skkn tạo hứng thú học tập cho học sinhthông qua việc tổchức các hoạt động khởi độngtrong giảng dạyphần chuyển hóa vật chất và năng lượng sinh học 11

Từ những lí do trên, tôi chọn đề tài “Tạo hứng thú học tập cho học sinh thông qua việc tổ chức các hoạt động khởi động trong giảng dạy phần chuyển hóa vật chất và năng lượng - sinh học 1

NỘI DUNG

Cơ sở khoa học của đề tài

KĐ là hoạt động đầu tiên, hoạt động này nhằm giúp HS huy động những kiến thức, kĩ năng, kinh nghiệm của bản thân về các vấn đề có nội dung liên quan đến bài học mới HĐKĐ sẽ kích thích tính tò mò, sự hứng thú, tâm thế của HS ngay từ đầu tiết học

HĐKĐ thường được tổ chức thông qua hoạt động cá nhân hoặc hoạt động nhóm sẽ kích thích sự sáng tạo, giúp HS hình thành năng lực hợp tác, tinh thần học hỏi, giúp đỡ nhau khi thưc hiện nhiệm vụ Chuẩn bị phần KĐ như thế nào cho hiệu quả phải dựa vào nội dung bài, đối tượng HS và cả điều kiện của GV

Như vậy có thể hiểu, hoạt động này chưa đòi hỏi sự tư duy cao, không quá coi trọng về vấn đề kiến thức mà chủ yếu là tạo tâm thế tốt nhất cho các em nhập cuộc, lôi kéo các em có hứng thú với các hoạt động phía sau đó

Mục đích của HĐKĐ là dẫn vào bài học, nối liền bài cũ với bài mới, gợi ý cho HS, kích thích hứng thú, làm rõ mục đích, tạo được không khí học tập tích cực, sôi nổi ở HS Bởi như Khổng Tử đã từng nói “Biết mà học, không bằng thích mà học, thích mà học không bằng vui mà học” Từ nội dung của câu nói và thực tế giảng dạy, ta thấy niềm vui và sự ham thích sẽ là một động lực lớn giúp HS vượt qua khó khăn để vươn lên trong học tập Có thể nói HĐKĐ có vai trò tạo hứng thú, say mê học tập cho HS HĐKĐ chỉ là khâu nhỏ, nhưng lại ở vào vị trí mở đầu, có tác dụng đặt nền móng và gắn bó với các hoạt động còn lại Vậy nên, người dạy không thể bỏ qua

Như vậy HĐKĐ có tác dụng giúp:

- HS tập trung và chú ý, luôn hiện diện trong không gian lớp học, trong từng khoảnh khắc

- GV giới thiệu bài học một cách nhẹ nhàng và hấp dẫn

- HS có cơ hội làm quen với các thuật ngữ, từ khóa ngay từ khi bắt đầu bài học!

- GV sử dụng thời gian một cách hiệu quả hơn

- Tạo sự hứng thú lôi cuốn ngay từ đầu bài học

“Tạo hứng thú học tập cho học sinh thông qua việc tổ chức các hoạt động khởi động trong giảng dạy phần chuyển hóa vật chất và năng lượng - sinh học 11”

1.1.3 Ý nghĩa của HĐKĐ đối với dạy học theo hướng phát triển năng lực HS Ở mỗi bài học, HĐKĐ chỉ chiếm khoảng vài phút đầu giờ, nhưng lại đóng vai trò rất quan trọng đối với việc phát triển tính tích cực học tập của HS

Thứ nhất, một bài học với cách KĐ thú vị, hấp dẫn sẽ có tác dụng kích thích hứng thú học tập Bởi sự say mê, yêu thích đối với mỗi môn học không phải em nào cũng sẵn có Phần nhiều nhờ sự sáng tạo của GV biết cách dẫn dắt HS vào từng hoạt động học tập - trước tiên là HĐKĐ mà các em có được sự thích thú Theo kết quả nghiên cứu của Xlôvaytrich (1975), có việc gì người ta không làm được dưới ảnh hưởng của hứng thú Điều đó cho thấy, khi đã có hứng thú, HS sẽ tự nguyện tham gia vào các hoạt động học tập một cách tự nhiên, sáng tạo

Thứ hai, HĐKĐ có tác dụng nối liền kiến thức cũ với kiến thức mới, tạo nền tảng cho việc thực hiện các nhiệm vụ học tập của bài học Bởi kiến thức sinh học có tính kế thừa, cái này liên quan đến cái kia Vì vậy, khi thiết kế HĐKĐ, GV cần tạo cơ hội cho HS tự làm sống lại các kiến thức nền đã học, cần thiết cho việc lĩnh hội nhiệm vụ mới Như vậy, vừa giúp các em ghi nhớ chắc chắn hơn kiến thức cũ, vừa giúp hình thành các kĩ năng kĩ xảo cần thiết trong học tập và trong cuộc sống

Thứ ba, HĐKĐ giúp tạo ra mâu thuẫn nhận thức cho người học Bởi học tập là một quá trình khám phá Quá trình ấy phát huy được nội lực của HS, tư duy tích cực - độc lập - sáng tạo với mong muốn được hiểu biết và giải quyết mâu thuẫn giữa những điều đã biết và chưa biết Có thể thấy, HĐKĐ chứa đựng mâu thuẫn về mặt nhận thức sẽ kích thích sự tò mò của HS, khiến các em có mong muốn tìm được câu trả lời thỏa đáng cho các vấn đề còn thắc mắc, thậm chí còn biết tự đặt ra những vấn đề nghiên cứu tiếp theo

Thứ tư, HĐKĐ giúp khái quát nội dung cơ bản của bài học, hướng sự suy nghĩ, tư duy của HS vào nội dung chính ngay từ đầu, bởi có một thực tế là khi bắt đầu bài học, nếu GV không có sự định hướng, HS sẽ loay hoay với rất nhiều câu hỏi như: “Hôm nay không biết học bài gì? Nội dung có khó (hoặc hấp dẫn) hay không? Chúng ta sẽ phải thực hiện những nhiệm vụ nào?” Như vậy, tư duy HS bị phân tán sẽ ảnh hưởng đến việc lĩnh hội kiến thức của bài Do đó, trong HĐKĐ cần thiết GV phải có những cách thức chuyển giao nhiệm vụ linh hoạt để khái quát nội dung cơ bản của bài

Thứ năm, HĐKĐ giúp GV và HS có cơ hội hiểu nhau hơn; thậm chí, theo Nguyễn Thị Minh Phượng và cộng sự (2016), HĐKĐ giúp phá tan sự lo lắng, e ngại ban đầu của người học đối với GV, thu hút HS vào việc học chủ động, tích cực, tạo tâm thế và kiến thức cần thiết cho bài mới Như vậy, KĐ tốt của mỗi tiết học giúp HS hứng thú, hăng hái trong học tập, thuận lợi cho hoạt động hình thành kiến thức ở phần sau Nhưng GV cần lưu ý, kết thúc hoạt động này, GV không

“chốt” về nội dung kiến thức của bài mà chỉ giúp HS phát biểu được vấn đề học

“Tạo hứng thú học tập cho học sinh thông qua việc tổ chức các hoạt động khởi động trong giảng dạy phần chuyển hóa vật chất và năng lượng - sinh học 11” tập để chuyển sang các hoạt động tiếp theo Qua đó tiếp tục hoàn thiện câu trả lời hoặc giải quyết được vấn đề trong suốt quá trình dạy học

1.1.4 Những yêu cầu của HĐKĐ Để HĐKĐ góp phần vào hiệu quả của bài học sinh học, khi thực hiện, GV cần đảm bảo những yêu cầu sau:

Thứ nhất, HĐKĐ phải gắn chặt với nội dung cơ bản của bài học để giúp định hướng tư duy HS vào nội dung chính ngay từ đầu, tránh bị phân tán vào các vấn đề lan man, không cần thiết, làm giảm hiệu quả bài học

Thứ hai, HĐKĐ phải phù hợp với trình độ HS và điều kiện dạy học của nhà trường Đảm bảo tính vừa sức HS trong HĐKĐ cũng nhằm mục đích giúp HS dễ dàng tham gia vào hoạt động học tập, đạt được mục tiêu dạy học đề ra Ngoài ra, HĐKĐ cũng cần phải phù hợp với điều kiện dạy học của nhà trường Chẳng hạn,

GV không thể thực hiện được HĐKĐ có sự hỗ trợ của công nghệ thông tin nếu GV không có máy tính hoặc nhà trường không được trang bị máy chiếu Do vậy, ngay từ khi xây dựng kế hoạch dạy học, GV đã phải xem xét điều kiện dạy học cần thiết để thiết kế HĐKĐ cho phù hợp

Xây dựng một số biện pháp tích cực để tổ chức HĐKĐ nhằm tạo hứng thú cho HS

2.1 Nguyên tắc xây dựng HĐKĐ

- Tình huống/câu hỏi/bài tập nhằm huy động kiến thức/kĩ năng/kinh nghiệm sẵn có nào của HS? (HS đã học kiến thức/kĩ năng đó khi nào?)

- Vận dụng kiến thức/kĩ năng/kinh nghiệm đã có đó thì HS có thể thực hiện nhiệm vụ đã nêu đến mức độ nào? Dự kiến các câu trả lời/sản phẩm mà HS có thể hoàn thành

- Để hoàn thiện câu trả lời/sản phẩm học tập nói trên, HS cần vận dụng kiến thức/kĩ năng mới nào sẽ học ở phần tiếp theo trong Hoạt động Hình thành kiến thức? (Có thể không phải là toàn bộ kiến thức/kĩ năng mới trong bài)

- HĐKĐ không nên mang nặng tính lí thuyết mà cần huy động những kinh nghiệm thực tiễn có liên quan đến nội dung bài học để tạo sự hứng thú và suy nghĩ tích cực cho người học

- Nhiệm vụ đặt ra nên gần gũi với đời sống mà HS dễ cảm nhận và đã có ít nhiều những hiểu biết ban đầu về chúng

- Tạo điều kiện cho HS có thể huy động được kiến thức đã học để giải quyết, qua đó giúp HS phát hiện vấn đề, kết nối được với nhu cầu học bài mới để giải quyết vấn đề đã phát hiện

- Về thời gian: đây là khâu quan trọng để đảm bảo tiến trình giờ học Tùy vào nội dung bài học để GV định lượng thời gian Đối với các bài dạy học theo chủ đề từ 2 tiết trở lên, GV có thể tổ chức HĐKĐ trong vòng 10 - 15 phút Đối với bài học theo từng tiết, GV nên tổ chức HĐKĐ 5-7 phút Tránh tình trạng KĐ quá nhiều thời gian, làm ảnh hưởng đến quá trình chiếm lĩnh tri thức, kĩ năng Hoặc KĐ rất công phu, bài bản nhưng lại không ăn nhập gì với bài học Mặt khác KĐ quá phấn kích cũng làm cho HS khó tập trung trở lại bài học

- Trong quá trình thực hiện hoạt động GV phải luôn giữ tâm thái vui vẻ, thoải mái, gần gũi thân thiện với HS để tạo giờ dạy hấp dẫn và cuốn hút người học

2.2 Quy trình xây dựng HĐKĐ

2.3 Những kiến thức có thể thiết kế HĐKĐ của từng bài trong phần:

Chuyển hóa vật chất và năng lượng - Sinh học 11

Chủ đề Bài Kiến thức có thể thiết kế HĐKĐ

Trao đổi nước ở thực vật

Bài 1: Sự hấp thụ nước và muối khoáng ở rễ

Rễ là cơ quan hấp thụ nước và in khoáng ở thực vật

Bài 2 Quá trình vận chuyển các chất trong cây

Mạch gỗ vận chuyển nước và ion khoáng từ rễ lên các cơ quan phía trên

- Lá là cơ quan thoát hơi nước

- Vai trò của thoát hơi nước

Dinh dưỡng khoáng trong trồng trọt

Bài 4 Vai trò của các nguyên tố dinh dưỡng khoáng

- Phân bón là nguồn quan trọng cung cấp các chất dinh dưỡng cho cây trồng

- Liều lượng phân bón ảnh hưởng đến sinh trưởng và năng suất cây trồng

Bài 5,6 Dinh dưỡng nitơ ở thực vật

- Vai trò của nguyên tố nitơ đối với năng suất cây trồng

- Vai trò của các cây họ đậu trong quá trình trồng xen canh

Xác định mục tiêu nhiệm vụ tổng quát của chương trình môn học, và mục tiêu, nhiệm vụ cụ thể ở mỗi bài học hoặc một chủ đề.

Xác định các kiến thức, kĩ năng (bài mới hoặc kiến thức cũ liên quan đến bài mới) có thể thiết kế hoạt động khởi động cho HS.

Lựa chọn biện pháp (hình thức) khởi động

Thiết kế hoạt động khởi động dựa trên các nguyên tắc đã đề ra

Quang hợp ở thực vật và ứng dụng

Bài 8 Quang hợp ở thực vật

- Quang hợp là quá trình trong đó năng lượng ánh sáng mặt trời được lá hấp thụ để tạo cacbohidrat và khí ôxi từ CO2 và nước

- Diệp lục là sắc tố quang hợp và diệp lục tạo ra màu xanh của lá

Bài 9: Quang hợp ơ các nhóm thực vật C3, C4 và CAM

- Sự khác nhau trong qua trình quang hợp của C3, C4 và CAM

Bài10 Ảnh hưởng của nhân tố ngoại cảnh đến quang hợp

Các nhân tố ( cường độ ánh sáng, nồng độ

CO2, nhiệt độ) ảnh hưởng đến quang hợp

Bài 11: Quang hợp và năng suất cây trồng

- Quang hợp quyết định năng suất cây trồng

- Những biện pháp tăng năng suất cây trồng thông qua sự điều khiển quang hợp

Chủ đề 4: Hô hấp ở thực vật và bảo quản nông sản

Bài 12 Hô hấp ở thực vật

Hô hấp ở thực vật tiêu thụ khí O2, đồng thời thải khí CO2 và năng lượng

Bài 15: Tiêu hóa ở động vật

- Quá trình tiêu hóa thức ăn ở miệng

Bài 16: Tiêu hóa ở động vật

- Quá trình tiêu hóa ở trâu bò

- Đặc điểm tiêu hóa khác nhau thú ăn thịt và thú ăn thực vật

Chủ đề 6: Hô hấp ở động vật

Bài 17: Hô hấp ở động vật

- Nhịp thở của người đang hoạt động khác nhau là khác nhau

- Quá trình hô hấp đóng vai trò hết sức quan trọng trong quá trình chuyển hóa vật chất và năng lượng

- Quá trình hoạt động của phổi

Tuần hoàn máu và cân bằng nội môi

- Hệ tuần hoàn khác nhau ở các loài động vật: có hệ tuần hoàn, không có hệ tuần hoàn, hệ tuần hoàn đơn hoặc kép

- Tim có vai trào quan trọng trong hệ tuần hoàn

- Tim có tính tự động

- Khái niệm huyết ap, huyết áp bình thường, huyết áp cao và huyết áp thấp

Bài 20: Cân bằng nội môi

- Khả năng điều hòa cân bằng nội môi trong cơ thể

- Đổ mồ hôi để duy trì nhiệt độ

2.4 Một số biện pháp tích cực để KĐ bài học

2.4.1 KĐ bài học bằng tổ chức trò chơi

Trò chơi là hoạt động được các HS thích thú tham gia Vì vậy nó có khả năng lôi kéo sự chú ý và khơi dậy được hứng thú học tập Rất nhiều trò chơi ngoài mục đích đó còn có thể ôn tập kiến thức cũ hoặc dẫn dắt các em vào hoạt động tìm kiếm tri thức mới một cách tự nhiên, nhẹ nhàng Hoặc có những trò chơi giúp các em vận động tay chân khiến cho cơ thể tỉnh táo, giảm bớt những áp lực tâm lý do tiết học trước gây ra Đây là phương pháp GV thông qua việc tổ chức các trò chơi có liên quan đến nội dung bài học, có tác dụng tạo hứng thú học tập cho HS ngay từ khi bắt đầu bài học mới Qua trò chơi HS tiếp thu kiến thức một cách nhẹ nhàng, tự nhiên, đồng thời cũng phát triển tính tự giác ở HS

Phương pháp trò chơi có một số ưu điểm và nhược điểm sau:

+ Trò chơi học tập là một hình thức học tập bằng hoạt động, hấp dẫn HS do đó duy trì tốt hơn sự chú ý của các em với bài học

+ Trò chơi làm thay đổi hình thức học tập chỉ bằng hoạt động trí tuệ, đo đó giảm tính chất căng thẳng của giờ học, nhất là các giờ học kiến thức lý thuyết mới

+ Trò chơi có nhiều HS tham gia sẽ tạo cơ hội rèn luyện kỹ năng học tập hợp tác cho HS

+ HS dễ sa đà vào việc chơi mà ít chú ý đến tính chất học tập của các trò chơi + Đôi khi khó quản lí được thời gian tổ chức

Khi sử dụng phương pháp này GVcần lưu ý một số điều sau:

- Mục đích của trò chơi phải thể hiện mục tiêu của bài học hoặc một phần của chương trình

- Hình thức chơi đa dạng giúp HS được thay đổi các hoạt động học tập trên lớp, giúp HS phối hợp các hoạt động trí tuệ với các hoạt động vận động

Thực nghiệm sư phạm

3.1 Mục đích và nhiệm vụ thực nghiệm

Thực nghiệm sư phạm (TNSP) được tiến hành nhằm đánh giá tính khả thi, hiệu quả của việc sử dụng HĐKĐ để gây hứng thú cho HS tại trường tôi đang công tác và được tiến hành thực nghiệm sư phạm tại một số trường trên địa bàn huyện Quỳnh Lưu

Với mục đích TNSP như trên, tôi đã xác định các nhiệm vụ TNSP như sau:

- Chọn đối tượng để tổ chức TNSP

- Xác định nội dung và phương pháp TNSP

- Chuẩn bị các kế hoạch bài học, phương tiện dạy học, bộ công cụ đánh giá…

- Lập kế hoạch và tiến hành TNSP

- Xử lí kết quả TNSP, rút ra kết luận

- Tôi chọn trường THPT Hoàng Mai 2 để thực nghiệm

- Sĩ số và trình độ HS ở các lớp là tương đương nhau

- Trong quá trình TN, tôi kết hợp với các GV bộ môn ở các trường thảo luận thống nhất nội dung, số tiết, phương pháp giảng dạy, kiểm tra đánh giá HS

Tôi tiến hành thực nghiệm trên 3 lớp với số lượng 125 HS tương ứng với 3 lớp đối chứng có trình độ tương đương nhau với 124 HS

Bảng 4.1: Các lớp thực nghiệm và đối chứng

STT Lớp TN-ĐC Lớp Sĩ Số GV, nơi công tác

Trường THPT Hoàng Mai 2 ĐC1 11A4 40 Nguyễn Thị Yến

Trường THPT Hoàng Mai 2 ĐC2 11A6 42 Nguyễn Thị Thủy

Trường THPT Hoàng Mai 2 ĐC3 11A8 42 Nguyễn Thị Thủy

3.3 Nội dung và thời gian thực nghiệm sư phạm

- Trong đề tài nghiên cứu của mình, tôi đã tiến hành thực nghiệm giảng dạy hai bài lí thuyết thuộc phần chuyển hóa vật chất và năng lượng, SH 11

- Mỗi lớp được chọn tiến hành dạy 2 bài trong 2 tiết:

Số tiết thực hiện Địa điểm thực hiện

Bài 2 Vận chuyển các chất trong cây 2 1 Phòng học của lớp

Bài 19 Tuần hoàn máu 21 1 Phòng học của lớp

Thời gian tiến hành thực nghiệm sư phạm cuối tháng 9/2020- 1/2021

Bước 1: Chọn lớp thực nghiệm và đối chứng

Dựa trên cơ sở trình độ HS ở các lớp TN và ĐC đồng đều nhau

- Soạn đề kiểm tra 15 phút

- Soạn phiếu tham khảo ý kiến GV, HS

Bước 3: Tiến hành giảng dạy ở các lớp TN và ĐC

- Ở lớp TN: Sử dụng kết hợp một số biện pháp gây hứng thú đã nêu

- Ở lớp ĐC: Không sử dụng hoặc lựa chọn sử dụng số ít biện pháp gây hứng thú theo điều kiện thực tế của lớp

Bước 4: Kiểm tra, đánh giá kết quả

Chúng tôi đã tiến hành kiểm tra ở 3 lớp TN và 3 lớp ĐC

Bước 5: Tham khảo ý kiến GV và HS Để nhận được những thông tin phản hồi về ưu điểm, hạn chế của các biện pháp tạo hứng thú học tập cho HS thông qua các HĐKĐ trong giảng dạy sinh học ở trường THPT đã được đề xuất, chúng tôi tiến hành lấy ý kiến của 165 HS

Bước 6: Xử lí kết quả thực nghiệm

Xử lý kết quả thông qua các thống kê

Trong học tập các em tỏ ra rất hào hứng, nhanh chóng biết hợp tác, xử lí công việc thông minh, linh hoạt, biết đặt các câu hỏi thể hiện trí tò mò của mình, biết quan sát và phát hiện ra các tình huống có vấn đề để tìm hiểu và tìm phương án xử lí tình huống

Trong tiết học các em tỏ ra hào hứng và làm việc nhiều hơn, các em chủ động, sáng tạo hơn, giờ học diễn ra sôi nổi, hấp dẫn, lôi cuốn HS hơn, các em hiểu bài nhanh hơn

Nhiều em học sinh ở các lớp thực nghiệm đã tìm ra nhiều tài liệu, nội dung phong phú và gắn liền với đời sống hàng ngày Một số em HS có kĩ năng thông tin và xử lí tốt các tình huống đặt ra

Qua các tiết dạy, tôi thấy khả năng vận dụng các vấn đề thực tiễn của các em ở lớp thực nghiệm tiến bộ rõ rệt, khả năng phối hợp của các em trong các hoạt động nhóm cũng hiệu quả hơn

Trong tiết học, không khí học không lôi cuốn, hấp dẫn các em bằng ở tiết dạy của lớp thực nghiệm, các em tỏ ra khá thụ động khi liên hệ thực tiễn cũng như đề xuất phương án xử lí tình huống

Hầu hết các em còn có tâm lí nặng nề trong việc tiếp thu kiến thức mới và việc rèn luyện kĩ năng giải quyết vấn đề

Sau khi thống kê tính toán thu được kết quả như sau:

Cuối đợt thực nghiệm, phát phiếu tham khảo ý kiến HS nhằm tìm hiểu kết quả khi sử dụng các biện pháp gây hứng thú học tập trong dạy Học sinh học ở trường THPT

Bảng 4.2 Sở thích của HS đối với các biện pháp tạo hứng thú học tập

Rất thích Thích Bình thường Ghét Ý kiến

Sử dụng các hoạt động tập thể (trò chơi, diến kịch, thiết

“Tạo hứng thú học tập cho học sinh thông qua việc tổ chức các hoạt động khởi động trong giảng dạy phần chuyển hóa vật chất và năng lượng - sinh học 11” kế mô hình)

Phương pháp trực quan: Sử dụng tranh ảnh, thí nghiệm, video thí nghiệm, mô hình…

Sử dụng câu hỏi nêu vấn đề, bài tập tình huống

Sử dụng các con số ấn tượng 83 50.3 58 35.2 24 15.6 0 0

Giới thiệu kiến thức sinh học thông qua việc đọc thơ sinh học

Sử dụng các bài hát liên quan kiến thức 102 61.8 55 33.3 8 4.8 0 0

Phương pháp gắn kiến thức sinh học với thực tế

Từ bảng 4.2 cho thấy hầu hết các em đều cho rằng các em thích và rất thích học các giờ có sử dụng các biện pháp tạo hứng thú và 0% ghét việc sử dụng các biện pháp KĐ gây hứng thú đã đưa ra

Bảng 4.3 Kết quả bài kiểm tra 15p của các lớp TN và ĐC

(Gồm 2 bài kiểm tra tính chung)

Yếu kém Trung bình TN3 ĐC3 Khá Giỏi

Bảng 4.4 phân loại kết quả bài kiểm tra

Phân loại kết quả học tập của HS Yếu kém

Số HS Tỷ lệ Số HS Tỷ lệ Số HS Tỷ lệ Số HS Tỷ lệ

Hình 4.3 Đồ thị phân loại kết quả kiểm tra của HS của lớp TN3, ĐC3

3.6 Kết luận về thực nghiệm

Định dạng
Số trang	79
Dung lượng	4,04 MB