Sử dụng sơ đồ tư duy trong dạy học bài ôn tập phân môn luyện từ và câu lớp 5 một cách hiệu quả nhất

PHÒNG GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO NHƯ THANHSÁNG KIẾN KINH NGHIỆM BIỆN PHÁP SỬ DỤNG SƠ ĐỒ TƯ DUY TRONG DẠY HỌC BÀI ÔN TẬP PHÂN MÔN LUYỆN TỪ VÀ CÂU LỚP 5 MỘT CÁCH HIỆU QUẢ NHẤT Người thực hiện: Ng

PHÒNG GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO NHƯ THANH

SÁNG KIẾN KINH NGHIỆM

BIỆN PHÁP

SỬ DỤNG SƠ ĐỒ TƯ DUY TRONG DẠY HỌC BÀI ÔN TẬP

PHÂN MÔN LUYỆN TỪ VÀ CÂU LỚP 5 MỘT CÁCH HIỆU QUẢ NHẤT

Người thực hiện: Nguyễn Việt Hà Chức vụ: Giáo viên

Đơn vị công tác: Trường Tiểu học Xuân Phúc SKKN thuộc lĩnh vực (Môn): Tiếng Việt

THANH HÓA NĂM 2021

1 Mở đầu: 1

1 1 Lí do chọn đề tài 1

1.2 Mục đích nghiên cứu: 2

1.3 Đối tượng nghiên cứu 2

1.4 Phương pháp nghiên cứu 2

2 Nội dung sáng kiến kinh nghiệm 2

2.1 Cơ sở lí luận 2

2.2 Thực trạng của vấn đề trước khi áp dụng sáng kiến kinh nghiệm 3

2.3 Các sáng kiến kinh nghiệm đã sử dụng để giải quyết vấn đề 4

2.4 Hiệu quả của sáng kiến kinh nghiệm đối với hoạt động giáo dục, với bản thân, đồng nghiệp và nhà trường 16

3 Kết luận, kiến nghị 17

3.1 Kết luận: 17

3.2 Kiến nghị: 17

1 1 Lí do chọn đề tài

Môn Tiếng Việt nói chung, phân môn Luyện từ và câu nói riêng có vị trí

vô cùng quan trọng trong chương trình Tiểu học Phân môn Luyện từ và câu cung cấp cho học sinh những hiểu biết sơ giản về từ và câu, rèn cho học sinh kĩ năng dùng từ, đặt câu, sử dụng các câu thể hiện tình cảm, thái độ của mình trong những tình huống giao tiếp hàng ngày Song trên thực tế hiện nay nhiều học sinh còn học tập một cách thụ động, máy móc đồng thời phương thức học tập của học sinh chưa tích cực và phương pháp giảng dạy của giáo viên chưa thực sự thu hút

sự hứng thú học tập nhằm phát huy tính tự giác và chủ động, sáng tạo trong học tập của học sinh

Sơ đồ tư duy được xem là một phương tiện trực quan đơn giản có ưu điểm trong việc giúp sản sinh, hình dung cũng như cấu trúc và phân loại các ý tưởng Trong dạy học, công cụ này có thể được sử dụng để biến những ý tưởng và suy nghĩ rời rạc, tản mạn thành sơ đồ có cấu trúc và hình ảnh rõ ràng Hơn thế, nó giúp học sinh liên kết và gợi nhớ lại những kinh nghiệm đã có, làm cho ý tưởng của các em thêm phần phong phú, sáng tạo

Sơ đồ tư duy là một hình thức ghi chép sử dụng từ ngữ, màu sắc, hình ảnh, đường nét với cách tạo nhánh xoay quanh từ khóa (hình ảnh) trung tâm từ

đó mở rộng ý và tạo ra những liên tuởng hết sức phong phú Sơ đồ tư duy giúp học sinh nâng cao khả năng ghi nhớ, tư duy, phân tích, sáng tạo, phát triển ý tưởng và giải quyết vấn đề, giúp học sinh yêu thích, say mê công việc mà các

em làm Sơ đồ tư duy có vai trò quan trọng trong dạy học sinh ôn tập, hệ thống các kiến thức đã học trong phân môn Luyện từ và câu

Đặc biệt, trong tiết ôn tập, Sơ đồ tư duy là một công cụ hữu ích giúp cho việc hệ thống hóa kiến thức diễn ra một cách nhẹ nhàng, tự nhiên mà hiệu quả Giờ ôn tập là một giờ học khó, lượng kiến thức nhiều nhưng lại không mới nên khó thu hút được sự tập trung chú ý của học sinh, nhất là các em ở lứa tuổi tiểu học Do đó giáo viên cần có hình thức tổ chức giờ học mới lạ, hấp dẫn để lôi cuốn các em

Ưu điểm lớn nhất của việc sử dụng sơ đồ tư duy trong dạy học ở Tiểu học

là dễ áp dụng, dễ thực hành, phát huy khả năng sáng tạo của học sinh Tôi chỉ cần bảng và hộp phấn nhiều màu Học sinh chỉ cần tờ giấy trắng và hộp bút nhiều màu mực Bất kể môn nào tôi cũng có thể ứng dụng sơ đồ tư duy và yêu cầu học sinh làm việc cá nhân hoặc theo nhóm Việc thực hiện sơ đồ tư duy sẽ giúp các em rèn kỹ năng và tư duy khoa học, đặc biệt ghi nhớ kiến thức sâu sắc

mà không sa vào lối học vẹt, học máy móc, học sinh được vừa học vừa chơi, tâm lý thoải mái, không áp lực, buồn chán nữa Một hình thức giảm tải mà không giảm yêu cầu

Nhận thấy rõ những ưu điểm trên cũng như đặc điểm nhận thức, tư duy của học sinh giai đoạn cuối Tiểu học, vì vậy tôi mạnh dạn đưa ra biện

pháp “Sử dụng Sơ đồ tư duy trong dạy học bài ôn tập phân môn luyện

từ và câu lớp 5 một cách hiệu quả nhất”

1.2 Mục đích nghiên cứu

- Chứng minh tác dụng của Sơ đồ tư duy trong việc dạy - học phân môn Luyện từ và câu lớp 5 Từ đó thấy được việc cần thiết đưa Sơ đồ tư duy vào hỗ trợ việc dạy học trong một số nhóm bài tập trong phân môn Luyện từ và câu đặc biệt là dạng bài ôn tập

- Giúp các chủ nhân tương lai đất nước có điều kiện phát triển tư duy nhận thức, kỹ năng học tập một cách toàn diện

1.3 Đối tượng nghiên cứu

Đối tượng nghiên cứu: Biện pháp sử dụng Sơ đồ tư duy trong dạy học bài ôn tập phân môn luyện từ và câu lớp 5 một cách hiệu quả nhất

1.4 Phương pháp nghiên cứu

1 Phương pháp nghiên cứu lí thuyết

2 Phương pháp quan sát

3 Phương pháp thống kê phân loại

4 Phương pháp thử nghiệm sư phạm

5 Phương pháp thực hành

6 Phuơng pháp vẽ sơ đồ

7 Phương pháp đối chứng

2 Nội dung sáng kiến kinh nghiệm 2.1 Cơ sở lí luận

Một trong những định hướng của đổi mới phương pháp dạy học là tạo điều kiện giúp người học phát huy tính tích cực, độc lập, phát triển năng lực tự học, năng lực tìm tòi, phát hiện giải quyết vấn đề

Sơ đồ tư duy còn gọi là bản đồ tư duy, lược đồ tư duy, là hình thức ghi chép nhằm tìm tòi đào sâu, mở rộng một ý tưởng, hệ thống hóa một chủ đề hay một mạch kiến thức bằng cách kết hợp việc sử dụng hình ảnh, đường nét, màu sắc, chữ viết với sự tư duy tích cực Đặc biệt đây là sơ đồ mở không yêu cầu tỉ

lệ, chi tiết chặt chẽ như bản đồ hay sơ đồ địa lí, có thể vẽ thêm hoặc bớt các nhánh, mỗi người vẽ một kiểu khác nhau, cùng một chủ đề nhưng mỗi người có thể “thể hiện” nó dưới dạng Sơ đồ tư duy theo một cách riêng, do đó việc lập sơ

đồ tư duy phát huy được khả năng tối đa sáng tạo của con người

Đối với các bài tập ôn tập trong phân môn Luyện từ và câu lớp 5, cô và trò sẽ mất khá nhiều thời gian cho việc chuẩn bị đồ dùng cho tiết dạy, tổng hợp kiến thức trong giờ học, ghi chép nội dung mà nhiều khi sức hấp dẫn và hiệu quả chưa được như mong muốn Trong khi đó, nếu sử dụng Sơ đồ tư duy, một cách ghi chép đơn giản, một sơ đồ mở, sẽ giúp giờ học giảm đi những khó khăn nêu trên Với Sơ đồ tư duy, học sinh được tự mình sáng tạo, huy động trí nhớ để tự tổng hợp kiến thức dưới sự định hướng và dẫn dắt của giáo viên Sơ đồ tư duy

có thể hỗ trợ các hoạt động dạy học như kiểm tra bài cũ, giới thiệu bài mới, ôn tập kiến thức, củng cố Tùy từng nội dung cụ thể mà giáo viên cân nhắc và lựa chọn có sử dụng Sơ đồ tư duy hay không

Đặc thù của kiểu bài ôn tập là tổng hợp, hệ thống hóa các kiến thức, kĩ năng đã học Sử dụng Sơ đồ tư duy sẽ dễ dàng hơn trong việc phát triển ý tưởng,

hệ thống hóa kiến thức Nhờ sự liên kết các nét vẽ cùng với màu sắc thích hợp

và cách diễn đạt riêng của mỗi người, Sơ đồ tư duy giúp bộ não liên tưởng, liên kết các kiến thức đã học trong sách vở, đã biết trong cuộc sống để phát triển,

mở rộng ý tưởng Sau khi học sinh tự thiết lập Sơ đồ tư duy kết hợp việc thảo luận nhóm, duới sự dẫn dắt, gợi ý của giáo viên sẽ dẫn đến kiến thức của bài học một cách nhẹ nhàng, tự nhiên

2.2 Thực trạng của vấn đề trước khi áp dụng sáng kiến kinh nghiệm

Hầu hết trong dạy học các giáo viên đã biết sử dụng các kĩ thuật dạy học tích cực vào dạy học tiếng việt ở tiểu học nói chung và môn Luyện từ và câu ở lớp 5 nói riêng Đặc biệt các phương pháp và kĩ thuật dạy học như: Thực hành, giao tiếp, đàm thoại, luyện tập theo mẫu Thường xuyên được giáo viên sử dụng trong các tiết học, giáo viên đã sử dụng khá nhuần nhuyễn và linh hoạt các phương pháp và kĩ thuật này Tuy nhiên vẫn còn một số giáo viên thỉnh thoảng mới sử dụng hoặc chỉ sử dụng các kĩ thuật dạy học tích cực khi có người dự giờ, nên sử dụng rất lúng túng, cứng nhắc Giáo viên có sử dụng nhưng còn mang tính hình thức chưa đem lại hiệu quả thiết thực Học sinh làm việc thụ động, chỉ một số học sinh hoạt động, phần lớn các em ngồi im trông chờ vào kết quả của nhóm Cách thức tổ chức chưa khoa học, hệ thống câu hỏi dẫn dắt tìm hiểu câu hỏi còn vụn vặt chưa mạch lạc, lôgic

Một số giáo viên vận dụng kĩ thuật dạy học chưa phù hợp với nội dung bài học, điều kiện dạy học và trình độ học sinh

Việc sử dụng Sơ đồ tư duy vào dạy học theo hướng đổi mới và tích cực của một số giáo viên còn máy móc, lúng túng Ngôn ngữ của một số giáo viên còn hạn chế, diễn đạt chưa rõ ràng, xử lí tình huống sư phạm còn vụng về nên chưa phát huy được hiệu quả Sơ đồ tư duy

Việc dạy học bằng Sơ đồ tư duy chưa được giáo viên quan tâm sử dụng nhiều, sử dụng chỉ mang tính hình thức và đối phó, chưa có hiệu quả thiết thực Đặc biệt chưa biết phối hợp phương pháp này với phương pháp khác để dạy học Luyện từ và câu ở lớp 5 có hiệu quả Đặc biệt là các tiết ôn tập, nếu không có hình thức dạy học phù hợp thì các em sẽ rất khó hệ thống lại các kiến thức đã học, đồng thời các em sẽ không khắc sâu được những kiến thức đò

Vì vậy tôi mạnh dạn đưa giải pháp sau về Ứng dụng sơ đồ tư duy để hướng dẫn học sinh học một số bài ôn tập trong phân môn Luyện từ và câu theo các dạng bài cụ thể sau:

- Hướng dẫn học sinh vẽ Sơ đồ tư duy trong dạy học Luyện từ và câu.

- Ứng dụng sơ đồ tư duy để hướng dẫn học sinh học một số bài ôn tập trong phân môn Luyện từ và câu

2.3 Các sáng kiến kinh nghiệm đã sử dụng để giải quyết vấn đề

Các bài ôn tập là tổng hợp, hệ thống hóa kiến thức, kĩ năng đã học chính

vì thế lượng kiến thức rất lớn, học sinh cần phải ghi chép nhiều Do đó việc sử dụng Sơ đồ tư duy sẽ dễ dàng hơn trong việc phát triển ý tưởng, hệ thống hóa kiến thức Nhờ sự liên kết các nét vẽ cùng với màu sắc thích hợp và cách diễn đạt riêng của mỗi người, Sơ đồ tư duy giúp bộ não liên tưởng, liên kết các kiến thức đã học trong sách vở Trong năm học 2019 - 2020 tôi đã áp dụng kinh nghiệm sử dụng sơ đồ tư duy dạy Luyện từ và câu lớp 5A một cách hiệu quả Vì vậy tôi mạnh dạn đưa ra các giải pháp sau:

2.3.1 Hướng dẫn học sinh vẽ Sơ đồ tư duy trong dạy học Luyện từ và câu:

a) Chuẩn bị

- Vật dụng: Tờ giấy trắng với kích thước phù hợp mục đích dạy học, hộp bút sáp nhiều màu

- Xác định yêu cầu của bài tập, các từ khoá để làm chủ đề cho Sơ đồ

- Tập hợp từ, ý, tranh ảnh, liên quan đến chủ đề

b) Tiến hành

- Mô tả chủ đề của sơ đồ bằng một từ, một cụm từ ngắn gọn ( có thể là từ khóa trong bài) hoặc có thể mô tả chủ đề bằng hình ảnh và đặt ảnh ở vị trí phù hợp sao cho nổi bật về màu sắc, kích thước

- Đặt và trả lời các câu hỏi liên quan đến chủ đề (sử dụng phương pháp động não) Chú ý giáo viên có thể hỗ trợ học sinh ở bước này bằng cách xây dựng hệ thống câu hỏi gợi ý, tránh tình trạng học sinh trả lời không đúng trọng tâm của bài tập

- Từ chủ đề, vẽ những nhánh đậm (nhánh chính) và gắn từ, cụm từ khóa (hay hình ảnh) trên nhánh Có thể thêm hình ảnh minh hoạ cho sinh động tùy theo từng dạng bài tập

- Từ nhánh chính, mở ra các nhánh phụ với kích thước nhỏ hơn và tiến hành tương tự Gắn kết các từ hay các ý bằng cách đánh dấu mũi tên hoặc đánh

số thứ tự trước sau Chú ý, những nhánh chính và nhánh phụ nên vẽ thành các đường cong để tạo sự “mềm mại” cho sơ đồ đường cong , sự phân bậc phải thể hiện bằng màu sắc khác nhau

( Hình minh họa cách vẽ các nhánh của Sơ đồ tư duy)

c) Hoàn thiện

- Bổ sung hình ảnh màu sắc cần thiết

- Kiểm tra lại từ khoá

- Kiểm tra lại tổng thể sơ đồ xem có cân đối và hợp lý chưa.

d) Thể hiện

Từ Sơ đồ tư duy đã hoàn thành, học sinh phải: Nêu kết quả bài tập, nội dung kiến thức bằng lời nói

( Hình minh họa Sơ đồ tư duy đã hoàn chỉnh)

* Một số lưu ý khi hướng dẫn học sinh vẽ sơ đồ tư duy:

- Để đảm bảo yêu cầu xác lập trọng tâm của mạch kiến thức,thì các em phải làm nổi bật màu sắc và kích thước của các nhánh chính , nhánh phụ, phải thể hiện điểm nhấn của yêu cầu bài tập, thể hiện sự liên kết giữa các từ, câu trong cùng bậc

- Sơ đồ tư duy thường trình bày theo chiều ngang, mỗi dòng chỉ có một từ khóa (hoặc tranh ảnh) được đặt trên vạch liên kết và nhánh chính được nối với chủ đề bằng nét đậm; sơ đồ là một hệ thống mở, Đây là những yêu cầu để đảm bảo tính mạch lạc và độc đáo của sơ đồ tư duy

2.3.2 Ứng dụng sơ đồ tư duy để hướng dẫn học sinh học một số bài

ôn tập trong phân môn Luyện từ và câu

2.3.2.1 Sử dụng Sơ đồ tư duy trong dạy học Ôn tập về từ loại.

* Bài minh họa 1: Ôn tập về từ loại (Tuần 14- trang 142, Tiếng Việt tập 1).

Xếp các từ in đậm trong đoạn văn sau vào bảng phân loại ở bên dưới:

Không thấy Nguyên trả lời, tôi nhìn sang Hai tay Nguyên vịn vào song cửa sổ mắt nhìn xa vời vợi Qua ánh đèn đường hắt vào, tôi thấy ở khóe mắt nó hai giọt lệ lớn sắp sửa lăn xuống má Tự nhiên, nước mắt tôi trào ra Cũng giờ này năm ngoái, tôi còn đón giao thừa với ba ở bệnh viện Năm nay ba bỏ con

một mình, ba ơi!

Theo Thùy Linh

M: trả lời vời vợi qua

Trong phân môn Luyện từ và câu Tuần 14 , các em có hai tiết để ôn tập về

từ loại Đây là mảng kiến thức vô cùng quan trọng và rộng Vậy làm sao tổ chức được một tiết ôn tập hấp dẫn, gây hứng thú học tập cho học sinh và điều quan trọng là làm thế nào để các em nắm vững các kiến thức đã học về từ loại thì giáo viên phải nghiên cứu nội dung bài, lựa chọn và sử dụng các hình thức dạy học phù hợp Vì vậy sơ đồ tư duy là một hình thức phù hợp và hữu hiệu nhất góp phần đưa kiến thức đến với học sinh một cách tự nhiên Đối với bài tập này tôi

đã sử dụng Sơ đồ tư duy để củng cố, mở rộng kiến thức về từ loại đã học

Với bài tập này, trước hết học sinh cần xếp được các từ ngữ in đậm trong đoạn văn vào đúng cột trong bảng phân loại Sau đó giáo viên sẽ sử dụng câu hỏi để các em nhớ lại một cách tổng quát về ba từ loại trên

Nếu chỉ điền vào bảng cho sẵn trong sách giáo khoa thì đó là một việc làm tương đối đơn giản với học sinh Thêm vào đó, trong bảng không đề cập từ loại danh từ, đại từ mà các em đã được ôn tập trong tiết học trước Hơn nữa chỉ điền vào bảng cho sẵn đó các em sẽ nhanh quên vì vậy với Sơ đồ tư duy các em

có thể bổ sung thêm các ý một cách dễ dàng tạo thành một bức tranh tổng thể về

từ loại mà sách giáo khoa tiểu học đã đề cập Và như thế, Sơ đồ tư duy đuợc tạo

ra sẽ giải quyết được yêu cầu của bài tập và giúp học sinh củng cố, mở rộng kiến thức về từ loại đã học

Chính vì lí do nêu trên nên tôi tiến hành chia nhóm để các nhóm thảo luận theo các hoạt động sau:

Cách tiến hành:

Bước 1: Chuẩn bị:

- Dụng cụ: Giấy A3, bút màu

- Phương huớng: xác định chủ đề chính của sơ đồ là : Từ loại

Bước 2: Tiến hành:

Hoạt động 1: Yêu cầu học sinh làm bài tập bằng cách lập Sơ đồ tư duy

vào giấy A3 theo nhóm 4 (Bài này tôi chia nhóm học sinh theo hình thức nhóm cùng trình độ để dạy học phân hóa đối tượng học sinh)

Tôi đặt câu hỏi để học sinh nêu được từ khóa, các tiêu đề phụ của nhánh lớn.

- Học sinh các nhóm trao đổi, thảo luận, thống nhất các ý, các từ và xác

định từ khóa của sơ đồ

(Ảnh dưới)

- Các nhóm tiến hành vẽ Sơ đồ tư duy:

+ Các nhóm vẽ Sơ đồ tư duy với từ khóa ở trong tâm là TỪ LOẠI

+ Tiếp theo đó là các em vẽ 3 nhánh chính đó là : Động từ, Tính từ, Quan

hệ từ

+ Các nhóm thảo luận và sắp xếp các từ in đậm vào nhóm thích hợp trên

sơ đồ

Hoạt động 2: Đại diện các nhóm ( 3 nhóm) lên trình bày kết quả của

nhóm mình

Hoạt động 3: Các nhóm thảo luận, bổ sung, đối chiếu kết quả của nhóm

mình, sau đó chỉnh sửa để hoàn thiện Sơ đồ tư duy Giáo viên theo dõi và giúp

đỡ các em hoàn thành Sơ đồ tư duy

Bước 3: Hoàn thiện

- Bổ sung màu sắc cần thiết

- Kiểm tra lại các chi tiết

- Kiểm tra lại tổng thể sơ đồ có cân đối, đẹp mắt không

Bước 4 Thể hiện

Chọn một bản đồ hoàn chỉnh nhất dán lên bảng lớp để cả lớp quan sát và mời một học sinh trình bày

Để củng cố và khắc sâu kiến thức về từ loại đã học cho học sinh, tôi đặt câu hỏi để các nhóm thảo luận và nêu khái niệm về từng từ loại đó và có thể vẽ thêm nhánh, bổ sung khái niệm vào sơ đồ của nhóm mình

Tiếp theo tôi yêu cầu các em hãy tìm thêm một số danh từ có trong đoạn văn đó và vẽ bổ sung thêm một nhánh nữa vào Sơ đồ tư duy và nhánh này có tên là Danh từ

Tương tự như vậy, các em tiếp tục bổ sung thêm nhánh Đại từ

(Bài làm của học sinh)