the khép kín”, chỉ biết cầm kì thi họa là đủ Trong thơ xưa, những bức tranh
cảnh chiều đều có hình bóng con người nhưng sao lẻ loi , cô độc và hiu hắt quá:
Lom khom dưới núi tiều vài chú Lác đác bên sông chợ mấy nhà ( Qua đèo ngang - Bà Huyện Thanh Quan)
Hay
gác mái ngư ông về viễn phố
Gõ sừng mục tử lại cô thôn( chiều hôm nhớ nhà - BHTQ
Còn trong thơ bác, những cô gái ấy găn liền với công việc lao động, giản dị, đời thường, tràn đây sức sống Phải chăng, chính cái sức sống ấy của người thiếu nữ làm nên vẻ đẹp lung linh cuả bức tranh
- Công việc xay ngô cứ đều đặn diễn ra Cối xay vẫn quay và quay tít “ ma bao túc”
rồi “ bao túc ma” và khi ngô xay vừa xong” bao túc ma hoàn” thì nhìn thấy “ lò than rực hồng” Hình ảnh” lò than rực hồng” gợi ra sự vận động của thời gian chuyển từ chiều sang tối.
ở đây tác giả đã mượn sáng để chỉ tối bản dịch thơ đã làm lộ ý, giảm đi tính hàm súc vốn có
của thể thơ tú tuyệt qua việc thêm vào chữ “ tối” Không chỉ gợi thời gian, hình ảnh còn cho thấy một không gian tươi sáng, ấm ạp, tràn đây sức sống
Trang 8Nhịp thơ trong bản gốc 4/3 thể hiện một sự vận động nhanh và nối tiếp, ngô xay vừa xong thì lò than cũng đã đỏ Cái tối thu nhỏ trước hình ảnh lò than và càng tối thì lò than càng đỏ ở bản dịch, nhip thơ 2/5 khiến nhịp thơ bj kéo dài ra, chậm lại, không chuyển tải được sự vận động mau lẹ của bóng tối, đồng thời giảm mất tính chất rực sáng của lò than
- Bài thơ kết thúc bởi chữ “ hồng:” có thể nói đó chính là chỗ đẹp nhất của bài thơ.
Người đọc có cảm giác màu đỏ của lửa đã nhuốm cả bóng đêm, soi rọi hình aanhr người thiêu
nữ và thắp sáng cả bài thơ, thổi ấm lòng người Đồng thời, ta còn thấy được tinh thần lạc quan, yêu đời tin tưởng vào tương lai , vào sự sống Phải là người có bản lĩnh thép mới có thể hất được ánh sáng ở phía trước ngay trong hoàn cảnh tù đày như vậy Bên cạnh chất thép của người chiến sĩ là tâm hồn nghệ dĩ dạt dào cảm xúc , nâng niu trân trọng vẻ đẹp của cuộc sống con người lao động , vui niềm vui của con người lao động
=>Trước cảnh vật và cuộc sống con người nơi xóm núi, trong lòng tác giả dâng lên dạt dào cảm xúc Qua đó, người đọc thấy được vẻ đẹp tâm hồn Hồ Chí Minh: tha thiết yêu thiên nhiên, cuộc sống, con người Hai câu thơ sau khiến người đọc vô cùng cảm động bởi đã ghi lại cảnh sinh hoạt quen thuộc, bình dị của một gia đình nơi xóm núi Điều đó chứng tỏ trong hành trình hoạt động cách mạng, toàn tâm toàn trí vì sự nghiệp cứu nước, cứu dân, nhưng trong trái tim Bác Hồ vẫn có một khoảng dành cho tình cảm gia đình Về tấm lòng yêu đời của Người ở hai
câu thơ cuối, Hoài Thanh đã nhận xét: “ Một hình ảnh tuyệt đẹp về cuộc đời thiếu thốn, vất vả
mà vẫn ấm cúng, đáng quý, đáng yêu Những hình ảnh như thế không thiếu gì chung quanh ta nhưng thường nó vẫn trôi qua đi Không có một tấm lòng yêu đời sâu sắc không thể nào ghi lại được”
3.Đánh giá về nghệ thuật
Bài thơ tiêu biểu cho phong cách nghệ thuật thơ chữ Hán của Hồ Chí Minh: Sự kết hợp hài hòa giữa màu sắc cổ điển và hiện đại đã tạo nên vẻ đẹp riêng cho bài thơ “Chiều tối”: bên cạnh
vẻ đẹp rất gần gũi với thơ Đường, thơ Tống còn có vẻ đẹp hiện đại, mang tinh thần thời đại thể hiện đúng phong cách nghệ thuật của một nhà thơ cách mạng, người cộng sản – thi sĩ Hồ Chí Minh Có được nét phong cách nghệ thuật đặc sắc đó là nhờ sự kết hợp của hai nền học vấn Hán học và Tây học, vốn sống và vồn văn hóa sâu rộng
III.Kết luận
_Khẳng định giá trị tác phẩm: Bài thơ đã mang đến cho người đọc vẻ đẹp gợi cảm của bức tranh chiều tối nơi xóm núi Nổi bật trong bài thơ là hình tượng nhân vật trữ tình với tấm lòng yêu thương rộng lớn, luôn nâng niu trân trọng mọi sự sống trên đời, có tâm hồn lạc quan luôn hướng về tương lai Bài thơ có sự kết hợp hài hòa của vẻ đẹp truyền thống với tinh thần hiện đại, sự hòa quyện giữa chất thép và chất tình
_Khẳng định vị trí của tác giả trên thi đàn dân tộc: Hồ Chí Minh thực sự là một tác giả xuất sắc trên thi đàn dân tộc, không chỉ là một nhà Cách mạng, một nhà chính trị mà thực sự là một nhà thơ với những tác phẩm được ví như viên ngọc quý đã vô tình để rơi vào kho tàng văn học Việt Nam