Tóm tắt Luận án Tiến sĩ Khoa học Giáo dục: Hình thành và phát triển kỹ năng dạy học với thí nghiệm cho sinh viên đại học ngành sư phạm Vật lý trong đào tạo theo học chế tín chỉ

Mục đích nghiên cứu của Luận văn nhằm đề xuất các nguyên tắc, biện pháp hình thành và phát triển kỹ năng dạy học với thí nghiệm của SV sư phạm vật lý ở các trường đào tạo sư phạm trong dạy học học phần Thí nghiệm vật lý trung học phổ thông. Mời các bạn cùng tham khảo!

TRƯỜNG ĐẠI HỌC VINH

LÊ MINH THANH CHÂU

HÌNH THÀNH VÀ PHÁT TRIỂN

KỸ NĂNG DẠY HỌC VỚI THÍ NGHIỆM

CHO SINH VIÊN ĐẠI HỌC NGÀNH SƯ PHẠM VẬT LÝ TRONG ĐÀO TẠO THEO HỌC CHẾ TÍN CHỈ

Chuyên ngành: LÍ LUẬN VÀ PPDH BỘ MÔN VẬT LÍ

Mã số: 9140111

LUẬN ÁN TIẾN SĨ KHOA HỌC GIÁO DỤC

Người hướng dẫn khoa học

PGS.TS MAI VĂN TRINH PGS.TS HÀ VĂN HÙNG

NGHỆ AN - 2020

Luận án được hoàn thành tại Trường Đại học Vinh

Người hướng dẫn khoa học:

1 PGS.TS MAI VĂN TRINH

Thời gian: Vào hồi giờ, ngày tháng năm 2020

Có thể tìm luận án tại Thư viện Quốc gia Việt Nam, Thư viện Nguyễn Thúc Hào – Trường Đại học Vinh

PHẦN MỞ ĐẦU

1 Lý do chọn đề tài

Học phần “Thí nghiệm vật lý trung học phổ thông” là khâu thực hành nghề rất quan trọng trong quá trình đào tạo giáo viên THPT Vì vậy, việc tổ chức tốt hoạt động dạy học học phần này sẽ là cơ sở quan trọng để bổ sung, củng cố, khắc sâu và mở rộng những kiến thức chuyên môn, nghiệp vụ sư phạm mà sinh viên đã được học Đồng thời, việc tổ chức tốt dạy học học phần này cũng sẽ hình thành, trau dồi những kỹ năng nghề nghiệp cho các giáo sinh Đây là cơ sở để họ thực hiện tốt các nhiệm vụ và thích ứng nhanh trong các môi trường công tác sau này ở trường phổ thông Để có năng lực, kỹ năng dạy học với thí nghiệm, sinh viên sư phạm nhất thiết phải được luyện tập trong hoạt động thực tiễn, phải được trải nghiệm trong thực tế Hình thành kỹ năng dạy học với thí nghiệm cho sinh viên sẽ giúp hoàn thiện kỹ năng nghề khi họ tham gia thực hành nghề nghiệp ở các trường phổ thông

Hiện nay, việc rèn luyện tay nghề cho sinh viên sư phạm ở các trường đại học đã

có nhiều cải tiến và đã thu được một số kết quả nhất định Tuy nhiên, kết quả vẫn chưa đạt như mong muốn, chưa đáp ứng được yêu cầu của xã hội Trong thời gian qua, nhiều giáo viên trẻ, mới tốt nghiệp vẫn chưa đáp ứng được các yêu cầu về giảng dạy, chưa quan tâm nhiều về kỹ năng dạy học và đặc biệt là kỹ năng dạy học với thí nghiệm Có thể thấy rõ một trong những nguyên nhân chính là quá trình đào tạo và rèn luyện ở trường sư phạm còn nặng tính hàn lâm, chưa chú ý nhiều đến các đặc điểm của sinh viên

và hoạt động rèn luyện nghề nghiệp của họ Cho đến nay, quá trình dạy và học thí nghiệm được tổ chức trong môi trường làm việc vẫn còn cứng nhắc, gò bó về không gian, thời gian và điều kiện thực hiện Hoạt động tổ chức rèn luyện phát triển kỹ năng dạy học với thí nghiệm cho sinh viên còn chưa được thực hiện và chưa có phương án triển khai để tạo ra nhiều cơ hội giúp sinh viên học tập đạt hiệu quả

Với mong muốn góp phần giải quyết vấn đề đã nêu, chúng tôi chọn nghiên cứu đề

tài: “Hình thành và phát triển kỹ năng dạy học với thí nghiệm cho sinh viên đại học

ngành sư phạm Vật lý trong đào tạo theo tín chỉ”

2 Mục tiêu nghiên cứu

Đề xuất các nguyên tắc, biện pháp hình thành và phát triển kỹ năng dạy học với thí nghiệm của sinh viên sư phạm vật lý ở các trường đào tạo sư phạm trong dạy học học phần “Thí nghiệm vật lý trung học phổ thông”

3 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu

3.1 Đối tượng nghiên cứu

Các biện pháp hình thành và phát triển kỹ năng dạy học với thí nghiệm của sinh viên

sư phạm ngành vật lý trong đào tạo theo học chế tín chỉ, học phần “Thí nghiệm vật lý trung học phổ thông”

3.2 Phạm vi nghiên cứu

Hoạt động dạy học học phần “Thí nghiệm vật lý trung học phổ thông” ở các trường đào tạo sư phạm

4 Giả thuyết khoa học

Nếu xây dựng và sử dụng các biện pháp hình thành và phát triển kỹ năng dạy học với thí nghiệm trong dạy học học phần “Thí nghiệm vật lý trung học phổ thông” thì sẽ hình thành và phát triển được kỹ năng dạy học với thí nghiệm cho sinh viên sư phạm vật

lý ở các trường đào tạo sư phạm

5 Nhiệm vụ nghiên cứu

5.1 Nghiên cứu cơ sở lý luận

- Lý luận về đổi mới giáo dục, về phát triển năng lực và các quan điểm dạy học

hiện đại trong đào tạo sinh viên ngành sư phạm

- Những lý luận về hình thành và phát triển kỹ năng dạy học với thí nghiệm cho sinh viên sư phạm vật lý

5.2 Nghiên cứu cơ sở thực tiễn

Khảo sát, đánh giá thực trạng dạy học theo hướng phát triển năng lực và rèn luyện

kỹ năng dạy học với thí nghiệm cho sinh viên ở trường đào tạo sư phạm

5.3 Thực nghiệm sư phạm

Tổ chức thực nghiệm sư phạm nhằm đánh giá tính khả thi của các biện pháp đã

đề xuất đối với việc phát triển kỹ năng dạy học với thí nghiệm cho sinh viên sư phạm vật lý

6 Phương pháp nghiên cứu

6.1 Các phương pháp nghiên cứu lý luận

- Phân tích, tổng hợp, hệ thống hóa cơ sở lý luận về việc phát triển kỹ năng dạy học với thí nghiệm của sinh viên sư phạm vật lý ở trường đào tạo sư phạm

- Nghiên cứu chương trình học phần “Thí nghiệm vật lý trung học phổ thông”, các giáo trình, tài liệu hướng dẫn thực hành của học phần này ở một số cơ sở đào tạo giáo viên vật lý, nội dung sách giáo khoa vật lý phổ thông và những tài liệu tham khảo

có liên quan để xác định mức độ nội dung, yêu cầu kiến thức, kỹ năng mà sinh viên sư phạm vật lý cần nắm vững

- Nghiên cứu ứng dụng công nghệ thông tin hỗ trợ rèn luyện kỹ năng dạy học với thí nghiệm

6.2 Các phương pháp nghiên cứu thực tiễn

Khảo sát quá trình dạy học học phần “Thí nghiệm vật lý trung học phổ thông” ở các trường đào tạo sư phạm và phỏng vấn giảng viên, sinh viên, nhằm tìm hiểu thực tiễn việc phát triển kỹ năng dạy học với thí nghiệm và hình thức học tập trong dạy học học phần, phần Điện và Quang học

6.3 Thực nghiệm sư phạm

Tiến hành thực nghiệm sư phạm để đánh giá tính khả thi, tính hiệu quả của các biện pháp được đề xuất trong đề tài

6.4 Phương pháp thống kê toán học

Vận dụng toán thống kê để phân tích, đánh giá các kết quả nghiên cứu đạt được

7 Đóng góp mới của luận án

7.2 Về thực tiễn:

− Kết quả nghiên cứu của đề tài được vận dụng vào việc hình thành và phát triển

kỹ năng dạy học với thí nghiệm cho sinh viên sư phạm vật lý trong dạy học học phần “Thí nghiệm vật lý trung học phổ thông”

- Nghiên cứu triển khai và thực nghiệm sư phạm các biện pháp đã đề xuất trong dạy học học phần “Thí nghiệm vật lý trung học phổ thông” qua 5 tiến trình dạy học đã xây dựng

CHƯƠNG 1 TỔNG QUAN VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU

1.1 Các kết quả nghiên cứu về hình thành và phát triển kỹ năng dạy học với thí

nghiệm cho sinh viên sư phạm vật lý ở nước ngoài

Nhiều nước trên thế giới đã nghiên cứu và áp dụng quan điểm giáo dục và đào tạo dựa trên phát triển năng lực trong đào tạo giáo viên Theo quan điểm này, trong đào tạo cần dựa trên năng lực của người học, tập trung vào kết quả đạt được sau khi học gắn với yêu cầu của công việc trong tương lai theo tiêu chuẩn về nghề nghiệp, giúp người học thực hiện một số kỹ năng nền tảng trong điều kiện tiêu chuẩn cụ thể, tạo điều kiện cho

họ phát triển những kỹ năng khác dựa trên các kỹ năng nền tảng trong hoàn cảnh mới, các kỹ năng sau đó trở thành năng lực

Các quan điểm trên đã cho thấy sự cần thiết rèn luyện kỹ năng dạy học với thí nghiệm cho sinh viên sư phạm vật lý Tuy nhiên, việc nghiên cứu xác định các mức độ phát triển kỹ năng dạy học với thí nghiệm vật lý và nghiên cứu các biện pháp phát triển những ký năng trên cho sinh viên sư phạm dựa trên quan điểm phát triển năng lực vẫn chưa được quan tâm đầy đủ

Trong dự án đánh giá giáo viên (TAP) tại Đại học Stanford, các thành viên dự án

đã đề xuất ra những phương pháp, hình thức kiểm tra – đáng giá kiến thức và kỹ năng cần thiết cho việc dạy học và giải quyết các vấn đề thực tiễn trong dạy học của giáo viên tương lai Các phương pháp, hình thức kiểm tra – đánh giá này đòi hỏi sinh viên sư phạm

sử dụng kiến thức của mình để thực hiện các nhiệm vụ có tính thực tiễn, qua đó thể hiện

kỹ năng dạy học của sinh viên Các hình thức kiểm tra – đánh giá được sử dụng là dựa trên tài liệu và dựa trên hoạt động, bao gồm: Viết tiểu luận, phỏng vấn, thí nghiệm giấy

và bút chì, trình diễn mô phỏng, quan sát thực hành tại chỗ, phân tích các video, các hoạt động thực hành và phân tích các sản phẩm, các tài liệu mà sinh viên xây dựng được Theo nhiều nghiên cứu của các tác giả: Shulman, King, Stevahn, Ghere và Minnema… đánh giá giáo viên theo chuẩn nghề nghiệp nhận được nhiều quan tâm, rất nhiều chuẩn nghề nghiệp và các hình thức kiểm tra – đánh giá đã được sử dụng để đánh giá kỹ năng dạy học của giáo viên Tuy nhiên, do bị tách rời khỏi bối cảnh và sự phức tạp của hoạt động dạy học, nên các hình thức kiểm tra – đánh giá đó vẫn chưa chỉ ra được khả năng dự đoán giáo viên sẽ dạy học hiệu quả Nhiều kỹ năng dạy học cần thiết đòi hỏi đánh giá đối với giáo viên dạy các môn khoa học tự nhiên Tuy nhiên, hiện nay vẫn chưa có những chỉ số rõ ràng để đánh giá những kỹ năng này

1.2 Các kết quả nghiên cứu về hình thành và phát triển kỹ năng dạy học với thí

nghiệm cho sinh viên sư phạm vật lý ở Việt Nam

Ở Việt Nam từ năm 2009, Bộ Giáo dục và Đào tạo đã công bố chuẩn nghề nghiệp giáo viên THPT, là cơ sở cho các trường đại học sư phạm, cao đẳng sư phạm, các cơ sở đào tạo giáo viên xây dựng chương trình, tổ chức đào tạo và kiểm tra – đánh giá Tuy nhiên, về kỹ năng dạy học với thí nghiệm của giáo viên dạy các môn khoa học tự nhiên nói chung và vật lý nói riêng chưa được đề cập tới Các nghiên cứu chủ yếu tập trung vào kỹ năng sử dụng thí nghiệm trong dạy học cho sinh viên sư phạm: 1) Kỹ năng thiết

kế phương án sử dụng thí nghiệm trong dạy học; 2) Kỹ năng thực hiện phương án sử dụng thí nghiệm trong dạy học

Những nghiên cứu trên thế giới và Việt Nam đã chỉ ra một số phương pháp, hình thức kiểm tra – đánh giá kỹ năng dạy học Tuy nhiên, những công trình nghiên cứu về kiểm tra – đánh giá kỹ năng dạy học với thí nghiệm chỉ mới chú trọng về kiểm tra – đánh giá kỹ năng tiến hành thí nghiệm hoặc chưa đánh giá được đầy đủ các kỹ năng dạy học với thí nghiệm của sinh viên sư phạm vật lý Cần có nghiên cứu xác định các tiêu chí cụ thể, áp dụng đa dạng các phương pháp, hình thức kiểm tra – đánh giá để đánh giá được mức độ phát triển kỹ năng trên của sinh viên sư phạm vật lý

Trong thực tiễn, việc áp dụng hệ thống đào tạo theo tín chỉ ở các trường đại học được thực hiện từ lâu trong các trường đại học trên thế giới và cũng đã được triển khai tại Việt Nam Thực hiện đào tạo theo tín chỉ trong các trường đại học phản ánh quan điểm lấy sinh viên làm trung tâm mà trong đó tự học, tự nghiên cứu của sinh viên được chú ý đặc biệt Có thể thấy rõ đây là phương thức nhằm tạo điều kiện cho sinh viên tự học, tự nghiên cứu, phát huy nội lực, chủ động, sáng tạo trong học tập ở trường đại học

sư phạm Tổ chức tốt việc tự học và bồi dưỡng năng lực tự học là cốt lõi của phương thức dạy học dạy học theo tín chỉ

1.3 Những vấn đề cần tiếp tục nghiên cứu

Căn cứ vào các phân tích ở trên, vấn đề đặt ra cho nhiệm vụ nghiên cứu là:

1 Xác định nội hàm khái niệm “Kỹ năng dạy học với thí nghiệm của sinh viên sư phạm vật lý”; Hệ thống những kỹ năng dạy học với thí nghiệm cần bồi dưỡng cho sinh viên các trường đào tạo sư phạm; Cơ sở thực tiễn và sự cần thiết phải đề xuất các biện pháp phát triển kỹ năng dạy học với thí nghiệm của sinh viên sư phạm

2 Đề xuất và vận dụng vào thực tiễn các biện pháp phát triển kỹ năng dạy học với thí nghiệm cho sinh viên sư phạm trong dạy học học phần “Thí nghiệm vật lý trung học phổ thông” phần Điện và Quang học theo hệ thống tín chỉ đáp ứng yêu cầu đổi mới phương pháp dạy học theo định hướng phát triển năng lực

CHƯƠNG 2 LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN CỦA VẤN ĐỀ HÌNH THÀNH VÀ PHÁT TRIỂN KỸ NĂNG DẠY HỌC VỚI THÍ NGHIỆM

CHO SINH VIÊN SƯ PHẠM VẬT LÝ 2.1 Kỹ năng dạy học

2.1.1 Kỹ năng

Kỹ năng là khả năng vận dụng thành thục các kiến thức về cách thức hoạt động để xác lập một hệ thống các thao tác, hành động, với phương tiện thực hiện phù hợp mục đích hoạt động, các điều kiện thực tế và triển khai thực hiện được hệ thống đó, giải quyết thành công nhiệm vụ

2.1.2 Khái niệm kỹ năng dạy học

Nhằm đáp ứng tốt nhiệm vụ giáo dục, người giáo viên cần có những kỹ năng dạy học cơ bản Thế nhưng, để hình thành được kỹ năng dạy học cần phải trải qua quá trình hình thành động cơ dạy học đến việc tích lũy hệ thống tri thức và rèn luyện kỹ năng dạy học trong các điều kiện hoàn cảnh nhất định Đã có nhiều định nghĩa khác nhau về kỹ năng dạy học nhưng đều thống nhất là kỹ năng dạy học có những đặc điểm cụ thể như:

- Kỹ năng dạy học là tổ hợp các hành động giảng dạy đã được người dạy nắm vững kỹ năng dạy học dạy học biểu hiện mặt kỹ thuật của hành động giảng dạy và mặt năng lực giảng dạy của mỗi người dạy Người có kỹ năng dạy học dạy học nghĩa là có năng lực giảng dạy ở một mức độ đáp ứng được yêu cầu đặt ra

- Kỹ năng dạy học và kết quả học tập có quan hệ mật thiết với nhau Nó là yếu tố mang tính mục đích, luôn hướng tới mục đích của hoạt động giảng dạy và học tập và có ảnh hưởng quan trọng đến kết quả học tập đạt được

- Kỹ năng dạy học là một hệ thống bao hàm trong nó những kỹ năng dạy học chuyên biệt theo các lĩnh vực chuyên biệt

2.1.3 Quá trình dạy học ở đại học theo hệ thống tín chỉ

- Nội dung dạy học mang tính chất định hướng nghề nghiệp: Mọi môn học đều định hướng phát triển năng lực nghề nghiệp cho sinh viên

- Nội dung đào tạo có tính chất tích hợp cao (tích hợp chương trình, tích hợp các môn, tích hợp kiến thức ) Kiến thức của mỗi đối tượng học tập, môn học, mỗi hoạt động học tập, phương tiện dạy học đều chứa đựng kiến thức của các lĩnh vực khoa học khác có liên quan

Trong đào tạo theo tín chỉ, thì tín chỉ được xem là đại lượng dùng để đo khối lượng kiến thức, kỹ năng của một môn học mà sinh viên cần phải tích lũy trong một khoảng thời gian nhất định thông qua các hình thức:

- Học tập trên lớp

- Học tập trong phòng thí nghiệm, thực tập theo sự hướng dẫn của GV

- Tự học ngoài lớp như đọc sách, nghiên cứu hoặc chuẩn bị bài một cách tự lực ngoài giờ lên lớp

2.2 Kỹ năng dạy học với thí nghiệm vật lý trong đào tạo sinh viên sư phạm

2.2.2 Kỹ năng dạy học với thí nghiệm vật lý

Kỹ năng dạy học với thí nghiệm là khả năng vận dụng kiến thức đã có để xác lập

hệ thống các hành động, các thao tác dạy học thông qua sử dụng các thí nghiệm nhằm đạt được mục tiêu dạy học

Căn cứ để xây dựng hệ thống kỹ năng dạy học với thí nghiệm vật lý cần rèn luyện cho sinh viên sư phạm của chúng tôi là:

− Mục tiêu giáo dục môn vật lý ở trường phổ thông của Bộ Giáo dục và Đào tạo

− Chuẩn nghề nghiệp giáo viên THPT

− Phân tích hoạt động nghề nghiệp của giáo viên vật lý ở trường phổ thông Nhiệm vụ quan trọng của giáo viên là tổ chức dạy học, hướng dẫn HS tự làm thí nghiệm tự lực chiếm lĩnh tri thức, hình thành nhận thức Như vậy, để thực hiện tốt nhiệm

vụ trên đòi hỏi sinh viên cần có những kỹ năng sau:

a) Kỹ năng thiết kế thí nghiệm vật lý ở trường phổ thông

Chúng tôi phân tích, đề xuất mỗi kỹ năng có những biểu hiện và mức độ thể hiện làm cơ sở để lượng hóa ở một mức độ nhất định giúp cho việc đánh giá kỹ năng thực hành thí nghiệm của sinh viên Chúng tôi đề xuất thang đo đánh giá theo mức độ các tiêu chí như bảng 2.8

Bảng 2.8 Thang đo kỹ năng thí nghiệm theo mức độ các tiêu chí

Hiểu chưa đầy đủ;

Chưa tuân thủ nội quy, quy tắc an toàn phòng thí nghiệm

Hiểu và Thực hiện đúng một số nội quy, quy tắc an toàn phòng thí nghiệm và

Hiểu đúng

và thực hiện được nội quy, quy tắc phòng thí nghiệm và cần có sự

Hiểu và Thực hiện rất tốt nội quy, quy tắc phòng thí nghiệm

1 thí

nghiệm

an toàn

và cần có sự hướng dẫn của GV

cần có sự hướng dẫn của GV

hướng dẫn của GV ở một số khâu Điểm 0,25 điểm 0,5 điểm 0,75 điểm 1,0 điểm

2 Biết cách sử dụng và bảo quản dụng cụ

Biết sử dụng dụng cụ nhưng còn sai sót, bảo quản chưa theo quy định

Biết sử dụng

và cách bảo quản một số dụng cụ đơn giản trong phòng thí nghiệm

Sử dụng thành thạo

và hiểu rõ biện pháp bảo quản một số dụng dụng cụ

Sử dụng thành thạo

và hiểu rõ biện pháp bảo quản các dụng cụ Điểm 0,25 điểm 0,5 điểm 0,75 điểm 1,0 điểm

Không lựa chọn được dụng cụ, cần

có sự trợ giúp của GV

Lựa chọn sai một số dụng

cụ

Lựa chọn đúng dụng

cụ cần có sự gợi ý của

GV

Lựa chọn dụng cụ phù hợp với thí nghiệm

Điểm 0,25 điểm 0,5 điểm 0,75 điểm 1,0 điểm

4 Lắp các bộ dụng cụ cần thiết cho từng thí nghiệm, hiểu được tác dụng của từng bộ phận, biết phân tích

sự đúng sai trong cách lắp dụng cụ thí nghiệm

Không lắp được hoặc lắp sai

Lắp đúng các bộ dụng

cụ cần thiết cho từng thí nghiệm, chưa hiểu được tác dụng của một số bộ phận trong cách lắp dụng cụ thí nghiệm

Lắp đúng các bộ dụng

cụ cần thiết cho từng thí nghiệm, hiểu được tác dụng của một số bộ phận, biết phân tích sự đúng sai trong cách lắp

Lắp đúng các bộ dụng

cụ cần thiết cho từng thí nghiệm, hiểu được tác dụng của từng bộ phận, biết phân tích sự đúng sai trong cách lắp Điểm 0,25 điểm 0,5 điểm 0,75 điểm 1,0 điểm

5 Sử dụng thành thạo các dụng cụ thí nghiệm

Khả năng sử dụng các dụng cụ chưa tốt cần

sự hướng dẫn của GV

Sử dụng được dụng

cụ thí nghiệm nhưng vẫn

có sai sót

Sử dụng được dụng

cụ thí nghiệm nhưng cần

sự gợi ý của

GV

Sử dụng thành thạo các dụng cụ thí nghiệm

Điểm 0,25 điểm 0,5 điểm 0,75 điểm 1,0 điểm

6 Tiến hành thí nghiệm an toàn, đúng quy trình, thành công

Tiến hành được thí nghiệm, nhưng vẫn còn sai sót

về quy trình

Tiến hành được thí nghiệm an toàn, còn sai sót nhỏ nhưng thành công

Tiến hành thí nghiệm

an toàn đúng quy trình, thành công

Tiến hành thí nghiệm

an toàn, quy trình rõ ràng, thành công, kết

quả dễ quan sát Điểm 0,25 điểm 0,5 điểm 0,75 điểm 1,0 điểm

ra được các hiện tượng thí nghiệm

Không phát hiện ra hiện tượng thí nghiệm cần sự hướng dẫn của GV

Biết phương pháp quan sát, nhưng cần sự gợi ý của GV

Biết phương pháp quan sát

Có phương pháp quan sát các tượng thí nghiệm trong thời gian ngắn Điểm 0,25 điểm 0,5 điểm 0,75 điểm 1,0 điểm

8 Mô tả chính xác các hiện tượng thí nghiệm, rút ra được kết luận tượng thí nghiệm và rút

ra kết luận

Không mô

tả được hiện tượng thí nghiệm, không rút ra được kết luận cần sự giúp đỡ của

GV

Mô tả được các hiện tượng thí nghiệm, chưa rút ra được kết luận từ thí nghiệm cần

sự hướng dẫn của GV

Mô tả được

đủ các hiện tượng thí nghiệm, rút

ra được kết luận cần có

sự gợi ý của

GV

Mô tả chính xác các hiện tượng thí nghiệm, rút

ra được đầy

đủ các kết luận

Điểm 0,25 điểm 0,5 điểm 0,75 điểm 1,0 điểm

lý thuyết giải thích các hiện tượng thí nghiệm một cách khoa học

Không biết vận dụng nội dung kiến thức để giải thích các hiện tượng thí nghiệm

Vận dụng nội dung lý thuyết giải thích các hiện tượng chưa đầy đủ

Vận dụng nội dung lý thuyết giải thích được các hiện tượng, nhưng diễn đạt chưa lưu loát

Vận dụng nội dung lý thuyết giải thích các hiện tượng thí nghiệm một cách khoa học, chính xác Điểm 0,25 điểm 0,5 điểm 0,75 điểm 1,0 điểm

10 Phân tích

và xử lý kết quả thực nghiệm

Không có khả năng phân tích và

xử lý kết quả thực nghiệm, cần

có sự hướng dẫn của GV

sinh viên có thể phân tích

và xử lý kết quả thực nghiệm của một số bài thí nghiệm

Biết phân tích và xử lý kết quả thực nghiệm

Xử lý thành thạo kết quả thực nghiệm

Điểm 0,25 điểm 0,5 điểm 0,75 điểm 1,0 điểm

b) Kỹ năng dạy học với thí nghiệm vật lý ở trường phổ thông

Chúng tôi phân tích, đề xuất mỗi kỹ năng dạy học với thí nghiệm với những biểu hiện và mức độ thể hiện làm cơ sở để lượng hóa ở một mức độ nhất định giúp cho việc

đánh giá kỹ năng dạy học với thí nghiệm của sinh viên Chúng tôi đề xuất thang đo đánh giá theo mức độ các tiêu chí như bảng (2.9)

Bảng 2.9 Thang đo kỹ năng dạy học với thí nghiệm theo mức độ các tiêu chí

Chọn dụng

cụ không phù hợp với thí nghiệm hoặc không biết chọn dụng cụ thí nghiệm

Chọn sai một số dụng

cụ nhưng có thể sử dụng

để tiến hành thí nghiệm

Chọn dụng cụ đúng và phù hợp với thí nghiệm, nhưng thừa một số dụng

cụ

Chọn dụng cụ đúng, đủ và phù hợp với thí nghiệm, có sáng tạo

Điểm 0,25 điểm 0,5 điểm 0,75 điểm 1,0 điểm

Không có kỹ năng sử dụng các dụng cụ

Sử dụng chưa thành thạo các dụng cụ

Sử dụng thành thạo các dụng cụ nhưng còn lỗi

Sử dụng thành thạo dụng cụ

Điểm 0,25 điểm 0,5 điểm 0,75 điểm 1,0 điểm

3 Tiến hành thí nghiệm an toàn, đúng quy trình, kết quả thành công, dễ quan sát

Tiến hành thí nghiệm không đúng quy trình, thí nghiệm chưa

an toàn, kết quả thí nghiệm không thành công, hiện tượng khó quan sát

Tiến hành thí nghiệm

an toàn, chưa đúng quy trình, kết quả thành công, hiện tượng khó quan sát

Tiến hành thí nghiệm an toàn, đúng quy trình, kết quả thành công, hiện tượng khó quan sát

Tiến hành thí nghiệm an toàn, đúng quy trình, kết quả thành công, hiện tượng dễ quan sát

Điểm 0,25 điểm 0,5 điểm 0,75 điểm 1,0 điểm

3 Dạy

học thí

nghiệm

4 Lựa chọn thí nghiệm phù hợp với mục tiêu dạy học và đối tượng HS

Chưa biết lựa chọn thí nghiệm sử dụng cho bài dạy

Biết lựa chọn các thí nghiệm đáp ứng mục tiêu dạy học, nhưng chưa phù hợp với HS

Biết lựa chọn thí nghiệm phù hợp với mục tiêu dạy học và đối tượng HS, nhưng nhiều thí nghiệm

Biết lựa chọn thí nghiệm phù hợp với mục tiêu dạy học và đối tượng HS

Điểm 0,25 điểm 0,5 điểm 0,75 điểm 1,0 điểm

5 Sử dụng thí nghiệm phù hợp với PPDH

Sử dụng thí nghiệm không phù hợp với PPDH

Sử dụng thí nghiệm phù hợp với PPDH, nhưng không rõ ràng

Sử dụng thí nghiệm phù hợp với PPDH

(Phương pháp nêu và giải quyết vấn đề,

Sử dụng thí nghiệm phù hợp với PPDH

(Phương pháp nêu và giải quyết vấn đề,

phương pháp nghiên cứu, phương pháp kiểm

chứng, ) nhưng chưa giúp HS tích cực tư duy

phương pháp nghiên

cứu, phương pháp kiểm

chứng, ) giúp HS tích cực tư duy Điểm 0,25 điểm 0,5 điểm 0,75 điểm 1,0 điểm

Đặt vấn đề

để HS hiểu mục đích của thí nghiệm chưa thu hút

HS tìm tòi

Đặt vấn đề để

HS hiểu mục đích của thí nghiệm khoa học, dài dòng, thu hút HS tìm tòi

Đặt vấn đề để

HS hiểu mục đích của thí nghiệm khoa học, ngắn gọn, dễ hiểu, thu hút HS tìm tòi

Điểm 0,25 điểm 0,5 điểm 0,75 điểm 1,0 điểm

Có kỹ năng biểu diễn thí nghiệm kết hợp với lời nói của giáo viên nhưng chưa hiệu quả

kỹ năng biểu diễn thí nghiệm kết hợp với lời nói của giáo viên thành thạo

kỹ năng biểu diễn thí nghiệm kết hợp với lời nói của giáo viên rất thành thạo

Điểm 0,25 điểm 0,5 điểm 0,75 điểm 1,0 điểm

rõ, ngôn ngữ vật lý chưa đúng

kỹ năng mô

tả hiện tượng thí nghiệm chính xác, nhưng chưa

rõ ràng

kỹ năng mô tả hiện tượng thí nghiệm chính xác, khoa học, sử dụng đúng ngôn ngữ vật lý

kỹ năng mô tả hiện tượng thí nghiệm chính xác, khoa học, ngắn gọn

ra kết luận chưa rõ, HS khó hiểu

Cách đặt câu hỏi hướng dẫn

HS quan sát hiện tượng

để rút ra kết luận chưa đầy đủ, diễn đạt không rõ

Cách đặt câu hỏi hướng dẫn HS quan sát hiện tượng

để rút ra kết luận đầy đủ, khoa học

Cách đặt câu hỏi hướng dẫn HS quan sát hiện tượng

để rút ra kết luận đầy đủ, khoa học, ngắn gọn, dễ hiểu

Điểm 0,25 điểm 0,5 điểm 0,75 điểm 1,0 điểm

10 Biết cách

kiểm tra đánh

Chưa biết xây dựng bài

Xây dựng được bài tập rèn một số

Xây dựng được bài tập rèn kỹ năng

Xây dựng được bài tập rèn kỹ năng

giá kỹ năng THTN

tập rèn kỹ năng THTN

kỹ năng THTN, chỉ

sử dụng một loại hình kiểm tra đánh giá

THTN, chưa kết hợp tốt các loại hình kiểm tra đánh giá

THTN, kết hợp được các loại hình kiểm tra đánh giá

Điểm 0,25 điểm 0,5 điểm 0,75 điểm 1,0 điểm

− Kết quả điều tra chương trình đào tạo

− Quá trình dạy của giảng viên

− Hình thức tổ chức lên lớp

− Sử dụng thiết bị thí nghiệm

− Sự cần thiết chế tạo các thiết bị thí nghiệm tự làm

− Những khó khăn của giảng viên và sinh viên khi dạy học học phần “Thí nghiệm vật lý trung học phổ thông”

Từ thực trạng điều tra về rèn luyện kỹ năng dạy học với thí nghiệm và yêu cầu phát triển năng lực giáo viên vật lý, chúng tôi đề xuất những kỹ năng dạy học với thí nghiệm cần được rèn luyện tập trung vào các nhóm chính: nhóm kỹ năng chuẩn bị bài học, nhóm

kỹ năng dạy học trên lớp, nhóm kỹ năng đánh giá

2.6 Biện pháp 1 Đổi mới cấu trúc nội dung chương trình học phần Thí nghiệm vật

lý phổ thông theo hướng phát triển kỹ năng dạy học với thí nghiệm cho sinh viên

sư phạm trong đào tạo theo tín chỉ

Bổ sung vào chương trình đào tạo nội dung cụ thể: “Phát triển kỹ năng dạy học với thí nghiệm vật lý cho sinh viên sư phạm” bao gồm: a) Cơ sở lý luận của kỹ năng dạy học; b) Cơ sở lý luận của kỹ năng dạy học với thí nghiệm vật lý ở trường phổ thông; c) Vận dụng kỹ năng dạy học với thí nghiệm vào thực tiễn dạy học ở trường phổ thông Kiến thức và kỹ năng thực hiện thí nghiệm vật lý đại cương là cơ sở quan trọng để sinh viên nghiên cứu các nội dung dạy học vật lý ở trường phổ thông, trong khi kiến thức lý luận dạy học vật lý ở trường phổ thông là cơ sở để sinh viên tổ chức các hoạt động dạy học hiệu quả Như vậy, môn học “Thí nghiệm vật lý trung học phổ thông” là cầu nối giữa phần vật lý đại cương, lý luận dạy học và thực tiễn dạy học vật lý ở trường phổ thông

2.7 Biện pháp 2 Đổi mới phương pháp dạy học theo tiếp cận năng lực và đặc biệt chú trọng phát triển kỹ năng dạy học với thí nghiệm cho sinh viên

Giảng viên phải quán triệt, vận dụng các phương pháp tích cực trong quá trình dạy học một cách linh hoạt, định hướng các hoạt động theo các pha sau đây:

Pha thứ nhất: Chuyển giao nhiệm vụ, kích thích hứng thú nhận thức của người học, phát biểu vấn đề

Pha thứ hai: Hoạt động tự chủ khám phá kiến thức, giải quyết vấn đề

Pha thứ ba: Thảo luận, trình bày báo cáo

Pha thứ tư: Thể chế hóa, vận dụng, mở rộng kiến thức

2.8 Biện pháp 3 Bồi dưỡng kỹ năng chế tạo, sử dụng thiết bị thí nghiệm tự tạo

Bồi dưỡng và phát triển kỹ năng sử dụng, lắp ráp và chế tạo thiết bị thí nghiệm, khả năng vận dụng lý thuyết vào thực tiễn Có khả năng dạy học với thí nghiệm tự tạo Quy trình tự tạo thí nghiệm nghiên cứu nội dung bài học có thể được thực hiện theo

9 bước sau:

Bước 1 Xác định mục tiêu dạy học;

Bước 2 Nghiên cứu nội dung bài học;

Bước 3 Tìm hiểu thực trạng cơ sở vật chất, thiết bị thí nghiệm;

Bước 4 Đề xuất, lựa, lựa chọn phương án thí nghiệm

Bước 5 Chuẩn bị các vật liệu, dụng cụ cần thiết;

Bước 6 Gia công, chế tạo dụng cụ thí nghiệm;

Bước 7 Lắp ráp thí nghiệm;

Bước 8 Tiến hành thí nghiệm;

Bước 9 Hoàn thiện thí nghiệm

2.9 Biện pháp 4 Đổi mới các hình thức kiểm tra đánh giá kỹ năng dạy học với thí nghiệm của sinh viên

Nghiên cứu, cải tiến, phối hợp nhiều hình thức, phương thức đo lường, đánh giá việc học tập và khả năng thực thi nghiệp vụ sư phạm của sinh viên

Với quan điểm xem kỹ năng dạy học với thí nghiệm vật lý mang ý nghĩa của hình thức nghề, chúng tôi chọn cấu trúc thang đo Dreyfus (5 mức độ)

Kết luận chương 2

Trong khuôn khổ thời lượng chương trình học phần “Thí nghiệm vật lý trung học phổ thông”, khó có điều kiện cho sinh viên thực hiện hết tất cả những thí nghiệm yêu cầu trong dạy học vật lý ở trường phổ thông, cũng khó có thể tạo điều kiện cho tất cả sinh viên được dạy thử với các thí nghiệm cụ thể

thí nghiệm đóng vai trò quan trọng trong quá trình dạy học vật lý Việc tổ chức hoạt động dạy học với thí nghiệm cần tăng cường tính sáng tạo, tự học, tự nghiên cứu

và tự chiếm lĩnh tri thức của sinh viên, đó là điểm khác quan trọng trong việc đào tạo theo tín chỉ với niên chế Các PPDH hiện đại kết hợp với kiểu THTN tìm tòi đã và đang được nghiên cứu triển khai phổ biến trên thế giới hiện nay

Ở Việt Nam, tại các cơ sở đào tạo giáo viên vật lý bậc học phổ thông, việc phát triển kỹ năng dạy học với thí nghiệm chủ yếu trong học phần “Thí nghiệm vật lý trung học phổ thông” với các hình thức tổ chức dạy học độc lập, phân biệt từng bài riêng biệt chưa dựa trên hệ thống kỹ năng và quan điểm phát triển năng lực

Chúng tôi đã đề xuất một số biện pháp đổi mới từ cấu trúc nội dung chương trình, phương pháp dạy học, đến việc sáng tạo các thí nghiệm tự làm và kiểm tra, đánh giá nhằm phát triển kỹ năng dạy học với thí nghiệm cho sinh viên sư phạm vật lý thông qua học phần “Thí nghiệm vật lý trung học phổ thông”