Trong hoạt động thực tiễn xã hội, muốn nhận thức đúng sự vật hiện tượng phải đặt chúng trong không gian và thời gian tồn tại cụ thể của nó; xem xét sự vật trong qúa trình tồn tại, vận độ[r]
Trang 1CÂU1 : Thế giới xung quanh ta có vô vàn sự vật và hiện tượng phong phú và đa dạng Nhưng dù phong phú và đa dạng đến đâu thì cũng quy về hai lĩnh vực: vật chất và ý thức Vật chất và ý thức là những phạm trù cơ bản của triết học Chung quanh các phạm trù này từ lâu
đã trở thành nội dung luận bàn của các trường phái triết học, bởi vì làm rõ nội dung vật chất và ý thức cũng như mối quan hệ của nó sẽ có ý nghĩa lớn về mặt lý luận cũng như trong hoạt động thực tiễn Do vậy, việc nhận thức đúng đắn và sâu sắc các phạm trù này và mối quan hệ biện chứng giữa chúng là điều kiện cần phải có trong việc xây dựng và việc tổ chức thực hiện có hiệu quả các đường lối, chủ trương, chính sách của Đảng và nhà nước ta
Định nghĩa vật chất của Lênin trong tác phẩm chủ nghĩa duy vật và chủ nghĩa kinh nghiệm phê phán V.I Lênin đã định nghĩa "Vật chất là một phạm trù triết học dùng để chỉ một thực tại khách quan được đem lại cho con người trong cảm giác, được cảm giác của chúng ta chép lại, chụp lại, phản ánh và tồn tại không phụ thuộc vào cảm giác" Như vậy, quan niệm duy vật biện chứng về vật chất đã được thể hiện tập trung ở định nghĩa vật chất của Lênin Điều đó có ý nghĩa thế giới quan và phương pháp luận quan trọng để khắc phục những cuộc khủng hoảng trong khoa học, để đtranh chống lại mọi biểu hiện của chủ nghĩa duy tâm, thuyết không thể biết
Thế giới vật chất có 2 hình thức tồn tại: vận động, không gian và thời gian Vận động là 1 thuộc tính cố hữu, 1 phương thức tồn tại của vật chất Vận động xã hội được xem là hình thức vận động cao nhất vì xã hội là 1 dạng vật chất đặc biệt, là hình thức tổ chức cao nhất và phức tạp nhất trong thế giới khách quan Chủ nghĩa duy vật biện chứng khẳng định không gian và thời gian chẳng những tồn tại khách quan mà còn gắn liền với vật chất, là hình thức tồn tại của vật chất Trong hoạt động thực tiễn xã hội, muốn nhận thức đúng sự vật hiện tượng phải đặt chúng trong không gian và thời gian tồn tại cụ thể của nó; xem xét sự vật trong qúa trình tồn tại, vận động và phát triển của nó, như vậy sẽ tránh được những nhận thức mang tính phiến diện, siêu hình
Về phạm trù ý thức, Chủ nghĩa duy vật biện chứng khẳng định: ý thức của con người là sản phẩm của quá trình phát triển tự nhiên và lịch sử-xã hội Chủ nghĩa duy vật biện chứng cho ý thức là sự phản ánh thế giới khách quan vào bộ não người thông qua hoạt động thực tiễn, nên bản chất của ý thức là hình ảnh chủ quan của thế giới khách quan, là sự phản ánh sáng tạo thế giới vật chất
Ý thức là sự phản ánh sáng tạo thế giới khách quan vào trong bộ não con người thông qua lao động mà ngôn ngữ Nó là toàn bộ hoạt động tinh thần của con người như: Tình cảm yêu thương, tâm trạng, cảm xúc, ý chí, tập quán, truyền thống, thói quen quan điểm, tư tưởng, lý luận, đường lối, chính sách, mục đích, kế hoạch, biện pháp, phương hướng
Ý thức là hình ảnh chủ quan của thế giới khách quan Điều đó có nghĩa là nội dung của ý thức là
do thế giới khách quan qui định, nhưng ý thức là hình ảnh chủ quan, là hình ảnh tinh thần chứ không phải là hình ảnh vật lý, vật chất như chủ nghĩa duy vật tầm thường quan niệm
Khi nói ý thức là hình ảnh chủ quan của thế giới khách quan, cũng có nghĩa là ý thức là sự phản ánh tự giác, sáng tạo thế giới
Tính năng động và sáng tạo của ý thức thể hiện ở việc con người thu nhận thông tin, cải biến thông tin trên cơ sở cái đã có, ý thức sẽ tạo ra tri thức mới về sự vật Ý thức có thể tiên đoán, tiên liệu tương lại, có thể tạo ra những ảo tưởng, những huyền thoại, những giả thiết khoa học … ý thức là hình ảnh chủ quan của thế giới khách quan
Trang 2Ý thức là sự phản ánh hiện thực khách quan vào bộ óc con người, song đây là sự phản ánh đặc biệt-phản ánh trong quá trình con người cải tạo thế giới Quá trình ấy diễn ra ở 3 mặt: sự trao đổi thông tin giữa chủ thể và đối tượng phản ánh; mô hình hóa đối tượng trong tư duy được dạng hình ảnh tinh thần và chuyển vào mô hình hóa từ tư duy ra hiện thực khách quan hay gọi là hiện thực hóa mô hình tư duy-đây là giai đọan cải tạo hiện thực khách quan Chủ nghĩa duy vật biện chứng còn cho rằng ý thức không phải là hiện tượng tự nhiên thuần túy mà còn là hiện tượng XH
ý thức bắt nguồn từ thực tiễn lịch sử-xã hội, phản ánh những quan hệ xã hội khách quan Đây chính là bản chất xã hội của ý thức
* Vật chất quyết định sự ra đời của ý thức.
Từ định nghĩa của LêNin đã khẳng định vật chất là thực tại khách quan vào bộ não của con người thông qua tri giác và cảm giác Thật vậy vật chất là nguồn gốc của ý thức và quyết định nội dung của ý thức
Thứ nhất, phải có bộ óc của con người phát triển ở trình độ cao thì mới có sự ra đời của ý thức.
Phải có thể giới xung quanh là tự nhiên và xã hội bên ngoài con người mới tạo ra được ý thức, hay nói cách khác ý thức là sự tương tác giữa bộ não con người và thế giới khách quan Ta cứ thử giả dụ, nếu một người nào đó sinh ra mà bộ não không hoạt động được hay không có bộ não thì không thể có ý thức được Cũng như câu chuyện cậu bé sống trong rừng cùng bầy sói không được tiếp xúc với xã hội loài người thì hành động của cậu ta sau khi trở về xã hội cũng chỉ giống như những con sói Tức là hoàn toàn không có ý thức
Thứ hai, là phải có lao động và ngôn ngữ đây chính là nguồn gốc xã hội của ý thức Nhờ có lao
động mà các giác quan của con người phát triển phản ánh tinh tế hơn đối với hiện thực ngôn ngữ là cần nối để trao đổi kinh nghiệm tình cảm, hay là phương tiện thể hiện ý thức Ở đây ta cũng nhận thấy rằng nguồn gốc của xã hội có ý nghĩa quyết định hơn cho sự ra đời của ý thức
Vật chất là tiền đề cho sự tồn tại và phát triển của ý thức nên khi vật chất thay đổi thì ý thức cũng phải thay đổi theo
*Khi ý thức ra đời có tính độc lập tương đối tác động trở lại thế giới vật chất.
Các yếu tố tinh thần trên đều tác động trở lại vật chất cách mạng mẽ VD Nếu tâm trạng của người công nhân mà không tốt thì làm giảm năng suất của một dây chuyền sản xuất trong nhà máy Nếu không có đường lối cách mạng đúng đắn của đảng ta thì dân tộc ta cũng không thể giảng thắng lơị trong hai cuộc kháng chiến chống Pháp và Mĩ cũng như Lê - Nin đã nói
“Không có lý luận cách mạng thì cũng không thể có phong trào cách mạng”
Như vậy, mặc dù chịu sự quyết định của vật chất về nguồn gốc và nội dung, song ý thức có tính độc lập tương đối, tác động trở lại vật chất nên nó có tính năng động sáng tạo, góp phần cải biến thế giới khách quan thông qua hoạt động thực tiễn của con người
Nếu ý thức phản ánh đúng hiện thực khách quan, có nghĩa là ý thức tích cực, khoa học, đúng đắn thì nó có tác dụng thúc đẩy hoạt động thực tiễn theo khuynh hướng đi lên trong quá trình cải tạo thế giới khách quan Trong thời đại ngày nay, khoa học đã trở thành lực lượng Ssản xuất trực tiếp, kinh tế tri thức đã tạo ra những sự phát triển vượt bật về năng suất lao động Con người trong thế giới hiện đại đang khai thác ngày càng quy mô những sức mạnh vật chất tiềm tàng trong
tự nhiên, trong xã hội và trong chính bản thân mình Tất cả những việc làm đó là nhờ có tri thức khoa học dẫn đường, nhờ có ý chí vươn lên để làm chủ xã hội, làm chủ tự nhiên và làm chủ bản
Trang 3thân của họ Ngược lại, nếu ý thức phản ánh không đúng hiện thực khách quan, có nghĩa là ý thức tiêu cực, phản khoa học thì nó vẫn định hướng cho hoạt động thực tiễn, tác động vào hiện thực, nhưng làm cho hiện thực vận động đi xuống Trong lịch sử loài người, những tư tưởng phản động
đã từng là vật cản đối với sự phát triển của lịch sử Nhiều tư tưởng duy tâm tôn giáo đã hạn chế năng lực thực tiễn của con người Tư tưởng bá quyền, đế quốc chủ nghĩa đã từng gây ra những cuộc chiến tranh tàn khốc Việc nhận thức không đúng vấn đề môi sinh, môi trường đã làm cho nguồn tài nguyên thiên nhiên bị phá hoại nghiêm trọng Đó là những tác động tiêu cực của ý thức Như vậy, vất chất và ý thức luôn có sự tác động qua lại lẫn nhau Tuyệt đối hóa bất cứ mặt nào cũng đều sai lầm Điều đó có ý nghĩa phương pháp luận hết sức to lớn đối với hoạt động thực tiễn của con người
Vật chất là cái có trước, quyết định ý thức, do đó trong hoạt động thực tiễn, chúng ta phải xây dựng và tôn trọng nguyên tắc khách quan Nguyên tắc này thể hiện ở các vấn đề sau:
- Một là đòi hỏi tư duy của chúng ta phải nhận thức sự vật với tư cách khách quan, tồn tại và phát triển ngoài ý thức của con người Thực tế lịch sử cho thấy, mỗi khi làm trái quy luật khách quan, con người đều phải trả giá, thậm chí trả giá đắt
- Hai là, ngoài việc tôn trọng sự vật, hiện tượng, cần coi trọng nhân tố chủ quan: tính năng động,
sáng tạo của ý thức trong việc tìm ra những con đường, những phương pháp tốt nhất để cải cải
tạo hiện thực Trong bất cứ xã hội nào, việc giáo dục ý chí vươn lên cho con người, việc xây dựng một đời sống tinh thần lành mạnh, đặc biệt là sự phát huy tính năng động sáng tạo của ý thức cũng hết sức quan trọng
- Ba là, đòi hỏi sự trung thực trong sự phản ánh, điều đó có tác dụng ngăn ngừa tư duy của chúng
ta vấp phải những sai lầm do việc chủ thể đưa vào khách thể một số yếu tố khách quan vốn không
có trong bản thể khách thể đó Nguyên tắc khách quan góp phần ngăn ngừa bệnh chủ quan, duy ý chí Nguyên nhân xuất phát từ việc cường điệu tính sáng tạo của ý thức, tuyệt đối hóa vai trò nhân
tố chủ quan của ý chí, bất chấp qui luật khách quan, vi phạm nguyên tắc khách quan là do xa rời thực tiễn, do hạn chế về trình độ chuyên môn, trình độ lý luận; do thiếu thông tin hoặc của chủ thể nhận thức cố tình vi phạm nguyên tắc này
Ý thức tác động trở lại thế giới vật chất Vì vậy, trong nhận thức cũng như trong hoạt động thực tiễn, nhất là khi đề ra chủ trương đường lối chính sách cần phải xuất phát từ thực tiễn, tôn trọng
và hành động theo quy luật khách quan, đồng thời phải nâng cao tính năng động chủ quan Để đạt được mục đích này, cần phải nâng cao trình độ văn hoá, chuyên môn nghiệp vụ, lý luận chủ nghĩa Mác-Lênin, nâng cao lòng nhiệt tình cách mạng, rèn luyện cả tài lẫn đức Xuất phát từ ý nghĩa
đó, Đảng ta luôn xác định: Một trong những điều kiện cơ bản để đảm bảo sự lãnh đạo đúng đắn của mình là phải luôn luôn đề ra các chủ trương chính sách xuất phát từ các yêu cầu bức xúc cần giải quyết của thực tiễn, đồng thời trong quá trình thực hiện phải tôn trọng và thực hiện đúng quy luật khách quan
* Mối quan hệ biện chứng giữa vật chất và ý thức
- Vật chất quyết định sự hình thành và phát triển của ý thức.Vật chất là cái có trước,nó sinh ra và quyết định ý thức:
Nguồn gốc của ý thức chính là vật chất : bộ não ngưòi – cơ quan phản ánh thế giơí xung quanh,sự tác động của thế giới vật chất vào bộ não ngưòi,tạo thành nguồn gốc tự nhiên Lao động và ngôn ngữ(tiếng nói,chữ viết )trong hoạt động thực tiễn cùng với nguồn gốc
Trang 4tự nhiên quyết định sự hình thành,tồn tại và phát triển của ý thức
Mặt khác,ý thức là hình ảnh chủ quan của thế giới khách quan.Vật chất là đối
tượng,khách thể của ý thức,nó quy định nội dung,hình thức,khả năng và quá trình vận động của ý thức
-Tác động trở lại của ý thức
Ý thức do vật chất sinh ra và quy định,nhưng ý thức lại có tính độc lập tương đối của nó.Hơn nữa,sự phản ánh của ý thức đối với vật chất là sự phản ánh tinh thần,phản ánh sáng tạo và chủ động chứ không thụ động,máy móc,nguyên si thế giới vật chất,vì vậy nó
có tác động trở lại đối với vật chất thông qua hoạt động thực tiễn của con người
Dựa trên các tri thức về quy luật khách quan,con người đề ra mục tiêu,phương hướng,xác định phương pháp,dùng ý chí để thực hiện mục tiêu ấy.Vì vậy,ý thức tác động đến vật chất theo hai hướng chủ yếu :Nếu ý thức phản ánh đúng đắn điều kiện vật chất,hoàn cảnh khách quan thì sẽ thúc đẩy tạo sự thuận lợi cho sự phát triển của đối tượng vật
chất.Ngược lại,nếu ý thức phản ánh sai lệch hiện thực sẽ làm cho hoạt động của con người không phù hợp với quy luật khách quan,do đó:sẽ kìm hãm sự phát triển của vật chất
Tuy vậy,sự tác động của ý thức đối với vật chất cũng chỉ với một mức độ nhất định chứ
nó không thể sinh ra hoặc tiêu diệt các quy luật vận động của vật chất được.Và suy cho cùng,dù ở mức độ nào nó vẫn phải dựa trên cơ sở sự phản ánh thế giới vật chất
Biểu hiện ở mối quan hệ giữa vật chất và ý thức trong đời sống xã hội là quan hệ giữa tồn tại xã hội và ý thức xã hội,trong đó tồn tại xã hội quyết định ý thức xã hội,đồng thời ý thức xã hội có tính độc lập tương đối và tác động trở lại tồn tại xã hội
Ngoài ra, mối quan hệ giữa vật chất và ý thức còn là cơ sở để nghiên cứu,xem xét các mối quan hệ khác như: lý luận và thực tiễn,khách thể và chủ thể,vấn đề chân lý …
*Ý nghĩa phương pháp luận
Do vật chất là nguồn gốc và là cái quyết định đối với ý thức, cho nên để nhận thức cái đúng đắn sự vật, hiện tượng, trước hết phải xem xét nguyên nhân vật chất, tồn tại xã hội_
để giải quyết tận gốc vấn đề chứ không phải tìm nguồn gốc, nguyên nhân từ những nguyên nhân tinh thần nào.“tính khách quan của sự xem xét” chính là ở chỗ đó
Mặt khác, ý thức có tính độc lập tương đối, tác động trở lại đối với vật chất, cho nên trong nhận thức phải có tính toàn diện, phải xem xét đến vai trò của nhân tố tinh thần Trong hoạt động thực tiễn, phải xuất phát từ những điều kiện khách quan và giải quyết những nhiệm vụ của thực tiễn đặt ra trên cơ sở tôn trọng sự thật Đồng thời cũng phải nâng cao nhận thức, sử dụng và phát huy vai trò năng động của các nhân tố tinh thần,tạo thành sức mạnh tổng hợp giúp cho hoạt động của con người đạt hiệu quả cao
Không chỉ có vậy, việc giải quyết đúng đắn mối quan hệ trên khắc phục thái độ tiêu cực thụ động, chờ đợi, bó tay trước hoàn cảnh hoặc chủ quan, duy ý chí do tách rời và thổi từng vai trò của từng yếu tố vật chất hoặc ý thức.
Câu 2