Tóm tắt Luận án Tiến sĩ Khoa học Giáo dục: Dạy học phần “Điện học” vật lý 11 Trung học phổ thông góp phần bồi dưỡng năng lực giải quyết vấn đề của học sinh

Cấu trúc nội dung của Luận án gồm 4 chương: Chương 1 - Tổng quan vấn đề nghiên cứu; Chương 2 - Cơ sở lí luận và thực tiễn tổ chức dạy học theo chủ đề bồi dưỡng năng lực giải quyết vấn đề trong dạy học vật lý ở trường trung học phổ thông; Chương 3 - Tổ chức dạy học theo chủ đề chương “Dòng điện trong các môi trường” góp phần bồi dưỡng năng lực giải quyết vấn đề cho học sinh; Chương 4 - Thực nghiệm sư phạm. Mời các bạn cùng tham khảo!

BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO

TRƯỜNG ĐẠI HỌC VINH -

TÓM TẮT LUẬN ÁN TIẾN SĨ KHOA HỌC GIÁO DỤC

Người hướng dẫn khoa học: 1 PGS.TS MAI VĂN TRINH

2 PGS.TS NGUYỄN THỊ NHỊ

NGHỆ AN – 2020

0

Luận án được hoàn thành tại Trường Đại học Vinh

Người hướng dẫn khoa học:

1 PGS.TS MAI VĂN TRINH

Thời gian: Vào hồi giờ, ngày tháng năm 2020

Có thể tìm luận án tại Thư viện Quốc gia Việt Nam, Thư viện Nguyễn Thúc Hào – Trường Đại học Vinh

1

MỞ ĐẦU

1 Lí do chọn đề tài

Dạy học theo chủ đề là kiểu dạy học có sự kết hợp giữa kiểu dạy học truyền thống

và dạy học hiện đại, ở đó tiến trình dạy học được thiết kế theo hoạt động học của học sinh, lấy học sinh làm trung tâm, nội dung kiến thức được thiết kế dạng chủ đề không gò bó về mặt thời gian, tăng cường hoạt động trải nghiệm, tự học và vận dụng kiến thức vào thực tiễn gắn đời sống và sản xuất kinh doanh Kiểu dạy học này góp phần bồi dưỡng năng lực giải quyết vấn đề cho học sinh khi học môn vật lí trung học phổ thông hiện nay đồng thời đáp ứng được yêu cầu của chương trình giáo dục phổ thông năm 2018

Phần điện học vật lí 11 đề cập tới các hiện tượng liên quan đến tương tác giữa các điện tích đứng yên và chuyển động gọi chung là hiện tượng điện từ và các quy luật chi phối các hiện tượng này như sự dẫn điện trong các môi trường như kim loại, chất điện phân, chất khí, chất bán dẫn Chúng được ứng dụng rộng rãi trong khoa học và kỹ thuật, cũng như trong cuộc sống và sản xuất kinh doanh Điều này cho phép giáo viên thiết kế chủ đề học tập có các hoạt động thực tiễn, tạo ra nhiều cơ hội để bồi dưỡng năng lực giải quyết vấn đề cho học sinh

Với ý tưởng đó chúng tôi đã chọn đề tài luận án: Dạy học phần “Điện học” vật lý

11 trung học phổ thông góp phần bồi dưỡng năng lực giải quyết vấn đề của học sinh để làm đề tài nghiên cứu của luận án

- Hoạt động dạy và học phần “Điện học” Vật lí 11 trung học phổ thông

- Hoạt động dạy học theo chủ đề

- Dạy học theo chủ đề với việc bồi dưỡng năng lực giải quyết vấn đề

Phạm vi:

- Chương “Dòng điện trong các môi trường” Vật lí 11 trung học phổ thông

4 Giả thuyết khoa học

Nếu tổ chức được tiến trình dạy học theo chủ đề phần “Điện học” môn vật lí 11 trung học phổ thông thì có thể bồi dưỡng được năng lực giải quyết vấn đề cho học sinh

5 Nhiệm vụ nghiên cứu

- Nghiên cứu cơ sở lí luận về tổ chức dạy học theo chủ đề và bồi dưỡng năng lực giải quyết vấn đề cho học sinh trong dạy học vật lí

- Khảo sát thực tiễn thực trạng tổ chức dạy học theo chủ đề với việc bồi dưỡng năng lực giải quyết vấn đề cho học sinh trong dạy học vật lí trung học phổ thông hiện nay

- Đề xuất các biện pháp tổ chức dạy học theo chủ đề định hướng phát triển năng lực giải quyết vấn đề cho học sinh trong dạy học vật lí

- Phân tích nội dung chương “Dòng điện trong các môi trường” vật lí 11 trung học phổ thông

- Thiết kế các chủ đề và kế hoạch tổ chức dạy học theo chủ đề chương “Dòng điện trong các môi trường” vật lí 11 trung học phổ thông

- Thiết kế tiêu chí, công cụ đánh giá năng lực giải quyết vấn đề của học sinh trong dạy học theo chủ đề

- Tổ chức thực nghiệm sư phạm nhằm kiểm tra tính khả thi và hiệu quả của việc tổ chức dạy học theo chủ đề

6 Phương pháp nghiên cứu

6.1 Phương pháp nghiên cứu lí luận

- Nghiên cứu những văn kiện của Đảng, Nhà nước, Bộ Giáo dục và Đào tạo về dạy học và đổi mới kiểm tra đánh giá để nâng cao chất lượng dạy học ở trường trung học phổ

2

thông

- Nghiên cứu các sách, bài báo, tạp chí chuyên ngành, các luận án, luận văn có liên quan đến đề tài

- Nghiên cứu tài liệu về giáo dục học, tâm lý học, cơ sở lí luận về dạy học theo chủ

đề với việc bồi dưỡng năng lực giải quyết vấn đề

- Nghiên cứu chương trình, tài liệu dạy học vật lí trung học phổ thông

6.2 Phương pháp nghiên cứu thực tiễn

- Khảo sát, điều tra thực trạng việc tổ chức dạy học theo chủ đề định hướng phát triển năng lực và việc bồi dưỡng năng lực giải quyết vấn đề của học sinh trong dạy học vật

lí ở trường trung học phổ thông hiện nay

- Nghiên cứu một số phương pháp dạy học vật lí đang được sử dụng phổ biến ở một

số trường trung học phổ thông; những khó khăn khi thiết kế bài học theo chủ đề; khó khăn khi tổ chức hoạt động nhận thức cho học sinh khi dạy chương Dòng điện trong các môi trường

6.3 Phương pháp thực nghiệm sư phạm

Tiến hành thực nghiệm sư phạm để đánh giá tính khả thi và hiệu quả của tiến trình dạy học theo chủ đề với việc bồi dưỡng năng lực giải quyết vấn đề cho học sinh

6.4 Phương pháp thống kê toán học

Sử dụng phương pháp thống kê toán học để trình bày kết quả thực nghiệm sư phạm khi đánh giá năng lực giải quyết vấn đề của học sinh trong quá trình học tập

7 Những đóng góp của luận án

1) Về mặt lí luận:

- Hệ thống hóa cơ sở lí luận của dạy học theo chủ đề trong dạy học vật lí trung học phổ thông, phân tích quan điểm của việc tổ chức dạy học theo chủ đề đối với chương trình giáo dục phổ thông hiện hành và những định hướng của chương trình giáo dục phổ thông mới

- Hệ thống hóa cơ sở lí luận của năng lực giải quyết vấn đề trong dạy học vật lí trung học phổ thông, xác định được các thành tố của năng lực giải quyết vấn đề trong dạy học theo chủ đề, các mức độ biểu hiện hành vi của các năng lực thành tố

- Đề xuất được tiến trình dạy học theo chủ đề góp phần bồi dưỡng năng lực giải quyết vấn đề cho học sinh trong dạy học vật lí trung học phổ thông

- Đề xuất bộ tiêu chí, công cụ đánh giá năng lực giải quyết vấn đề của học sinh khi

tổ chức dạy học theo chủ đề môn vật lí trường trung học phổ thông

2) Về mặt thực tiễn:

- Khảo sát thực trạng việc dạy học môn vật lí hiện nay ở 34 trường trung học phổ thông trên địa bàn tỉnh Bình Phước, phân tích, đánh giá những số liệu thu thập được để tìm ra nhưng nguyên nhân và có những giải pháp phù hợp trong việc tổ chức dạy học theo chủ đề

- Phân tích được nội dung kiến thức chương “Dòng điện trong các môi trường” từ

đó xây dựng và thiết kế tiến trình dạy học của 4 chủ đề

- Xây dựng được bộ tiêu chí và thang đo đánh giá năng lực giải quyết vấn đề của học sinh trong dạy học theo chủ đề

3

CHƯƠNG 0 TỔNG QUAN VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU 0.1 Các nghiên cứu về dạy học theo chủ đề

0.1.1 Các kết quả nghiên cứu trên thế giới

Dạy học theo chủ đề là mô hình dạy học mà nội dung được xây dựng thành các chủ đề

có ý nghĩa thực tiễn và thể hiện rõ sự liên môn, liên lĩnh vực (chủ đề tích hợp) để học sinh

có thể phát triển các ý tưởng một cách toàn diện Trong chương trình dạy học của một số nước, dạy học theo chủ đề có nội dung được xây dựng ở các cấp độ khác nhau, tùy thuộc từng cấp học, kế hoạch, khả năng của từng giáo viên và cả mối liên hệ giữa các giáo viên khác nhau Ở các nước như Mỹ, các nước Tây Âu (như Pháp, Hà Lan ), Úc và các nước ở khu vực Đông Nam Á như Thái Lan, Indonesia, Singapo, Malaixia, Philipin chương trình dạy học không còn tách rời các môn học ở cấp tiểu học và đầu cấp trung học cơ sở Ở hai cấp học này, các môn học được tích hợp thành môn khoa học và chỉ tách ra ở lớp cuối cấp trung học cơ sở, thậm chí ở cấp trung học phổ thông chương trình cũng được xây dựng thành các chủ đề tích hợp có ý nghĩa thực tiễn cao

Theo Forgaty, Susan M.drake, Xavier Rogier thì tích hợp môn học là từ đơn giản đến phức tạp, từ thấp đến cao được phân biệt chủ yếu ở ba mức độ: Tích hợp nội môn học; tích hợp đa môn học (thấy rõ ở bậc tiểu học trong môn khoa học tự nhiên và xã hội); tích hợp liên môn hoặc tích hợp xuyên môn Đây là các quan điểm được nhiều tác giả sử dụng

để xây dựng mô hình dạy học theo chủ đề với các nội dung mang ý nghĩa thực tiễn với các mức độ khác nhau

0.1.2 Các kết quả nghiên cứu ở Việt Nam

Ở Việt Nam, từ thập niên 90 của thế kỷ XX trở lại đây, vấn đề xây dựng chủ đề dạy học tích hợp ở những mức độ khác nhau được thử nghiệm và áp dụng chủ yếu ở bậc tiểu học và trung học cơ sở Chương trình giáo dục phổ thông năm 2018 được thiết kế thành hai giai đoạn: Giáo dục cơ bản từ tiểu học đến trung học cơ sở các môn học được thiết kế theo hướng tích hợp Giai đoạn định hướng nghề nghiệp ở bậc trung học phổ thông các môn học được tách rời thành các học phần, các chủ đề và hoạt động trải nghiệm ở đó học sinh được lựa chọn học phần, chủ đề phù hợp với các nguyện vọng của bản thân và khả năng tổ chức của nhà trường

Hiện nay việc nghiên cứu về dạy học theo chủ đề nhìn chung chưa nhiều, chỉ dừng lại

ở bậc tiểu học và trung học cơ sở Đối với bậc trung học phổ thông có những định hướng chung được đề cập đến trong một số tài nghiên cứu Các nghiên cứu này đưa ra các quan niệm về tích hợp, dạy học tích hợp, dạy học theo chủ đề, quy trình xây dựng chủ đề tích hợp liên môn theo đặc thù của từng môn học khác nhau.Tuy khác nhau về mặt hình thức nhưng cơ bản về nội dung có điểm chung đó là tiến trình dạy học xuất phát từ việc phát hiện vấn đề và tiến hành giải quyết vấn đề

0.2 Các nghiên cứu về năng lực, năng lực giải quyết vấn đề và bồi dưỡng năng lực giải quyết vấn đề

0.2.1 Các kết quả nghiên cứu trên thế giới

Theo một số quan điểm của các nhà nghiên cứu phương Tây như A.Binet, T.Simon, E.Durkhiem, J.B.Watson điểm chung của các nghiên cứu này là tập trung vào bản năng,

di truyền của con người chưa quan tâm đến hoạt động giáo dục Còn các nhà tâm lí học Mác xít nghiên cứu về năng lực thì cho rằng năng lực không tuyệt đối hoá vai trò của yếu tố

di truyền mà nhấn mạnh đến yếu tố hoạt động, lao động và học tập để hình thành năng lực Theo một số tác giả như R.Singh, (Nier, 1999) và tổ chức OECD về nghiên cứu dạy học và đánh giá phát triển năng lực học sinh thì họ không trực tiếp đánh giá nội dung chương trình môn học mà tập trung vào đánh giá năng lực vận dụng tri thức vào giải quyết các vấn đề đặt ra trong thực tiễn Do đó, năng lực giải quyết vấn đề được hiểu là khả năng

cá nhân đáp ứng được các yêu cầu phức hợp và thực hiện thành công nhiệm vụ trong một

0.2.2 Các kết quả nghiên cứu ở Việt Nam

Ở Việt Nam đã có một số nghiên cứu theo hướng tiếp cận năng lực, đến cuối thế kỉ

20 có khá nhiều công trình nghiên cứu về khái niệm năng lực của người học với nhiều môn học và lĩnh vực khác nhau Năng lực được hiểu là khả năng của cá nhân khi biết kết hợp về kinh nghiệm, kiến thức, kĩ năng, thái độ và điều kiện khác giải quyết các vấn đề trong một bối cảnh cụ thể Việc bồi dưỡng năng lực giải quyết vấn đề có thể sử dụng các phương pháp dạy học đặc thù môn môn, đa dạng hóa các hình thức dạy học như dạy học theo dự án, dạy học theo góc

Nghiên cứu về năng lực, đo lường kiểm tra đánh giá năng lực đã có nhiều tác giả nghiên cứu Trong đó tập trung nghiên cứu lí luận chung về năng lực, các loại năng lực Đối với năng lực giải quyết vấn đề cho đến nay vẫn chưa có sự thống nhất về khái niệm, cấu trúc thành tố của năng lực giải quyết vấn đề Mỗi đề tài nghiên cứu đều thực hiện theo đặc thù của từng bộ môn Riêng bộ môn vật lí trung học phổ thông có nhiều công trình nghiên cứu về năng lực giải quyết vấn đề nhưng việc dạy học theo chủ đề để góp phần bồi dưỡng năng lực giải quyết vấn đề cho học sinh vẫn còn nhiều vấn đề còn bỏ ngõ, chưa cụ thể và giáo viên còn gặp nhiều khó khăn khi tổ chức dạy học

3 Một số vấn đề tiếp tục nghiên cứu

Hiện nay chương trình giáo dục phổ thông năm 2018 đang hướng tới thực hiện mục tiêu hình thành phát triển phẩm chất và năng lực cho học sinh thông qua nội dung môn học Tuy nhiên trong chương trình giáo dục phổ thông hiện hành và chương trình giáo dục phổ thông năm 2018 các môn học vẫn được thiết kế theo từng môn riêng rẽ đối với bậc trung học phổ thông Yêu cầu đặt ra cho giáo viên khi thực hiện giáo dục định hướng nghề nghiệp bậc trung học phổ thông nói chung, môn vật lí nói riêng để góp phần bồi dưỡng năng lực cho học sinh, nhất là năng lực giải quyết vấn đề thông qua hoạt động “kép” là học tại trường và hoạt động trải nghiệm thực tiễn.Từ những yêu cầu đó, vấn đề đặt ra cho nhiệm vụ nghiên cứu là:

1 Đề xuất các biện pháp bồi dưỡng năng lực giải quyết vấn đề trong dạy học theo chủ đề môn vật lí ở trường trung học phổ thông

2 Cách xây dựng nội dung chủ đề dạy học và thiết kế tiến trình dạy học theo chủ đề trong môn vật lí ở trường trung học phổ thông nhằm bồi dưỡng năng lực giải quyết vấn đề cho học sinh

3 Cách đánh giá sự phát triển năng lực giải quyết vấn đề của học sinh trong dạy học theo chủ đề môn vật lí ở trường trung học phổ thông

5

CHƯƠNG 1

CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN VỀ DẠY HỌC THEO CHỦ ĐỀ

BỒI DƯỠNG NĂNG LỰC GIẢI QUYẾT VẤN ĐỀ TRONG DẠY HỌC VẬT LÝ Ở

TRƯỜNG TRUNG HỌC PHỔ THÔNG

1.1 Năng lực và năng lực giải quyết vấn đề

- Năng lực là tổ hợp các thuộc tính tâm lí độc đáo của cá nhân thể hiện trong một

hoạt động nào đó đáp ứng được các yêu cầu và đảm bảo cho hoạt động đó đạt được kết quả

mà nhiệm vụ đặt ra

- Vấn đề là một “bài toán” chứa đựng mâu thuẫn (giữa cái đã biết, cái chưa biết) đặt

ra cho đối tượng (học sinh, người học) khi họ có nhu cầu xem xét, nghiên cứu, giải quyết để

có kết quả mà họ mong muốn mà bản thân họ phải tìm cách để đạt được kết quả đó

- Năng lực giải quyết vấn đề là năng lực mà cá nhân học sinh có khả năng vận dụng

kiến thức, kỹ năng, kinh nghiệm, thái độ thông qua hành động (bên trong, bên ngoài) của cá nhân vào giải quyết được các vấn đề

- Các thành tố của năng lực giải quyết vấn đề: Với các đặc điểm môn vật lí là môn

khoa học tự nhiên có các ứng dụng gắn liền với thực tiễn mà ở đó học sinh phải sử dụng kinh nghiệm, kiến thức, kỹ năng của mình vào giải quyết các vấn đề thực tiễn thông qua các hoạt động như trải nghiệm, phân tích tài liệu, xây dựng mô hình và vật lí là môn học có tính thực nghiệm, mang tính đặc thù riêng, nên chứa đựng nhiều tiềm năng để bồi dưỡng năng lực giải quyết vấn đề Chúng tôi đề xuất cấu trúc năng lực giải quyết vấn đề trong dạy học vật lí gồm các thành tố sau:

Bảng 1.1 Chỉ số hành vi và tiêu chí chất lượng của năng lực giải quyết vấn đề Năng lực

Phân tích vấn đề và đưa ra được một số thông tin liên quan, phù hợp với nội dung vấn đề đặt ra, nhưng chưa làm rõ được thông tin mối quan hệ giữa thông tin đó với nội dung vấn đề đặt ra

Phân tích vấn đề, đưa ra những thông tin phù hợp với vấn đề Xác định được mối quan hệ giữa thông tin đó với nội dung vấn đề đặt ra

đề mới và kiến thức

đã có

Nhận ra được mâu thuẫn giữa vấn đề mới và kiến thức đã

có nhưng chưa chỉ

ra được nội dung cốt lõi của vấn đề

Nhận ra được mâu thuẫn giữa vấn đề mới và kiến thức

đã có chỉ ra được nội dung cốt lõi của vấn đề cần phải tìm

Phát hiện vấn đề nhưng chưa rõ ràng,

ít có liên quan đến vấn đề, chưa diễn đạt bằng ngôn ngữ khoa học

Phát hiện vấn đề,

rõ ràng, logic phù hợp với nội dung vấn đề, diễn đạt bằng ngôn ngữ khoa học 2.1 Đề xuất các Chưa hoặc đưa ra Đưa ra được một số Đưa ra các giải

giải pháp trong đó

có giải pháp phù hợp, có giải pháp chưa phù hợp

pháp phù hợp với nội dung của vấn

Phân tích, so sánh được tính khả thi giải pháp

2.3 Chọn ra giải

pháp khả thi

Chưa chọn ra được hoặc chọn ra giải pháp nhưng không phù hợp

Chọn ra được giải pháp phù hợp với nội dung vấn đề nhưng chưa tối ưu

Chọn ra được giải pháp tối ưu phù hợp với nội dung vấn đề

Có phương án cụ thể và mang tính khả thi để thực hiện giải pháp 3.2 Thực hiện

giải pháp theo

phương án đã

chọn

Chưa xây dựng được kế hoạch, chưa thực hiện các giải pháp hoặc đã xây dựng được kế hoạch nhưng thực hiện các giải pháp còn gặp khó khăn

Xây dựng được kế hoạch, thực hiện được các giải pháp nhưng cần phải có

sự hỗ trợ

Thực hiện tốt các giải pháp theo đúng kế hoạch đề

Đưa ra được đánh giá về vấn đề mà tình huống đề cập nhưng chưa đầy đủ, cần sự hỗ trợ

Đưa ra đúng đánh giá về vấn đề, rút

ra được kết luận để làm rõ vấn đề

Có đánh giá kết quả thu được sau mỗi bước thực hiện giải pháp

Đánh giá đầy đủ sau mỗi bước thực hiện giải pháp

xác định được giá trị kiến thức, rút ra được kinh nghiệm khi hoàn thành giải quyết vấn đề nhưng chưa đầy đủ

xác định được giá trị kiến thức và rút

ra được kinh nghiệm cho bản thân khi hoàn thành giải quyết vấn đề

4.3 Vận dụng

kiến thức vào giải

quyết đề mới

Chưa vận dụng được kiến thức vào giải quyết vấn đề mới

Vận dụng được kiến thức vào giải quyết vấn đề tương tự

Vận dụng kiến thức vào giải quyết vấn đề mới mang tổng thể

1.2 Dạy học theo chủ đề

Dạy học theo chủ đề là mô hình dạy học mà nội dung được xây dựng thành các chủ đề

có ý nghĩa thực tiễn và thể hiện mối quan hệ liên môn, liên lĩnh vực (chủ đề tích hợp) để học sinh có thể phát triển các ý tưởng một cách toàn diện

Dạy học theo chủ đề tăng cường tính tích hợp kiến thức, làm cho kiến thức có mối liên hệ nhiều chiều Để tích hợp được các nội dung khác nhau vào chủ đề thì cần phải tìm được bản chất và mối quan hệ giữa các vấn đề để tích hợp Vì tích hợp (chủ đề đơn môn; chủ

Theo chúng tôi dạy học theo chủ đề có 5 giai đoạn (hình 1.1) có thể gói gọn trong phạm vi của một môn học hoặc nhiều môn học, nhiều lĩnh vực có các nội dung liên quan Trong đó các nội dung chính chứa đựng những yếu tố phổ biến và điển hình xuyên suốt một

đề tài nhất định

8

Hình 1.1 Sơ đồ tiến trình dạy học theo chủ đề (với định hướng bồi dưỡng năng lực giải

quyết vấn đề cho học sinh)

1.3 Đánh giá năng lực giải quyết vấn đề trong dạy học theo chủ đề

+ Bộ công cụ đánh giá năng lực giải quyết vấn đề: Được xây dựng trên cơ sở của

các phương pháp đánh giá đã nêu trên Kết hợp với tiêu chí chất lượng, mức độ của biểu hiện các hành vi của các thành tố năng lực giải quyết vấn đề (Bảng 1.1), trong luận án

1 Hoạt động trải nghiệm

a Tìm kiếm kiến thức mới: Theo nhu cầu cá nhân và nhiệm vụ được giao

b Vận dụng kinh nghiệm cá nhân: Quan niệm, kiến thức cũ

2 Nhận diện và phát biểu vấn đề

- Nhận ra được các mặt của vấn đề đã đặt ra

- Kết hợp báo cáo trải nghiệm

- Phát biểu được vấn đề cần giải quyết

3a Đề xuất giải pháp

3 Hình thành và hợp thức hóa kiến thức

3b Thực hiện giải pháp

- Thí nghiệm và quan sát

- Thu thập và xử lí thông tin

- Suy luận, phỏng đoán, áp dụng thực tiễn

- Phân tích tài liệu…

3c Hợp thức hóa kiến thức

-Thảo luận, đánh giá các giải pháp, việc thực hiện các giải pháp

- Chốt kiến thức trọng tâm của chủ đề học tập

5 Mở rộng kiến thức vào thực tiễn

- Chế tạo một số sản phẩm đơn giản

9

chúng tôi đề xuất các phương pháp đánh giá gồm: (1) Bảng kiểm quan sát (dùng cho giáo viên đánh giá học sinh); (2) Phiếu hỏi (dùng cho học sinh tự đánh giá khi học xong một chủ đề); (3) Phiếu giáo viên đánh giá sản phẩm của học sinh; (4) Phiếu học sinh tự đánh giá sản phẩm (các nhóm tự đánh giá khi hoàn thành sản phẩm); (5) Bài kiểm tra (đánh giá

khi học xong các chủ đề)

+ Đường phát triển năng lực: Đường phát triển năng lực giải quyết vấn đề được

hiểu là đường mô tả sự phát triển các thành tố của năng lực giải quyết vấn đề mà học sinh

có thể đạt được theo các cấp độ khác nhau

Bảng 1.2: Bảng cấp độ phát triển năng lực giải quyết vấn đề

trong dạy học theo chủ đề

3

Phát hiện được vấn đề, kết nối được các thông tin cơ bản; chọn lựa được giải pháp; đưa

ra được phương án đề thực hiện giải pháp; Chưa xác định được một số kiến thức tổng quát và vận dụng vào để giải quyết vấn đề đơn giản

4

Phát hiện được vấn đề; chọn lựa được giải pháp; đưa ra được kết quả theo yêu cầu; xác định được một số kiến thức mới và vận dụng vào để giải quyết vấn đề tương đối phức tạp

5 Phát hiện được vấn đề; chọn lựa được giải pháp; đưa ra được kết quả theo yêu cầu; xác định được kiến thức tổng thể và vận dụng vào để giải quyết vấn đề mới

Từ bảng 1.1, chúng tôi khái quát hóa đường phát triển năng lực giải quyết vấn đề lý tưởng

là tập hợp 4 thành tố năng lực được mô tả như Hình 1.2 dưới đây

Hình 1 2 Biểu đồ đường phát triển năng lực giải quyết vấn đề lí tưởng

Trong đó:

(a) Thể hiện sự phát triển thành tố năng lực phát hiện vấn đề

(b) Thể hiện sự phát triển thành tố năng lực đề xuất giải pháp

(c) Thể hiện sự phát triển thành tố năng lực thực hiện giải pháp

(d) Thể hiện sự phát triển thành tố năng lực đánh giá giải pháp, vận dụng

Bảng 1.3.Mức độ điểm theo cấp độ phát triển năng lực giải quyết vấn đề của học sinh

(c) (a)

10 Điểm 0 đến 3,4 3,5 đến 4,9 5 đến 6,4 6,5 đến 7,9 8 đến 10

Để vẽ đường phát triển năng lực giải quyết vấn đề cụ thể của từng học sinh, ta cần lượng hóa các cấp độ bằng điểm số từ thấp đến cao, mỗi cấp độ là tổng hợp các thành tố cấu thành năng lực giải quyết vấn đề từng học sinh

1.4 Khảo sát thực trạng việc bồi dưỡng năng lực giải quyết vấn đề và dạy học theo chủ đề ở trường trung học phổ thông

Để nắm được thực trạng dạy học theo chủ đề môn vật lí và việc bồi dưỡng năng lực giải quyết vấn đề ở trường trung học phổ thông đối với môn vật lí, chúng tôi đã tiến hành khảo sát, điều tra các nội dung có liên quan đến luận án tại các trường trung học phổ thông trong địa bàn tỉnh Bình Phước.Từ kết quả điều tra cho thấy giáo viên vẫn gặp nhiều khó khăn, hạn chế trong việc tổ chức dạy học định hướng phát triển năng lực cho học sinh ở môn vật lí trường trung học phổ thông Vật lí là môn khoa học tự nhiên gắn với đời sống và

có tính thực tiễn cao Nếu giáo viên biết cách tổ chức dạy học theo chủ đề phù hợp thì sẽ góp phần khắc phục được những khó khăn, hạn chế của việc dạy học môn vật lí ở trường trung học phổ thông hiện nay

Kết luận chương 1

Trong chương 1 chúng tôi đã tập trung vào việc nghiên cứu và hệ thống hóa: Cơ sở lí luận về năng lực, năng lực giải quyết vấn đề, cấu trúc năng lực giải quyết vấn đề trong dạy học vật lí trung học phổ thông Cơ sở lí luận của dạy học theo chủ đề đưa ra các bước để xây dựng một nội dung chủ đề, tiến trình dạy học theo chủ đề và biện pháp cụ thể bồi dưỡng năng lực giải quyết vấn đề cho học sinh khi dạy học theo chủ đề môn vật lí ở trường trung học phổ thông cũng như đưa ra cách đánh giá năng lực giải quyết vấn đề trong dạy học theo chủ đề

Qua nghiên cứu, phân tích cơ sở lí luận nêu trên chúng tôi đi đến những kết luận sau đây: Dạy học theo chủ đề là việc tổ chức các hoạt động học cho học sinh, trong đó học sinh được tự học, tự giải quyết các vấn đề thực tiễn thông qua các hoạt động học đa dạng Đây là

mô hình dạy học có sự kết hợp giữa dạy học hiện đại với dạy học truyền thống Nên việc thiết kế tiến trình dạy học theo chủ đề sẽ đáp ứng được việc dạy học theo chuẩn kiến thức kĩ năng, đồng thời đáp ứng được dạy học định hướng phát triển năng lực và có nhiều cơ hội để bồi dưỡng năng lực giải quyết vấn đề cho học sinh

11

CHƯƠNG 2

TỔ CHỨC DẠY HỌC THEO CHỦ ĐỀ CHƯƠNG “DÒNG ĐIỆN TRONG CÁC MÔI TRƯỜNG” VẬT LÝ 11 TRUNG HỌC PHỔ THÔNG THEO HƯỚNG BỒI

DƯỠNG NĂNG LỰC GIẢI QUYẾT VẤN ĐỀ CHO HỌC SINH

2.1 Phân tích nội dung kiến thức dòng điện trong các môi trường vật lí lớp 11 trung học phổ thông

Nội dung chương trình bày về dòng điện trong các môi trường: kim loại, chất điện phân, chân không, chất khí, bán dẫn Đặc biệt là chú ý tới bản chất dòng điện trong các môi trường và các ứng dụng liên quan Tìm hiểu các đặc điểm của dòng điện trong các môi trường khác nhau mới có cơ hội hiểu được nguyên lí cơ sở của các công nghệ hiện đại Do đó, chúng tôi tiến hành phân tích, nghiên cứu nội dung cụ thể liên quan đến dòng điện trong kim loại, sau đó nghiên cứu chi tiết đặc điểm của dòng điện trong chất điện phân, chất khí, chất bán dẫn và ứng dụng thực tiễn tương ứng để từ đó xây dựng thành các chủ đề dạy học

2.2 Đề xuất một số nội dung tổ chức dạy học theo chủ đề về dòng điện trong các môi trường

Từ kiến thức như đã phân tích, vấn đề đặt ra cho giáo viên dạy học chương “Dòng điện trong các môi trường” là phải xây dựng lại nội dung phù hợp với tiến trình dạy học theo chủ đề để kiến thức chủ đề hấp dẫn hơn, có ý nghĩa và gần gũi với cuộc sống của học sinh hơn Nội dung chủ đề có tính tích hợp, tinh giản và mang tính bền vững Nội dung được xây dựng đúng với tiến trình dạy học theo chủ đề, có cấu trúc như sau:

Hình 2.1 Các chủ đề trong chương dòng điện trong các môi trường

Nội dung 4 chủ đề được xây dựng và đưa vào dạy học theo chủ đề cần: Tìm hiểu về bản chất của dòng điện trong các môi trường, đặc điểm của hạt tải điện trong các môi trường, tìm hiểu các ứng dụng thực tế và các hiện tượng liên quan đến dòng điện trong các môi trường và) trải nghiệm thực tiễn để giải quyết các vấn đề liên quan đến nội dung chủ đề học tập, cuộc sống hàng ngày, sản xuất kinh doanh, định hướng nghề nghiệp

Ngoài nội dung kiến thức môn vật lí, giáo viên cần giao thêm cho học sinh liên hệ, tìm hiểu thêm kiến thức liên quan đến cuộc sống và các môn học khác để tích hợp vào chủ

Chủ đề 4:

Linh kiện bán dẫn