- Nhờ những chính sách, biện pháp tích cực của vương triều Trần và tinh thần lao động cần cù của nhân dân ta, nền kinh tế, xã hội của Đại Việt được phục hồi và phát triển nhanh chóng; vă[r]
Trang 1I/ MỤC TIÊU BÀI HỌC:
1 Về kiến thức
- Giúp học sinh nắm được: Sau các cuộc kháng chiến quyết liệt chống quân Mông – Nguyên, Đại Việt phải trải qua nhiều khó khăn về kinh tế, xã hội
- Nhờ những chính sách, biện pháp tích cực của vương triều Trần và tinh thần lao động cần cù của nhân dân ta, nền kinh tế, xã hội của Đại Việt được phục hồi và phát triển nhanh chóng; văn hóa, giáo dục, khoa học – kĩ thuật đều đạt được những thành tựu rực
rỡ, quốc gia Đại Việt ngày càng cường thịnh
2 Về tư tưởng, tình cảm
Bồi dưỡng cho học sinh lòng yêu nước, yêu quê hương, niềm tự hào dân tộc, biết
ơn tổ tiên
3.Về kĩ năng
Giúp học sinh làm quen với phương pháp so sánh, đối chiếu các sự kiện lịch sử II/ CHUẨN BỊ CỦA GIÁO VIÊN VÀ HỌC SINH:
- Giáo viên: Giáo án, tranh ảnh có liên quan đến bài dạy.
- Học sinh: Xem trước nội dung bài học trong SGK, xem lại bài 12 “Đời sống
kinh tế, văn hóa” thời Lý
III/ TIẾN TRÌNH LÊN LỚP:
1 Ổn định tổ chức: Kiểm tra sĩ số, kiểm tra sự chuẩn bị bài của HS.
2 Kiểm tra bài cũ:
Câu hỏi 1: Nêu đặc điểm kinh tế thời Trần sau chiến tranh
Trả lời: Phục hồi và phát triển sản xuất kéo theo sự thay đổi sở hữu ruộng đất, điền trang phát triển
+ Nông nghiệp, thủ công, thương nghiệp phát triển
Câu hỏi 2: Trình bày một vài nét về tình hình xã hội thời Trần
Trả lời: Phân hóa xã hội ngày càng sâu sắc
+ Nông dân vẫn là bộ phận chiếm đại đa số cư dân, sống chủ yếu ở làng xã + Số nô tì ở điền trang ngày càng tăng
-GV nhận xét, cho điểm
3 Bài mới:
Giới thiệu bài:
Trường: THCS Nguyễn Du – TP Cà Mau
Giáo án môn: Lịch Sử 7
Tuần: 15Tiết: 29
BÀI 15:
SỰ PHÁT TRIỂN KINH TẾ
VÀ VĂN HÓA THỜI TRẦN
(TT)
Trang 2Ở tiết trước, chúng ta thấy dưới thời Trần mặc dù phải trải qua các cuộc kháng chiến chống giặc ngoại xâm nhưng kinh tế vẫn rất phát triển Vậy trên các lĩnh vực khác như văn hóa, giáo dục, khoa học, nghệ thuật như thế nào? Hôm nay cô và các em sẽ học tiếp phần II “ Sự phát triển văn hóa thời Trần”
* Hoạt động 1:
-GV nhắc lại phần I: Ở tiết trước các em
đã tìm hiểu phần I về “Đời sống kinh tế”,
hôm nay cô và các em sẽ tìm hiểu tiếp
phần II
-GV: Trước tiên chúng ta sẽ tìm hiểu về
đời sống văn hóa
-GV: Ở thời Lý các tín ngưỡng cổ truyền
đã có bước phát triển nhưng lại không
bằng thời Trần
-GV: Vậy em hãy kể tên một vài tín
ngưỡng cổ truyền trong nhân dân.
-HS trả lời
-GV nhận xét, chốt lại: Cũng như thời Lý
các tín cổ truyền như: tục thờ tổ tiên, thờ
các anh hùng dân tộc, những người có
công với làng, với nước vẫn được duy
trì nhưng có bước phát triển hơn so với
thời Lý
-GV: Như các em đã biết, đạo Phật được
du nhập vào Việt Nam khá sớm, nhưng
chỉ đến thời Lý, đạo Phật mới dần khẳng
định được vị trí của mình và đã trở thành
quốc giáo Vì thế vai trò của các nhà sư
ngày càng quan trọng trong việc dạy học
cũng như trong công tác ngoại giao
-GV: Theo em so với thời Lý, đạo Phật ở
thời Trần như thế nào?
-HS trả lời theo SGK
-GV khẳng định: Đạo Phật vẫn phát triển
nhưng không bằng thời Lý
-GV: Em hãy nêu những dẫn chứng
chứng tỏ đạo Phật ở thời Trần vẫn phát
triển.
-HS nêu ý kiến
-GV chốt lại: Trong nước nhiều người đi
tu, kể cả những người thuộc tầng lớp
thống trị Chùa chiền mọc lên khắp nơi,
số lượng các nhà sư ngày càng nhiều Cụ
thể vua Trần Nhân Tông cuối đời đã đi tu
ở núi Yên Tử ( Uông Bí - Quảng Ninh)
I Sự phát triển kinh tế.
II Sự phát triển văn hóa.
1/ Đời sống văn hóa
- Các tín ngưỡng cổ truyền vẫn phổ biến
Trang 3và trở thành vị tổ thứ nhất thiền phái Trúc
Lâm ở Đại Việt Đầu thế kỉ XIV nhà nho
Lê Văn Hưu đã nhận xét “ Nhân dân quá
nửa làm sư, trong nước chỗ nào cũng có
chùa”
Như thế tuy ở thời này, đạo Phật không
trở thành quốc giáo và không ảnh hưởng
tới chính trị, chùa chiền không còn là nơi
dạy học mà trở thành trung tâm sinh hoạt
văn hóa Điều đó đã chứng minh đạo
Phật ở thời Trần vẫn phát triển tuy không
bằng thời Lý
-GV: Ở thời Lý bên cạnh sự phát triển
của Phật giáo còn có sự phát triển của các
tôn giáo khác như Lão giáo, Nho giáo
-GV: Em hãy cho biết đến thời Trần thì
vị trí của Nho giáo như thế nào?
-HS trả lời theo SGK
-GV kết luận: Để đáp ứng nhu cầu xây
dựng bộ máy nhà nước của giai cấp
thống trị, nhà Trần đã mở rộng nền giáo
dục và thi cử Nho học nên địa vị quan
trọng của Phật giáo từng bước bị đẩy lùi
và nhường chổ cho Nho giáo
-GV: Vì sao Nho giáo dần chiếm vị trí
quan trọng?
-HS trả lời
-GV mở rộng: Nho giáo là một học
thuyết đạo đức và chính trị do Khổng Tử
(người Trung Quốc) sáng lập nhằm đề
cao đạo đức của con người trong xã hội
Phong Kiến, đặc biệt là đạo quân thần Vì
vậy cho nên thời kì này nhiều nhà nho
được trọng dụng như Đoàn Nhữ Hài,
Phạm Sư Mạnh, đặc biệt là thầy Chu Văn
An Chu Văn An sinh ngày 25/8/1292 ở
Thanh Trì – Hà Nội Ông là người ham
học, cương trực, liêm khiết Ông đậu tiến
sĩ thời Trần nhưng không ra làm quan mà
ở nhà dạy học Sau này ông được mời giữ
chức Tư nghiệp Quốc Tử Giám Khi
chính trị thời Trần Dụ Tông đổ nát, ông
dâng sớ xin chém 7 nịnh thần nhưng
không được vua chấp nhận, ông trở về
quê dạy học, viết sách làm thơ Sau khi
qua đời ông được thờ ở Văn Miếu Quốc
Tử Giám
-GV giới thiệu hình Văn Miếu ở trang bìa
- Đạo Phật vẫn phát triển
- Nho giáo dần chiếm vị trí quan trọng
Trang 4(Xây dựng vào tháng 9/1070 thời Lý)
-GV chuyển ý: Đặc điểm thời Trần là từ
vua đến nhân dân lao động đều thích
tham gia các hoạt động văn hóa
-GV: Em có nhận xét gì về các hoạt động
văn hóa thời kì này?
-HS trả lời
-GV chốt lại:Nhân dân ta thời Trần rất
thích các hình thức sinh hoạt văn hóa
như: ca hát, nhảy múa, chèo, tuồng, múa
rối, cướp cầu, đua thuyền …Bởi vậy các
hoạt động văn hóa nói trên rất phổ biến
và phát triển
-GV: Theo em, tập quán sống và những
đức tính đáng quý của nhân dân ta thời
này là gì?
-HS trả lời theo SGK
-GV: Nhân dân ta có tập quán sống giản
dị: đi chân đất, quần áo đơn giản (áo đen
hoặc áo tứ thân), cạo trọc đầu
-GV: Tuy bên ngoài giản dị nhưng bên
trong con người họ là tinh thần thượng
võ, lòng yêu quê hương đất nước Tinh
thần thượng võ trở thành truyền thống và
làm cơ sở cho chính sách tuyển quân của
nhà nước Chính vì vậy đã làm nên
những chiến công hiển hách của nhân
dân ta qua ba cuộc kháng chiến chống
quân xâm lược Mông – Nguyên, qua đó
cũng chứng tỏ ý thức rèn luyện thân thể
để bảo vệ đất nước của nhân dân ta
-GV cho học sinh thảo luận (2’): Những
nguyên nhân dẫn đến sự phát triển văn
hóa thời Trần?
-GV gợi ý: Những sự kiện lịch sử quan
trọng nào đã thúc đẩy sự phát triển đó?
-HS tiến hành thảo luận Nêu ý kiến
-GV nhận xét, chốt lại: Do thời Trần giáo
dục thi cử thịnh hành và phát triển nên đã
đào tạo ra nhiêu nho sĩ, trí thức giỏi Hơn
nữa sau các cuộc kháng chiến chống
Mông – Nguyên đầy gian lao nhưng đã
thắng lợi vẽ vang, lòng tự hào, ý thức tự
cường dân tộc, lòng yêu quê hương đất
nước đã được khơi dậy trong các nho sĩ,
các nhà văn, nhà thơ
-GV chuyển ý: Vừa qua ta đã tìm hiểu
những nét về đời sống văn hóa Vậy giáo
- Hoạt động văn hóa phong phú, đa dạng
- Tập quán sống giản dị
Trang 5dục thời Trần có những bước phát triển gì
ta chuyển sang phần 2
* Hoạt động 2:
-GV gọi HS đọc đoạn “ Nền văn học …
văn hóa Đại Việt”
-GV: Văn học thời Trần có những đặc
điểm gì?
-HS trả lời
-GV: Văn học bao gồm cả Văn học chữ
Hán và chữ Nôm phát triển rất phong
phú, đậm đà bản sắc dân tộc làm rạng rỡ
cho nền văn hóa Đại Việt
-GV giải thích: Chữ Nôm phát triển đã
thể hiện ý thức tinh thần dân tộc cao
-GV: Em hãy kể một số tác giả và tác
phẩm văn học của thời kì này mà em
biết.
- HS trả lời
-GV chốt lại
-GV yêu cầu học sinh đọc bài “ Phò giá
về kinh”(Trần Quang Khải)
(Đoạt giáo Chương Dương độ
Cầm Hồ Hàm Tử quan
Thái bình tu trí lực
Vạn cổthử gian san)
-GV: Bài thơ chứa đựng lòng yêu nước,
lòng tự hào dân tộc sâu sắc đồng thời
cũng nói lên trách nhiệm của người dân
đối với đất nước
Lòng yêu nước, căm thù giặc còn thể
hiện sâu sắc qua bài “ Hịch tướng
sĩ”(Trần Quốc Tuấn) GV đọc một đoạn
“Ta thường tới bữa quên ăn, nửa đêm vỗ
gối, ruột đau như cắt, nước mắt đầm đìa;
chỉ căm tức rằng chưa xả thịt, lột da,
nuốt gan, uống máu quân thù Dẫu cho
trăm thân này phơi ngoài nội cỏ, nghìn
xác này gói trong da ngựa, ta cũng vui
lòng”
-GV tổng kết: Nhìn chung văn học thời kì
này phát triển mạnh về văn học chữ Hán
lẫn văn học chữ Nôm Nội dung của các
tác phẩm văn học nêu lên lòng yêu nước,
niềm tự hào dân tộc và mang đậm hào
khí thời đại – hào khí Đại Việt
-GV phân nhóm để HS thảo luận: Tại sao
văn học thời Trần phát triển mạnh và
2/ Văn học
- Văn học chữ Hán và văn học chữ Nôm
- Nội dung: Lòng yêu nước, tự hào dân tộc
Trang 6mang đậm tinh thần yêu nước, niềm tự
hào dân tộc?
-HS thảo luận
-GV gợi ý: yếu tố giáo dục, yếu tố lịch sử
tác động như thế nào?
-HS phát biểu ý kiến
-GV nhận xét, kết luận: giáo dục phát
triển mạnh mẽ, thắng lợi vĩ đại của 3
cuộc kháng chiến chông quân Mông –
Nguyên đã tác động mạnh mẽ, sâu sắc
đến tư tưởng cũng như cảm xúc của các
tác giả, đến toàn bộ sự phát triển của văn
học trong giai đoạn này kể cả văn học
dân gian
-GV chuyển ý: Bên cạnh sự phát triển
của văn hóa và văn học thì giáo dục và
khoa học - kĩ thuật cũng gặt hái được
những thành tựu quan trọng Vậy những
thành tựu đó là gì chúng ta sẽ tìm hiểu
tiếp mục 3
* Hoạt động 3:
-GV: Em hãy nhắc lại những đặc điểm
cơ bản của nền giáo dục thời Lý.
-HS trả lời
-GV: Giáo dục và thi cử theo Nho giáo
vốn đã có từ thời Lý, đến thời Trần nó
được nâng lên một trình độ cao hơn, quy
cũ hơn
- GV: Dựa vào kiến thức trong SGK em
hãy cho biết vài nét về tình hình giáo dục
thời Lý.
-HS trả lời
-GV chốt lại: Do yêu cầu càng cao của
nhân dân và nhu cầu tăng cường đội ngũ
tri thức cho đất nước, giáo dục thời Trần
rất được quan tâm Quốc tử giám được
mở rộng cho con em các quan lại, các
trường công và trường tư mở ra ngày
càng hiều, các kì thi được tổ chức thường
xuyên hơn
Năm 1426 nhà Trần định lệ thi Thái
học sinh ( Tiến sĩ) 7 năm một lần Năm
1247 quy định chọn tam khôi ( Trạng
nguyên, Bảng nhãn, Thám hoa) trong kì
thi Đình “ Phép thi thời Trần 7 năm một
khoa, đặt ra tam khôi, điều lệ mỗi ngày
một nghiêm ngặt, ân điển ngày một long
trọng, công danh từ đó mà ra, nhân tài
3/ Giáo dục và Khoa học – kĩ thuật
Trang 7đầy rẫy, so với triều Lý thì thịnh hơn
nhiều”
-GV giảng: Do việc thi cử được tổ chức
thường xuyên hơn nên giáo dục thời kì
này đã tạo ra được nhiều nhân tài xuất
chúng với nhiều tên tuổi nổi bậc như:
Nguyễn Hiền, Mạc Đỉnh Chi, Lê Văn
Hưu, Trương Hán Siêu Đặc biệt là
thầy Chu Văn An - thầy giáo tiêu biểu
cho thời Trần
- Tiếp theo chúng ta sẽ tìm hiểu về khoa
học – kĩ thuật
-GV: Em hãy cho biết cơ quan chuyên
viết sử là cơ quan nào? Do ai đứng đầu?
-HS trả lời.
-GV: Năm 1272 Lê Văn Hưu biên soạn
xong bộ “Đại Việt Sử ký” gồm 30 quyển
Đây là bộ chính sử đầu tiên có giá trị của
đất nước ta
- GV: Tuy hiện nay bộ sách này không
còn nữa nhưng các thế hệ sử gia trước
chúng ta đánh giá rất cao về bộ sách này
-GV: Về quân sự, em hãy cho biết tác
phẩm quân sự nổi tiếng thời kì này là gì?
của ai?
-HS trả lời
-GV: Tác phẩm nổi tiếng là “ Binh thư
yếu lược” của Trần Hưng Đạo
-GV: Cuộc kháng chiến chống quân
Mông – Nguyên xâm lược của nhân dân
ta thời Trần gắn liền với tên tuổi của vị
tướng nào?
-HS trả lời
-GV: Hưng Đạo Vương Trần Quốc Tuấn
là một nhà quân sự tài ba, là tác giả của
bộ “ Binh Thư yếu lược ” - bộ binh pháp
đầu tiên của đất nước ta – ông được thế
giới bầu chọn là một trong mười vị tướng
tài của thế giới
-GV: Trên lĩnh vực Y học, người thầy
thuốc nổi tiếng là ai? Ông có những
đóng góp gì?
-HS trả lời
-GV: Trên lĩnh vực y học, người thầy
thuốc nổi tiếng là Tuệ Tĩnh Ông tên thật
- Giáo dục: Trường học được mở rộng, thi
cử tổ chức thường xuyên hơn
- Khoa học – kĩ thuật:
+ Sử học: Năm 1272 bộ “Đại Việt Sử ký
” ra đời
+ Quân sự: Tác phẩm “ Binh Thư yếu lược” ( Trần Hưng Đạo)
Trang 8là Nguyễn Bá Tĩnh quê ở Hải Hưng, sống
vào khoảng thế kỉ XIV Tuệ Tĩnh là
người rất coi trọng cây thuốc nam và
kinh nghiệm chữa bênh Ông chính là
niềm tự hào của nền y học Việt Nam
-GV: Ngoài ra trong thời gian này một số
nhà thiên văn học như Đặng Lộ, Trần
Nguyên Đán cũng có những đóng góp
đáng kể
-GV: Trần Nguyên Đán là nhà lịch pháp
lớn nhất của đất nước ta thời kì này Ông
là ông ngoại của Nguyễn Trãi và cũng là
tác giả của tác phẩm “Bách thế thông
khảo” Đây là tác phẩm nghiên cứu về
lịch pháp nước ta từ những thế kỉ trước
công nguyên đến đầu thế kỉ XV
-GV: Trong lĩnh vực kĩ thuật, em hãy cho
biết có những thành tựu gì?
-HS trả lời
-GV chốt lại: Trên lĩnh vực kĩ thuật, cuối
thế kỉ XIV, Hồ Nguyên Trừng và các thợ
thủ công giỏi đã chế tạo được súng thần
cơ và đóng các loại thuyền lớn, có hiệu
quả trong chiến đấu
-GV: Qua những nội dung vừa tìm hiểu,
em có nhận xét gì về tình hình giáo dục
và khoa học – kĩ thuật thời Trần?
-HS trả lời
-GV khẳng định: Văn học và khoa học –
kĩ thuật thời kì này phát triển mạnh và có
nhiều đóng góp cho nền văn minh Đại
Việt
-GV: Sau đây chúng ta tìm hiểu tiếp về
điêu khắc
* Hoạt động 4:
-GV cho học sinh đọc đoạn “ Nhiều công
trình …Vĩnh Phúc”
-GV: Qua những thông tin mà các em
vừa nghe, em nào hãy nêu lại những
công trình kiến trúc của thời Trần.
-HS trả lời
-GV treo hình đã chuẩn bị sẵn trên bảng
-GV: Nhiều công trình kiến trúc có giá trị
ra đời như: Tháp Phổ Minh (Nam Định)
có nhà thủy tạ để lễ hội, có đỉnh đồng
nặng hơn 1000 cân, ngoài chùa dựng tòa
+ Y học: Tuệ Tĩnh - chữa bệnh bằng thuốc nam
+ Thiên văn học có những đóng góp đáng kể
+ Kĩ thuật: Chế tạo súng thần cơ, thuyền lớn
4/ Nghệ thuật kiến trúc và điêu khắc
Trang 9tháp 14 tầng, cao hơn 20m.
-GV chỉ tiếp hình thành Tây Đô và nói:
Thành Tây Đô có tường cao gần 6m,
được xây dựng bằng những khối đá lớn,
thành có 3 cổng chính được xây theo kiểu
vòm uốn, xung quanh có hào sâu, cống
ngầm thông ra ngoài Phía trong thành là
cung điện và dinh thự các quan
Ngoài ra còn có một số công trình
kiến trúc khác được tu sửa có quy mô lớn
như cung điện và Hoàng thành ở Thăng
Long, cung Thái thượng hoàng ở Tức
Mặc (Nam Định), Tháp Bình Sơn (Vĩnh
Phúc)
-GV: Trong thời gian này ở các lăng mộ
của vua và quý tộc thời Trần còn có
những hình tượng hổ, sư tử, trâu, chó và
các quân hầu bằng đá
-GV cho học sinh quan sát hình 38 “
Hình đầu rồng men lục” thời Trần và
hình 26 “ hình Rồng thời Lý”
-GV yêu cầu học sinh thảo luận (2’): Em
có nhận xét gì về nghệ thuật điêu khắc
thời Trần và thời Lý thông qua 2 hình
trên?
- HS thảo luận, nêu ý kiến
-GV chốt lại: Hình đầu rồng thời Trần
bên cạnh sự trau chuốt, tinh tế, việc thêm
cặp sừng làm cho con rồng có vẻ uy
nghiêm hơn, điều này chứng tỏ rằng ở
thời Trần tính chất quyền uy của giai cấp
thống trị, đứng đầu là nhà vua (Rồng
thường là con thú tiêu biểu cho nhà vua)
đã phát triển cao hơn thời Lý)
-GV: Nghệ thuật kiến trúc và điêu khắc
thời Trần nhìn chung vẫn là kế tục truyền
thống đã có từ trước, nhưng phong cách
thể hiện phóng khoáng, khỏe mạnh và
hiện thực hơn Người ta vẫn thường lấy
hình tượng con rồng và những con sư tử
đá làm ví dụ tiêu biểu cho đặc trưng của
nghệ thuật điêu khắc thời Trần Ngoài ra
những bức chạm gỗ ở các đình chùa cũng
là những thành tựu của nghệ thuật điêu
khắc được nhiều người chú ý
- Nhiều công trình kiến trúc có giá trị: Tháp Phổ Minh, thành Tây Đô
- Nghệ thuật chạm khắc tinh tế
4 Củng cố:
Trang 10Câu 1 Trong những biểu hiện của đời sống văn hóa dưới đây, những ý nào là đặc điểm nổi bật nhất của đời sống văn hóa thời Trần Đánh dấu x vào ô trống đầu câu chỉ các đặc điểm đó (Học sinh lên điền vào bảng phụ)
Tục thờ cúng tổ tiên, thờ các anh hùng dân tộc, những người có công với làng với nước
Hầu hết đều sùng đạo Phật, sai dựng chùa tháp, tô tượng, đúc chuông
Nhiều người đi tu, chùa chiền mọc lên ở khắp nơi
Nho giáo phát triển, được đề cao
Các hình thức sinh hoạt văn hóa như ca hát, nhảy múa, đấu vật, đua thuyền rất phổ biến và phát triển
Câu 2 Cho biết những nguyên nhân dẫn đến sự phát triển của giáo dục thời Trần
5 Nhận xét - dặn dò
-GV dặn học sinh về học bài, xem trước bài “Sự suy sụp của nhà Trần”
-GV nhận xét lớp