[r]
Trang 1Câu 42: Văn hóa là gì? Phân tích bản chất, chức năng và đặc điểm của sự phát triển văn hóa.
1 Văn hóa là gì?
- Văn hóa theo nghĩa rộng là tổng hòa những giá trị vật chất và tinh thần cũng như các phương thức tạo ra chúng, kỹ năng sử dụng các giá trị đó vì sự tiến bộ của loài người và sự truyền thụ giá trị đó từ thế hệ này sang thế hệ khác
- Xét trên quan điểm giá trị: văn hóa là trình độ phát triển của các quan hệ nhân tính của một xã hội, của mỗi con người, nó được cộng đồng khẳng định và giữ gìn như những hệ giá trị đặc trưng cho bản sắc của dân tộc, quốc gia trong hệ chuẩn cơ bản: là CHÂN - THIỆN - MỸ
- Phân biệt khái niệm văn hóa và văn minh
Văn hóa hiểu một cách tổng quát là tổng hòa những giá trị vật chất và tinh thần của loài người, nhưng trong các thời kỳ phát triển khác nhau của văn hóa thì sự sáng tạo của họ cũng có sự khác nhau Trong các thời kỳ đó đều có những đặc trưng riêng và để chỉ từng thời kỳ đặc trưng văn hóa đó người ta dùng khái niệm văn minh Ví dụ như: văn minh đồ đá, văn minh đồ đồng, văn minh đồ sắt, văn minh phương Đông, văn minh phương Tây… Vậy văn minh là một khái niệm dùng để chỉ một thời kỳ đặc trưng hay một vùng đặc trưng để so sánh với các thời kỳ khác nhau, các vùng khác nhau trong sự phát triển xã hội Nó chính là thước đo trình độ phát triển của văn hóa trong mỗi vùng hay mỗi thời kỳ nhất định
2 Bản chất và chức năng của văn hóa:
Với khái niệm trên văn hóa được chia thành văn hóa vật chất và văn hóa tinh thần
- Văn hóa vật chất: là toàn bộ những giá trị sáng tạo của con người được thể hiện trong các của cải vật chất do xã hội tạo ra, kể từ các tư liệu sản xuất cho đến các tư liệu tiêu dùng của xã hội
Trang 2Trong các giai đoạn phát triển khác nhau của sự phát triển xã hội thì sản phẩm do xã hội tạo ra cũng khác nhau, đó chính là sự phản ánh các giai đoạn phát triển khác nhau của văn hóa
- Văn hóa tinh thần: là toàn bộ những giá trị của đời sống tinh thần bao gồm khoa học và mức độ áp dụng những thành tựu khoa học vào sản xuất và sinh hoạt, trình độ học vấn, tình trạng giáo dục, y tế, nghệ thuật, chuẩn mực đạo đức trong hành vi của các thành viên xã hội, trình độ phát triển nhu cầu của con người Văn hóa tinh thần còn bao gồm cả những phong tục, tập quán, những phương thức giao tiếp và ngôn ngữ
- Ranh giới giữa văn hóa vật chất và văn hóa tinh thần chỉ có tính tương đối
- Văn hóa có tính khách quan Tuy xuất hiện với tính cách là sản phẩm của con người nhưng theo dòng lịch sử, những thành tựu ấy tựa hồ như siêu thời gian tạo ra truyền thống và không phụ thuộc vào cá nhân riêng lẻ mà với tư cách là một thực thể được phát triển về mặt xã hội
- Văn hóa là một biểu hiện xã hội không chỉ bao quát quá khứ, hiện tại mà còn trải qua trong tương lai Văn hóa quá khứ trong những tấm gương tốt đẹp cùng tham dự và sống lại với hiện tại và con người sống và sáng tạo hôm nay lại truyền thụ tư tưởng của mình, kết quả lao động của mình cho những thế hệ thay thế mình theo dòng lịch sử
- Văn hóa là thuộc tính bản chất, tộc loại của con người với các chức năng, giáo dục, nhận thức, định hướng, đánh giá, xác định, chuẩn mực của hành vi, điều chỉnh các quan hệ ứng xử, giao tiếp Song cốt lõi trong các chức năng của các giá trị văn hóa đem lại là chủ nghĩa nhân đạo, tính đạo đức Không có tính đạo đức thì tất cả các giá trị (giá trị vật chất và giá trị tinh thần) sẽ mất đi mọi ý nghĩa Ngày nay nền văn hóa nhân loại với tất cả tầm vóc của nó gợi cho con người điều tự hào cao cả và tinh thần trách nhiệm, bên cạnh đó con người không thể không lo lắng và thậm chí cả sợ hãi trước vô số những vấn đề của thế giới hiện đại
3 Đặc điểm của sự phát triển văn hóa.
Trang 3- Lịch sử phát triển của các yếu tố văn hóa không đồng đều Trong cùng một giai đoạn có thể mặt này phát triển mặt kia lạc hậu Có mặt phát triển nhanh hơn hay chậm hơn so với kinh tế Song xét trong toàn bộ quá trình lịch sử thì văn hóa ngày càng phát triển và sự phát triển của văn hóa là do kinh tế, do phương thức sản xuất quy định
- Văn hóa tinh thần của một hình thái kinh tế-xã hội xuất hiện và phát triển trên cơ sở vật chất cụ thể và phản ánh trình độ phát triển nhất định của tồn tại vật chất Song do các yếu tố khác nhau của văn hóa tinh thần gắn liền với cơ sở vật chất cũng không giống nhau Một số gắn trực tiếp với cơ sở vật chất như là khoa học tự nhiên, kỹ thuật… Có một số lại gắn một cách gián tiếp như triết học, nghệ thuật, đạo đức, thẫm mỹ…
- Sự phát triển của văn hóa mang tính kế thừa
Trong bất kỳ giai đoạn phát triển nào của văn hóa cũng đều có sự kế thừa văn hóa xã hội đã đạt được trong các giai đoạn trước Các giai cấp tiên tiến bao giờ cũng biết nắm lấy những thành tựu văn hóa đã đạt được của quá khứ, trên cơ sở đó tiếp thu chọn lọc cải tạo một cách có phê phán bổ sung làm cho nó ngày càng phát triển Tính liên tục trong quá trình phát triển của văn hóa là một đặc điểm quan trọng mà ngay cả lúc chuyển biến cách mạng từ xã hội này sang xã hội khác cũng không thể bị phá vỡ
- Sự phát triển của văn hóa còn có đặc điểm là giữa các yếu tố cấu thành của văn hóa có mối quan hệ tác động lẫn nhau, thúc đẩy nhau cùng phát triển Sự liên hệ tác động qua lại lẫn nhau đó có thể trực tiếp hoặc gián tiếp, có thể diễn ra trong một thời gian tương đối ngắn cũng có thể diễn ra trong một thời gian tương đối dài Sự kế thừa và tác động lẫn nhau giữa các yếu tố cấu thành của văn hóa diễn ra trong quá trình phát triển của nó so với chế độ kinh tế, phương thức sản xuất
- Hiện nay Đảng và nhân dân ta đang xây dựng nền văn hóa tiên tiến, đậm đà bản sắc dân tộc Bản sắc đó được thể hiện trong hệ giá trị tình thần của cộng đồng dân tộc Việt Nam “Đó là lòng yêu nước nồng nàn, ý chí tự cường dân tộc, tinh thần đoàn kết, ý chí cộng đồng gắn kết cá nhân - gia đình - làng xã - tổ chức;
Trang 4lòng nhân ái, khoan dung, trọng nghĩa tình, đạo lý, đức tính cần cù, sáng tạo trong lao động, sự tinh tế trong ứng xử, tính giản dị trong đời sống…” (Văn kiện Hội nghị lần thứ V Ban chấp hành Trung ương khóa VIII) Đó là nền tảng tinh thần to lớn để nhân dân ta xây dựng một xã hội phát triển, tiến bộ, công bằng và nhân ái
Tuy nhiên ở nước ta hiện nay, nền văn hóa mới xã hội chủ nghĩa mới được hình thành, chưa có sự phát triển đầy đủ, chưa có một thế phòng ngự vững chắc để chống lại các văn hóa độc hại và đồi trụy Trước tình hình đó: “Việc tạo ra môi trường văn hóa của chủ nghĩa xã hội, trong đó có sự kết hợp hài hòa giữa giá trị truyền thống và giá trị hiện đại thấm nhuần tinh thần dân tộc, nhân văn là trách nhiệm to lớn của toàn Đảng và của toàn dân ta”…